Handboek Mediation

Handboek Mediation

Onder redactie van:

Dick Bonenkamp

Jolanda Elferink

Hugo Prein

Marc Simon Thomas

Sven Zebel

Sdu

Den Haag, 2024

Meer informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij:

Sdu Klantenservice

telefoon: 070 - 378 98 80

website: www.sdu.nl/service

Vormgeving omslag: Villa Y, Henxel

Zetwerk: Imago Mediabuilders, Amersfoort

Illustraties: Tamar Rubinstein

ISBN: 9789012408035

ISBN ePub: 9789012408042

NUR: 822

© Sdu B.V., Den Haag, 2024

Alle rechten voorbehouden. Behalve de door de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd (waaronder begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De bij toepassing van art. 16h tot en met 16m Auteurswet wettelijk verschuldigde vergoedingen wegens kopiëren dienen te worden voldaan aan de Stichting Reprorecht (https://www.reprorecht.nl/). Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken op grond van art. 16 Auteurswet dient men zich te wenden tot de Stichting UvO (https://www.stichting-uvo.nl/). Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

Vanwege de aard van de uitgave gaat Sdu uit van een zakelijke overeenkomst; deze overeenkomst valt onder het algemene verbintenissenrecht. Uw persoonlijke gegevens worden door ons zorgvuldig behandeld en beveiligd. Wij verwerken uw gegevens voor de uitvoering van de (abonnements)overeenkomst en om u op uw vakgebied van informatie te voorzien over gelijksoortige producten en diensten van Sdu. Voor het toesturen van informatie over (nieuwe) producten en diensten gebruiken wij uw e-mailadres alleen als u daarvoor toestemming heeft gegeven. Uw toestemming kunt u altijd intrekken door gebruik te maken van de afmeldlink in het toegezonden e-mailbericht. Als u in het geheel geen informatie wenst te ontvangen over producten en/of diensten, dan kunt u dit laten weten aan Sdu Klantenservice door het contactformulier in te vullen op https://sdu.nl/service. Abonnementen gelden voor minimaal één jaar en hebben een opzegtermijn van twee maanden. Onze uitgaven zijn ook verkrijgbaar via de boekhandel. Voor informatie over onze leveringsvoorwaarden kunt u terecht op https://www.sdu.nl/service.

Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system of any nature, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior written permission of the publisher.

While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Sdu B.V. neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences.

Over de auteurs

Dick (prof. mr. D.) Allewijn is MfN-registermediator, trainer en emeritus hoogleraar mediation aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij schreef het boek Met de overheid om tafel, fair play aan beide kanten (2013) en promoveerde in 2011 bij prof. dr. A.F.M. Brenninkmeijer op een proefschrift getiteld Tussen partijen is in geschil, de bestuursrechter als geschilbeslechter.

Dick (mr. drs. H.J.) Bonenkamp is oprichter van de Merlijn Groep, onder meer een MfN-gecertificeerd opleidingsinstituut, een ‘founding father’ van mediation in Nederland. Zijn huidige werk is de verdere uitbouw van Merlijn Advies Groep (conflicttriage met behulp van een conflictadviseur) en de Merlijn-denktank NIVIC (Nederlands Instituut voor Integraal Conflictmanagement). Hij is hoofdredacteur van De conflictadviseur, wegwijzer in het conflictlabyrint en OR in conflict.

Chris (drs. C.G.J.) Bos MA is trainer, mediator, procesbegeleider en coach. Sinds 2002 verzorgt hij de MfN-erkende Basisopleiding Mediation, eerst via de Hanzehogeschool Groningen, vanaf 2007 vanuit zijn eigen bedrijf, Chris Bos & Partners. Hij heeft verschillende publicaties op zijn naam staan, met name op het terrein van de narratieve benadering van mediation en teamontwikkeling.

Seth (drs. S.N.J.) van den Bossche is programmadirecteur Work & Health | Future of Work bij TNO. Arbeids- en organisatiepsycholoog en onderzoeker van origine. Publiceerde veelvuldig over ontwikkelingen in werkomstandigheden en (ongewenste) omgangsvormen op het werk in Nederland en Europa. Leidde bij TNO onder meer een grootschalig monitorprogramma gericht op werkgevers, werknemers en zelfstandigen, in samenwerking met het ministerie van SZW en CBS.

Brigitte (mr. dr. B.E.S.) Chin-A-Fat werkt als (advocaat-)scheidingsmediator, overlegscheidingsadvocaat, parenting coordinator en als forensisch mediator in haar eigen praktijk Chin-A-Fat De Voort Familierechtadvocaten en Mediators. Ze schreef een proefschrift over scheidingsmediation (VU Amsterdam, 2004). Naast docent/trainer mediationvaardigheden bij de vFAS treedt zij ook als docent op bij andere onderwijsinstellingen.

Janny (mr. J.R.) Dierx bemiddelt bij het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding over openbaarheid op grond van de Wet Open Overheid. Zij is tevens adviseur en bemiddelaar bij integriteitskwesties en grensoverschrijdend gedrag en mediator in onder meer strafzaken. Zij publiceert over deze onderwerpen. Ze doceert onder meer bij het Studiecentrum Rechtspleging en is lid van de Commissie van het Schadefonds Geweldsmisdrijven.

Jolanda Elferink is fulltime MfN-registermediator, rechtbankmediator, coach, trainer en auteur van het Utrechts Centrum voor Mediation, opgericht in 2015. Zij gespecialiseerd in arbeidsconflicten, familiekwesties, conflicten tussen burgers en overheid en het zorgdomein. Tot 2019 werkte ze daarnaast ook als projectleider bij Movisie, landelijk kennisinstituut voor sociale vraagstukken. In de jaren negentig werkte ze zeven jaar als community worker met vluchtelingen, onder andere in Bosnië.

Ellen (prof. dr. E.) Giebels is sinds 2010 hoogleraar sociale psychologie van conflict en veiligheid aan de Universiteit Twente. Haar expertise ligt op het gebied van conflictbeheersing, gedragsbeïnvloeding en onderhandelen. Centraal in haar werk staat een focus op crisisinterventies die zij onderzoekt in samenwerking met praktijkpartners (o.a. politie en justitie) en organisaties die zich specifiek richten op conflictbemiddeling. Ze schreef Conflictmanagement en mediation, samen met Martin Euwema.

Greetje (drs. G.) de Haan is beleidsadviseur bij Perspectief Herstelbemiddeling. Daarvoor werkte ze onder andere bij Slachtofferhulp Nederland. Bij Perspectief houdt zij zich bezig met de (door)ontwikkeling van beleid en samenwerkingen met de straf- en hulpverleningsketen. Daarnaast zorgt ze voor de relatie tussen wetenschap en praktijk door vanuit de organisatie verschillende (wetenschappelijk) onderzoeken te begeleiden.

Francine (mr. F.J.N.) ten Hoedt-van Rintel MA is oprichter van Hat Trick consultancy (1999), werkzaam op het snijvlak van organisatie, conflicten en communicatie. Haar motto is: ‘Werken kost te veel vrije tijd om te verspillen aan gedoe.’ Zij is mede-oprichter van NIVIC, Nederlands Instituut voor Integraal Conflictmanagement en is auteur en ontwikkelaar van spellen en andere leermaterialen op het gebied van (integraal) conflictmanagement.

Jiska (dr. J.) Jonas-van Dijk is universitair docent aan de Universiteit Twente, bij de vakgroep psychologie van conflict, risico en veiligheid. In haar functie doet ze onder andere onderzoek naar de impact van mediation op partijen. Haar expertise ligt hierbij in het onderzoek naar de psychologische impact van mediation in strafzaken op verdachten. Tevens voert ze onderzoek uit naar het maatschappelijk draagvlak van herstelrecht.

Bente W. London is sinds 2007 directeur van Stichting BeterBuren. De stichting verzorgt buurtbemiddeling in elf gemeentes in en rondom Amsterdam. Daarnaast is zij landelijk woordvoerder buurtbemiddeling. In haar vorige baan als manager P&O deed zij de mediationopleiding en paste zij dat toe bij arbeidsconflicten.

Aukje (prof. dr. A.) Nauta is organisatiepsycholoog, onderzoeker/adviseur, spreker en schrijver. Haar jongste boek is Nooit meer doen alsof. Aan de Universiteit Leiden is ze bijzonder hoogleraar organisatiepsychologie, een leerstoel mogelijk gemaakt door opleidingsinstituut Sioo. Tot 2022 was ze partner van Factor Vijf Organisatieontwikkeling. Ze werkte bij TNO en Randstad en was vier jaar lang kroonlid van de SER.

Hugo (dr. H.C.M.) Prein promoveerde in 1982 in Leiden op De rol van de derde partij bij conflicten, en was 36 jaar als sociaal/organisatiepsycholoog verbonden aan de Universiteit Utrecht. Hij schreef onder meer het Trainingsboek conflicthantering en mediation en Beroepsvaardigheden en interventietechnieken van de mediator en een groot aantal artikelen in vakbladen en wetenschappelijke tijdschriften. (Foto Jonathan Bot)

Casper (mr. C.E.) Schouten is als zakelijk mediator en partner verbonden aan ReulingSchutte, een kantoor dat zich volledig toelegt op zakelijke mediation. Daarnaast is hij actief als toezichthouder en publiceert hij regelmatig. Eerder werkte hij als sociaal advocaat, bij Kennedy Van der Laan als advocaat gespecialiseerd in vastgoed en bij een familie(bouw)bedrijf.

Eva (mr. E.) Schutte heeft zich volledig toegelegd op zakelijke mediation. Zij is mede-oprichter en partner van ReulingSchutte. Zij publiceert regelmatig over mediation, zo schreef zij onder andere samen met Jacqueline Spierdijk de boeken Advocaat in mediation: tips, trucs en blunders (2011) en Juridische aspecten van mediation (2021). Zij is verder onder meer lid van het college van beroep van de Stichting Tuchtrechtspraak Mediators.

Marc (dr. mr. M.A.) Simon Thomas is rechtsantropoloog/-socioloog, werkt als universitair hoofddocent bij de Universiteit Utrecht en is daar tevens als wetenschappelijk onderzoeker verbonden aan het Montaigne Centrum voor Rechtstaat en Rechtspleging. Hij doet onderzoek naar alternatieve vormen van conflictoplossing, waaronder mediation en naar maatschappelijk effectieve rechtspraak. Daar publiceert hij regelmatig over. Hij is daarnaast redactielid van Tijdschrift Conflicthantering.

Mayke (mr. M.A.) Smit is zelfstandig trainer en systemisch (conflict)coach. Zij begeleidt professionals in hun persoonlijke groei en relaties, en teams in transformatieprocessen. Ze is vFAS en NOvA erkend intervisiebegeleider voor advocaten en mediators en geeft trainingen systemisch werken voor mediators. Zij is o.a. auteur van het boek Dynamieken ontrafeld aan de mediationtafel (2020). Daarnaast is zij actief betrokken bij het Nederlands Instituut voor Integraal Conflictmanagement (NIVIC).

Jacqueline (mr. J.) Spierdijk traint en adviseert mediators, juristen en organisaties in conflicthantering, communicatie, beroepsvaardigheden en ethiek. Ze is mentor en vertrouwenspersoon. Ze voerde twintig jaar een zakelijke mediatonpraktijk en was daarvoor twaalf jaar advocaat intellectuele eigendom. Samen met Eva Schutte schreef ze Advocaat in mediation: tips, trucs en blunders (2011) en Juridische aspecten van mediation (2021).

Wendy (mr. dr. W.H.) Versteeg is internationaal mediator, trainer en docent en richt zich vooral op zakelijke en burger-overheid conflicten. Sinds vele jaren ontwikkelt en doceert zij verschillende vakken over mediation, onderhandelen, conflicthantering tussen burger en overheid en leiderschap aan de Universiteit Leiden. Ze is tevens secretaris van het MutualGainsNetwerk in Nederland en lid van de International Advisory Board van de Consensual Dispute Resolution Competition (CDRC) in Wenen.

Bela (drs. B.A.) de Vries is psycholoog, met jarenlange ervaring als psycholoog-mediator en ouder- en gezinsbegeleider in binnen- en buitenland. Zij heeft zich gespecialiseerd in interculturaliteit en in forensische mediation. In haar boek Terugdringen van psychisch lijden van ouders en kinderen bij scheiding - Een brug tussen psychologie en recht ontwikkelt zij een methodische vorm van conflictdiagnostiek, de T-shaped scheidingsdeskundige en een integrale werkwijze.

Jacques (mr. J.A.Th.M.) de Waart LLM BBA is MfN-register- en IMI advocaat-mediator en trainer, met een zeer ruime ervaring in het bemiddelen van uiteenlopende geschillen binnen en tussen ondernemingen en overheid. Voor onder andere het Amsterdams ADR-Instituut en de Vrije Universiteit leidt hij in binnen- en buitenland mediators en rechters op. Hij is auteur van diverse mediationboeken en -artikelen.

Corné (mr. dr. C.J.) van der Wilt is senior raadsheer in het gerechtshof Amsterdam. Daarnaast is hij MfN-geregistreerd mediator. In die hoedanigheid doet hij mediations in strafzaken. Verder bemiddelt hij voor het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding tussen (met name) journalisten en bestuursorganen in zaken betreffende verzoeken op grond van de Wet open overheid. Hij zit in de redactie van het blad Nederlandse Mediation en publiceert veel over mediation in strafzaken.

Sven (prof. dr. S.) Zebel is sociaal en forensisch psycholoog en sinds 2021 bijzonder hoogleraar mediation aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Daarnaast werkt hij als universitair hoofddocent aan de Universiteit Twente. Zijn expertise betreft de psychologische reacties van burgers op conflicten en van slachtoffers en daders op misdrijven. Hij onderzoekt de impact van interventies die beogen te herstellen en conflicten op te lossen (zoals mediation en herstelbemiddeling).

Inhoudsopgave

Over de auteurs

Woord vooraf

Introductie

Deel IUitgangspunten

1Wat is mediation

Dick Bonenkamp en Hugo Prein

1.1Partijen helpen bij hun onderhandelingen om tot een oplossing te komen

1.2Partijen met elkaar in gesprek brengen, normaliseren van verhoudingen en emotioneel herstel

1.3Conclusie

2Mediation in Nederland

Marc Simon Thomas

2.1Inleiding

2.2De opkomst van mediation in Nederland

2.3De institutionalisering van mediation

2.4Mediation in relatie met rechtspraak

2.5Aandacht vanuit de politiek

2.6Mediation en ADR

2.7Conclusie

3Effectiviteit van het mediationproces – inzichten uit wetenschappelijk onderzoek

Sven Zebel

3.1Inleiding

3.2Uitkomsten en impact van mediation

3.3Wanneer treden gunstige uitkomsten sterker of juist minder sterk op?

3.4Waarom willen mensen al dan niet deelnemen aan mediation?

3.5Afsluitend

4Conflicten en hun dynamiek

Hugo Prein

4.1Wat zijn conflicten?

4.1.1Een omschrijving van conflict

4.1.2Positieve gevolgen van conflicten

4.2Verschillende soorten conflicten

4.2.1Zakelijke conflicten en relationele conflicten

4.2.2Conflicten over schaarse bronnen (belangenconflicten)

4.2.3Machtsconflicten

4.2.4Waardeconflicten

4.2.5Relationele of persoonlijke conflicten

4.2.6Het belang van het onderscheid voor de mediator

4.3Emoties in conflicten

4.3.1Wat zijn emoties?

4.3.2Verschillende soorten emoties

4.3.3Emoties in goede banen leiden

4.4De dynamiek van conflicten

4.4.1Psychologische escalatiemechanismen

4.4.2Het escalatiemodel van Glasl

4.4.3De relevantie van het escalatiemodel voor mediation

5Sociaal-juridische studies naar conflicten

Marc Simon Thomas

5.1Inleiding

5.2Vroege, rechtsantropologische studies naar conflicten

5.2.1Op zoek naar de onderliggende regels

5.2.2Conflicten bezien als contextafhankelijk proces

5.2.3De invloed van macht

5.3Meer recente, rechtssociologische studies naar conflicten

5.3.1Het escalatiemodel van Glasl

5.3.2Naming, blaming, claiming

5.3.3Transformaties in een conflict

5.3.4De afloop van een conflict

5.4De Nederlandse situatie, van piramide naar delta

5.4.1Deltaonderzoeken naar geschilbeslechting

5.4.2Legal consciousness

5.4.3Forum shopping

5.5Samenvatting

Deel IIPerspectieven

6Benaderingen

Hugo Prein en Chris Bos

6.1Inleiding

6.1.1Werkstijl, model of benadering?

