CATHARSIS, INTEGRATIE EN TRANSFORMATIE

Handboek Transpersoonlijke Regressietherapie

Hans ten Dam 

Derde, geheel herziene en uitgebreide uitgave van Catharsis en Integratie

© Copyrights Hans ten Dam, 1989, 1997, 2011

Tasso Uitgeverij, Ommen, 2013

ISBN: 978-1-326-49593-0

VOORWOORD bij de tweede druk

van Trisha Caetano

In de herfst van 1992, op een conferentie in de Verenigde Staten, kwam ik naast Hans ten Dam aan de tafel voor de sprekers te zitten. Ik raakte onder de indruk van zijn innovatieve en degelijke aanpak van reïncarnatietherapie. Toen ik regelmatig naar Nederland begon te komen, ontwikkelde onze collegiale relatie zich tot vriendschap en nu gaan onze gesprekken zo een beetje over de onbegrensde mogelijkheden van het universum - en daarbuiten. Dit boek is geschreven vanuit een indrukwekkende achtergrond en ruime ervaring, met dialectische scherpte en droge humor. Het toont de creatieve, onderzoekende en open geest van de schrijver. Dit boek is meer dan een praktisch overzicht - het geeft een paradigma voor het werken met vorige levens in moderne therapie. Het bevat filosofie, theorie, ervaringsmateriaal, degelijke technieken, nieuwe begrippen, praktijkgevallen, voorbeelden, traditionele en alternatieve methoden, integratietechnieken, ‘zielswerk’ en de typische humor van de schrijver. Hans ten Dam heeft veel kanten. Hij is een onafhankelijke managementconsultant, heeft een privé therapiepraktijk en verzorgt een driejarige opleiding regressie- en reïncarnatietherapie. Hans en zijn vroegere studenten hebben de meeste reïncarnatietherapeuten in Nederland opgeleid; hijzelf trainde ongeveer een derde van de reïncarnatietherapeuten in Brazilië. Hans heeft geschreven over management, over intuïtie en inspiratie, van jeugdboeken tot beleidsanalyses, van het praktische tot het persoonlijke en het mystieke. Zijn prachtige boek Het Roosvenster is een moderne equivalent van de I Tjing. Zijn boek How People Make the World geeft met uniek inzicht een lange-termijn visie op de sociale, politieke en economische ontwikkeling van de hedendaagse wereld. Deze eclectische achtergrond geeft breedte en diepte aan de tekst van dit boek. Eeuwenlang zijn er verhitte debatten geweest of reïncarnatie bestond of niet. Gewoonlijk concludeerde men dat het een geloof was zonder empirische onderbouwing. Het bleef ongrijpbaar. Dit boek neemt geen tijd van de lezer om de theoretische mogelijkheden te analyseren. Het geeft gewoon achtergrondinformatie en onderzoeksresultaten. Vervolgens beschrijft het wanneer, waar, hoe en met wie reïncarnatietherapie gebruikt kan worden.

Ik raakte geïnteresseerd in werken met vorige levens en begon regressies te doen in 1970. Ik had toen geen duidelijk geloof in het bestaan van vorige levens en tot op de dag van vandaag heb ik me niet vastgelegd op de waarheid of onwaarheid ervan. Ik heb gemerkt dat reïncarnatietherapie geen panacee is voor alle levenskwesties of -problemen. Maar toch, veel cliënten zijn in vorige levens gekomen om iets uit het huidige leven op te lossen. Ik heb met cliënten gewerkt die alle conventionele en alternatieve therapieën hadden geprobeerd om van gekmakende migraine af te komen. Als laatste redmiddel probeerden zij de onconventionele techniek van reïncarnatietherapie en kwamen zo blijvend van hun migraine af. Andere cliënten hebben onwerkbare relaties opgelost, zichzelf bevrijdt van verslaving, depressie, dwang en obsessie. Ze zijn naar positieve levens teruggegaan om de waarheid over macht te leren kennen, de essentie van het leven en de grootte van de ziel. Daarom is de vraag of vorige levens waar zijn irrelevant. Doorgebroken innerlijk besef en uiterlijke bevrijding zijn de feiten. In mijn ervaring is reïncarnatietherapie een van de krachtigste geneeswijzen die wij tegenwoordig kennen.

Psychologie en spiritualiteit moeten worden opgevat als een geheel. Mijns inziens betekent dit nieuwe paradigma het einde van de psychologie zoals we die nu kennen. Een nieuwe wijze van denken, een nieuwe taal en nieuwe tradities moeten worden ontwikkeld, waarop we onze theorie en praktijk kunnen baseren.

Steeds meer psychotherapeuten gebruiken regressies naar vorige levens als een therapeutisch hulpmiddel. Al of niet toevallig ontdekten verscheidene psychotherapeuten in het begin van de tachtiger jaren dat cliënten met ervaringen kwamen die kennelijk niet uit het huidige leven stamden. Was het archetypisch materiaal uit het collectieve onderbewuste, symbooldrama of psychodrama, of was het mogelijk dat deze ervaringen echte herinneringen aan vorige levens waren? In 1983, nadat hij al een paar jaar regressies naar vorige levens had verkend, publiceerde Hans ten Dam Ring van Licht, zijn eerste boek over het onderwerp. Vlak daarna startte hij zijn eerste opleiding in Nederland. Hans is een pionier in ontwikkeling van praktische, specifieke therapiemethoden. De theoretische achtergrond en de praktische toepassing van deze instrumenten vormen het fundament van Catharsis en Integratie.

Door het hele boek heen vergelijkt Hans zijn werk met dat van zijn tijdgenoten. Hij wijst op hun verdiensten en combineert hun methoden met die van hemzelf voor een completere en meer doeltreffende begeleiding. Hans gebruikt deelpersoonlijkheden, archetypen, Transactionele Analyse en Gestalt in reïncarnatietherapie. Hij legt uit hoe alternatieve methoden zoals de spiertest en eenvoudige acupressuur te gebruiken. Het boek is bijzonder breed. De lezer exploreert alles; van een doeltreffende therapeut zijn tot het werken met de ziel zelf. Hans maakt therapie eenvoudig door te gebruiken waar de cliënt zelf mee aankomt en direct daarmee te werken. Hij beveelt waar mogelijk minimale inductie aan en benadrukt cathartische herbeleving. Zijn respect voor de individualiteit van de cliënt en zijn methoden om de cliënt te volgen, zijn indrukwekkend. Een nieuwe discipline vergt een nieuwe taal. Hans schept en definieert woorden die de communicatie tussen hemzelf en de lezer verhelderen en effectiever maken. Hij behandelt gebieden van werken met de menselijke ziel die door veel andere therapieën verwaarloosd worden. Veel conventionele therapieën hebben het over trauma, maar Hans voegt daar het begrip ‘hangover’ aan toe. Hij wijst erop hoe herhaalde afwijzing, gebrek aan affectie, kou, onderdrukking enz. resulteren in gevoelens van wanhoop en zwaarte, het oorspronkelijke zelfgevoel aantasten en een verkeerd zelfgevoel doen groeien. Hij laat zien hoe deze handicaps te herkennen en ermee te werken.
Van grote waarde is zijn cliëntgerichte benadering, zijn onvoorwaardelijke respect voor de cliënt. ‘Als mensen niet meteen de waarheid zeggen, hebben ze daar redenen voor. We zijn therapeuten, geen onderzoeksrechters’. Hans zegt dat therapie niet gebaseerd is op sympathie, maar op vertrouwen en bij de cliënt blijven. Op een zeker moment schrijft hij:

Het begin van elke sessie is vertrouwen.

Het einde van elke sessie is catharsis.

Het proces van elke sessie is muzikaal.

Hans’ gegronde, praktische technieken zijn eenvoudig en helder beschreven. Zijn humor, waarheidsliefde en wijsheid doorspekken dit boek. In welke taal ook, en hoe het ook is verwoord, waarheid is universeel en tegelijk heel persoonlijk. Catharsis en Integratie bevat zulke waarheid. Het omvat alle niveaus van het werken met dit leven en met vorige levens, maar het is bovenal een praktische handleiding.

Trisha Caetano

Trisha Caetano studeerde aan de Universiteit van Oregon, Portland State University en aan de University of California bij Carl Rogers. Zij was zes jaar lang voorzitter van de Amerikaanse Association for Past-Life Research and Therapy en leidde de beroepsopleiding in de Verenigde Staten. Ze werkt als docente in de Verenigde Staten, Nederland, Engeland, Australië, Japan en andere landen.

VOORWOORD van de schrijver

bij de derde, geheel herziene uitgave

Dit is een zo helder mogelijk boek over een prachtig en buitenissig vak. In therapie of in coaching: er is niets dat zo concreet, zo snel en zo diep helpt. Het is geen panacee, het helpt niet altijd, niet bij iedereen. Maar meestal wel, vaak verrassend, soms ongelooflijk. Mensen hervinden hun veerkracht en hun initiatief. Een vrije geest, een vrije ziel en een vrij lichaam; wat voor weer het ook is, wat voor een seizoen het ook is, wat het leven ook brengt.

De muntjes vallen nog steeds. - Een cliënt.

Ik wist niet dat het mogelijk was je zo te voelen. - Een cliënt.

The impact on the work I do with clients has been incredible. - Een therapeut.