6.1.2Categorisering van mediationbenaderingen

6.2Evaluatieve mediation

6.2.1Uitgangspunten: definitie en doel

6.2.2Werkwijze en technieken

6.2.3Voor- en nadelen

6.3Faciliterende of probleemoplossende mediation

6.3.1Uitgangspunten: definitie en doel

6.3.2Werkwijze en technieken

6.3.3Voor- en nadelen

6.4Transformatieve mediation

6.4.1Uitgangspunten: definitie en doel

6.4.2Werkwijze en technieken

6.4.3Voor- en nadelen

6.5Narratieve mediation

6.5.1Uitgangspunten: definitie en doel

6.5.2Werkwijze en technieken

6.5.3Voor- en nadelen

6.6Overeenkomsten en verschillen

7Onderhandelen

Ellen Giebels

7.1Inleiding

7.2Wat is onderhandelen?

7.3Drie psychologische barrières voor onderhandelen

7.3.1Metaconflict

7.3.2Conflictasymmetrie

7.3.3Machtsongelijkheid

7.4Gedragsperspectieven bij onderhandeling

7.4.1Distributief onderhandelen

7.4.2Integratief onderhandelen

7.4.3Integratief potentieel ontdekken

7.4.4Balanceren tussen coöperatie en competitie

7.5Beïnvloeding: de tafel van tien

7.5.1Relationele strategieën

7.5.2Inhoudelijke strategieën

7.6Contextuele variabelen

7.6.1Cultuurverschillen in onderhandelingen

7.6.2Individuele verschillen in onderhandelingen

7.7De mediator en het onderhandelingsproces

7.7.1Voorbereiding

7.7.2Het proces van onderhandelen

7.7.3De afsluiting: overeenstemming vastleggen

7.8Afsluitend

8Mediation als een besluitvormingsproces

Hugo Prein

8.1Inleiding

8.2Mediation gezien als een onderhandelingsproces

8.2.1Social exchange-theorieën bij onderhandelen

8.2.2Niet-gewilde afhankelijkheid en macht

8.2.3Rationele competitie als norm

8.3Mensbeeld: de mens als sociaal wezen

8.4Probleem oplossen en besluitvorming

8.5Is besluitvorming een rationeel proces?

8.5.1De rol van het onbewuste bij individuele besluitvorming

8.5.2‘Begrensde’ en ‘onbegrensde’ problemen

8.5.3Prescriptieve rationele besluitvormingsmodellen

8.5.4Descriptieve niet-rationele besluitvormingsmodellen

8.6Besluitvorming als metafoor voor mediation

8.6.1Mediation als een sociaal besluitvormingsproces

8.6.2Barrières voor effectieve besluitvorming

8.6.3De taak van de mediator: het faciliteren van het besluitvormingsproces

9Het mediationproces in fasen

Dick Bonenkamp en Jolanda Elferink

9.1Inleiding

9.2Voorbereidingsfase van het mediationproces

9.2.1Inleiding

9.2.2Een van de conflictpartners neemt contact op

9.2.3Een opdrachtgever neemt contact op

9.2.4De mediator neemt contact op

9.2.5Intakegesprekken

9.2.6Dossiers

9.2.7Informatie

9.2.8Datum en locatie

9.2.9Voorbereidingen voor het eerste gezamenlijke gesprek

9.2.10Het einddoel van de voorbereidingsfase

9.2.11Mogelijke complicaties en valkuilen

9.3Plenaire mediation: de openingsfase

9.3.1Inleiding

9.3.2De kennismaking

9.3.3Toelichting op het mediationproces

9.3.4Het verifiëren van commitment, vertrouwelijkheid en mandaten

9.3.5Het bieden van structuur, een vooruitblik op het mediationproces en de spelregels

9.4Plenaire mediation: de exploratiefase

9.4.1Inleiding

9.4.2Inhoudelijk en emotioneel gehoord weten

9.4.3De-escalatie en vermindering van spanning

9.4.4Van onnuttige naar nuttige informatie

9.4.5Van verleden naar toekomst

9.5Plenaire mediation: de draai- en categorisatiefase

9.5.1Inleiding

9.5.2Het perspectief

9.5.3Naar de essentie

9.5.4Complete onderhandelingsagenda

9.5.5Categoriseren van de belangen, vormen van belangenclusters en vaststellen van een onderhandelingsvolgorde

9.6Plenaire mediation: de onderhandelingsfase

9.6.1Inleiding

9.6.2Creativiteit stimuleren: eerst opties genereren, dan pas onderhandelen

9.6.3Werken met package-deals

9.6.4Parkeren bij impasses

9.6.5Het belang van objectieve criteria

9.7Plenaire mediation: de besluitvormingsfase

9.7.1Inleiding

9.7.2De tussenafrondingsfase

9.7.3Besluitvormingsfase

9.8De afsluitingsfase

9.8.1Inleiding

9.8.2Vaststellingsovereenkomst

9.8.3Afsluitingsrituelen

Deel IIIBouwstenen

10Taken en competenties van de mediator

Hugo Prein

10.1Inleiding

10.2Een vertrouwenwekkende, professionele werkrelatie opbouwen

10.2.1Vertrouwen wekken

10.2.2Beroepsethiek respecteren

10.2.3Onpartijdigheid waarborgen en (machts)ongelijkheid neutraliseren

10.3De deelnemers motiveren voor mediation

10.3.1Deelnemers zich laten richten op gezamenlijke inspanning

10.3.2Zelfbeschikking bevorderen

10.4De kwaliteit van de onderlinge communicatie verbeteren

10.4.1Wederzijds begrip bevorderen

10.4.2Conflicten en emoties hanteren

10.5Het mediationproces reguleren (agenda en procedures waarborgen)

10.6De conflictkwesties behandelen

10.6.1Conflictkwesties verhelderen en vaststellen

10.6.2Onderliggende belangen inventariseren

10.6.3Creatieve oplossingen laten zoeken en hierover besluiten laten nemen

10.7Assessment en kennistoets

11Betrokkenen

Jacques de Waart

11.1Deelnemers en niet-deelnemers

11.1.1Deelnemers

11.1.2Niet-deelnemers

11.1.3Keuze van de deelnemers

11.2Partijen

11.2.1Definitie partij

11.2.2Deelnemende partijen

11.2.3Geschiktheid partijen

11.2.4Vertegenwoordiging

11.2.5Kwaliteiten van de vertegenwoordiger

11.2.6Contact met de achterban

11.2.7Verdeling van de kosten

11.2.8De rol van trauma

11.3Mediator

11.3.1Systeem van mediator en deelnemers

11.3.2De mediator als geïntegreerde persoonlijkheid

11.3.3Relatie met overige betrokkenen

11.3.4Co-mediator

11.3.5Interne en externe mediator

11.4Derden

11.4.1Verwijzer

11.4.2Derde-opdrachtgever

11.4.3Adviseur

11.4.4Partijbegeleider

11.4.5Derde-belanghebbende en derde-betrokkene

11.4.6Samenhang tussen rollen

11.5Groepsmediation of meerpartijenmediation

11.5.1Situaties van groeps- of meerpartijenmediation

11.5.2Aandachtspunten

11.5.3Procesontwerp, analysemodellen en werkvormen

12Interpersoonlijke communicatie

Mayke Smit

12.1Inleiding

12.2Wat is interpersoonlijke communicatie?

12.2.1Het belang van interpersoonlijke communicatie in relaties

12.2.2Verslechterde communicatie bij conflict

12.3Belangrijke aspecten in communicatie voor de mediator

12.3.1Actief luisteren

12.3.2Omgaan met emoties

12.3.3Holding space houden

12.3.4Communicatie verbeteren met metacommunicatie

12.3.5Reflecteren op eigen communicatie

12.4Patronen in communicatie

12.4.1De dramadriehoek

12.4.2De relatiegiffen van Gottman

12.4.3De duivelse dialogen van de emotionally focused therapy

12.4.4Geweldloze communicatie van Rosenberg

12.4.5Samenvattend: interventies voor de mediator bij negatieve communicatiepatronen

12.5De systemische benadering

12.5.1Familiesysteem en andere systemen

12.5.2Werking van het geweten

12.5.3Vier systemische principes

12.5.4Systemische benadering in mediation

12.5.5Andere betrokkenen

12.5.6De systemische principes in de rol van mediator

12.5.7Systemische invloed bij veranderingen

12.6Tot slot

13Interventies

Hugo Prein en Francine ten Hoedt

13.1Inleiding

13.1.1Wat is interveniëren?

13.1.2Focus op inhoud of op proces; metacommunicatie

13.2Gesprekstechnieken van de mediator

13.2.1Open en actief luisteren

13.2.2Spiegelen

13.2.3Parafraseren van de inhoud

13.2.4Gevoelsreflectie

13.2.5Samenvatten

13.2.6Positief heretiketteren: neutraliseren, normaliseren, gemeenschappelijk maken

13.2.7Vraagtechnieken voor een mediator

13.3Interventies in bijzondere situaties

13.3.1Omgaan met impasses en vastzittende situaties

13.3.2Omgaan met een onevenwichtige machtsbalans

13.3.3Het voeren van privégesprekken (caucus)

13.3.4Het herstellen van vertrouwen

14Digitale middelen

Jolanda Elferink en Sven Zebel

14.1Inleiding

14.2Voor- en nadelen van digitale middelen in mediation

14.2.1Voordelen

14.2.2Nadelen

14.2.3Persoonlijk contact

14.3Vormen van digitale middelen in mediation

14.3.1Videomediation

14.3.2Werkvormen in videomediation

14.3.3Digitale platforms voor mediation en online geschiloplossing

14.3.4Kunstmatige intelligentie

14.4Conclusie

Deel IVContext

15Diversiteit

Bela de Vries en Jolanda Elferink

15.1Interculturele sensitiviteit

15.1.1Inleiding

15.1.2Cultuurpsychologische inzichten

15.1.3Betekenis voor de praktijk van mediation

15.1.4Enkele afsluitende aandachtspunten bij interculturele mediation

15.2Diversiteit

15.2.1Inleiding

15.2.2Diversiteit en inclusie

15.2.3Stereotypen, vooroordelen en discriminatie

15.2.4Verbinden met waarden

15.2.5Kansen voor mediation

16Juridische aspecten

Eva Schutte en Jacqueline Spierdijk

16.1In hoeverre is mediation ‘juridisch’?

16.2De aanloop tot mediation

16.3De mediationovereenkomst

16.3.1De inhoud van de mediationovereenkomst

16.3.2De vorm van de mediationovereenkomst

16.3.3Partijen bij de mediationovereenkomst

16.4Vrijwilligheid

16.5Geheimhouding

16.6Afspraken vastleggen

16.6.1Verslagen en tussentijdse afspraken

16.6.2Welke rol heeft de mediator bij het vastleggen van de afspraken?

16.6.3Eindafspraken of vaststellingsovereenkomst?

16.6.4Afwijken van dwingend recht?

16.6.5De inhoud van de eindafspraken

16.7Als partijen het niet eens worden: het beëindigingsbericht en het beëindigingsdocument

16.8Aansprakelijkheid van de mediator

16.9Klacht- en tuchtrecht

16.10Conclusie

17Beroepsethiek

Eva Schutte en Jacqueline Spierdijk

17.1Inleiding

17.2Kernwaarden van de mediator

17.2.1Integriteit (gedragsregel 1)

17.3Omgaan met morele vraagstukken in de praktijk

Deel VWerkvelden

18(Echt)scheiding en omgang

Brigitte Chin-A-Fat

18.1(Echt)scheidingsmediation

18.1.1Ontstaansgeschiedenis

18.1.2Kenmerken van scheidingsmediation

18.1.3Beroepsvereisten voor de scheidingsmediator

18.1.4Ontwikkelingen op het terrein van het echtscheidingsrecht

18.2Omgangsmediation

18.2.1Wettelijk kader en terminologie

18.2.2Kenmerken van omgangsmediation

18.2.3Beroepsvereisten voor de omgangsmediator

18.3Mediation als onderdeel van andere vormen van geschilbeslechting

18.3.1Collaborative divorce of overlegscheiding

18.3.2Parenting coordination

18.3.3Piketmediation

18.3.4Deskundigenbericht met toepassing van mediation

19Arbeid

Aukje Nauta en Seth van den Bossche

19.1Inleiding

19.2Wat is een arbeidsconflict?

19.3Soorten conflicten

19.3.1Taakconflicten en relatieconflicten

19.3.2Thema’s van arbeidsconflicten

19.3.3Individuele en collectieve arbeidsconflicten

19.4Arbeidsmediation bij conflicten op het werk

19.4.1Geschiedenis van arbeidsmediation

19.4.2Onderscheidende kenmerken van arbeidsmediation

19.4.3Vereiste kennis en vaardigheden van mediators bij arbeidsconflicten

19.4.4Wie zit er aan tafel bij arbeidsmediation?

19.4.5Hoe vrijwillig is medewerking aan arbeidsmediation?

19.4.6Caucus: de voor- en nadelen van individuele voorgesprekken

19.4.7Toepassingsvelden van mediation bij arbeidsconflict

19.5Afsluitend

20Overheid

Dick Allewijn en Wendy Versteeg

20.1Inleiding

20.2Relatie overheid–burger

20.2.1Tegengestelde bewegingen

20.2.2Op zoek naar een responsieve rechtsstaat

20.2.3Tegengestelde beweging: vertrouwensverlies

20.2.4Op zoek naar herstel van vertrouwen

20.3Kenmerken van conflicten tussen burger en overheid

20.3.1Machtsverschil

20.3.2Dominante rol van wet- en regelgeving: warm versus koud conflictgedrag

20.3.3Juridisering van contact en conflict

20.3.4Overheidscultuur: ‘Het gaat om de inhoud’ verhult problemen op betrekkingsniveau

20.3.5De burgercultuur: het belang van ervaren procedurele rechtvaardigheid

20.4Naar een responsieve rechtsstaat

20.4.1Responsiviteit

20.4.2Richting een responsieve bezwaar- en klachtbehandeling: de informele aanpak

20.5Mediation tussen burger en overheid

20.5.1Inleiding

20.5.2Verschijningsvormen

20.5.3Betrokkenen

20.5.4Kenmerken

20.5.5Mediators

21Zakelijke mediation

Casper Schouten

21.1Inleiding

21.2Wat is zakelijke mediation?

21.3Zakelijke mediation in de praktijk

21.4Specifieke kennis en vaardigheden van de zakelijk mediator

21.5Andere toepassingen

21.5.1Start-ups

21.5.2Procesbegeleiding bij samenwerking in de bouw

21.5.3Familiebedrijven

21.6Wanneer mediation?

21.7Do’s and don’ts voor de juridisch adviseur in mediation

21.8Twee voorbeelden uit de praktijk

21.9Tot slot

22Buurtbemiddeling

Bente London

22.1Wat is buurtbemiddeling?

22.1.1Ontstaansgeschiedenis en organisatie

22.1.2Wanneer inzetbaar?

22.2Het proces

22.3Alternatieve aanpak

22.4Kwaliteitseisen

22.4.1Eisen aan de buurtbemiddelaars

22.4.2Eisen aan de coördinator

22.5Mediators als bemiddelaars

22.5.1Basisvaardigheden en interventies

22.5.2Verschillen tussen mediation en buurtbemiddeling

22.6Ontwikkelingen

22.7Resultaten

23Mediation in strafzaken

Janny Dierx, Jiska Jonas-van Dijk en Corné van der Wilt

23.1Inleiding

23.2Strafrecht

23.2.1Strafrecht: een overheidstaak

23.2.2Strafrecht ter voorkoming van ‘eigenrichting’

23.2.3Strafrecht als dadergericht instrument

23.2.4Kritiek op de positie van slachtoffers in het strafrecht

23.3Herstelrecht

23.4Mediation in Strafzaken

23.5Mediation tijdens het strafproces

23.5.1Start van de mediation

23.5.2Gezamenlijk gesprek

23.5.3Resultaat van de mediation

23.5.4Schadevergoeding en schadefonds

23.5.5Termijnen

23.6De mediator in strafzaken

23.6.1Neutraliteit

23.6.2Waarheidsvinding

23.6.3Kwaliteitseisen

23.7Doorwerking van het resultaat van mediation op het verdere verloop van de strafzaak

23.7.1Invloed op beslissingen van de officier van justitie

23.7.2Invloed op beslissingen van de strafrechter

23.7.3Nieuwe ontwikkelingen in de rechtspraak

23.8De impact van mediation wetenschappelijk onderzocht

23.8.1Impact op recidive door de verdachte

23.8.2Psychologische impact op de verdachte

23.8.3Andere vormen van impact op de verdachte

23.8.4Impact op slachtoffers

23.9Toekomstige ontwikkelingen

24Herstelbemiddeling

Sven Zebel en Greetje de Haan

24.1Inleiding

24.2Korte geschiedenis van herstelbemiddeling in Nederland

24.3Doelstelling, uitgangspunten en werkwijze

24.3.1Doelstelling

24.3.2Uitgangspunten

24.3.3Werkwijze

24.4Vaardigheden en competenties

24.5Ervaringen van en impact op deelnemers aan herstelbemiddelingen

24.6Conclusie en actuele ontwikkelingen

Nawoord

Literatuur

Trefwoordenregister

Woord vooraf

Alvorens een toelichting te geven op het waarom en hoe van deze zevende druk van het Handboek Mediation willen we stilstaan bij een ingrijpende wijziging in de redactie.

Op 14 april 2022 overleed onverwacht onze hoofdredacteur Alex Brenninkmeijer. Daar is in de periode daarna terecht op vele manieren en in vele toonaarden bij stilgestaan. Alex was een naam in Nederland. Diepgaande vakkennis en grote inzet typeerden alle treden van zijn carrière. Daarnaast was hij een aimabel en sociaal betrokken persoon.

Omdat Karen van Oyen zich al enkele maanden eerder, vanwege andere werkzaamheden, uit de redactie had teruggetrokken, was de redactie van de ene op de andere dag versmald tot twee personen, Dick Bonenkamp en Hugo Prein. Een periode van een twintigjarige, zeer plezierige en vruchtbare samenwerking als redactie kwam hiermee ten einde.

Met ons vieren waren we al in gesprek over de nieuwe, zevende druk. Een aantal toen besproken onderwerpen zijn ook daadwerkelijk terug te vinden in deze nieuwe druk.

Op zoek naar nieuwe redactieleden hebben we het geluk gehad drie zeer gekwalificeerde mediationbeoefenaars en -kenners te kunnen vinden als versterking van het nieuwe redactieteam. Jolanda Elferink, Marc Simon Thomas en Sven Zebel hebben een nieuw elan en frisse input gegeven aan het handboek waardoor het inhoudelijk weer aan kracht heeft gewonnen.

Dit is de zevende druk van het Handboek Mediation sinds de eerste verschijning, al weer 23 jaar geleden in 2001. Vele interessante ontwikkelingen in het vakgebied vroegen om een nieuwe druk, herzien en uitgebreid. Bijvoorbeeld voortschrijdende inzichten over de effectiviteit en mechanismen van mediation, nieuwe ontwikkelingen op het gebied van diversiteit, de verander(en)de rol van digitale middelen in het mediationproces, et cetera.

Het Handboek Mediation is nog steeds de belangrijkste bron van kennis over mediation in het Nederlands taalgebied. Naast een uitgebreide bron van kennis heeft het ook nog steeds een fundamentele rol bij de opleiding van mediators. In deze zevende, vernieuwde druk zijn de aanvullingen en wijzigingen doorgevoerd waar de verdere ontwikkeling van het vakgebied om vroeg. Mediation komt steeds meer in het centrum te staan van alles wat raakt aan conflictanalyse en conflicthantering. Het gaat niet meer alleen om een specifieke methode van conflictoplossing maar om een andere kijk op en een andere benadering van conflicten. Bij de overheid is deze ontwikkeling het duidelijkst zichtbaar. Overheden gaan vaker dan voorheen op een andere manier om met klachten, bezwaren en beroepsprocedures door burgers. Minder juridisering, meer, betere en specifiekere communicatie.

Ook bij de rechtspraak is de rol van mediation niet meer weg te denken, zoals nu ook in toepassingsgebieden als het strafrecht en het civiele en administratieve recht. We zien daarnaast ook meer aandacht voor diversiteit, dat kans geeft om mediation nog beter te laten aansluiten bij de diversiteit van mensen in onze samenleving. En digitale middelen hebben sinds de coronapandemie steeds meer een plek gekregen in het mediationproces.

Er is niet alleen ontwikkeling gaande in de onderwerpen die voor mediation in aanmerking komen, ook in de visie op het vak zien we de vitaliteit van het thema en in de nieuwe inzichten en benaderingen met betrekking tot de vaardigheden in het vak.

Zoals steeds roepen ontwikkelingen ook discussie op. De redactie staat daarvoor open. Wij nodigen de lezer van harte uit om reacties te sturen. Dat kunt u doen door het contactformulier in te vullen op https://www.sdu.nl/service. Het vakgebied blijft in ontwikkeling en daar gaan wij graag voor en met u in mee.

Het handboek heeft een nieuwe structuur gekregen, waarbij de hoofdstukken zijn ondergebracht in vijf delen: uitgangspunten, perspectieven, bouwstenen, context en werkvelden. In de hiernavolgende introductie leiden wij de delen kort in en vatten we alle hoofdstukken van dat deel kort samen. Hierdoor kan de lezer een goed overzicht krijgen van de structuur en de globale inhoud van het boek.

Ook ten aanzien van de inhoud hebben we een aantal wijzigingen doorgevoerd.

Vier nieuwe onderwerpen hebben een eigen hoofdstuk gekregen: hoe mediation in ons land tot ontwikkeling is gekomen (hoofdstuk 2), de effectiviteit van het mediationproces en inzichten uit wetenschappelijk onderzoek (hoofdstuk 3), digitale middelen (hoofdstuk 14) en herstelbemiddeling (hoofdstuk 24).

De meeste onderwerpen van de vorige druk komen weer terug in deze nieuwe druk, bijgewerkt door dezelfde (hoofd)auteur als in de vorige druk, soms met een gewijzigde hoofdstuktitel en in een wat andere volgorde. Een aantal terugkerende onderwerpen is ge- of herschreven door een nieuwe auteur.

Het afsluitende hoofdstuk uit de vorige edities waarin verschillende werkvelden waren verzameld keert nu terug als deel V (Werkvelden) met zeven afzonderlijke hoofdstukken, waarin de lezer kennis kan nemen van de grote verscheidenheid in werkvelden waarin op het ogenblik in Nederland mediation wordt toegepast.

Een aantal onderwerpen uit de vorige druk zijn niet meer opgenomen, omdat ze niet passen in de huidige opzet van het handboek of omdat het onderwerp minder actueel is. Zo konden we ook ruimte maken voor nieuwe onderwerpen.

We hebben er in deze editie voor gekozen ‘zij’ te gebruiken voor elke mediator en bemiddelaar die hierin aan bod komen. Uiteraard kan daar ook ‘hij’ of ‘hen’ gelezen worden.

Den Haag, mei 2024

De redactie

Dick Bonenkamp

Jolanda Elferink

Hugo Prein

Marc Simon Thomas

Sven Zebel

Introductie

Het Handboek Mediation is onderverdeeld in vijf afzonderlijke delen.

Deel I Uitgangspunten

In dit deel worden de kenmerken en de theoretische uitgangspunten van mediation behandeld, dus datgene wat mediators primair dienen te weten over conflicten en het mediationproces.

In hoofdstuk 1 / Wat is mediation beschrijven we onze visie op wat mediation in wezen is en wat ons zelf enthousiast maakt voor deze methode van conflicthantering door een derde partij. Er bestaan verschillende visies op het doel en het proces van mediation en op de rol die de mediator hierbij vervult. Twee daarvan worden hier beschreven en geanalyseerd om zo aan te kunnen geven wat mediation eigenlijk inhoudt. Zelfbeschikking van de conflictpartijen en het achterwege blijven van iedere vorm van dwang of machtsuitoefening door de mediator maken hiervan historisch de (zuivere) kern uit. In de loop der jaren zien we verschuivingen optreden in opvatting en praktijk. Onder de druk van opdrachtgevers kunnen opportunisme en resultaatgerichtheid leiden tot een vertroebeling van het originele gedachtegoed van mediation.

In hoofdstuk 2 / Mediation in Nederland laten we zien hoe mediation is ontstaan uit andere vormen van conflictbeheersing en -hantering in de sociale en juridische wetenschap en praktijk. Ook wordt beschreven hoe mediation in de loop der tijd in Nederland tot ontwikkeling is gekomen en een eigen plek heeft gekregen.

Hoofdstuk 3 / Effectiviteit van het mediationproces: inzichten uit wetenschappelijk onderzoek handelt over de effectiviteit van mediation als methode en van de omstandigheden waaronder deze methode al dan niet werkt. Het gaat dus over de kracht van de methode en het afbreukrisico ervan. Ook wordt ingegaan op de redenen waarom mensen al dan niet willen deelnemen aan mediation. We baseren ons hierbij vooral – maar niet uitsluitend – op gegevens uit onderzoek naar mediation na strafbare feiten.

Hoofdstuk 4 / Conflicten en hun dynamiek behandelt hetgeen de sociale wetenschap ons kan leren over wat een conflict tot een conflict maakt. Hoe zakelijke en persoonlijke conflicten zich ontwikkelen en verder kunnen escaleren. Er wordt aandacht besteed aan de emotionele kant van conflicten en de psychologische mechanismen die het verloop van conflicten beïnvloeden en de escalatiedynamiek bepalen.

In hoofdstuk 5 / Sociaal-juridische studies naar conflicten ligt de focus op sociaal-juridisch onderzoek naar conflict en wat daaruit is te leren over mediation en dus waardevol kan zijn voor de mediationpraktijk.

In vroege rechtsantropologische studies ligt de focus op onderzoek naar rechtssystemen met hun onderliggende regels bij vreemde volkeren en culturen. Latere rechtssociologische studies leren ons dat conflicten en conflictoplossing sociale processen zijn, die door hun context worden beïnvloed en omgekeerd. Deze wederkerige relatie beïnvloedt ook de mate van duurzaamheid van een eventuele oplossing. Macht en machtsverhoudingen blijken bij dit alles een belangrijke rol te spelen.

Deel II Perspectieven

In dit deel geven we een overzicht van de verschillende perspectieven op mediation en de uiteenlopende benaderingen die in de mediationpraktijk kunnen voorkomen. We vermelden de sterke en zwakke kanten ervan en voor wat voor soort conflicten ze vooral geëigend zijn.

Door kennis hiervan te nemen kunnen mediators meer inzicht krijgen in het model waarin zij zelf zijn opgeleid en dat ze zelf blijken toe te passen. Wellicht stimuleert het ook de behoefte om van bepaalde andere modellen nog meer te willen weten.

In hoofdstuk 6 / Benaderingen passeren vier algemene benaderingen de revue: de evaluatieve, de faciliterende, de transformatieve en de narratieve benadering. Na een algemene inleiding beschrijven we van iedere benadering de uitgangspunten, de werkwijze en gebruikte interventietechnieken, de rol van de mediator en de voor- en nadelen ervan.

Hierna worden in afzonderlijke hoofdstukken drie fundamentele sociale processen behandeld die in mediation een belangrijke rol spelen: onderhandelen, besluitvorming en gefaseerd probleem oplossen. Hoewel ze eigenlijk in elke mediation in meer of mindere mate een rol zullen spelen, staat in een bepaalde mediation een daarvan toch vaak meer centraal. Die kern van haar aanpak kan in dat geval dienen om de aanpak van de mediator nader te typeren, omdat het verwijst naar het perspectief en het mensbeeld van de mediator. De eerste twee hoofdstukken zijn wat meer theoretisch en het derde is meer praktisch van aard.

Hoofdstuk 7 / Onderhandelen behandelt de belangrijkste begrippen en inzichten uit de hedendaagse onderhandelingsliteratuur voor zover deze relevant zijn voor de praktijk van mediation. Eerst worden de hoofdkenmerken van onderhandelen behandeld en een aantal barrières bij aanvang van een onderhandeling, waar een mediator een faciliterende rol zou kunnen spelen. Omdat onderhandelen primair over gedrag gaat, wordt daarna stilgestaan bij verschillende gedragsmodellen die behulpzaam zijn om gedrag te duiden en om het onderhandelingsproces te bevorderen. We sluiten af met aandacht voor het onderhandelingsproces en doen aanbevelingen hoe men een duurzaam onderhandelingsresultaat kan bereiken.

Hoofdstuk 8 / Mediation als besluitvormingsproces beschrijft mediation als een sociaal besluitvormingsproces. Tijdens het hele mediationproces moeten over de meest uiteenlopende zaken besluiten worden genomen, deels individueel maar vooral met elkaar. De communicatie hierover speelt zich af tussen de deelnemers, maar ook met de omgeving, achterban, adviseurs, eventueel andere belanghebbenden, etc. In die zin is besluitvorming binnen mediation dus een sociaal, interactioneel of zelfs groepsdynamisch proces met de kans op allerlei verstoringen. Partijen die met elkaar in conflict zijn vertrouwen elkaar immers maar moeilijk, luisteren meestal slecht naar elkaar en ‘verstaan’ elkaar nauwelijks. Een belangrijke taak van de mediator ligt dus op het terrein van het begeleiden van die sociale interacties, het op gang brengen van de onderlinge communicatie en het wegnemen van andere barrières die een gezonde besluitvorming in de weg staan.

Hoofdstuk 9 / Het mediationproces in fasen typeert mediation als een gefaseerd proces dat achtereenvolgens een aantal stappen of stadia doorloopt. Bij iedere stap dient een aantal specifieke taken te worden verricht. De mediator fungeert daarbij als facilitator bij het doorlopen van deze stadia, om ervoor te zorgen dat alle taken naar behoren en op het juiste moment worden uitgevoerd. In een afsluitend onderhandelingsproces probeert de mediator met de deelnemers te komen tot een succesvolle oplossing van het probleem waarvoor ze bij elkaar zijn gekomen.

Deel III Bouwstenen

In dit deel worden de verschillende elementen beschreven waaruit een effectief mediationproces is opgebouwd. Het gaat hierbij primair om de deskundigheid en vaardigheden van de mediator zelf, maar ook om die van andere actoren die van invloed zijn op het verloop van het mediationproces en de effectiviteit ervan bepalen. Er wordt in dit deel ook aandacht besteed aan nieuwe digitale middelen die de mediator ten dienste kunnen staan. Nagegaan wordt wat de mogelijkheden hiervan zijn en welke problemen het gebruik ervan met zich mee kan brengen en hoe de mediator hiermee het beste om kan gaan.

Hoofdstuk 10 / Taken en competenties van de mediator beschrijft wat het in feite inhoudt om als mediator op een vakbekwame wijze een mediation uit te voeren. We gaan in op de taken die de mediator moet kunnen vervullen en over welke deskundigheid en vaardigheden zij moet kunnen beschikken om een mediation effectief uit te voeren.

Hoofdstuk 11 / Betrokkenen brengt het krachtenveld in kaart van alle andere actoren die betrokken zijn bij de mediation en van hun kant invloed uitoefenen op de totstandkoming en het verloop van de mediation. Allereerst zijn daar natuurlijk de directe conflictpartijen zelf met ieder hun eigen achterban. Daarnaast ook de verwijzende instanties en betrokken adviseurs (inhoudelijke experts, advocaten, accountants) of begeleiders (coaches, therapeuten e.d.) of eventueel andere belanghebbenden in de wijdere omgeving.

We verhelderen de positie en invloed van deze verschillende betrokkenen en bespreken wat voor problemen en spanningen hun betrokkenheid met zich mee kunnen brengen en hoe de mediator zich met ieder van hen het beste kan verhouden en eventuele problemen het hoofd kan bieden.