Dit vak is voor vindingrijke therapeuten met een open geest, maar met hun poten op de grond, als ik dat zo zeggen mag. Het vraagt moed en wijsheid. Vooral praktische wijsheid, gezond verstand. En het wordt nooit saai. Het is een vak om van te houden: transpersoonlijke regressietherapie. Dat is maar een naam. Regressie is herbeleving van half of helemaal vergeten ervaringen. Transpersoonlijk is alles wat de grenzen van het persoonlijke overstijgt: in andermans belevingen zitten, jezelf van buiten zien, onbelichaamde standpunten innemen, vorige levens beleven en ontmoeten. En niks symbolen en interpretaties. Alleen concrete ervaringen, wat dan ook, wanneer dan ook, waar dan ook. 

Ik ontdekte dit vak bij toeval, tijdens weekenden die bedoeld waren mensen te helpen zich vorige levens te herinneren. Al gauw bleek de therapie belangrijker en belangwekkender dan exploraties uit nieuwsgierigheid. In 1983 verscheen Ring van Licht, mijn algemene studie over reïncarnatie, in het Engels verschenen als Exploring Reincarnation in 1990 en later in het Portugees en het Turks. Daarna voelde ik behoefte de methodiek van de regressie- en reïncarnatietherapie verder uit te werken en te verbreiden.  Ik heb sinds dat toevallige begin mijn eigen methoden ontwikkeld, eerst in huiselijke kring, later in weekenden en met individuele cliënten. Dit boek geeft de methoden weer die ik in bijna 30 jaren ontwikkelde. Het is een volstrekt uit de hand gelopen hobby. Ik heb deze methoden inmiddels ook gepresenteerd in verschillende Europese landen, in de Verenigde Staten, in Brazilië, India en Japan, en ze blijken daar even doeltreffend en doelmatig als in Nederland. Vanzelfsprekend heb ik niet alles zelf verzonnen. Soms ontdekte ik dat bepaalde werkwijzen al lang bestonden, soms kwam ik onderwerpen tegen in boeken. De verbale brug is geïnspireerd door het werk van Morris Netherton en personificatie begon met het lezen over de egostatetherapie van John en Helen Watkins die ik bij Gerald Edelstien tegenkwam. Mijn werkwijze bij regressies naar ongevallen en chirurgie komt regelrecht van Paul Hansen. Algemenere inzichten komen uit de Individualpsychologie van Alfred Adler en de Transactionele Analyse van Eric Berne en Thomas Harris. Gelukkig wist ik weinig van klinische psychologie en psychiatrie toen ik begon. Ik hoefde dus weinig af te leren. Ik heb de neiging mijn universitaire studie psychologie en opvoedkunde als irrelevant af te doen, maar het is ook makkelijk te onderschatten wat misschien is weggezakt tussen de vanzelfsprekendheden waarmee we werken. In ieder geval heb ik geleerd om statistisch en methodologisch te denken. Elke verklaring is voorlopig. Alles kan blijken ingewikkelder in elkaar te zitten dan je dacht - of eenvoudiger. Deze zoek-instelling heb ik zeker meegenomen in mijn therapiewerk. Ik noem dat de recherchekant van ons werk. Achterin, in de bibliografie, geef ik de meer recente publicaties van zulke bronnen, alsmede een aantal boeken van collega’s.

Dit boek is praktisch bedoeld. Het is niet overal even gedetailleerd. Ik behandel lang niet alle voorkomende varianten en uitzonderingen en bijzondere omstandigheden. Maar ik wilde door de bomen toch het bos blijven zien. Een boek, zelfs een handboek, komt niet in de plaats van persoonlijk onderricht, al zal een ervaren en intuïtieve therapeut met deze tekst al een heel eind kunnen komen. In de huidige tekst heb ik op veel plekken cursusmateriaal gebruikt. Daaraan hebben veel mensen bijgedragen: vooral Marion Boon; verder Trisha Caetano, Len Fokkens, Anneke Klijn Velderman en Yvonne Piggen. De meeste opnamen zijn uitgewerkt door Alice Schoemaker. Verder dank aan Janine Booij, Ina Wulff, Bert Smit, Liesbeth Lagendijk en Elvira van Loon die het manuscript of gedeelten daarvan kritisch gelezen hebben. Tenslotte mijn dank aan Mildred van Norde die de eindredactie heeft verzorgd.

Achterin vinden belangstellenden informatie over de beroepsverenigingen en over opleidingen op dit terrein, waaronder mijn eigen.

Elk vak heeft zijn eigen taalgebruik. Minder gebruikelijke woorden en uitdrukkingen heb ik de eerste keren dat ze voorkomen van een asterisk (*) voorzien. Dat betekent dat ze achterin in de verklarende woordenlijst staan. Geciteerde boeken en schrijvers zijn te vinden in de bibliografie samen met andere boeken die ik de moeite waard vind.

Ik hoop dat het lezen van dit boek aan de transformatie van lezers en hun cliënten zal bijdragen. En, wie weet, aan de transformatie van ons vak - eigenlijk gewoon psychotherapie. Dat therapie veel effectiever en veel sneller kan werken, bewijst transpersoonlijke psychotherapie.
Als je nooit een laser tegen bent gekomen, weet je niet wat licht kan doen.

Hans Ten Dam

HOOFDSTUK 1

DE KONINGIN ONDER DE THERAPIEËN

Regressietherapie is gebaseerd op twee stralend eenvoudige gedachten. Die in de praktijk nog blijken te werken ook. De eerste gedachte is dat niets uit de lucht komt vallen. Elk probleem is ergens begonnen. Als we er achter komen waar, kunnen we er iets aan doen. Omdat onze huidige situatie meestal anders is dan toen, en we nu ouder en ervarener zijn, schept de herbeleving van de oorspronkelijke situatie tegelijk begrip en afstand. Vooral als we daarbij geholpen worden door een verstandige therapeut. De tweede gedachte is dat de tijd niet alle wonden heelt - vooral geen wonden die we steeds open krabben. Als we begrijpen hoe we dat doen en vooral waardoor en waarom, kunnen we onszelf soms voor het hoofd slaan. En kunnen we iets aan de wond gaan doen. Een enkele keer is de herbeleving van het begin van het probleem al voldoende. Andere keren ontdekken we dat het begin nogal onbenullig is. Dan gaat het meer om het doorbreken van een patroon, een vicieuze cirkel, een overlevingsmechanisme. Dan gaat het minder om het begin en meer om hoe we het patroon in stand houden. Maar ook dan helpt het te beseffen hoe uit een klein begin een groot probleem kan groeien. Een ezel stoot zich in ‘t gemeen niet twee maal aan dezelfde steen. Maar dan moeten we die steen wel in de smiezen krijgen - en ook hoe en waarom we ons zijn blijven stoten. Elke genezing begint met de feiten zien en begrijpen. Een enkele keer is dat voldoende. En altijd is het een goed begin.

1.1 Karakterisering en voorgeschiedenis

Dit is een vreemd vak. Het heeft zich bij toeval ontwikkeld. Het begon met experimenten in hypnose. Door de tijd teruggaande schoten proefpersonen in vroegere, vaak vergeten emotionele ervaringen, die achteraf een diepe opluchting gaven. En in therapeutische regressies schoten cliënten onbedoeld door een open instructie van de therapeut in situaties uit kennelijke vorige levens. Meestal ging het om een herbeleving van een traumatische sterfervaring met een onvoorziene, krachtige therapeutische uitwerking. Verscheidene onvoorbereide psychiaters ontdekten het vak zo bij vergissing. Amerikaanse voorbeelden zijn Robert Jarmon en Shakuntala Modi. En de bekendste van allemaal: Brian Weiss.

Ontdekkingen. Toen regressieonderzoekers en regressietherapeuten voldoende ervaringen verzameld en uitgewisseld hadden, drong het besef door dat het niet ging om het herbeleven van losse incidenten. Er bleken patronen door ervaringen in verschillende levens heen te zitten, die verweven waren met de jeugd van het huidige leven.
Reïncarnatietherapie is regressietherapie die accepteert dat bij het teruggaan naar oorzaken van problemen ervaringen uit klaarblijkelijk vorige levens opkomen. En die zelfs ervaringen van na het sterven en van voor de geboorte accepteert. Voor een leek klinkt dat ongeloofwaardig, maar het gebeurt en, belangrijker, het werkt vaak heel therapeutisch. Voor veel problemen is regressietherapie doeltreffender en doelmatiger dan veel andere vormen van psychotherapie. En reïncarnatietherapie is doeltreffender dan een regressietherapie die ervaringen van vorige levens en ervaringen van na de dood en voor de geboorte afwijst. Reïncarnatietherapie verkleint ook de kans op valse herinneringen. In een sessie kan de cliënt bijvoorbeeld ervaringen van seksueel geweld herbeleven die van voor het huidige leven stammen. Therapeuten die niet in vorige levens geloven, nemen aan dat het verdrongen herinneringen uit de jeugd zijn. Het hoeft geen betoog dat zulke valse jeugdherinneringen uiterst negatief uitwerken op de cliënt en op de verhoudingen binnen de familie. Wij kunnen trouwens veel wegdringen, maar compleet verdringen vergt een diep niveau van zelfhypnose waartoe slechts weinigen in staat zijn. 

Het bleek vervolgens mogelijk ervaringen omhoog te halen uit de vroegste jeugd, zelfs in de box of in de wieg of van de geboorte zelf. Ook voorgeboortelijke ervaringen in de baarmoeder en zelfs buiten het lichaam werden toegankelijk in de therapie. Cliënten die dingen bij nog levende ouders natrokken, konden bijna altijd bevestiging krijgen. En de ouders reageerden vaak verbijsterd als hun kinderen met dingen kwamen die ze onmogelijk hadden kunnen weten, zoals een verzwegen abortuspoging. Maar daar bleef het niet bij. 