Hoofdstuk 12 / Interpersoonlijke communicatie behandelt de interpersoonlijke communicatie tussen de partijen, zowel de verbale als non-verbale communicatie. Een conflict kan beschouwd worden als een crisis in de onderlinge communicatie tussen de partijen, waardoor ze niet (of minder goed) in staat zijn om op eigen kracht hun conflict effectief aan te pakken, c.q. op te lossen.

Eerst worden een aantal aspecten van interpersoonlijke communicatie behandeld die bij het begeleiden van conflictpartijen voor de mediator van belang zijn om te weten en toe te passen. We kunnen in conflicten vaak karakteristieke destructieve communicatiepatronen zien ontstaan. Uitgelegd wordt hoe we deze patronen kunnen herkennen, bespreekbaar kunnen maken en kunnen ombuigen.

Bij conflictpartijen die al gedurende langere tijd met elkaar te maken hebben (bijvoorbeeld in huwelijk of werk) of samen onderdeel uitmaken van een nog groter, omvattender systeem, kunnen zich ook bepaalde disfunctionele communicatiepatronen ontwikkelen, waarvan zij zich vaak niet bewust zijn en waaruit zij zich moeilijk kunnen losmaken. We kunnen de mediator in dat geval een systemische benadering zien kiezen met als doel om te komen tot een duurzame oplossing.

Interventies van een mediator zijn dus vaak gericht op het reguleren van het communicatieproces, het weer op gang brengen van vastgelopen communicatiepatronen, het verbeteren van de kwaliteit van de onderlinge communicatie en het verhogen van de communicatieve vaardigheden van de partijen (geweldloze communicatie, luisteren, metacommunicatie).

Hoofdstuk 13 / Interventies behandelt de beroepsvaardigheden en interventietechnieken van de mediator. Uit de noodzaak om de autonomie van de partijen te respecteren volgen specifieke eisen aan het optreden van een mediator (geen dwang of druk, geen paternalisme).

Interventies kunnen verschillen in focus: ofwel gericht op de inhoud ofwel op het communicatie- en besluitvormingsproces van de partijen. Verder worden de gesprekstechnieken behandeld die tot het standaardrepertoire van de mediator behoren. Deze kunnen variëren al naargelang de benadering of methode die de mediator volgt (zie deel II). Tot slot komen een aantal bijzondere situaties aan de orde die om speciale interventies vragen, zoals het hanteren van impasses, omgaan met een (onevenwichtige) machtsbalans, het voeren van caucusgesprekken (een-op-eengesprekken) en het herstellen van vertrouwen.

In hoofdstuk 14 / Digitale middelen behandelen we de nieuwe mogelijkheden en risico’s die de inzet van digitale middelen kunnen bieden. We gaan in op de specifieke dilemma’s die hierbij kunnen spelen en wat de aandachtspunten hierbij zijn. Met name de aard en de vorm van de communicatie met en tussen de conflictpartijen verschilt van directe, face-to-facecommunicatie. Zo is een aandachtspunt dat zogenaamde ‘empathische vaardigheden’ bij het (veelvuldig) gebruik van digitale middelen in het gedrang kunnen raken, zoals het leren oogcontact te maken, te luisteren, ‘non-verbale signalen te lezen’ en de ander volledig aandacht te geven. De mogelijkheid onze digitale communicatie vooraf te redigeren en bij te schaven kan ons ten onrechte het gevoel geven dat we ‘in controle zijn’ over hoe we overkomen op anderen.

De voordelen van de inzet van elektronische technologie worden besproken en in welke omstandigheden er goede of minder goede resultaten mee te bereiken zijn.

Tot slot behandelen we een aantal digitale middelen die als aanvulling of ondersteuning in mediation kunnen worden ingezet, zoals videomediation, digitale platforms en kunstmatige intelligentie (AI).

Deel IV Context

Mediation vindt niet in een vacuüm plaats. Er zijn bepaalde omstandigheden waarmee de mediator te maken krijgt bij de uitoefening van zijn rol als mediator, zoals de diversiteit van de deelnemers en de eisen die vanuit de overheid en de beroepsvereniging aan de mediator worden gesteld.

Hoofdstuk 15 / Diversiteit behandelt de contexten van de conflictpartijen en die van de mediator, die op een aantal manieren divers kunnen zijn. Zo maken de partijen deel uit van een groter, cultureel geheel, dat voor beide partijen kan verschillen en ook kan verschillen met dat van de mediator zelf. De diversiteit kan daarnaast ook veroorzaakt worden door verschillen in leeftijd, opleidingsniveau, sekse en genderidentiteit. Deze culturele en andersoortige diversiteit kan van invloed zijn op het gedrag van alle actoren tijdens de mediation en een mogelijke bron van misverstanden of onbegrip zijn. Het kan ook een rol gespeeld hebben bij het ontstaan van het conflict, de verergering ervan of bij eerdere (mislukte) pogingen om het op te lossen.

In hoofdstuk 16 / Juridische aspecten wordt een aantal juridische zaken behandeld waarmee de mediator te maken krijgt bij de uitoefening van het beroep als mediator. Vanuit de overheid is vooralsnog weinig juridisch geregeld ten aanzien van mediation, maar er gelden wel allerlei vereisten vanuit de beroepsorganisatie van mediators waarvan de mediator deel uitmaakt.

De juridische aspecten bij mediation hebben primair te maken met de verbintenissen die de mediator aangaat met de partijen en met de beroepsorganisatie. In het hoofdstuk besteden we onder meer aandacht aan de mediationovereenkomst, de vrijwilligheid, de geheimhouding en het vastleggen van de afspraken. Ook behandelen we het klacht- en tuchtrecht van de beroepsorganisatie waar de mediator lid van is.

In hoofdstuk 17 / Beroepsethiek komt de beroepsethiek aan de orde. Van een mediator mogen naast vaktechnische competenties (zie deel III) ook morele competenties worden verwacht, die voortkomen vanuit de beroepsethiek. Dit hoofdstuk beschrijft wat dit inhoudt en waarom ethiek en moraliteit onmisbaar zijn bij de beroepsuitoefening van de mediator. Allereerst komen de morele basiswaarden van de mediator aan de orde, zoals integriteit, waarborgen van de partijautonomie, transparantie, onafhankelijkheid, onpartijdigheid en vertrouwelijkheid, en de eis van vakbekwaamheid (of vaktechnische competentie). Vervolgens worden een aantal specifieke morele vraagstukken besproken en hoe daarmee om te gaan. Tot slot komt (de plicht van) het onderhouden en bewaken van de beroepsmoraal aan de orde.

Deel V Werkvelden

In dit deel geven we in de hoofdstukken 18 tot en met 24 een overzicht van de maatschappelijke werkvelden waarin een mediator in Nederland wordt ingeschakeld. We pretenderen niet dat we hierbij uitputtend zijn, maar wel dat we hier de op dit ogenblik belangrijkste beroepenvelden behandelen: echtscheiding en omgang, arbeid, overheid, zakelijke mediation, buurtbemiddeling, mediation in strafzaken en herstelbemiddeling.

Ieder werkveld kent zijn eigen problemen en dilemma’s en stelt specifieke eisen aan de mediator. Mediation kent in ieder werkveld vaak ook haar eigen werkwijze en procedures. Mediators ontwikkelen meestal een affiniteit voor de soort problemen en de specifieke ‘cultuur’ van een bepaald werkveld boven die van andere werkvelden. Toch zien we de meeste mediators zich in hun werk meestal niet beperken tot slechts een of twee werkvelden, maar zichzelf breed inzetbaar achten. Verbonden hiermee is de algemenere vraag wat dit betekent voor het beroep van de mediator: kan een competente mediator effectief opereren in ieder werkveld of is een specifieke deskundigheid en vakinhoudelijke kennis vereist voor ieder afzonderlijk (of voor een bepaald) werkveld? In de praktijk zien we dat er bepaalde specialisaties zijn ontwikkeld waarin specifieke en striktere eisen worden gesteld aan de vakinhoudelijke en juridische kennis en de beroepsvaardigheden waarover de mediator moet kunnen beschikken.

Aan die vraag zal in ieder hoofdstuk in meer of mindere mate aandacht worden besteed.

Op deze manier komt een wijd scala aan aanpakken en specifieke dilemma’s voor de mediator voorbij. De lezer kan zo een goede indruk krijgen van de grote verscheidenheid waarin op het ogenblik in Nederland mediation wordt toegepast. Een aankomend mediator kan zo ontdekken met welke werkveld(en) zij zelf de meeste affiniteit heeft.

Deel IUitgangspunten

In dit deel worden de kenmerken en de theoretische uitgangspunten van mediation behandeld, dus datgene wat mediators primair dienen te weten over conflicten en het mediationproces.

In hoofdstuk 1 / Wat is mediation beschrijven we onze visie op wat mediation in wezen is en wat ons zelf enthousiast maakt voor deze methode van conflicthantering door een derde partij. Er bestaan verschillende visies op het doel en het proces van mediation en op de rol die de mediator hierbij vervult. Twee daarvan worden hier beschreven en geanalyseerd om zo aan te kunnen geven wat mediation eigenlijk inhoudt. Zelfbeschikking van de conflictpartijen en het achterwege blijven van iedere vorm van dwang of machtsuitoefening door de mediator maken hiervan historisch de (zuivere) kern uit. In de loop der jaren zien we verschuivingen optreden in opvatting en praktijk. Onder de druk van opdrachtgevers kunnen opportunisme en resultaatgerichtheid leiden tot een vertroebeling van het originele gedachtegoed van mediation.

In hoofdstuk 2 / Mediation in Nederland laten we zien hoe mediation is ontstaan uit andere vormen van conflictbeheersing en -hantering in de sociale en juridische wetenschap en praktijk. Ook wordt beschreven hoe mediation in de loop der tijd in Nederland tot ontwikkeling is gekomen en een eigen plek heeft gekregen.

Hoofdstuk 3 / Effectiviteit van het mediationproces: inzichten uit wetenschappelijk onderzoek handelt over de effectiviteit van mediation als methode en van de omstandigheden waaronder deze methode al dan niet werkt. Het gaat dus over de kracht van de methode en het afbreukrisico ervan. Ook wordt ingegaan op de redenen waarom mensen al dan niet willen deelnemen aan mediation. We baseren ons hierbij vooral – maar niet uitsluitend – op gegevens uit onderzoek naar mediation na strafbare feiten.

Hoofdstuk 4 / Conflicten en hun dynamiek behandelt hetgeen de sociale wetenschap ons kan leren over wat een conflict tot een conflict maakt. Hoe zakelijke en persoonlijke conflicten zich ontwikkelen en verder kunnen escaleren. Er wordt aandacht besteed aan de emotionele kant van conflicten en de psychologische mechanismen die het verloop van conflicten beïnvloeden en de escalatiedynamiek bepalen.

In hoofdstuk 5 / Sociaal-juridische studies naar conflicten ligt de focus op sociaal-juridisch onderzoek naar conflict en wat daaruit is te leren over mediation en dus waardevol kan zijn voor de mediationpraktijk.

In vroege rechtsantropologische studies ligt de focus op onderzoek naar rechtssystemen met hun onderliggende regels bij vreemde volkeren en culturen. Latere rechtssociologische studies leren ons dat conflicten en conflictoplossing sociale processen zijn, die door hun context worden beïnvloed en omgekeerd. Deze wederkerige relatie beïnvloedt ook de mate van duurzaamheid van een eventuele oplossing. Macht en machtsverhoudingen blijken bij dit alles een belangrijke rol te spelen.

1Wat is mediation

Dick Bonenkamp en Hugo Prein

1.1Partijen helpen bij hun onderhandelingen om tot een oplossing te komen

1.2Partijen met elkaar in gesprek brengen, normaliseren van verhoudingen en emotioneel herstel

1.3Conclusie

1Wat is mediation

Dick Bonenkamp en Hugo Prein

In dit hoofdstuk willen we de lezer een eerste algemene indruk geven van wat mediation inhoudt en hoe het werkt.

Mediation is een specifieke methode waarbij een formele derde partij intervenieert in een conflict tussen twee of meerdere partijen.¹ Mediation wordt op verschillende manieren in praktijk gebracht. Er bestaan ook verschillende visies op het doel en het proces van mediation en op de rol die de mediator hierbij vervult (zie diverse hoofdstukken hierna). Deze verschillen hebben te maken met het feit dat de beroepsachtergrond van mediators heel divers is² en dat mediation in heel verschillende praktijkvelden wordt uitgeoefend (zie hierover deel V).

We beschrijven in dit hoofdstuk eerst op persoonlijke, concrete wijze, twee manieren waarop mediation kan plaatsvinden: partijen helpen bij hun onderhandelingen om tot een oplossing te komen (par. 1.1) en partijen met elkaar in gesprek brengen, normaliseren van verhoudingen en emotioneel herstel (par. 1.2). We analyseren daarna waarin beide manieren van elkaar verschillen en overeenkomen en achterhalen zo wat mediation in wezen inhoudt (par. 1.3).

1.1Partijen helpen bij hun onderhandelingen om tot een oplossing te komen

Dick Bonenkamp

Toen ik als stagiaire in de advocatuur begon in 1985 was mediation nog een onbekend begrip. Op mijn voorbeeldig kantoor gold als een van de stelregels: ‘Een slechte schikking is beter dan een gewonnen procedure.’ Eerst voor de cliënt onderhandelen om een goed compromis te bereiken werd niet alleen met de mond maar consequent in de praktijk beleden.

Vanaf dag 1 werd ik met vallen en opstaan beter in de praktijk van het onderhandelen zoals wij die in de beroepsopleiding als stagiaires zeer summier kregen aangeleerd. Dat liep vaak moeizaam, vooral in situaties waarbij twee jonge advocaten namens hun clienten in de ‘onderhandelingsarena’ terechtkwamen. Als, zoals bijna altijd, dan ook nog eens het voorzitterschap in de onderhandeling onderling betwist werd, bleef de onderhandeling in een krachtmeting steken. Ten nadele van de cliënten durf ik met voortschrijdend inzicht terugkijkend op die jaren wel te stellen.

Toen ik dus in 1996 kennismaakte met mediation was dat voor mij een revelatie, een soort roeping haast. Ik ervoer toen (en dat doe ik nog steeds) dat mediation de essentiële schakel is in het proces van principieel onderhandelen volgens de Harvardmethode. Om dat toe te lichten zet ik hier twee onderhandelingsstijlen naast elkaar: positioneel en principieel onderhandelen. De Harvardmethode is mijns inziens gelukkig een veelgebruikte methode in mediation in Nederland. In hoofdstuk 7 wordt hieraan uitgebreid aandacht besteed.

Positioneel onderhandelen

Positioneel onderhandelen is zo oud als de wereld, het is een elementaire manier van onderhandelen waarbij elke partij haar wensen omzet in standpunten, posities en eisen, en probeert die er zo veel mogelijk door te drukken bij de ander. Het is een competitieve vorm van onderhandelen waarbij het doel is om zoveel mogelijk voordelen of waarde voor zichzelf te behalen. Enkele essentiële kenmerken zijn:

1. vasthouden aan posities: partijen stellen hun standpunten en eisen op en houden daar zoveel mogelijk aan vast. Ze zijn gericht op het verdedigen van hun eigen positie en het maximaliseren van hun eigen winst. Vanuit die posities wordt naar elkaar toe bewogen, als handen kletsende veehandelaren. Argumenten zijn wapens in plaats van bijdragen op een goed zicht op de totale werkelijkheid van wat er speelt;

2. competitieve benadering: het onderhandelingsproces wordt ingegaan als een strijd waarbij de ene partij probeert zoveel mogelijk te winnen ten koste van de andere partij. Het draait om de ik-positie in plaats van samen te werken en waarde te creeren;

3. focus op concessies: bij positioneel onderhandelen ligt de nadruk vaak op het doen van concessies. Elke partij probeert de andere partij zoveel mogelijk concessies te laten doen teneinde een betere uitkomst voor zichzelf te verkrijgen;

4. beperkte aandacht voor ieders werkelijke belangen: in positioneel onderhandelen is er vaak weinig aandacht voor de onderliggende belangen en behoeften van de partijen. Het draait voornamelijk om het behalen van specifieke resultaten, zonder te zoeken naar oplossingen die aan beide kanten tegemoetkomen

Positioneel onderhandelen kan in sommige situaties effectief zijn, vooral wanneer de machtsverhoudingen duidelijk zijn of er weinig ruimte is voor samenwerking. Echter, het kan ook leiden tot een impasse, vijandigheid en suboptimale uitkomsten.