Als bijvoorbeeld een kind zich onmiddellijk na de geboorte afgewezen voelde door de vader, was een eenvoudige instructie als Je krijgt nu een indruk wat je vader op dit moment voelt en denkt, voldoende om concrete informatie daarover naar boven te halen. Die bevatte vaak de sleutel tot een bevrijdende ervaring. Zoals veel collega’s, ontdekte ik dat het mogelijk was mensen van buitenaf naar hun eigen lichaam te laten kijken op een manier waarvan we vroeger dachten dat die aan helderzienden was voorbehouden. Hoe minder cliënten daarbij weten over aura's en chakra’s en hoe onbevangener ze zijn, hoe concreter ze vaak dingen zien en hoe effectiever de therapie. En ik ontdekte al doende dat mensen rondlopen met gedachten, gevoelens en lichamelijke ladingen* van andere mensen. Die ladingen zijn vaak van familieleden, maar ook van overledenen. Aanvankelijk ben je daar als verstandig mens natuurlijk uiterst aarzelend over, maar als de resultaten van therapie die dat serieus neemt vaak nog sneller en spectaculairder zijn dan van gewone herbelevingen, is het moeilijk dat te blijven loochenen. Ontspannend is het dan te merken dat therapeuten die aan de andere kant van de aardbol even aarzelend begonnen zijn, vergelijkbare ervaringen hebben, vergelijkbare patronen ontdekken en vergelijkbare resultaten boeken. Maar ook daar bleef het niet bij. 

Mensen constateren soms dat er tekorten of ‘gaten’ in of bij hun lichaam zitten. Als je ze de instructie geeft om op te zoeken en te ervaren wat daar vroeger gezeten heeft, krijg je zowel ‘energetische’ antwoorden (dat wil zeggen dat ze het ontbrekende deel als een substantie of energie zien met kleur en vorm) als onmiddellijke regressies. Zien hoe die gaten ontstaan zijn, en later visualiseren dat die gaten gevuld worden en die tekorten aangevuld, geeft vaak krachtige heling. Dat laatste stuk werk blijkt overeen te komen met sjamanistische praktijken, en wordt daarom ook wel soul retrieval genoemd, al maken maar weinig regressietherapeuten gebruik van rituelen. En losmaken van energieën van overledenen lijkt op het vroegere exorcisme, hoewel onze methodiek daarvan gelukkig hemelsbreed verschilt. Het grote verschil met zulke klassieke, spirituele interventies is dat wij de cliënt zelf laten ontdekken en zelf laten verwerken. 

Een algemeen gevolg van deze werkwijze is dat wij zo cliënten niet afhankelijk maken van anderen; dat ze oplossingen niet buiten zichzelf, maar in zichzelf vinden. Er komt geen helderziende, geen sjamaan, geen exorcist aan te pas. Alleen een begeleider die in wezen meer volgt dan stuurt. 

Transpersoonlijk. We hebben alles bij elkaar dus te maken met een transpersoonlijke* psychotherapie:

waarin mensen moeiteloos dingen herbeleven die buiten hun gewone herinnering vallen, die ze zich zelfs niet zouden moeten kunnen herinneren: voor hun eerste herinnering als kind, de geboorte, de tijd van de zwangerschap en kennelijke vorige levens;

waarin mensen zich moeiteloos verplaatsen in anderen waarmee ze ooit in contact zijn geweest; 

waar mensen even makkelijk gebeurtenissen van buitenaf of uit het standpunt van anderen kunnen meemaken als vanuit zichzelf; 

waarin mensen zowel lichamelijke als onlichamelijke ervaringen kunnen meemaken; 

waarin mensen vreemde ladingen die ze van anderen hebben overgenomen, losmaken en zelfs terugsturen; 

en waarin mensen ladingen die ze verloren hebben, talenten, krachten en kennelijk zelfs hele zielendelen, terughalen en integreren. 

Hypnose en trance. Regressie begon door gebruik te maken van klassieke hypnose en er zijn nog hypnotherapeuten die daarvan gebruik maken. Maar trance bleek een natuurlijk bijproduct van een goede start van de sessie, geen voorwaarde vooraf. Mensen raken nog makkelijker in hun eigen innerlijk verdiept dan in een boek of een film of een muziekstuk waarbij ze de tijd vergeten. De benadering in dit boek maakt geen gebruik van klassieke hypnotische inductie. 

Hypnose heeft in de praktijk drie betekenissen: 

In de ruimste betekenis is hypnose een speciale mentale en lichamelijke toestand: het is dan synoniem met trance. 

Meer in het bijzonder is het een door een hypnotiseur opgewekte mentale toestand bij een proefpersoon of een cliënt. 

Nog specifieker is hypnose het geven van instructies die de cliënt of proefpersoon doen inslapen en aan de hypnotiseur verbinden.

Die derde betekenis is de klassieke hypnose: een inductiemethode met instructies die de cliënt of proefpersoon slaperig, vergeetachtig en afhankelijk maken. Dat laatste toont toneelhypnose dramatisch. Het is die kant die hypnose zijn spectaculaire en twijfelachtige klank heeft gegeven. De algemene hypnotische trance kenmerkt zich door een langzamer hersenritme, verhoogde huidweerstand, verlaagde spierspanning, diepere en rustigere ademhaling en soms een lagere lichaamstemperatuur. Met deze veranderingen gaat een beleving gepaard van ontspanning en vrede, een verminderde gevoeligheid voor indrukken uit de omgeving en een vermindering of juist een vermeerdering van de lichaamsgewaarwordingen. Daarbij verandert het tijdsbesef. De gehypnotiseerde heeft de indruk dat er een kwartier voorbij gegaan is, terwijl er een uur of langer verstreken is. Of soms andersom: hij heeft de indruk dat hij een paar uren bezig is geweest, terwijl het nauwelijks een halfuur was. We hebben vaak last van verstrooiing en drukte. Daarom zijn er veel methoden om concentratie en kalmte te ontwikkelen, zoals yoga, meditatie en alfa-training. Al deze methoden hebben tot doel ons te ontspannen, ons te kalmeren, meer tot onszelf te komen of onze concentratie en daarmee onze zelfbeheersing te vergroten. We kunnen al die methoden vormen van zelfhypnose noemen, maar misschien is het beter het woord zelfhypnose te reserveren voor klassieke technieken waarbij we bijvoorbeeld luisteren naar onze eigen stem of naar een ingesproken band met suggestieve instructies. 

Trance komt in het dagelijkse leven spontaan voor wanneer we ergens in verdiept zijn. Naast boek, film of muziek kan het gaan om vrijen of voetballen, dagdromen, mijmeringen of herinneringen. Onze aandacht vernauwt en ons tijdsbesef verandert. Plotseling rukt je vrouw aan je arm terwijl ze zegt dat ze al drie keer geroepen heeft dat er koffie is. Je was zo verdiept in je boek dat je het niet hoorde. Of we zijn ingespannen met een klus bezig en pas tijdens een onderbreking of na afloop merken we dat we een flinke jaap in onze hand hebben. En pas als we het merken, doet het zeer. De klassieke hypnotherapie gebruikt trance soms voor verkenning en begrip, maar meestal om de therapeutische suggesties werkzamer te maken. Klassieke instructies zijn tweeërlei: het laten inslapen van de cliënt of proefpersoon, daarna binden aan de hypnotiseur, eventueel totdat de hypnotiseur de cliënt willoos meevoert. Bij de moderne lijn geeft de begeleider geen instructies om te slapen, maar om te dromen, te visualiseren. Hypnotherapeuten die regressies begeleiden gebruiken dat vaker dan klassieke hypnose, maar het is nog steeds een kunstmatig en eigenlijk overbodige opstap. Wanneer we het juiste thema op de juiste manier aan de orde stellen, raakt de cliënt vanzelf geabsorbeerd in zijn herbelevingen. Dat weliswaar uitgelokte, maar verder spontane proces, is vaak zo sterk dat zelfs de moderne hypnose-instructies daarmee vergeleken kunstmatig en overbodig lijken. Trance is bij voorkeur niet het product van een daarop gerichte interventie, maar het bijproduct van goed gericht werk. 

Catharsis. Regressie is herbeleving. Herbeleving werkt therapeutisch als de cliënt tot catharsis komt. Vaak is het een emotionele ontlading die leidt tot emotionele vrede. Bijna altijd is het ook een mentale loutering die leidt tot mentale vrede, tot begrip, inzicht en overzicht. In aanvaarding zit zowel emotionele als mentale vrede. Die vrede is geen passiviteit, maar vitaliteit, in harmonie met de omstandigheden en met jezelf. Een toestand als het Chinese Tao, de volmaaktheid in het onvolmaakte. Met jezelf samenvallen in de eenvoudige, voorlopige perfectie van het hier en nu. En - heel belangrijk - catharsis is vaak ook lichamelijk. Het lichaamsgevoel wijzigt, soms dramatisch. Mensen voelen zich losser, ontspannener, vitaler. Lichamelijke catharsis gaat verder: medicijnen die niet aansloegen, slaan nu wel aan; lichamelijke ongemakken verminderen of verdwijnen; het immuunsysteem werkt beter, herstel gaat sneller. In regressietherapie zoals dit boek behandelt, is het doel van elke sessie catharsis, die naast emotionele bevrijding en lichamelijke opluchting ook toegenomen begrip en inzicht inhoudt. Doeltreffende psychotherapie met blijvende resultaten is in het algemeen inzichtelijke therapie, geen pure gedragstherapie. Zelfs als nieuwe conditionering een problematische gewoonte oplost, helpt het om te begrijpen en te ervaren hoe zo een gewoonte ontstaan is. We moeten toegang krijgen tot de schaduwen, de knoesten en de zweren van het verleden, de lasten en het gif van het verleden. Maar we kunnen ook toegang krijgen tot de weggesloten vreugde en het weggesloten licht en de weggesloten kracht van het verleden. Soms is dat meer aan de orde. Maar meestal is het als met een auto: als je per ongeluk op het gas trapt én op de rem, moet je niet meer gas geven, maar je voet van de rem halen. Lasten wegnemen gaat meestal vooraf aan energie oppompen. Het diep doorleefd herwinnen van het verlorene is ook cathartisch. Catharsis gaat vaak gepaard met tranen. Maar catharsis is niet hetzelfde als een potje grienen. Huilbuien die in de gleuf blijven lopen, hebben niets met catharsis te maken. En een catharsis kan zich ook uiten door lachen en opveren.