Wie de ruimte zoekt voor creatieve oplossingen en samenwerking, zal de voorkeur geven aan andere benaderingen zoals de principiële onderhandelingsmethode van Harvard, waarbij de focus ligt op het begrijpen van elkaars belangen en het zoveel mogelijk creëren van win-winresultaten.

Principieel onderhandelen volgens de Harvardmethode

De Harvard-onderhandelingsmethode is een meer subtiele en complexe benadering van onderhandelen. Deze methode is gericht op het creëren van een win-winresultaat, waarbij de belangen van alle partijen worden erkend en waarde wordt gecreëerd door samenwerking. De Harvardmethode werkt met de volgende vier ‘geboden’:

1. Scheid de mensen van het probleem: het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de mensen die bij de onderhandelingen betrokken zijn en het eigenlijke probleem. Emoties en persoonlijke negatieve gevoelens jegens de ander kunnen een rol spelen, maar het is essentieel om niet te gaan hangen in jij-bakken of op de persoon spelen, maar te blijven focussen op de inhoud van de onderhandelingen en constructief om te gaan met eventuele conflicten in perceptie en wensen.

2. Richt je op belangen, niet op posities: in plaats van koppig vast te houden aan posities en een soort loopgravenspel aan te gaan, is het belangrijk om de belangen van alle partijen te begrijpen. Belangen gaan dieper, zijn abstracter en kunnen verschillende manieren bieden om aan de behoeften van beide partijen tegemoet te komen. Door op belangen te focussen, kunnen creatieve oplossingen worden gevonden die tegemoetkomen aan de kernbehoeften van beide partijen.

3. Zoek naar opties voor wederzijds voordeel: het genereren van meerdere opties is een cruciaal onderdeel van de Harvardmethode. Het streven is om winstgevende overeenkomsten te vinden waarbij beide partijen baat hebben. Door samen te werken en opties te verkennen, kan er meer waarde worden gecreëerd dan bij een positionele benadering waarbij de winst van de ene partij ten koste gaat van de andere.

4. Gebruik objectieve criteria: bij het nemen van beslissingen is het belangrijk om objectieve criteria te gebruiken in plaats van te vertrouwen op subjectieve oordelen. Door zoveel mogelijk gezamenlijk overeengekomen normen, standaarden en onafhankelijke criteria toe te passen, kan er een eerlijke basis worden gecreëerd voor het kiezen uit opties, het nemen van besluiten en het oplossen van geschillen.

De Harvardmethode moedigt samenwerking en begrip tussen partijen aan, met als doel duurzame overeenkomsten te bereiken die voldoen aan de behoeften en belangen van alle betrokkenen. Het richt zich op het vinden van gemeenschappelijke grond en het oplossen van conflicten op een constructieve en respectvolle manier. Dat betekent overigens niet, anders dan vaak gedacht, dat deze methode ‘soft’ is en dat elke partij op voorhand heel veel concessies moet doen aan de eigen belangen.

Een alleen maar prachtige methode, vind je niet? Het is wel een moeilijke techniek die veel training, professionaliteit, empathie, een hoog abstraheringsvermogen, een zekere helicopterview en wijsheid en creativiteit vraagt van zijn beoefenaars. En: it takes two to tango. Partijen in conflict moeten deze methode beiden beheersen én in een concreet geval willen beproeven: een hardnekkig positioneel onderhandelaar sleept als het ware de anderen met zich mee naar beneden. De riek wint het vaak van de floret. De fraaie verre horizon die over en weer principieel onderhandelen biedt, is lang niet altijd voor iedereen kenbaar en zichtbaar.

Neiging tot posities, streven naar principes

Mensen in conflict − die een leek zijn in onderhandelen en geen weet hebben van onderhandelingsmethoden en -technieken − die door dat conflict emotioneel geraakt zijn, zijn instinctief geneigd positioneel te denken: wég met de ander en ik heb gelijk. De nuance is verdwenen en de emotie regeert. Mensen in conflict zijn voor zichzelf de slechtst denkbare onderhandelaars. Dat is bijvoorbeeld goed zichtbaar in het tv-programma De Rijdende Rechter.

De professionele bijstand van geschoolde adviseurs en onder andere de advocatuur komt dan om de hoek kijken. Ik beperk mij hier tot die laatste beroepsgroep als exemplarisch voor anderen.³ Voor die anderen geldt – aangepast aan hun beroepspraktijk − hetzelfde. Advocaten hebben zich in de afgelopen jaren en masse opengesteld voor mediation, accepteren het fenomeen en/of zijn zelf inmiddels praktiserend mediator. Ze zouden als regel hun cliënten over en weer moeten kunnen begeleiden op het pad van het principieel onderhandelen. Maar dat is vaak verre van gemakkelijk. Dat kan meerdere oorzaken hebben. We noemen er vijf.

1. Advocaten treden op als vertegenwoordigers van hun cliënten en behartigen hun belangen. In de meeste gevallen betekent dit dat advocaten worden ingehuurd om zo gunstig mogelijke resultaten voor hun eigen cliënten te behalen. De advocaat brengt op basis van haar juridische analyse van de kansen op succes van haar cliënt een advies uit over de juridische positie van haar cliënt in een eventuele gerechtelijke procedure. Dat kan haar bewegingsruimte aan de onderhandelingstafel nadelig beïnvloeden, tenzij zij haar cliënt voorafgaande aan de onderhandeling heeft voorbereid op de do’s and dont’s van onderhandelen en de, soms geheel onverwachte, ruimte die met name principieel onderhandelen kan opleveren.

2. Ook een advocaat mist vaak de voornoemde training, professionaliteit, empathie, een hoog abstraheringsvermogen, een zekere helicopterview en wijsheid en creativiteit.

3. De drang om in aanwezigheid van haar cliënt ‘stevig’ over te komen, kan een terugval inleiden naar positioneel onderhandelen. Het tonen van een helicopterview en wijsheid en begrip voor de wensen van de andere partij kan immers door de cliënt worden uitgelegd als slapte en karakterloosheid van zijn eigen adviseur.

4. Als ‘beschermingsgedrag’ de overhand gaat krijgen − in een doorgeslagen vorm ook wel wat badinerend ‘haantjesgedrag’ genoemd − wordt principieel onderhandelen moeilijk of onmogelijk.⁴

De mediator moet dus heel alert zijn op veranderingen van actieve coöperatie naar die andere rol. Die rol expliciet respecteren en honoreren, ruimte geven, reflecteren op een eventueel eigen aandeel daarin (en zo nodig expliciet benoemen en dat aandeel ook ruiterlijk toegeven) en empathisch blijven (interveniëren) zijn de beste manieren om de angel er weer uit te krijgen. Geïrriteerd raken en gaan meevechten zijn recepten voor minimaal een flinke deuk in of het einde van het mediationproces.

5. Zie hiervoor: it takes two to tango. Voor een vruchtbare principiële onderhandeling moeten beide partijen zich kunnen en willen inzetten.

Wanneer 1) partijen in een conflict geen professionele onderhandelingsbijstand hebben, of 2) partijen hebben dat wel maar de hiervoor genoemde obstructies 1 t/m 5 doen zich voor, kan er zonder hulp van buitenaf níét vruchtbaar principieel onderhandeld worden. Dit kan allerlei negatieve gevolgen hebben, zoals gemiste kansen op een echt mooi onderhandelingsresultaat, verbroken relaties, eindeloze procedures, onafzienbare kosten, stagnaties, tot zelfs gezondheidsproblemen aan toe.

Die in dat geval noodzakelijke hulp van buitenaf heet in de Nederlandse verhoudingen sinds een jaar of veertig een mediator.

Definitie van mediation

Mediation is een proces waarbij een professioneel opgeleide, neutrale derde persoon, de mediator, als communicatie- en onderhandelingsdeskundige betrokken is om partijen en hun adviseurs te helpen bij het middels principieel onderhandelen bereiken van een optimaal onderhandelingsresultaat.

Rol van de mediator

In een mediationproces werkt de mediator als een onderhandelingsbegeleider en onpartijdige tussenpersoon. De mediator creëert een veilige omgeving waarin partijen vrijuit principieel kunnen onderhandelen en hun standpunten, belangen en wensen kunnen uiten. De mediator helpt bij het identificeren van de kernproblemen, het zoeken van belangen achter de standpunten, het verhelderen van misverstanden, het bewaken van de machtsbalans, het neutraliseren van beschermingsgedrag en het zoeken naar opties en objectieve criteria bij het wegen van die opties en het nemen van besluiten daarover. Zij respecteert de partijautonomie, zet geen druk op partijen en neemt geen eigen besluiten over welk aspect dan ook. Dit laatste is niet te verwarren met alert en actief meedenken over mogelijkheden. Bij deze vorm van mediation zal de mediator allerminst stil en passief blijven als zij zelf mogelijkheden van voortgang en (later in de mediation) mogelijke oplossingen ziet. Haar kunst is dan dat zó op tafel te krijgen – hardop denkend of in een vragende vorm − dat partijen zelf zich van die inbreng meester kunnen maken. Zo zou het moeten zijn en zo werkt het gelukkig ook vaak.

In een ideale mediation volgens deze benadering zien we een terughoudende maar alerte mediator alle ruimte geven aan partijen en hun advocaten, waarbij de advocaten (gerespecteerd en daartoe aangemoedigd door de mediator) als geschoolde Harvardonderhandelaars of in deze tijd zelfs actief mediators in die mediation in kwestie als informeel ‘co-mediator’ fungeren en de onderhandelingen voeren. De mediator intervenieert vooral − en dan nog zo voorzichtig en respectvol mogelijk − als het onderhandelingsproces verstoord wordt door opkomende emoties of plots beschermingsgedrag of andere tijdelijke erupties of optredende belemmeringen.

Op deze manier kan het mediationproces zich in volle kracht ontplooien.

Kenmerken van mediation

We zetten de essentiële kenmerken van déze vorm van mediation op een rijtje:

1. zelfbeschikking: partijen hebben de controle over het onderhandelingsproces. Zij zijn verantwoordelijk voor het nemen van beslissingen en het komen tot een overeenkomst die voor hen acceptabel is. De mediator begeleidt hen bij het verkennen van opties en het genereren van creatieve oplossingen. Mediation stelt partijen in staat om zelf beslissingen te nemen en tot een overeenkomst te komen die voor hen acceptabel is. Dit vergroot de kans op duurzame en bevredigende oplossingen;

2. vrijwilligheid: mediation is vrijwillig en kan alleen plaatsvinden als alle partijen bereid zijn om deel te nemen. Ze hebben de vrijheid om op elk moment het proces te verlaten als ze dat wensen. Dit creëert een gevoel van empowerment en autonomie bij de partijen, omdat ze zelf beslissen of ze willen deelnemen aan het proces en ze de controle behouden over de uitkomst;

3. vertrouwelijkheid: mediation is een vertrouwelijk proces. Alle communicatie en informatie die tijdens de mediation naar voren komt, wordt vertrouwelijk behandeld, tenzij anders overeengekomen of wettelijk vereist;

4. neutraliteit: de mediator is een neutrale derde persoon. Zij laat dit zien door de zelfbeschikking van partijen te respecteren en af te zien van iedere vorm van dwang of drukuitoefening;

5. onpartijdigheid: de mediator staat in het proces te allen tijde boven partijen (als procesbegeleider, niet als ‘beslisser’) en zal voor, tijdens en na de mediation op geen enkele manier blijk geven van haar voorkeur voor een van beide partijen en/of hun standpunten;

6. onafhankelijkheid: de mediator heeft geen belang bij de uitkomst van de mediation en is er om te helpen bij het faciliteren van het onderhandelingsproces, niet om beslissingen op te leggen;

7. relaties: mediation legt de nadruk op communicatie, begrip en samenwerking tussen partijen. Het proces biedt de mogelijkheid om conflicten op te lossen met behoud of herstel van de relatie. Dit kan vooral waardevol zijn bij mediations in conflicten in persoonlijke of zakelijke relaties of langdurige samenwerkingen.

Mediation als broodwinning onder druk

Iedereen die in de afgelopen jaren beroepsmatig mediation is gaan beoefenen, zal herkennen dat de competitie in het veld groot is en dat het vak last heeft gekregen van een soort klimaatverandering als bijeffect van groeispurten en verzakelijking. In het veranderingsproces van ‘mediation als bijkomende kwaliteit’ voor iedereen die iets anders wil met zijn leven naar ‘mediation als zelfstandig vak’ van conflictprofessionals, is de zuiverheid van de hiervoor geschetste vakbenadering in de mediationpraktijk van de afgelopen pakweg twintig jaren niet ongeschonden gebleven.

De belangrijkste infectiehaarden zijn de volgende.

1. Invulling rol mediator

Mediators meten de mate van hun eigen kwaliteiten als mediator niet, zoals dat eigenlijk zou moeten, af aan de manier waarop zij hebben bijgedragen aan de kwaliteit van het proces an sich, maar aan het wel of niet tot stand komen van een concreet onderhandelingsresultaat, liefst tastbaar vastgelegd in een vaststellingsovereenkomst. Deels is dat ook inherent aan mediation zelf. Het proces zelf is grosso modo vertrouwelijk en onzichtbaar, zodat de enige manier om de kwaliteit van een mediator af te meten niet haar input is maar haar output, een positief onderhandelingsresultaat.

Deze al te menselijke neiging van mediators om zelf te willen ‘slagen’ in het beoefenen van het nieuw gekozen ambacht (wat is fijner dan die opluchting en blijheid aan het eind van een mediation als cliënten er echt uit zijn?) wordt nog verder versterkt door kwaliteitseisen en financiële druk (zie ad 2), de verwachtingen van cliënten (zie ad 3) en (vaste) doorverwijzers (zie ad 4).

2. Kwaliteitseisen en financiële druk

Op zich zeer toe te juichen kwaliteitsontwikkelingen, zoals een verplichte basisopleiding, een schriftelijk en een praktijkexamen, jaarlijkse bijdragen aan een beroepsorganisatie, verplichte jaarlijkse educatie en intervisie, een periodiek peerreview en het betalen van verzekeringspremies betekenen bij elkaar opgeteld aanzienlijke, deels periodiek terugkomende, investeringen en financiële verplichtingen voor niet alleen nieuwe markttoetreders maar ook de meer seniore mediators. Zij moeten een plek in de markt vinden en houden en dat moet worden verdiend met objectief meetbare resultaten en vooral ‘slagingspercentages’.

3. Verwachtingen cliënten

Veruit de meeste cliënten van mediators bevinden zich in een staat van spanning en emoties en willen maar één ding: een oplossing en wel zo snel mogelijk. Zij weten ook niet aan welke andere vakkwaliteiten zij een mediator – anders dan bijkomend: vriendelijk, gastvrij, open oor, neutraal, etc. – zouden moeten afmeten. Dit wordt versterkt doordat in de afgelopen jaren steeds meer cliënten op zijn best alleen maar hooguit semi-vrijwillig participeren. Denk bijvoorbeeld aan de doorverwijzingen door bedrijfsartsen, de rechtbanken en in het strafrecht.

4. Verwachtingen doorverwijzers en opdrachtgevers

Datzelfde geldt last but not least voor opdrachtgevers en vaste doorverwijzers.

Of mediators nu werken (al dan niet via grotere mediationbureaus met diverse maten van landelijke dekking) voor overheden, bedrijven, rechtbanken of verzekeringsmaatschappijen: overal wordt door alles en iedereen druk op de mediationketel gezet en moeten mediators zich aan een aantal beperkingen houden en van a tot z meewerken aan analyses en evaluaties, die optisch bijdragen aan kwaliteitsontwikkeling, maar vooral weer van belang zijn voor het verwerven van vervolgopdrachten of vaste samenwerkingsconstructies.