Het heden. We gaan in regressies terug naar het verleden, maar dat is slechts bij wijze van spreken. Regressie is contact maken met het verleden dat nu in ons leeft. We gaan niet terug naar vorige ervaringen en vorige levens, maar naar de restanten van vroeger die we nog meedragen. We zijn geen tijdreizigers, maar rechercheurs in onze innerlijke videotheek. En chirurgen in ons innerlijk organisme. We gaan in een therapie bijvoorbeeld terug naar het derde jaar, omdat iets van het driejarige kind nu in ons zit, verstard in een pijnlijke situatie met alle gevoelens en gedachten van toen. Het problematische verleden dragen we met ons mee als onopgeloste schaduwen en onverteerde resten. Een therapeutische regressie assimileert zo een stuk verleden door het alsnog te verwerken en te integreren. Juist daardoor kunnen cliënten ervan loskomen. Er lag iets onverteerds op onze ziel, bijna altijd met een neerslag in ons lichaam - en nu verteren we het en assimileren we het. Het spookt niet meer in ons rond. We dragen alles wat we ooit hebben meegemaakt met ons mee. Niet als alle onnoemelijke aantallen details afzonderlijk, maar samengevoegd tot globalere herinneringen en vermogens. Wiskundigen noemen dat samenvoegen integreren, boekhouders spreken van consolideren. Niet alles werkt altijd door. En slechts een deel van ons verleden is ingeschakeld in wie we nu zijn, hoe we nu denken, voelen, willen en handelen. En weer slechts een deel daarvan achtervolgt ons. Regressie is dus niet teruggaan naar het verleden, maar het openen en vrijmaken van het verleden dat we nu in onze geest, in onze ziel - en in ons lichaam - meedragen. 

Catharsis is een nu-ervaring. Het is de bevrijding van het verleden dat ons nu ziek en zwak maakt. Maar ook het heden kan ziek en zwak maken: relatieproblemen, financiële problemen en gezondheidsproblemen kunnen ook puur in de actuele situatie geworteld zijn. Dan helpt regressietherapie niet. Op zijn best werkt regressie dan indirect, door ons helderder, kalmer en energieker te maken. Op zijn slechtst is het escapisme. Dan willen we ons verdiepen in onze vorige levens, in ons levensplan of in onze kinderjaren in plaats van de momentele situatie onder ogen te zien. Een regressietherapeut moet niet alleen goed regressies kunnen begeleiden, maar ook gezond verstand hebben. En goed kunnen counselen. En doorverwijzen. Onverwerkte pijnlijke ervaringen kunnen later gerestimuleerd worden door misschien zwakkere, maar vergelijkbare ervaringen. Ook kunnen onze reacties op moeilijke omstandigheden van vroeger doorwerken in het heden, zelfs wanneer ze niet langer adequaat zijn. Zulke reacties kunnen dwangmatig worden, onze ervaringen vertekenen en vervalsen en ons onterecht doen generaliseren. Een regressietherapeut vervangt geen arts, geen relatietherapeut, geen financieel adviseur, geen vertrouwenspersoon, geen priester, geen goede vriend. Een regressietherapeut loodst iemand naar de oorzaken van zijn probleem en door de oplossing van dat probleem.

Uitdagingen. Zoals in het schaakspel de koningin het meest krachtige stuk is dat de bewegingen van andere stukken combineert, zo is deze therapie, die vaak met de omslachtige benaming regressie- en reïncarnatietherapie wordt aangeduid, de koningin onder de therapieën. (En de cliënt blijft koning.) Zij gaat dieper en is zeker veelzijdiger dan andere therapieën. Haar veel mogelijkheden bestaan niet alleen naast elkaar, maar worden ook in de loop van één sessie gecombineerd. Het probleem is daardoor niet meer, zoals in de begintijd van de regressietherapie, hoe we iemand in een herbeleving krijgen. Het probleem is hoe we onze sessie componeren in nauwe aansluiting op dat waar de cliënt mee komt en er lijn in houden. Ook wanneer onderwerp en ingang van een sessie bepaald zijn, zijn er in de loop van een sessie van twee uur misschien wel twintig keuzemomenten waarop de therapeut moet afwegen welke weg hij inslaat en welk vervoermiddel hij kiest. 

Wat voor wegwijzers hebben we in deze veelheid? 
Ten eerste natuurlijk die van de ervaring. Behalve de ervaring van de individuele therapeut, is dat ook de geaccumuleerde ervaring die therapeuten met elkaar uitwisselen. Ten tweede moet die ervaring goed verankerd blijven in de resultaten. Dit spreekt vanzelf, maar is soms moeilijk. Dat een cliënt gelukzalig onze praktijkruimte verlaat, garandeert nog niet dat het probleem blijvend verholpen is. Ook het omgekeerde komt voor: iemand gaat twijfelend weg en kan zich nauwelijks voorstellen dat hij van zijn probleem af is. Pas na verloop van tijd voelt hij zich zeker daarover. (Vooral ouderen, hoger opgeleiden en mannen hebben de neiging resultaten van eerste sessies te onderschatten.) Ook kan iemand op een deelprobleem een grote stap voorwaarts hebben gemaakt, maar door algemenere schuldgevoelens, angsten, remmingen of onzekerheden zijn genezing niet koesteren, maar juist onderuit halen. Hoe het ook zij, uiteindelijk moeten we het hebben van de tevredenheid of ontevredenheid van onze cliënten. De derde wegwijzer in de veelheid van mogelijkheden is analyse: inzicht in waar we nu eigenlijk mee bezig zijn, waarom de verschillende methoden werken en wanneer ze werken. Ervaring, resultaten en analyse, daar is dit vak op gebaseerd. 

Is dit nu dus dé therapie? Nee. Ten eerste stelt de veelzijdigheid hoge eisen aan de therapeut. Niet alle psychotherapeuten en psychiaters blijken zich met vrucht in deze therapie te kunnen bekwamen. Het aantal beunhazen neemt alleen maar toe. Sommige therapeuten zwerven van de ene aanpak naar de andere en combineren regressie met allerhande aanbod uit het alternatieve en spirituele circuit. Dat kan en dat mag en daarmee draaien ze interessante sessies, maar ze verliezen daarbij makkelijk de kern van het therapeutische proces, de zelfgenezing van de cliënt, uit het oog. Als het niet meer de cliënt is die werkt, als de cliënt zelf niet meer doorziet wat er gebeurt, heb je als therapeut de bus gemist. Er zijn opleidingen op dit gebied die een veelvoud aan methoden overdragen zonder inzicht in het fundamentele proces van zelfgenezing. 

Het veld is nog volop in beweging en de doeltreffendheid en de doelmatigheid van de therapie neemt alleen maar toe. Maar elke snelle beweging heeft schaduwkanten. Eén schaduwkant is het zich verliezen in de baaierd van mogelijkheden en het onrijp opstapelen van interventies, zodat cliënten soms door de bomen het bos niet meer zien. Toen de therapie nog aarzelender was, was de grootste zwakte gebeunhaas met visualisaties zonder kop of staart en het bedrijven van psychotherapeutisch toerisme, vooral in vorige levens. Nu de methoden echter doeltreffender worden, verschuift het probleem van vrijblijvendheid naar dwaalwegen en verwarring. Wat dat laatste betreft: de twee doodzonden in deze therapie zijn integreren van het niet-eigene en het uitdrijven van het eigene. Met een doeltreffende methode is het bij verkeerd gebruik ook mogelijk mensen van de regen in de drup te helpen. Bij de beroepsbeoefenaren heeft een tijdlang een strijd gewoed tussen de voorstanders van ‘regressietherapie’ en die van ‘reïncarnatietherapie’. Het ligt voor de hand dat het etiket op een fles past bij de inhoud. Maar etiketten zijn minder belangrijk dan inhoud. De term regressietherapie verwijst alleen naar de methodiek, en dan nog maar de helft daarvan, zoals de beschouwingen over personificatie en energetisch werken duidelijk zullen maken. De term reïncarnatietherapie geeft aan hoever de therapie kan reiken, maar ook deze vlag dekt de lading niet. Veel doeltreffende sessies gaan niet over vorige levens. Denk maar aan slachtoffers van oorlogsgeweld, misbruik of ernstige mishandeling. Onze therapie heeft die mensen veel te bieden, meer dan welke andere therapievorm dan ook, al komen er geen vorige levens bij kijken. Van reïncarnatietherapie heeft dit vak zich ontwikkeld tot een algemene regressietherapie en verder naar een algemene psychotherapie: cathartisch, integrerend, transformerend, transpersoonlijk. 