Mediation is van een gedreven ambacht getransformeerd tot geoffreerd kluswerk. Kosten, vaart en financiën zijn bepalend voor de succesvolle mediator. Wie niet meteen reageert op een telefoontje of e-mail van een mogelijke klant is de klos: voor hem tien anderen. Bij het verwerven van vaste contracten is het al niet anders, of erger. Hier willekeurig wat vragen waarmee een zelfstandige mediator of een mediationbureau zich in een aanbesteding geconfronteerd kan zien:⁵

• Welke doorloop- en responstijden worden door het mediationbureau gehanteerd voor mediations?

• Hoe selecteert het mediationbureau haar mediators en worden door het mediationbureau nog aanvullende eisen gesteld wanneer de mediators worden ingezet bij de klant?

• Hoeveel gesprekken zijn gemiddeld noodzakelijk om een mediationtraject te laten slagen?

• Welk oplossingspercentage realiseert het mediationbureau gemiddeld voor mediationtrajecten per jaar? Kan het mediationbureau voor het opgegeven percentage een bewijsmiddel afgeven?

• De klant wil een oplossingspercentage van 80%, is dit volgens het mediationbureau reëel? Of kan het mediationbureau een hoger percentage garanderen? Mocht het gevraagde minimale percentage van 80% niet worden gerealiseerd, welke actie en/ of compensatie wordt dan geboden?

• Kan het mediationbureau een vaste prijs per mediation aanbieden, inclusief alle kosten?

Door dit soort vragen en eisen te stellen wordt een mediationbureau in concurrentie met andere bureaus het vuur na aan de schenen gelegd. De compromissen die gesloten worden gaan natuurlijk ook de werkwijze van de aangesloten mediators bepalen.

Deze eisen verhouden zich slecht tot de oorspronkelijke vrije geest en het nieuwe elan van mediation in de introductiejaren van het vak. We zien dit soort ontwikkelingen niet alleen bij het uitzetten van grote en langdurige opdrachten. In sommige branches is het concurreren op prijs de gewoonste zaak van de wereld geworden. Door deze ontwikkelingen worden alle positieve kenmerken van mediation als hiervoor beschreven onder druk gezet. En moet de mediator frequent een keuze maken tussen principes over werkopvatting en de economische realiteit.

1.2Partijen met elkaar in gesprek brengen, normaliseren van verhoudingen en emotioneel herstel

Hugo Prein

Mijn kennismaking met mediation in de jaren tachtig van de vorige eeuw is een heel andere geweest. Als organisatiepsycholoog werkzaam aan de universiteit hield ik me vooral bezig met de bestudering van interpersoonlijke verhoudingen en groepsdynamiek, en met hoe mensen samenwerken en conflicten met elkaar kunnen hebben en hoe je hen zou kunnen helpen daarmee beter om te gaan. Dit was indertijd ook het onderwerp van mijn proefschrift. De stap naar mediation heb ik op een gegeven moment eigenlijk heel vanzelfsprekend gemaakt. Het is daarna geleidelijk aan de belangrijkste focus van mijn beroepsmatige werkzaamheden geworden. Ik heb er evenwel nooit mijn broodwinning van gemaakt.

Wel heb ik naast mijn wetenschappelijk werk ook altijd een lijntje opengehouden naar de praktijk door veranderingsprojecten in het veld te doen. Deze projecten konden tevens dienen om leerervaringen te bieden aan mijn gevorderde masterstudenten. Deze projecten spelen zich meestal af in kleinschalige samenwerkingsverbanden of organisaties in het veld van het onderwijs, het vormingswerk en de zorg. Daar ligt mijn affiniteit trouwens ook meer dan bij het bedrijfsleven en grote formele commerciële organisaties.

Er zijn veel conflictomstandigheden denkbaar waar er helemaal geen sprake is (of hoeft te zijn) van (formeel) onderhandelen over zakelijke, economische belangen.⁶ Het zijn de situaties waarin het beter is om eerst de zaak door te praten. Een gesprek kan ruimte bieden om de vaak niet-uitgesproken oorzaken te begrijpen voordat je eigenlijk meteen al gaat proberen om er iets aan te doen, om het proberen op te lossen. Een mediator zal in dit geval de deelnemers helpen om de problemen beter te begrijpen en te herdefiniëren in termen van onvervulde menselijke behoeftes, die veel breder en dieper gaan dan louter economische, zakelijke belangen. Deze wijze van communiceren verloopt ook heel anders dan onderhandelen. In dat geval kun je mediation dus zien als een manier om de deelnemende partijen weer met elkaar in gesprek te brengen en echt naar elkaar te laten luisteren om zo beter begrip te krijgen van wat de ander beweegt en duidelijk te krijgen waar het conflict eigenlijk om gaat. Zo’n gesprek kan dan leiden tot het normaliseren van de verhoudingen en tot emotioneel herstel. Maar het doel is niet om het conflict per se te helpen oplossen, wel om de beslissingen te nemen die nodig zijn om de conflicten die tussen hen instaan constructiever aan te pakken dan op dat moment het geval is. Dit vereist van de mediator het nodige (psychologische) inzicht in hoe interacties in dit soort geëscaleerde situaties meestal verlopen, en de competentie om hier effectief mee om te gaan. De focus van de mediator ligt hier dus meer op de onderlinge communicatie dan op het oplossen van een probleem.

De partijen zijn op de een of andere manier met elkaar in een conflict verwikkeld geraakt. Ze zijn bij de mediator terechtgekomen omdat het niet is gelukt om er volledig op eigen kracht met elkaar uit te komen.⁷ Het gaat in mediation daarom meestal niet om slechts eenvoudige meningsverschillen of irritaties, maar om serieuze (geëscaleerde) conflicten, waarbij de partijen behoorlijk geëmotioneerd kunnen zijn. Aan de andere kant is de bemoeienis van de mediator − anders dan die van een therapeut, groepscoach, veranderingsconsulent, organisatieadviseur, etc. − slechts kortdurend, zij is dus maar ‘a short time visitor’. Tegen deze achtergrond is het verstandig ook weer niet te hooggestemde verwachtingen te hebben als mediator.

Als gevolg van het conflict en alles wat daarbij is voorgevallen en gezegd, staan de deelnemers meestal emotioneel (gekwetst, teleurgesteld, boos en wantrouwig) tegenover elkaar en voelen ze zich vaak machteloos en vastzitten in een hopeloze situatie met bijbehorende destructieve communicatiepatronen.

Ze willen dus eigenlijk niets meer met elkaar te maken hebben, maar moeten dat eigenlijk deels ook nog wel. Zij wensen elkaar soms de meest vreselijke dingen toe en kunnen het nauwelijks opbrengen om nog naar elkaar te luisteren, laat staan ook nog enig begrip voor elkaar op te brengen. Aan de andere kant moeten ze toch ook nog iets met elkaar, willen ze uit deze hopeloze situatie kunnen geraken. Dat realiseren ze zich meestal ook wel enigszins, anders zaten ze hier immers niet met de mediator om de tafel. Maar toch zien ze er ook wel erg tegenop en twijfelen soms of het nog wel enige zin heeft om te proberen met elkaar te praten. Dit soort tegenstrijdige gevoelens en motivaties ontrafelen en de deelnemers dat naar elkaar te laten uitspreken maakt daarom een belangrijk onderdeel uit van een mediation. Zo kan het geleidelijk aan weer mogelijk worden om op een reëlere manier met elkaar te praten, weer (enigszins) naar elkaar te luisteren en elkaar beter te begrijpen. De mediator probeert zo dus de kwaliteit van de onderlinge communicatie te verbeteren en het onderling begrip te laten groeien. Zij probeert dus om het gesprek tussen de partijen weer op gang te brengen, zodat ze de problemen die tussen hen spelen zelf kunnen aanpakken.

Het zicht op waar het in het conflict nu echt om gaat, is vaak kwijtgeraakt en ondergesneeuwd en het gesprek gaat vaak eerst om allerlei neven- en bijzaken. Het is daarom essentieel om samen helderheid te scheppen in deze chaos en te helpen zicht te krijgen op waar het nu eigenlijk om gaat. De mediator helpt daarbij door te luisteren, terug te geven en te verhelderen wat er over en weer wordt gezegd, en door uit te vragen wat de achtergrond en de betekenis is van wat op tafel komt. Essentieel is dat de mediator hen weer met elkaar in gesprek brengt, al zal – zeker in het begin – nog veel communicatie via de mediator verlopen. Zo kan het aanvankelijk zinvol zijn om, als partijen (nog) niet coöperatief tegenover elkaar staan in het begin van de mediation, de communicatie indirect te laten verlopen (tekst, audio- of videoberichten, of pendelen van de mediator van boodschappen over en weer), in plaats van face to face (zie hoofdstuk 14). Hierdoor wordt de kans op verdere escalatie verkleind en kan er eerst op indirecte wijze gewerkt worden aan het op gang brengen van de (constructieve) communicatie tussen partijen. Wordt de houding van partijen coöperatiever en staat men meer open voor elkaar, dan kan worden overgegaan op directere, face-to-facecommunicatie.

Geleidelijk aan kan zo duidelijk worden waarover beslissingen genomen moet worden, en met wat voor andere zaken en betrokken partijen (in de context) er nog rekening gehouden moet worden. Hierdoor moet het de deelnemers geleidelijk aan weer gaan lukken om met elkaar in gesprek te gaan en de bereidheid groeien om samen de beslissingen te nemen die nodig zijn om er met elkaar uit te komen.

Om dit te kunnen realiseren dient de mediator respectvol met de deelnemers om te gaan om zo hun vertrouwen te winnen en daarmee de legitimering te verwerven voor alles wat zij vanuit haar rol doet. Dit houdt in dat de mediator betrokken, empathisch en niet-oordelend optreedt, goed luistert en ingaat op wat de deelnemers naar voren brengen.

Bij een goede werkrelatie hoort ook onpartijdig, integer, transparant en betrouwbaar handelen van de kant van de mediator. Het optreden van de mediator kan zo nodig best confronterend zijn, maar dient altijd respectvol en niet neerbuigend, veroordelend of paternalistisch te zijn.

De kern van mediation ligt daarom in de zelfbeschikking van de deelnemers en het achterwege blijven van iedere vorm van dwang of machtsuitoefening door de mediator.⁸ Dit betekent dat de deelnemers geïnformeerde en niet-afgedwongen beslissingen moeten kunnen nemen en hierbij zelf de richting bepalen van hun gesprek, zelf de regie houden. De mediator ondersteunt (slechts) dit proces en neemt het dus niet van hun over en past zeker geen dwang toe, ook niet op een bedekte of indirecte manier (zij werkt dus ook niet subtiel naar een bepaalde oplossing toe door het stellen van suggestieve vragen).

Maar de bemoeienis van een mediator gaat echter nog een stapje verder. Deze zelfbeschikking sluit namelijk aan op een zeer wezenlijke menselijke behoefte aan autonomie (zelfbepaling, zelfontplooiing, keuzevrijheid). In (geëscaleerde) conflicten raakt dit vermogen om zelfstandig keuzes te maken − tijdelijk − verstoord, zodat je in conflicten vaak ziet dat mensen zich machteloos (slachtoffer) en besluiteloos voelen, in verwarring en overdonderd door sterke emoties. Hun doen en laten blijkt dan in hoge mate bepaald te worden door allerlei basale drijfveren, door onbewuste en geïnternaliseerde verlangens, door angsten en gevoelens van onveiligheid. De mediator kan de deelnemers – voor zover zij dat natuurlijk willen − helpen om weer meer greep te krijgen op zichzelf en op de gang van zaken zonder daarbij evenwel misbruik te maken van de ander. Want − en dat is nog een ander belangrijk uitgangspunt − ieder mens heeft naast de behoefte aan autonomie ook nog een andere belangrijke basisbehoefte, namelijk de behoefte om verbinding te maken met anderen, en om relaties aan te gaan. Wanneer de relatie met de ander ernstig is verstoord, kan de behoefte bestaan om deze relatie met de ander weer te normaliseren en door de ander weer positief bezien te worden (het herstellen van een gevoel van verbondenheid en sociale acceptatie).

Onze autonomie wordt dus begrensd door anderen, het is een relationele autonomie. Dat de partijen hier met elkaar om de tafel zitten is daar eigenlijk het levend bewijs van: als ze elkaar niet nodig hadden, niet afhankelijk waren van elkaar, zaten ze hier immers niet.

Deze visie staat haaks op de mensvisie die ten grondslag ligt aan bepaalde onderhandelingsmodellen die in de mediationwereld gehanteerd worden. Deze gaan ervan uit dat ieder mens totaal onafhankelijk is van anderen en uiteindelijk alleen maar uit is op het realiseren van zijn eigenbelang (zie par. 8.2.1).

Maar ook deze relationele behoefte komt tijdens conflicten − tijdelijk − in de knel. Daardoor raken mensen in conflict steeds meer vervreemd van de ander en betrokken op zichzelf. Ze worden steeds meer defensief, achterdochtig, vijandig en ongevoelig voor het perspectief van de ander. Maar als je het betrokkenen zou kunnen vragen, zal daar waarschijnlijk niemand echt gelukkig mee zijn en zouden ze eigenlijk het liefst weer greep krijgen op de situatie zonder dat dat ten koste gaat van die ander.

De mediator kan dus de deelnemers helpen om bij een heftig, intensief conflict (of dat nu in de relationele of zakelijke sfeer ligt of gaat om een ernstige burenruzie) hun pijnlijke conflictervaring op een (min of meer) fatsoenlijke manier te kunnen afsluiten. Hen helpen om na afloop ervan ook een beetje trots te kunnen zijn op zichzelf over hoe ze een dergelijke crisis het hoofd hebben weten te bieden en zich weer min of meer hebben kunnen hernemen en zich weer min of meer open hebben kunnen stellen voor de ander en zo een punt hebben kunnen zetten achter hun gezamenlijke conflict. Vaak is dit te ver gegrepen − zeker in de korte tijd die de mediator tot zijn beschikking heeft − maar het blijft als streefdoel belangrijk.

Hieruit volgt ook dat mediation dus niet bij alle conflicten mogelijk is. De mediator past dus ook een zekere bescheidenheid. Zo zal mediation heel moeilijk zijn bij sterk geëscaleerde conflicten, waar partijen alleen nog maar uit zijn op de ondergang van de ander en nauwelijks nog gemotiveerd zijn om te proberen weer met de ander in gesprek te komen. Mediation vraagt immers nogal wat van hen aan inzet en betrokkenheid en openstaan voor het perspectief van de ander. Daarom wordt meestal als eis voor mediation geformuleerd dat het ‘vrijwillig’ moet zijn. De deelnemers moeten niet gedwongen worden tot mediation. Maar een dergelijke ‘eis’ moet niet worden gezien als een juridische eis, die voorafgaand aan de mediation nog even moet worden ‘afgevinkt’, maar als een soort psychologische voorwaarde. Mediation kan alleen ‘werken’ als de deelnemers − ondanks al hun twijfels − het ook echt zelf willen, anders kun je er beter maar helemaal niet aan beginnen.⁹ Deze positieve bereidheid is niet een kwestie van ‘alles-of-niets’, maar kan natuurlijk best gaandeweg tijdens de mediation toenemen en kan ook bestaan naast alle twijfels en bedenkingen die er natuurlijk ook altijd zullen zijn. Wat dat betreft kent mediation niet een rechtlijnig verloop, maar is het meestal een grillig verlopend proces.

1.3Conclusie

In de twee voorgaande paragrafen zijn twee visies op mediation geïntroduceerd die nogal van elkaar verschillen. Wat kunnen we uit de confrontatie van beide visies leren over wat mediation is?

In de eerste visie is mediation bijna synoniem met onderhandelen (volgens de Harvardmethode), terwijl in de tweede de term ‘onderhandelen’ eigenlijk nauwelijks wordt gebruikt en totaal geen rol speelt.

In de eerste visie gaat het om de oplossing van het conflict en is het doel daarbij het bereiken van een zo’n goed mogelijk (onderhandelings)resultaat. In het tweede verhaal gaat het niet per se om de oplossing van het conflict, maar ligt de focus veel meer op het doorbreken van negatieve communicatiepatronen, het verhelderen en uitspreken van de onderlinge gevoelens en percepties en het zo weer mogelijk maken van constructieve interactie tussen de deelnemers. De communicatie tussen de deelnemers speelt daar een hoofdrol.