1.2 Doelgericht, probleemgericht en symptoomgericht werken

Twee dingen hebben mijn aanpak beïnvloed: mijn werk als management consultant en mijn studie van general semantics van Alfred Korzybski. Algemene semantiek is een bewustwording, een methodische benadering van taal, gedachten en emoties als abstracties van de onmiddellijke ervaring en van de ervaring als abstractie van de werkelijkheid. Daarmee leer je rustiger en helderder constateren en bewuster abstraheren. Dat heeft in mijn therapie geleid tot concreetheid en veel aspecten van taalgevoeligheid die ik later, soms beter en soms slechter, ben tegengekomen in het mede op Korzybski geïnspireerde neurolinguistisch programmeren (NLP). Algemene semantiek heeft mij concreet en specifiek gemaakt, mijn advieswerk heeft mij pragmatisch en doelgericht gemaakt. Er is weinig erger dan eindeloze therapie. Tenzij dat is wat je wilt. 

Doelgericht. Wat is de invloed van mijn advieswerk geweest? Als een klant binnenkomt, kost dat geld. Je moet presteren. Dat heeft niets met gespannenheid te maken. Je kan in twee uur kalm een mooi resultaat bereiken en zes uur driftig werken zonder resultaat. Elke sessie behoort een resultaat te boeken. Er bestaat geen mensenwerk dat altijd lukt, maar we zijn doelgericht en meestal lukt het. Onze cliënten zijn niet volmaakt als ze onze deur uit lopen, maar naar omstandigheden zingend en fluitend. Zo ongeveer als in een ziekenhuis: je gaat er horizontaal in en je komt er verticaal uit - dat is de bedoeling althans. Weliswaar zijn sommigen dagenlang uit hun doen na een geslaagde sessie. De een voelt zich chaotisch, de ander blijft wakker en mijmert over vroeger, een derde wordt snipverkouden. Mijn ervaring is: na veertien dagen is dat over na een goede sessie. Anders is er iets nog niet goed doorgewerkt of afgewerkt. Soms lijkt het of het onderbewuste haast krijgt. Dit werkt, dus heeft het nog wel meer in de aanbieding. Bijna altijd blijft er dan toch een zekere rust en tevredenheid met het reeds bereikte. Een therapie bestaat uit een of meerdere sessies totdat het boodschappenlijstje waarmee een cliënt binnenkwam, is afgewerkt. 

Een vrouwelijke cliënt komt bijvoorbeeld binnen met: Ik heb nog steeds een groot conflict met mijn vader. Ik word ziek als ik alleen maar aan hem denk, laat staan als hij aan de telefoon is. Verder heb ik angstaanvallen waarvan ik niet begrijp waar ze vandaan komen. En ik heb iets aan mijn knie wat de dokter niet kan vinden. Oh ja, en ik voel me af en toe ongelooflijk eenzaam.  De therapie is rond wanneer die vier dingen zijn opgelost. Ze kan aan haar vader denken zonder misselijk te worden; ze heeft geen last meer van haar knie; haar angsten zijn weg; ze voelt zich verbonden met anderen. Niet meer en niet minder. Ze begrijpt nu waar die problemen vandaan kwamen, en ze is er vanaf. 

Boodschappenlijst. Als we een boodschappenlijst hebben, moeten we nog afspreken waar we het eerste aan gaan werken en wat de bedoeling is. Dat is het contract van de sessie. Er zijn maar twee soorten contracten: exploratiecontracten en therapiecontracten. Een exploratie is om iets uit te vinden, therapie is om iets op te lossen. Therapie houdt bijna altijd exploratie in. We willen begrijpen waar onze onzekerheid het laatste jaar vandaan komt. En we willen er van af. Wanneer aan het contract of aan de vraag voldaan is, is de sessie afgerond. Wanneer de boodschappenlijst is doorgewerkt, is de therapie afgerond. Bij mij in bijna 40 procent van de gevallen na één sessie. Mijn gemiddelde therapie duurt twee, drie sessies, meer dan vijf sessies is zeldzaam. Alleen als de eerste sessie zowel volgens de cliënt als volgens mij tenminste enig resultaat heeft, ga ik door. Hoe langer de therapie duurt, hoe minder succesvol. Bij wie ik acht, negen, tien sessies doe, bereik ik zelden een echte oplossing. Meestal heb ik achteraf de indruk dat ik na de eerste keer beter had kunnen afhaken. Zonde van de tijd. Wat goed is, komt snel. Meestal, tenminste. Tijdens de therapie, vooral als het goed gaat, kunnen er nieuwe dingen opkomen om aan te werken. Werk eerst de overeengekomen boodschappenlijst af. Of maak een nieuwe overeenkomst, een nieuw contract. Daarna begint misschien een nieuwe therapie. Vaak stel ik voor er drie maanden tussen te zetten. Ik laat ze eerst een nieuw evenwicht vinden. Wie van een handicap af is, vertoont lammetjesgedrag, komt onzeker op zijn benen te staan. Dat moet zich eerst settelen. Als je altijd met een stuk lood aan je benen liep en dat gewicht gaat eraf, loop je stuntelig en onevenwichtig. Sommige processen nemen tijd, soms jaren. Het is normaal dat iemand een half jaar, een jaar, soms anderhalf jaar na een geslaagde therapie opnieuw belt. Toen is dat en dat aan de orde gekomen. Ik heb het gevoel dat nu dit aan de orde is. Dan begint een nieuwe ronde. Ontwikkeling gaat door. Hoe snel een succesvolle sessie helemaal doorwerkt in het dagelijks leven van een cliënt is heel verschillend. Twee weken duurt het minimaal. Sommige processen nemen meer dan een jaar. Weerstanden kunnen de genezing vertragen en zelfs doorbraken kunnen weggeredeneerd worden. 

Beginpunt vasthouden. Doelgerichtheid tijdens de sessie komt neer op het vasthouden van het beginpunt. We volgen de cliënt. We knopen steeds aan bij waar iemand is en wat iemand zegt. Maar we houden ook het beginpunt vast. Waar ging het om? Wat was het werk dat gedaan moest worden? Wat was het contract? Waar we beginnen, moeten we uitkomen. Die twee criteria kunnen met elkaar in tegenspraak komen of lijken te komen. Knoop dan aan bij wat de cliënt gezegd heeft en confronteer dat met het beginpunt. Wat heeft dat (net omhooggekomen) gevoel van eenzaamheid met je watervrees (beginpunt) te maken? Meestal weet de cliënt het. Weet hij het niet, dan instrueer je het recente gevoel los te laten. Op die eenzaamheid kunnen we een andere keer terugkomen als je wilt. Ga nu terug naar ... (het laatste element dat nog rechtstreeks met watervrees in verband stond). Wil hij niet teruggaan naar het beginpunt, dan onderbreek je de sessie. Misschien wil de cliënt het contract veranderen. Accepteer dat - één keer. Verandert de cliënt dat tweede contract, stop dan de sessie. Mijn ervaring is dat het daarna niets meer wordt. Als cliënten het beginpunt verschuiven, doen ze dat vaak om het initiatief aan de therapeut te ontwringen. Ze kunnen te weinig vertrouwen hebben in de therapeut, te weinig zelfvertrouwen of een algemene drang alles onder controle te willen houden. Wat de oorzaak ook is, er zit iets fout. Als mentaal worstelen is zo een sessie prima, als therapie waardeloos. Het beginpunt niet goed vasthouden  is misschien wel het meest voorkomende probleem van onzekere, beginnende therapeuten. Wees serieus en aandachtig bij het sluiten van een contract en houd je eraan. Dat is de eerste toets van je professionele integriteit. Laat niet aan het contract sleutelen - en sleutel er zelf niet aan. Alleen als je het echt nodig vindt - en maar één keer

Probleemgericht werken. We werken niet alleen doelgericht, maar ook probleemgericht. We starten met het probleem zoals dat in het voorgesprek gezamenlijk is vastgesteld. Natuurlijk bepalen onze cliënten waar ze aan willen werken, maar het moet ook voor ons duidelijk zijn. De cliënt heeft last van faalangst - zegt hij. Maar als we daarop doorvragen, blijkt dat het eigenlijk alleen speelt bij het begin van vakanties of andere reizen. Er komen onwillekeurig beelden op van botsende en over de kop slaande auto’s of neerstortende vliegtuigen. In het gesprek blijkt het woord ‘reisangst’ de cliënt te treffen. Ja, dat is het precies. Maar wat is het probleem daarvan? Spanningen, koud zweet, ruzie met reisgenoten, krampachtigheid en uitgeput op de plaats van bestemming aankomen. En het algemene gevoel van geen greep op zichzelf te hebben. De cliënt voelt zich klein, onvolwassen, dom. We kunnen in het voorgesprek al de indruk krijgen dat er iets achter zit, bijvoorbeeld een jeugdtrauma. Elk probleem kan op verschillende niveaus bekeken worden. We kunnen concluderen dat het eigenlijk om gebrek aan zelfvertrouwen gaat. We kunnen ook ontdekken dat het vooral om vliegangst gaat. Hoe algemeen of hoe specifiek sluiten we het contract af? We doen het op dat niveau dat de cliënt het meeste aanspreekt, die reactie geeft van Ja, dat is het precies. In ieder geval willen we een indruk krijgen van de ernst en omvang van een genoemd probleem. We vragen dus wanneer en hoe vaak een cliënt er last van heeft. En hoe erg dat is.

Probleemgericht wil ook zeggen dat we aansluiten op feitelijke problemen. Als de cliënt aangeeft dat hij faalangst heeft, blijft de vraag wat daarvan het probleem is. Tenslotte hebben maar weinig mensen faalhoop. Ik ben vaak onzeker. Wat is daar het probleem van? Wel eens mensen ontmoet die nooit onzeker zijn? Zou je zo willen zijn?
Probleemgericht betekent verder: in termen van een concreet probleem van de cliënt zelf. Een probleem met een partner die door zijn moeder is verwend, leidt niet tot therapie. De oorzaak wordt immers bij de partner gezien en de oorzaak van zijn probleem bij zijn moeder. Voordat we het weten, komen we bij Adam en Eva en de erfzonde uit. Het probleem moet in termen van eigenschappen en gedrag van de cliënt zelf worden geformuleerd. We kunnen alleen de cliënt helpen veranderen, niet afwezigen, niet de maatschappij, niet de menselijke natuur, niet de Schepping.

Probleemgericht betekent tenslotte dat we niet wegzweven in vage, min of meer symbolische verhalen, maar bij feitelijke, concrete, specifieke ervaringen blijven. Concrete ervaringen komen voor elke les of conclusie die we uit die ervaring kunnen trekken. Concrete ervaring, of realiteit, is wat we zien, horen, aanraken, ruiken of proeven. Realiteit betekent ons lichaam voelen, het koele gras, onze emoties. Realiteit betekent een locatie in tijd en plaats. Als de cliënt een deur ziet die niet open wil gaan, vraagt de therapeut eerder hoe deze deur er uit ziet, dan te vragen (of nog erger: te vertellen) wat een dichte deur betekent. Ervaringen en verhalen zijn concreet, lessen en symbolen zijn abstract en moeten wachten tot de realiteit is verkend. Een cliënte voelt zich verlaten en voelt dat in haar borstbeen, achter haar ogen en in haar buik. Ze ziet een hut in de winter. Ze wordt daar alleen wakker, in het donker en ziet dat iedereen weg is. Ze loopt naar de deur, waar vrieskou doorheen komt. Hoort ze een wolf huilen in de verte? Ze voelt zich verward, bang. Haar gedachten verkillen. Misschien heeft deze ervaring nog een diepere, meer omvattende betekenis. Het kan een metafoor zijn voor de ziel die ontdekt dat zij alleen in deze koude wereld is. Maar betekenissen komen later. Eerst komt de specifieke, concrete ervaring. Abstractie en analogie moeten wachten. Concrete ervaring is het enige anker voor abstracte gedachten. Symbolen en metaforen zijn favoriete uitwegen voor lafaards , luiaards en zwevers - en voor zwendelaars. Tien seconden in die koude hut doen meer dan een diepzinnige metafysische beschouwing van twee uren over kou in het menselijk leven. Blijf in die hut, blijf in die kou. Naast de cliënt. Totdat het verhaal verder gaat.

Symptoomgericht. Waar we vooral voor moeten waken, is een concreet probleem van de cliënt veralgemeniseren tot innerlijke onzekerheid, angst voor intimiteit, gebrek aan spiritueel bewustzijn of wat dan ook. We werken symptoomgericht. Elk probleem kan beschouwd worden als symptoom van een onderliggend probleem. Iemand heeft malaria omdat hij door een malariamug gestoken is. Maar hij is door die mug gestoken omdat hij zonder klamboe sliep. En hij sliep zonder klamboe omdat hij eigenwijs was. En hij was eigenwijs omdat hij de jongste thuis was en tegen zijn oudere zusjes moest opboksen. Als het probleem waar de cliënt mee komt, reisangst is, en als die reisangst zich openbaart in grote krampachtigheid en koude rillingen, dan is aan het contract voldaan als die krampachtigheid en die koude rillingen niet meer optreden. En als iemand veel zelfverzekerder is geworden, maar die krampachtigheid en die koude rillingen nog heeft, is niet aan het contract voldaan. Het contract is heilig totdat er aan voldaan is - of het met wederzijds goedvinden hergedefinieerd is. Als we al werkende ontdekken dat er iets groters, breders, diepers of algemeners onder ligt, prima. Maar we gaan alleen dieper als dat noodzakelijk blijkt om aan het contract te voldoen. Soms komen we in het prille begin van het leven, of in het oerverleden van de ziel. Maar alleen als dat noodzakelijk is om het concrete probleem op te lossen. We gaan zo diep als nodig is, maar niet dieper. Het komt vaak voor dat cliënten na verloop van tijd zelf een algemener of dieper liggend probleem ontdekken. Laat het aan hen over of ze daarin afdalen. Alleen als je in de sessie concrete aanwijzingen voor een onderliggend probleem hebt, en je vermoedt dat het probleem na verloop van tijd weer kan opduiken omdat het onderliggende probleem niet is opgelost, kun je iets in die richting zeggen. Het contract is heilig. Het symptoom is ook heilig. Het is de beste vriend van de therapeut, zoals we in de volgende paragraaf zullen zien.

1.3 Tien ongewone principes

1. Het probleem is de oplossing; de oplossing is het probleem.
Wij hebben de neiging om een probleem te zien als iets dat verdwijnen moet. Als dat lukt, noemen we hoe we dat voor elkaar gekregen hebben de oplossing. Die neiging van ons is natuurlijk terecht. Maar niet helemaal. Het is mogelijk om heel anders naar problemen en oplossingen te kijken. En dat andere gezichtspunt opent nieuwe wegen. Neem burn-out. Typisch een probleem waar mensen een oplossing voor zoeken. Maar we kunnen ook zeggen dat burn-out helemaal geen probleem is, maar een oplossing voor een onderliggend, veel ernstiger probleem: altijd maar doorgaan, onszelf gek draaien en misschien anderen ook. Onszelf blijven forceren: doordat we te veel hooi op onze vork nemen, doordat we iets doen dat ons eigenlijk tegenstaat, doordat we nooit stilstaan bij hoe we ons eigenlijk voelen, of doordat we nooit toe komen aan iets dat eigenlijk belangrijker is. Als alle andere signalen falen, dan gooit het lichaam zijn kont tegen de krib en staakt. Dat is geen probleem, dat is een oplossing. Geen prettige, maar toch. Stel dat een huurmoordenaar last van zijn geweten krijgt en gewoon de trekker niet meer kan overhalen, en hulp van een therapeut zoekt zodat hij weer vol door kan gaan. De stem van je geweten horen: wat een probleem! Het gaat misschien te ver om te zeggen dat het probleem de oplossing is, maar we kunnen tenminste het probleem beschouwen als een respectabele oplossing die niet helemaal gelukt is. Is angst een probleem? Niet als we anders onbevreesd domme dingen zouden doen. 

Een succesvolle en populaire manager bij wie alles lukt, wordt steeds ontevredener zonder te begrijpen waar zijn toenemende tegenzin in zijn werk vandaan komt. Wij ontdekken dat hij als vijfjarig jongetje het heilige voornemen had opgevat om een wereldreiziger te worden. Die kleine wereldreiziger in hem, die hij alleen vergeten was, is het zat dat hij nooit aan bod komt. Dat deel wil niet werken, hoe succesvol ook. Dat deel wil reizen! Die tegenzin is een spaak in een wiel dat weliswaar niet verkeerd is, maar extreem eenzijdig. 

Zelfs een depressie blijkt vaak de uitnodiging van iets in onszelf, de ziel (voor de eenvoudige geesten onder ons: het onderbewuste) om nu eens eindelijk ergens aandacht aan te schenken en niet zo stompzinnig - ik zou bijna zeggen: onderbewust - door te leven. In ieder geval is de beschouwing van een probleem als oplossing respectvol en verrassend, en soms al bevrijdend. Als we het probleem niet als vijand zien, gedraagt het zich ook niet vijandig tegenover onze pogingen de cliënt te helpen. 

En de oplossing is vaak het probleem. Het nieuwe medicijn heeft vervelende bijwerkingen. De psychiatrische diagnose maakt en houdt de cliënt ziek. Stemmingswisselingen, waar alleen robots en psychopaten geen last van hebben, heten tegenwoordig een bipolaire stoornis. Jantje die vaak druk is, heeft nu ADHD en is nu een kind met een rugzakje geworden. Iemand kan het leven niet aan en pleegt zelfmoord. De ultieme oplossing die het ultieme probleem is. Een ander gaat in een sekte, voelt zich halleluja en is nu nog veel verder van huis. Zakelijker en algemener gesteld: een probleem is onderdeel van de momentele situatie en dus ook van het momentele evenwicht. We moeten die situatie als zodanig accepteren, daar vanuit werken.

2. Het probleem is de poort - en die poort staat open.
Doorleefde concentratie op het probleem brengt supersnel alle informatie naar boven die nodig is voor de volgende stap. Het probleem is al de eerste stap. De oplossing ligt in het probleem zelf. Het momentele probleem is de poort naar het onderliggende probleem. En die poort staat open, meestal wagenwijd. We hoeven er alleen maar doorheen te gaan. Dit boek zal veel malen uitleggen en tonen hoe dat in zijn werk gaat. Als er een redelijk vertrouwen bestaat tussen cliënt en therapeut, is het probleem vaak het enige dat nodig is om de oplossing te vinden. Het probleem is de oplossing in een nog onrijpe en soms verdraaid vervelende vorm. De oplossing is de transformatie van het probleem. Het probleem is de Aufforderung zum Tanz. Het probleem roept: hier moet je wezen! Lachwekkend is om te zien hoe iemand die heel erg gespannen is, aan het begin van de sessie gevraagd wordt zich helemaal te ontspannen, met verbale suggesties, met muziek, met lieve kleurtjes en lekkere geurtjes. En als je dan eindelijk ontspannen bent, moet je naar de spanning terug! Het is als iemand die water zoekt, weg te halen van een zwaar vochtige plek in de grond en naar hoger gelegen, kurkdroge grond te brengen en dan te vertellen dat we nu het water gaan zoeken. Veel therapeuten denken dat ontspanning nodig is om iemand in een zekere trance te brengen. Die spanning is de trance, dommie! Zoals sommigen terecht zeggen: effectieve hypnotherapie is dehypnotiserend. Het haalt ons uit de trance van onze problemen.