Ook de context in beide verhalen is anders. In het eerste verhaal is bijvoorbeeld een grote rol weggelegd voor de advocaten van beide deelnemers. In het tweede verhaal komt de advocaat helemaal niet voor. Dit heeft natuurlijk ook te maken met het verschil in beroepsachtergrond, met de context waarin beide mediators werkzaam zijn en met de verschillende typen conflictkwesties (bijvoorbeeld meer zakelijke tegenover meer persoonlijke conflicten) en het soort deelnemers waarmee ze daar te maken hebben.

In een belangrijke studie over mediation komt een vergelijkbaar onderscheid naar voren.¹⁰ Hierin worden profielen van een aantal vooraanstaande mediators in de Verenigde Staten beschreven en geanalyseerd. De auteurs onderscheiden enerzijds mediators met een settlement (of oplossings-)frame en anderzijds die met een communication frame.¹¹ Beide benaderingen zijn heel goed vergelijkbaar met de twee visies die hier net zijn beschreven.

Ook in deze studie wordt een relatie gelegd met de achtergrond van de mediators en de context waarin ze werken.

Zo blijken in de eerstgenoemde groep veel fulltime als mediator werkzame professionals te zitten. Ze hebben vaak meer pragmatische doelen, omdat ze voor hun levensonderhoud immers afhankelijk zijn van een min of meer constante stroom klanten en of ze hun eigen niche kunnen vinden op de ‘mediationmarkt’. De onderlinge concurrentie op de competitieve mediationmarkt is groot en de opdrachtgevers willen graag ‘resultaat’ zien (d.i. mediations die leiden tot een oplossing). Met andere woorden, mediation is een ‘business’ geworden en dit zouden we ook kunnen zien als een gevolg of een teken dat mediation volwassen is geworden.

De tweede groep bestaat vooral uit mediators die dat op parttime basis doen. Naast hun werkzaamheden als mediator hebben ze nog een andere werkkring, bijvoorbeeld aan de universiteit. Ze zijn meestal ideaal-gedreven, en minder pragmatisch als de vorige groep.¹²

De context en de verschillende werkvelden zullen in het handboek uitgebreid aan bod komen in respectievelijk deel IV en deel V. We zullen daarbij met name aandacht besteden aan de vraag wat voor specifieke problemen en dilemma’s daar gelden en wat voor specifieke eisen daar aan de mediator worden gesteld voor diens aanpak of model.

Een andere studie wijst op het verschil in ontstaansgeschiedenis of achtergrond van de verschillende visies of benaderingen van mediation.¹³ Zo is een belangrijke stroming binnen − wat zij noemen − het Western model of mediation ontstaan binnen de juridische context als een van de alternatieven voor de tijd- en geldverslindende rechtspraak. Deze ‘alternatieve methoden om een (juridisch) geschil te beslechten buiten de rechtbank om’ zijn in de Verenigde Staten bekend geworden onder de naam Alternative Dispute Resolution (ADR).¹⁴ ADR-methoden worden vooral ingezet bij grote commerciële geschillen. Zo krijg je als het ware een glijdende schaal met aan de ene kant het ‘bovenpartijdige conflictoplossingsmechanisme’ van de rechtspraak. Hierbij doet de rechter een uitspraak over een het geschil en heeft het daarmee dus helemaal voor het zeggen (vandaar: ‘bovenpartijdige conflictoplossing’). Daarna komen ADR-methoden als ‘arbitrage’ en ‘minitrage’, waarbij de partijen zelf al iets meer te vertellen hebben. Helemaal aan de andere kant van de schaal heb je ‘onderhandelen’, waarbij de partijen alles zelf kunnen beslissen. Ongeveer midden daartussen in staat ‘mediation’ als een vorm van ‘begeleid onderhandelen’ (‘tussenpartijdige conflictoplossing’) met een mediator als ‘neutrale derde partij’, zonder beslissingsmacht, maar als een soort gate keeper van het proces.¹⁵

Hier kunnen we de achtergrond herkennen van waaruit de eerste visie is geschreven. Een andere ontstaansachtergrond komt vanuit de sociale wetenschappen zoals echtparentherapie voor mediation bij scheiding en omgang (zie hoofdstuk 18) en de onderzoekstraditie op het gebied van conflictinterventie,¹⁶ in het Engels aangeduid met de term (group) facilitation en process consultation of thirdparty consultation. Hier ligt de focus op het hier-en-nu groepsproces en werkt een non-directieve ‘derde partij’ als een group facilitator die het groepsproces ‘faciliteert’¹⁷ en vooral procesinterventies maakt. Dit is meer de achtergrond van waaruit de tweede visie is geschreven.

Hiermee willen we natuurlijk niet zeggen dat alle verschillen in visie teruggebracht kunnen worden op die tussen een juridische of een meer sociaalwetenschappelijke achtergrond van de mediator. Er zijn inmiddels trouwens ook vele mediators die geen van beide achtergronden bezitten, maar een geheel andere. Iedere mediator neemt zijn of haar eigen achtergrond mee; iedereen heeft persoonlijk in zijn leven te maken gehad met conflicten, groot of klein, en heeft daarvan kunnen leren.

Uit beide verhalen blijkt in ieder geval dat mediation niet eenvormig is en er dus meerdere accenten kunnen worden gelegd. Wij beschouwen de rijkdom aan verschillende visies als een inspirerende kracht van het handboek.

De verschillende visies op mediation en de daaraan gekoppelde methoden en strategieen zullen daarom uitgebreid aan bod komen, met name in deel II Perspectieven.

Los van al die mogelijke verschillen in visie en aanpak, komen ook een aantal wezenskenmerken van mediation naar voren die in beide verhalen gemeenschappelijk zijn. Hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor de zelfbeschikking (autonomie) van de deelnemers en voor een aantal rolvereisten voor de mediator (zoals onpartijdigheid, neutraliteit, vertrouwelijkheid).¹⁸

De zelfbeschikking van de deelnemers houdt in dat zij de controle hebben over het proces. Zij zijn verantwoordelijk voor het nemen van beslissingen en komen tot een overeenkomst die voor hen acceptabel is. De mediator ondersteunt (slechts) dit proces en neemt het dus niet van hun over en laat iedere vorm van dwang of machtsuitoefening achterwege.

Hoe het respecteren van deze autonomie door de mediator de veerkracht van de deelnemers kan bevorderen, wordt duidelijk in het volgende citaat:

‘In elk conflict zit een kans om te leren. Zo nam ik als kind bij een conflict te veel op mijn schouders en dat helpt uiteindelijk niemand, hieruit heb ik geleerd wat ik bij conflicten vooral niet moet doen. Steeds meer heb ik geleerd dat mensen tot zoveel in staat zijn, dus ook in zichzélf een opening vinden in een conflictsituatie en daarbij helpt het als zij inzicht krijgen in waar zij zelf staan en wat zij zelf kunnen, ook ten opzichte van anderen. In mediation is dit vaak de kern. Me tijdelijk verbinden aan mensen en de verantwoordelijkheid bij hen laten, zodat zij hun weg vinden naar wat zij willen bereiken, is iets wat ik heb meegenomen uit meerdere ervaringen. Ook uit mijn ervaring gedurende meerdere jaren als onafhankelijke community worker in een vluchtelingenkamp in de oorlog in Bosnië. Vanuit mijn rol kon ik vele zaken en activiteiten faciliteren die de vluchtelingen zelf wilden en waarvoor ze vaak eerst niet de ruimte hadden om te bedenken dat het mogelijk was. Het had alleen al enorme betekenis dat iemand van buiten interesse had en betrokken was. Ik denk dat je als mediator ook deze betekenis hebt en hiermee al een vorm van erkenning geeft.¹⁹

1 Met ‘formeel’ wordt bedoeld dat het om een min of meer officiële rol of functie gaat (anders dan wanneer een familielid, buur of vriend probeert te helpen bij de oplossing van een conflict). Met ‘derde partij’ wordt bedoeld een relatieve buitenstaander − niet direct betrokken bij het conflict en neutraal − die de betrokken conflictpartijen bijstaat bij de hantering van hun onderlinge conflict.

2 Zo had je oorspronkelijk vooral mediators met een juridische, financieel-economische of psychologische, therapeutische beroepsachtergrond. Inmiddels zijn alle beroepsachtergronden in het ‘mediationgilde’ vertegenwoordigd.

3 Denk aan notarissen, juridische adviseurs, bedrijfsjuristen, accountants, fiscaal adviseurs en incassospecialisten.

4 De mediator dient zich ervan bewust te zijn dat het de rechtmatige taak van een advocaat is om haar cliënt in bescherming te nemen op het moment dat deze naar haar oordeel wordt aangevallen door de wederpartij, diens advocaat of… de mediator.

5 Inmiddels zijn zelfstandig opererende mediators volstrekt kansloos bij grotere offertetrajecten, laat staan openbare aanbestedingen. Landelijke dekking is een vanzelfsprekende eis geworden.

6 Zo gaat het bij mediation in strafzaken en herstelbemiddeling (zie hoofdstuk 23 en 24) vaak niet zozeer om het onderhandelen om tot een oplossing te komen, maar eerder om het normaliseren van verhoudingen en emotioneel herstel. Zo blijkt zelfs in de juridische context van de letselschade (na een ongeluk of medische fout) het herstel van de maatschappelijke en morele verbinding tussen veroorzaker en slachtoffer vaak veel belangrijker te worden gevonden dan de financieel-juridische kwesties (Ruitenbeek-Bart 2023). Een ‘gang-mediator’ in een achterstandswijk in Los Angeles probeert na de zoveelste dodelijke afrekening in het bendegeweld in gesprek te komen met de nabestaanden van het slachtoffer om daarmee de geweldsspiraal van vergelding en weer-wraak te doorbreken (Sharifi 2023).

7 Soms stapt een van de partijen rechtstreeks naar een mediator omdat zij het niet ziet zitten de andere partij eerst te benaderen (denk bijvoorbeeld aan mediation in strafzaken, in conflicten met grote machtsverschillen of angst voor de andere partij).

8 Dit is voor een psycholoog een beroepshouding die hem (als therapeut, coach, interventionist, etc.) heel bekend is en al vanaf het begin van zijn opleiding wordt bijgebracht. Dit verschilt van die van veel mediators met een andere beroepsachtergrond (advocaten, financieel-adviseurs, accountants, etc.).

9 De kans op tegenwerking, subtiele sabotage (‘weerstand’) is dan te groot. In zo’n geval de deelnemers onder (zachte) druk zetten werkt doorgaans averechts.

10 Kolb e.a. 1994. We zullen later in hoofdstuk 6 nog dieper op deze studie ingaan.

11 Onder frames worden de interpretatieschema’s verstaan die we (onbewust) gebruiken om onze activiteiten te begrijpen (er betekenis aan te geven) en te organiseren. Het gaat hierbij om de − onuitgesproken en als vanzelfsprekend aangenomen − manieren die ieder in de loop van tijd heeft ontwikkeld om om te gaan met allerlei zaken in de praktijk. In dit geval gaat het dus over allerlei algemene opvattingen over oorzaken van conflicten en de oplossingsmogelijkheden ervan.

12 Kolb e.a. noemen hierbij als voorbeeld de ‘autonomie’ als bepalend kenmerk van mediation. Ze kenschetsen het min of meer als een van de mythen van het mediationvak. Het wordt dan wel met de mond beleden als een van de fundamentele principes van het vak, maar de praktijk kan er ook vaak heel anders uitzien. Dit zien we dan vaak bij de eerstgenoemde groep mediators (met een settlement frame), die min of meer ‘uit financiele noodzaak’ zwichten voor de druk van opdrachtgevers die ‘resultaat’ willen zien. De mediators werkend met een communication frame, blijken mediation vaak ‘erbij te doen’ en kunnen het zich a.h.w. permitteren om zich meer ‘ideologisch zuiver’ en ‘waarden-gedreven’ op te stellen (Kolb e.a., p. 461).

13 Cheldelin, Druckman & Fast 2003.

14 Ook in Nederland is de term ingeburgerd. Brenninkmeijer e.a. 2017, p. 25 gebruikt als Nederlandse equivalent: ‘alternatieve rechtspraak’ of ‘Anders Dan Rechtspraak’. Zie verder par 2.1 en 6.2.2.

15 Zie hiervoor Brenninkmeijer in de vorige druk van het Handboek Mediation (Brenninkmeijer e.a. 2017, par. 1.7) en hoofdstuk 2.

16 Cheldelin & Lyons 2003. Zie ook par. 6.3.1 en 6.4.1.

17 Het betekent letterlijk: het proces makkelijker laat verlopen en helpen bij de voortgang ervan. De group facilitator assisteert bij de communicatie tussen de partijen en schept de condities waaronder het onderlinge gesprek beter kan verlopen.

18 De mediator vervult in haar gedrag (door de rol die zij vervult) ook een bepaalde normerende functie door de manier waarop zij zich gedraagt in het conflict en hoe zij beide partijen behandelt. Dit is een heel wezenlijk aspect voor mediation.

19 Jolanda Elferink.

2Mediation in Nederland

Marc Simon Thomas

2.1Inleiding

2.2De opkomst van mediation in Nederland

2.3De institutionalisering van mediation

2.4Mediation in relatie met rechtspraak

2.5Aandacht vanuit de politiek

2.6Mediation en ADR

2.7Conclusie

2Mediation in Nederland

Marc Simon Thomas

2.1Inleiding¹

De aandacht voor mediation als methode van conflictoplossing is in Nederland groeiende, al sinds de jaren negentig van de vorige eeuw.² Deze uit de Verenigde Staten overgekomen vorm van conflictoplossing staat hier inmiddels bekend als een alternatief voor de meer traditionele juridische aanpak van conflicten met een gang naar de rechter als sluitstuk. Mediation richt zich op het conflict in zijn volle omvang en de achterliggende belangen van de betrokkenen in plaats van bijvoorbeeld op het engere, juridische geschil alleen. En bij mediation beslissen de partijen zélf, in plaats van dat de rechter voor of over hen beslist. Daarmee is het onderscheidend van rechtspraak, waarmee de groeiende aandacht deels kan worden verklaard. In Nederland is sprake van een steeds groter wordende groep professionele beoefenaars. Daarnaast is er een toenemende interesse in mediation vanuit de rechtspraak en vanuit de politiek.

In de Verenigde Staten, waar mediation aan het eind van de jaren zestig opkwam, had men destijds vooral maatschappelijke belangen op het oog. Onrust en ordeverstoringen in de Amerikaanse maatschappij in de roerige jaren zestig waren het gevolg van een opeenstapeling van vele, kleine onopgeloste geschillen, zo werd gedacht. En als die op een snelle en toegankelijke manier zouden kunnen worden opgelost, dan zou dat escalatie voorkomen. Ook werd mediation gezien als een mogelijkheid om de werkdruk bij gerechten te ontlasten. Naast aandacht voor het maatschappelijke belang had men ook oog voor de persoonlijke belangen van ruziënde partijen. Mediation werd gezien als een mogelijkheid om conflicten op een creatievere en duurzamere manier op te lossen, dan dat door gerechtelijke geschilbeslechting zou worden bereikt. Immers, terwijl rechtspraak vaak leidt tot een win-lose-oplossing biedt mediation de mogelijkheid tot een win-win-oplossing. Mediation legt de onderliggende oorzaken van een conflict bloot, is meer gericht op verzoening en leidt daardoor tot een meer gedragen oplossing voor partijen.³ De context in Nederland is weliswaar anders dan die in de Verenigde Staten, maar het idee dat het goed zou kunnen zijn voor zowel de maatschappij als voor betrokken partijen zelf, zien we ook hier terug als onderliggende drijfveren voor de promotie en het gebruik van mediation.