3. Hoe zwaarder het probleem, hoe lichter de oplossing.
Beginnende therapeuten geloven daar niets van. Ze beginnen dus, heel begrijpelijk, liefst met lichtere problemen. Ook als studenten in leertherapie gaan, vertrouwen ze zichzelf en hun leertherapeut nog niet toe om aan zwaardere kwesties te werken. Naast simpele onervarenheid is dit de voornaamste reden dat die sessies vaak zo rommelig en maar half bevredigend gaan. Wie vroeger een PC had, merkte soms dat het apparaat niet echt wilde. Als je snel een paar woorden had ingetikt, verscheen de tekst letter voor letter, met de nodige vertraging op het scherm. Een bestand bewaren duurde soms ergerlijk lang. Hoe kwam dat? Doordat er andere applicaties open stonden en beslag legden op een deel van het werkgeheugen. Je zag ze op dat moment niet op je scherm, maar ze waren er op de achtergrond. Als we een heel moeilijk gesprek moeten voeren en dat de hele tijd uitstellen, blijft het op de achtergrond in ons hoofd spoken. Soms voelen we ons moe en vervelend en realiseren ons plotseling dat we nog steeds iets moeten doen. Vaak neemt de weerzin alleen maar toe. Ons onderbewuste heeft die vervelende taak op de maag liggen. Er is mentale en soms emotionele energie voor gereserveerd. Al het onaffe en onopgeloste dat we meedragen, kost ons mentale energie, geestkracht. Alsof we zwanger zijn en een aantal kindjes meedragen die maar niet geboren willen worden. Nee, die we niet willen baren. Als we met een cliënt naar diens grootste, diens zwaarste probleem gaan, ontstaat er in het onderbewuste een diepe ontspanning. Hè hè, eindelijk lucht. Hier gaat het om. Door het zwaarste probleem aan te pakken, komt de meeste energie vrij. De cliënt weet het misschien nog niet, maar zijn innerlijk is al gemobiliseerd. Afschuwelijk om klaar voor de bevrijdingsoorlog te zijn, gepakt en gezakt, en maanden of jaren maar wachten en niets kunnen doen. Je zou er gek van worden. Op de regel om met het zwaarste te beginnen, is een begrijpelijke uitzondering. Soms moet de cliënt nog wennen aan de therapeut of aan de werkwijze of beide. Dan kan de succesvolle oplossing van een secundair probleem de basis leggen om volgende keer het primaire probleem aan te pakken. Er zijn verschillende andere uitzonderingen, maar die komen nog aan de orde. En ze tasten het principe niet aan. Iets minder absoluut en iets minder ambitieus kunnen we dit principe ook formuleren als: Begin altijd met het zwaarste probleem dat op dit moment toegankelijk is.

4. Diagnose is het resultaat van therapie.
Behandelplannen zijn voor de onwetenden - en voor angsthazen. Wij werken stap voor stap.Concreet en praktisch werken staat op gespannen voet met de wijdverbreide slechte gewoonte van de anamnese. Anamneses zijn in de psychotherapie ongezond. Een dossier is net zoals een indrukwekkend bureau met een grote bureaustoel - om afstand te creëren. Hoe ben je opgegroeid? Was je vroeg zindelijk? Is er krankzinnigheid in de familie?  Psychotherapie is voortgekomen uit de psychiatrie, en psychiatrie is voortgekomen uit de geneeskunde. Als je weet dat iemand malaria heeft, weet je wat je moet doen. Daar bepaalt de diagnose de therapie. Maar psychiatrische diagnoses leiden niet tot therapie. Ik heb veel psychiatrische rapporten gelezen toen ik met zwakzinnige kinderen werkte. Ten eerste kwam er in moeilijke woorden uit dat ze zwakzinnig waren. Nou dat wisten we al. Sommigen hadden een ‘hysteroïd gestructureerde persoonlijkheid’. Ze deden af en toe opgewonden. Het is prachtig als je dat weet, vooral in dure woorden. Wat vloeit daaruit voort? Een voorkeur voor een medicijn. Maar verder niets. Er zijn zelfs diagnoses die inhouden dat er geen diagnose is. Minimal Brain Damage (MBD), bijvoorbeeld, een beschadiging die zo klein is dat hij niet aangetoond kan worden. Zo was borderline oorspronkelijk ook - het valt er niet binnen, maar ook niet buiten. Bijvoorbeeld als een rechtbank wil weten of iemand toerekeningsvatbaar is en de psychiater rapporteert (vroeger in potjes-Latijn, nu in potjes-Engels): een randgeval. En wat te denken van kinderen die door het leven gaan met een ‘atypische stoornis’? Iemand vertelde dat haar dochter volgens de psychiater ‘op de rand van borderline’ was. Gekker kan je het niet maken.

Een echte diagnose geeft aan wat voor therapie je moet doen. In ons werk gaat het ons niet aan hoe iemand in elkaar zit, wat hij gedaan heeft, waar hij vandaan komt, wat zijn hobby’s zijn en wat zijn afwijkingen zijn. Het verhaal komt wel tijdens de regressie. Of niet. Een ander nadeel van een uitgebreid voorgesprek is, vooral als iemand al bij allerlei deskundigen geweest is, dat hij een geprofessionaliseerd huilverhaal ophangt. Ze hebben al zo vaak over hun problemen gesproken dat ze in de gleuf zijn gaan lopen. Het verhaal is afgesleten. Ze zeggen dat ze faalangst hebben. Ja, wie niet? Of ze kunnen niet bij hun gevoelens komen. Fantastisch zeg! Afgelopen donderdagavond, na het Journaal, kwam ik eindelijk bij mijn gevoel. Weliswaar allemaal depressie en eenzaamheid, maar je moet toch ergens beginnen. Gerda is zo blij dat ik eindelijk in contact met mezelf sta!  Mensen bedoelen vaak dat ze niet ongeremd en spontaan kunnen zijn. En wat dan nog? Wat is nu het probleem en wat willen ze ermee? Verlaat de woordenbrij, ga liever naar praktische consequenties en concrete lichaamsgewaarwordingen. Wat voel je in je lijf nu? Daar kun je wat mee doen. Iemand voelt zich zwaar en daardoor somber. Of voelt hij zich somber en daardoor zwaar? Hij weet het zelf niet precies. Als iemand van die zwaarte en somberheid af wil en als we die zwaarte en somberheid als ingang nemen, dan vinden we tijdens de sessie uit waar die vandaan komen. Aan het einde van de sessie of van de sessies weten we hoe het zit. De diagnose is de vrucht van een geslaagde therapie, niet andersom.

Behandelplannen zijn nog erger. Dat zijn routebeschrijvingen van reizen waarvan we niet weten waar de reis langs gaat en waar de reis heen voert. Ik heb eens iemand ergens compleet van afgeholpen in ruim een half uur en kreeg toen achteraf van een verzekeringsmaatschappij de vraag wat mijn diagnose en wat mijn behandelplan geweest was. Onzinniger kan het niet. Tijd is beperkt, energie is beperkt. Sla de weg in die aangeboden wordt. Sla geen wegen in op grond van je eigen diagnose en zeker niet van je eigen nieuwsgierigheid. Experimenteer niet met van alles wat interessant lijkt. Moerassen zijn interessante omgevingen, maar ze hebben geen uitgangsbordjes. Een regressie is het verhaal van de cliënt, niet van jou. We werken doelgericht en al werkende wordt duidelijk wat de volgende stap kan zijn. Het enige dat we nodig hebben is een inschatting van wat vermoedelijk de beste volgende stap is. Dat doen we op grond van ervaring en van een zeer voorlopige indruk van de cliënt. Meer is niet nodig.

5. Therapie is een tango die begint als onverbiddelijk speurwerk en eindigt als vriendelijk onderwijs. 
Het beeld van de tango geeft aan dat we heel dicht bij de cliënt komen en tegelijk zorgvuldig afstand houden. We zijn niet te beroerd om heel sturend te zijn, maar tegelijk beperken we dat strikt tot het afgesloten contract. Dat sturen gebeurt tegen de algemenere en fundamentelere non-directieve achtergrond. Het blijft altijd het proces van de cliënt. Vooral in het begin van de sessie is het speurwerk belangrijk. We moeten immers uitvinden waar we moeten zijn, wat er gebeurd en gedaan is, hoe het geregistreerd is en waarom en waardoor het gevolg er nog steeds zit. Verwarring moet weggenomen worden, misvattingen moeten gecorrigeerd worden, lacunes moeten gevuld worden, raadsels moeten opgelost worden. En als alles duidelijk is en het verhaal is doorgewerkt en de cliënt zich bevrijd en tevreden voelt, moe en gelukkig is, dan wijzen wij de cliënt op mogelijke lessen, mogelijke toepassingen van het net ontdekte en wat dat kan betekenen voor het dagelijks leven. Elke succesvolle regressie leert hoe we dingen kunnen vermijden of beter aanpakken. We leren beter te leven, vaak beter te sterven en nog vaker beter geboren te worden. 

6. Blokkades bestaan niet; er is slechts veelvuldigheid en recursiviteit*.
Als de therapie niet lukt, weet de therapeut hoe dat komt: weerstand van de cliënt. Als de therapie niet lukt, weet de cliënt ook hoe dat komt: een incompetente therapeut. Je moet er niet aan denken wat er gebeurt als een cliënt met weerstand een incompetente therapeut treft. Er zijn natuurlijk heel veel cliënten met weerstanden, en er bestaan heel veel incompetente therapeuten. Maar als therapeut moeten we niet uitgaan van de weerstanden bij de cliënt. Daarmee diskwalificeren we de cliënt en we maken van de cliënt een soort vijand die we overwinnen moeten. Het is nuttiger om de cliënt te zien als iemand zoals iedereen: met veel kanten. Sommige kanten willen oprecht genezing, sommige kanten willen dat het probleem in stand blijft en andere kanten zijn in het hele probleem niet geïnteresseerd. We moeten aanknopen bij de kanten die een oplossing zoeken en we moeten begrijpen waaruit de weerstanden bestaan. Dat bedoel ik met de veelvuldigheid van de cliënt. Soms is het voldoende om twee kanten op te roepen: de kant die het meest gemotiveerd is het probleem op te lossen en de kant die zich het meest verzet. Die twee kanten beide accepteren en ze dan elkaar laten confronteren is soms al de halve oplossing. Personificatie en energiewerk zijn min of meer dissociatieve methoden en dus ideaal om zulke situaties aan te pakken. Ik kom daar bij het laatste inzicht op terug en in het volgende hoofdstuk licht ik deze begrippen en de daarbij behorende werkwijzen toe. Recursiviteit betekent dat het probleem zijn eigen oplossing verhindert. Faalangst als probleem is recursief. Iemand met faalangst zal ook bang zijn dat de sessie wel zal falen. Iemand die zich schuldig voelt en zich dus niet vrij en gelukkig mag voelen, zal dus ook vinden dat de therapie eigenlijk niet mag slagen. Hetzelfde geldt voor wanhoop, voor een zware depressie, voor geestelijke uitputting. Iemand kan zo uitgeput zijn dat hij niet de energie kan opbrengen om uit zijn uitputting te komen. Slachtofferschap is recursief, maar narcisme is ook recursief. Ik ben zo geweldig dat ik het zelfs geweldig vind dat ik een onoplosbaar probleem heb, dus waarom zou ik dat oplossen? De sterkste recursiviteit is geen probleem van therapeuten, want die cliënten komen gewoon niet. Recursiviteit is een sleutelbegrip in therapie. Dat in het voorgesprek al in de gaten krijgen is een van de belangrijkste gereedschappen van een therapeut. In het volgende hoofdstuk besteden we hier een hele paragraaf aan.

7. Kinderen gaan voor - de jongste het eerste.
In het Engels heb ik dit principe nog sterker geformuleerd: Children before God. Als we een gekwetst kind tegenkomen, in dit leven of in een vorig leven, gaat het genezen van dat kind voor, zelfs als dat niet direct met het contract samenhangt. Je moet dat je cliënt wel uitleggen. De cliënt kan dat weigeren. Dat mag, maar dan beëíndig ik de sessie, eventueel zelfs de therapie. Als we innerlijk-kind werk gedaan hebben en de cliënt heeft na de sessie dat innerlijk kind verwaarloosd, dan stop ik meestal de therapie. Met dat soort cliënten wil ik niet werken. Die moeten maar een andere therapie zoeken.

8. Wat we verloren hebben en wat ingedrongen is, is schommelend gelijk.
Dit principe vergt toelichting. Bij personificatie en bij energiewerk vinden we vaak dat ladingen van andere mensen zijn binnengedrongen, bijvoorbeeld programma’s en emoties van indringende ouders. We vinden dan altijd dat het losmaken en verwijderen daarvan niet voldoende is, en zeker niet blijvend is, tenzij we opzoeken wat iemand van zichzelf is kwijtgeraakt. En andersom: als blijkt dat iemand iets van zichzelf is kwijtgeraakt, komen daar vroeger of later invloeden van anderen binnen. Als iemand een groot stuk levenslust kwijtraakt, wordt dat na verloop van tijd door iets van buiten opgevuld. En er kan niets binnendringen zonder dat we iets van onszelf kwijtraken. Als een meisje verkracht wordt, dringt de verkrachter meestal zowel lichamelijk, psychisch als geestelijk binnen. Ze zal dan altijd iets van zichzelf kwijtraken. We zullen van dit principe veel sprekende voorbeelden geven. Vrij vaak gebeuren beide processen in dezelfde situatie, maar er kan ook enige tijd overheen gaan. Daarom heb ik het over schommelend gelijk. Het kan wat schommelen.

9. Armzalige therapeuten zoeken hulp en ondersteuning van buiten de cliënt. Zij kennen de rijkdom van de ziel niet, de onbegrensde innerlijke hulpbronnen.
Veel spirituele therapeuten roepen het hoger-zelf op of nog erger: gidsen en engelen en ‘Het Licht’. Ze geven reiki, ze geven ongevraagde informatie, zoals hun eigen indrukken over de oorzaken van iemands probleem, ze behangen de cliënt met bijzondere kristallen, ze halen er een geboortehoroscoop bij. In meer dan 90% van de gevallen is dat volstrekt overbodig en in zeker drie kwart van de gevallen benadeelt het de cliënt omdat het iemand weghoudt van het vinden van zijn eigen innerlijke kracht. In zekere zin geldt hetzelfde voor het voorschrijven van psychofarmaca voor mensen die niet psychotisch zijn en lichtere vormen van als psychiatrisch beschouwde syndromen hebben. Zelfs zaken als biofeedback leiden vaak af omdat ze de cliënt zich niet laten verdiepen in waar het om gaat. Ik geloof wel dat zulke middelen kunnen helpen om een voorlopige bodem in de problematiek te leggen, maar ze zouden zich moeten beperken tot iemand zo ver brengen dat die aan echte therapie kan beginnen. Er wordt in het algemeen te veel en te snel geheeld, vooral door mensen met veel sentiment en weinig inzicht. Helen is dan als een muur wit schilderen op een ondergrond die vuil en vet is, met oude verfbladders. Op het eerste gezicht is het resultaat prachtig, maar drie dagen later komen de bladders en barsten alweer op.

Gevoelvolle intuïtie kan uitstekend werken, maar er schuilt vaak een persoonlijke behoefte in. Vaak geven we een cliënt iets waar we zelf behoefte aan hebben. Vandaar dat gespannen beginners en onzekere amateurs zoveel ontspanning in hun inductie doen. En een cliënt onder hypnose brengen is ook jezelf onder hypnose brengen. Veel therapeuten helen te veel en te snel omdat ze zelf niet heel genoeg zijn. Sommige hypnotherapeuten geven posthypnotische suggesties die de problemen afdekken in plaats van oplossen. 

Ook zijn sommigen liever priester dan arts. Geestelijk helen, zoals reiki, is een waardevol instrument in het therapiekoffertje, maar gebruik het spaarzaam. Psychotherapie is een ambacht waarbij de cliënt het eigenlijke werk doet. Als je zo graag mensen wilt helpen, word dan dokter, werk bij het Rode Kruis, of ga bij het Leger des Heils. Dan help je echt. Er zijn therapeuten die met handoplegging, reiki of gidsen werken en daar uitstekende resultaten mee halen. Des te erger. Het bevestigt dat voor het oplossen van problemen hulpbronnen van buiten gehaald moeten worden. Een zilveren kans wordt gegrepen, de gouden kans blijft liggen. Al dat soort externe hulpbronnen zijn aangewezen bij minder zelfstandige mensen. Bij zelfstandige mensen met wie we beter kunnen werken, horen ze hooguit in tweede instantie gebruikt te worden, ter ondersteuning. De vraag blijft: hoe nemen we het zekere voor het onzekere? Door uit te gaan van onzelfstandigheid of van zelfstandigheid? Terug in de evolutie of verder? In een goede sessie heelt de cliënt zichzelf, vooral bij trauma's. Als het trauma is genezen, komt een omslagpunt, de catharsis. Die hoef je maar licht te begeleiden. Het groeit onder je handen. Als je zelf de cliënt moet gaan helen, heb je meestal de juiste afslag gemist. 

10. Psychotherapeuten hebben maar drie methoden nodig: regressie, personificatie en energiewerk.
Dat is waar, aangenomen dat een algemene, onderliggende methodiek al beheerst wordt: counseling, met name non-directieve counseling, de kunde om verhelderende gesprekken te voeren. En dat verhelderen komt slechts heel beperkt van ons: wij helpen cliënten zichzelf te verhelderen. Wij helpen mensen uit te vinden waar ze echt last van hebben, wat ze echt willen, wat ze eigenlijk in huis hebben. In het voorgesprek en in het nagesprek staat counseling op de voorgrond. Het voorgesprek en het nagesprek zijn counseling. En in het begeleiden van de regressie en vooral van de personificatie speelt counseling de hele tijd mee. En er zijn momenten in die puur counseling zijn. Dit boek besteedt weinig aandacht aan counseling. Niet omdat het niet belangrijk is, het is zelfs wezenlijk. Maar omdat daarvoor al goede boeken en goede cursussen zijn. Verder komen we er met deze drie methodieken helemaal uit. We kiezen er voortdurend uit en we wisselen ertussen. Ik ken geen goede, cathartische sessie die niet elementen van alle drie heeft. Ik ken geen lesdag waar die combinatie niet aan de orde komt. Meestal is de hoofdlijn regressie, versterkt het energiewerk de catharsis en speelt personificatie in de integratiefase aan het eind. Maar elke volgorde, zelfs in afwisseling, is mogelijk, zoals we zullen zien.