De ontwikkeling van mediation in Nederland wordt vooral getypeerd door haar periode van opkomst (ca. de eerste tien jaar vanaf 1993) en de daaropvolgende periode van institutionalisering.⁴ Deze laatste periode kenmerkt zich door een groei van mediation – zowel in aantal zaken als in aantal mediators – en een verdere professionalisering van het vak. Als onderdeel van de overkoepelende term alternative dispute resolution (ADR) in Nederland wordt mediation, met name onder juristen, vaak in één adem genoemd met andere ‘alternatieven’ voor rechtspraak, zoals bindend advies en arbitrage.⁵ Dit is overigens niet geheel correct, aangezien bij bindend advies en arbitrage sprake is van een ‘derde partij’ die bóven partijen staat en voor hen beslist, terwijl bij mediation de derde – de mediator – tússen de partijen staat om hen te begeleiden om vanuit hun werkelijke belangen tot een gezamenlijk gedragen en voor ieder van hen optimale besluitvorming te komen.⁶

In dit hoofdstuk beschrijf ik hoe mediation vanaf het begin van de jaren negentig in Nederland is opgekomen (par. 2.2), waarna ik vervolgens laat zien hoe het vakgebied zich in de decennia daarna verder heeft geïnstitutionaliseerd (par. 2.3). Daarna beschrijf ik hoe mediation zich specifiek in relatie met rechtspraak heeft ontwikkeld (par. 2.4). Dat doe ik omdat de ontwikkeling van mediation niet los gezien kan worden van het gegeven dat het nog altijd veelal wordt beschouwd als een alternatief voor een meer juridische aanpak. Evenmin kan de ontwikkeling van mediation los gezien worden van een – voornamelijk positief gezinde – politieke aandacht (par. 2.5). In de een-na-laatste paragraaf laat ik zien hoe mediation in Nederland gepositioneerd wordt ten opzichte van andere alternatieven voor rechtspraak: bindend advies en arbitrage (par. 2.6). In de laatste paragraaf (2.7) sluit ik dit hoofdstuk af.

2.2De opkomst van mediation in Nederland

Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw is mediation in Nederland in opkomst. Daar zijn verschillende oorzaken voor aan te wijzen. In de eerste plaats – zo liet de inleiding hiervoor al zien – is er een groeiend besef dat de traditionele juridische aanpak van conflicten kennelijk ontoereikend is. Enerzijds omdat het juridische geschil veelal niet hetzelfde betreft als het onderliggende conflict. Anderzijds omdat de juridische weg vaak tijdrovend, kostbaar en niet altijd voorspelbaar is en veelal belastend is voor de betrokkenen. Tegenwoordig is men zich daar binnen de rechtspraak zelf ook van bewust, getuige de diverse initiatieven in het kader van maatschappelijke effectieve rechtspraak.⁷ In de tweede plaats speelt een maatschappelijke verandering een rol: bij juridische procedures leggen partijen de uitkomst van hun geschil in handen van een autoriteit, de rechter. Deze overgave aan een autoriteit past niet meer bij de hedendaagse – geëmancipeerde – positie van mensen.⁸ Vanuit de politiek wordt het ‘versterken van het zelf-oplossend vermogen’ van mensen ook bevorderd.⁹ En dat verklaart ook de politieke stimulering van mediation. In de derde plaats wordt door Brenninkmeijer erop gewezen dat mediation als methode van conflictoplossing goed past binnen een Nederlandse traditie: ‘het polderen en het poldermodel’ staan als metafoor voor ‘het er samen uit komen’. Zeker is dat de Nederlandse handelsgeest vertrouwd is met het onderhandelen, het bestendigen van duurzame relaties en het creëren van meerwaarde in ruilverhoudingen.

Bij de beschrijving van mediation is het allereerst van belang om te onderkennen dat bij mediation een combinatie van twee disciplines een rol speelt: de sociaalpsychologische en de juridische.¹⁰ Mediation berust op de toepassing van sociaalpsychologische kennis, die vaak in een juridische context gebruikt wordt. Als voorbeeld kan echtscheiding dienen. In de klassieke juridische benadering voeren de scheidende partijen een juridische strijd waarin onder meer de kinderen, het huis en de alimentatie centraal staan. Een dergelijke juridische strijd wordt wel verbeeld met het ‘toernooimodel’, waarbij partijen in juridische procedures lijnrecht tegenover elkaar staan.¹¹ Zo’n juridische strijd kan vervolgens onverhoopt escaleren en uitmonden in een ‘vechtscheiding’. Primair gaat het uiteraard niet om een juridische strijd, maar om een stukgelopen, interpersoonlijke relatie. Bij mediation gaat het er in dit voorbeeld echter om dat partijen – ondanks hun scheiding – tot overleg komen over onder andere hun toekomstige rol ten opzichte van de kinderen. Mediation is ook toepasbaar zonder dat direct juridische kwesties een rol spelen, bijvoorbeeld bij een samenwerkingsconflict in een arbeidsrelatie of in een meer persoonlijke relatie. Het arbeidsconflict zou eventueel gejuridiseerd kunnen worden wanneer partijen in hun onvermogen om er op een andere manier uit te komen, hun samenwerkingsprobleem vertalen naar een juridisch geschilpunt. In dat geval zou het gebruikmaken van juridische procedures zelfs een forcerende uitwerking kunnen hebben op de andere partij (zie ook par. 5.3.3 over transformaties in een conflict). De verschijningsvorm van het conflict kan ogenschijnlijk een juridisch strijdpunt zijn, terwijl het uiteindelijk gaat om slechte samenwerking waarin partijen kennelijk geen verbetering weten te brengen. Mediation kan dan een duurzamere oplossing bieden dan een juridisch oordeel.

De opkomst van mediation vloeit derhalve voort uit het inzicht dat het louter door een juridische bril bekijken van conflicten, die dan geschillen gaan heten, niet de beste manier is om conflicten op te lossen. Een combinatie van de sociale psychologie en de juridische discipline ligt daarmee voor de hand. De zevende druk van dit handboek laat daarom per deel in verschillende hoofdstukken die (combinatie van de) twee disciplines zien. Het samenbrengen van deze disciplines, met ieder hun eigen waarden en eigen rationaliteit bleek in de beginjaren van de opkomst van mediation in Nederland echter geen eenvoudige opgave. Binnen het recht en de juridische wereld vormt de toepassing van mediation een ‘niet direct passende’ benadering, zo werd gedacht. Juristen kunnen immers hun vakbekwaamheid tonen door een ‘probleem’ te vertalen naar juridische aanknopingspunten – te ‘juridiseren’ – en door de andere partij in een bepaalde positie te plaatsen om zo het gewenste resultaat te behalen. Anderzijds blijkt vanuit sociaalpsychologische hoek onwennig aangekeken te worden tegen het feit dat juristen zich bekwamen in mediation, terwijl de deskundigheid van de mediator volgens sommigen veel meer aansluit bij het beroepsprofiel van de psycholoog dan van de jurist. Het dilemma toentertijd was: is ‘dejuridisering’ van een conflict essentieel voor mediation en zo ja, ligt daar een rol voor een jurist weggelegd, of is een psycholoog juist meer van toegevoegde waarde? In de begintijd van mediation in Nederland kwam het vaak wel op die tegenstelling aan: is mediation nou specifiek iets voor psychologen, of kan je niet zonder gedegen juridische kennis? Inmiddels weten we ‘dat de psycholoog-mediator zich (ook) dient te verdiepen in de juridische dynamiek en dat de jurist-mediator zich (ook) dient te verdiepen in de psychologische dynamiek van het conflict. Of beter: we weten dat de professioneel mediator noch psycholoog noch jurist behoeft te zijn (geweest) om een goede mediator te zijn.’¹²

De ontwikkeling van mediation is vanaf het begin vooral een private aangelegenheid geweest zonder dat de overheid zich ermee bemoeide. Eigenlijk kent mediation in Nederland al een historie die begint eind jaren zeventig, begin jaren tachtig van de vorige eeuw.¹³ Verschillende geschillencommissies consumentenzaken en de Stichting Geschillenoplossing Automatisering zagen in die periode het licht en die gingen pionieren met vormen van conflictoplossing. De Vereniging Advocaat-Scheidingsbemiddelaars (VAS), nu vooral bekend als de vereniging van Familierecht Advocaten en Scheidingsmediators (vFAS) is bijvoorbeeld al in 1990 opgericht. De jaren tachtig van de vorige eeuw worden ook wel de ‘incubatieperiode’ van mediation in Nederland genoemd.¹⁴ Er kan gesteld worden dat mediators van het eerste uur vooral vanuit de eigen, reeds uitgeoefende professie interesse kregen in mediation.¹⁵ In 1993 kreeg mediation een officieel gezicht met de oprichting van het Nederlands Mediation Instituut (NMI) als onafh ankelijke koepelorganisatie. Een paar jaar na het private initiatief van de oprichting van het NMI is in 1996 door de minister van Justitie het Platform Alternative Dispute Resolution (Platform ADR) opgericht.

Het NMI is destijds opgericht als onafh ankelijke koepelorganisatie (in de vorm van een stichting), die zich bezighield met kwaliteitsontwikkeling van het vakgebied (klacht- en tuchtrecht, erkenning opleidingen en certificering van mediators) en met de bevordering van de toepassing van mediation. Het NMI kende nog een onderscheid tussen gecertificeerde mediators (die hadden aangetoond aan bepaalde kwaliteitseisen te voldoen) en een grotere groep geregistreerde mediators (die niet waren voorzien van dat kwaliteitskeurmerk). Het NMI heet overigens sinds 1 januari 2014 Mediatorsfederatie Nederland (MfN) en kent als gevolg van een gewijzigd registratiebeleid alleen nog maar MfN-geregistreerde mediators: MfN registermediators. Met de oprichting van het NMI startte ook de opkomst van wat ik wel de ‘mediation bedrijfstak’ ben gaan noemen. De bedrijfstak groeide hand in hand met de groei van mediation in Nederland. Waren er in 1994 nog maar 100 mediators geregistreerd bij het NMI, in 2019 waren ruim 2900 professionele mediators aangesloten bij de MfN.¹⁶ Deze mediators zijn al dan niet óók aangesloten bij een van de vele gespecialiseerde, beroepsgebonden landelijke verenigingen en/of bij de algemene beroepsvereniging Nederlandse Mediatorsvereniging (NMv), opgericht in 2002.¹⁷

Het oorspronkelijke Platform ADR van het ministerie van Justitie is uiteindelijk ontbonden (in 2005), maar zijn inspanningen hebben wel aan de wieg gestaan van het latere project ‘Mediation naast Rechtspraak’; eerst als pilot en daarna landelijk ingevoerd. In de periode 1993-2003 stond het justitiebeleid vooral in het teken van het verminderen van de druk op de rechtspraak. Maar daarnaast was er ook oog voor 1) de dejuridisering van geschillen, 2) een meer pluriforme toegang tot het recht (waarbij partijen in de eerste plaats zelf de verantwoordelijkheid dragen voor de oplossing van geschillen) en 3) een kwalitatief goede en effectieve wijze van afdoen van geschillen. Inzicht in de mate waarin mediation bij het oplossen van geschillen een rol speelde of zou kunnen spelen ontbrak in die tijd echter; daarvoor moest het Platform ADR gaan zorgen. Op basis van de verschillende onderzoeken (die mede waren geïnitieerd door het Platform ADR) bleek begin deze eeuw dat de vraag naar mediation onder ruziënde partijen weliswaar niet groot was, maar dat er wel ruimte voor mediation in de justitiële infrastructuur zou bestaan. De kiem voor de werkwijze Mediation naast Rechtspraak was hiermee gelegd (zie par. 2.4). Vervolgens schreef de minister van Justitie in een beleidsbrief Mediation en het Rechtsbestel van 19 april 2004 dat hij het potentieel van mediation om de werkbelasting van de rechterlijke macht te reduceren erkent.¹⁸ De minister erkende daarmee dat mediation een bijdrage zou kunnen leveren aan een snelle en duurzame beslechting van conflicten in de samenleving en een vermindering van de groei van een gang naar de rechter.

2.3De institutionalisering van mediation

De verdere institutionalisering van mediation in Nederland vindt plaats vanaf het begin van deze eeuw en loopt door tot heden. Dit betreft zowel een groei in aantallen mediators en mediations per jaar, als een verdere professionalisering van het vak. Dat mediation als een serieuze optie voor het oplossen van conflicten wordt gezien binnen een breed scala aan mogelijkheden, wordt op treffende wijze inzichtelijk gemaakt door de zogeheten Geschilbeslechtingsdelta-onderzoeken.

De Geschilbeslechtingsdelta-onderzoeken betreffen inmiddels vier door het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Datacentrum (WODC) van het ministerie van Justitie uitgevoerde onderzoeken naar het geschilbeslechtingslandschap van Nederlandse burgers.¹⁹ Deze onderzoeken geven een beeld van de aard en omvang van (potentieel) juridische problemen onder de bevolking en van hun aanpak daarvan. De onderzoeken laten zien dat burgers veel problemen zelf oplossen – een enigszins open deur, maar wel een belangrijke nuancering van het belang van recht. Burgers doen lang niet altijd een beroep op hulpverlenende instanties en slechts een relatief klein gedeelte klopt aan bij de rechter. Het aandeel van mediation is relatief beperkt maar laat wel een bescheiden stijging zien over de jaren.

Zo laat de Geschilbeslechtingsdelta 2003 bijvoorbeeld zien dat wat betreft de gevoerde oplossingsstrategieën in 60 gevallen (van de 1704 opgeloste problemen) het probleem is aangepakt met behulp van een mediator. Bepaalde typen problemen, met name die waarbij partijen met elkaar verder willen, lenen zich beter voor mediation dan andere, zo suggereert dit eerste onderzoek. Uit de – tweede – Geschilbeslechtingsdelta 2009 blijkt dat in ongeveer 3% van de gevallen waarin een vorm van overeenstemming wordt bereikt, dit is gebeurd via mediation. Dit percentage behelst ook verwijzingen door de rechtspraak en het Juridisch Loket. Het daarop volgende onderzoek, de Geschilbeslechtingsdelta 2014, heeft het over een percentage van 5% waarbij mediation of bemiddeling heeft plaatsgevonden. Bij slechts 4% van de problemen is een gerechtelijke procedure gestart. De Geschilbeslechtingsdelta 2019 laat wat dat laatste betreft een verdere daling zien: slechts 3% van de respondenten heeft te maken gehad met een gerechtelijke procedure. Dit onderzoek laat eenzelfde percentage van 5% zien waar bij het oplossen van het probleem gebruik is gemaakt van mediation.

De Geschilbeslechtingsdelta 2019 laat ook een aantal interessante, meer gedetailleerde cijfers en andere bevindingen over mediation zien. Zo blijkt het aantal verwijzingen naar mediation vanuit het Juridisch Loket vanaf 2014 te dalen van ruim 2900 naar bijna 1400 in 2018. Daar staat tegenover dat het aantal verwijzingen door de rechtspraak in 2018 steeg naar 3700 (in de jaren daarna daalde het aantal verwijzingen overigens). In 2018 ging het daarbij om 1900 mediations in de rechtsgebieden familie en jeugd en bijna 1500 in strafzaken. Daarnaast zijn er andere verwijzende instanties, bijvoorbeeld arbodiensten, maatschappelijk werk, jeugdzorg, politie, sociaal raadslieden en rechtsbijstandsverzekeraars. Bij het wel of niet gebruikmaken van mediation spelen vooral kenmerken van het probleem een rol. Met name mensen die een probleem hadden dat te maken heeft met relaties, familie, gezondheid of het verhuren van onroerend goed schakelden een mediator in. Er is een duidelijk verband tussen het doel dat men hoopte te bereiken en de keuze voor wel of geen mediation. Respondenten uit het onderzoek maakten meestal gebruik van mediation omdat zij de relatie met de wederpartij wilden verbeteren of om gedragsverandering bij de andere partij te bewerkstellingen, met als doel te voorkomen dat het probleem in de toekomst weer opduikt.

Als we de percentages loslaten en kijken naar aantallen, dan laat het Nederlandse mediationlandschap het volgende beeld zien. In 2010 en 2011 zijn er, in opdracht van het toenmalige NMI, twee onderzoeken uitgevoerd door het onderzoeksbureau Stratus naar de stand van zaken van mediation in Nederland.²⁰ In het eerste rapport De stand van mediation in Nederland, uitgevoerd in 2010, wordt inzicht gegeven in de samenstelling van het bestand van de 4500 bij het NMI aangesloten mediators. Het aantal mediations dat zij in 2009 uitvoerden wordt geschat op circa 47.300. In het tweede rapport, uitgevoerd in 2011, wordt het eerdere onderzoek – in een beperktere opzet – herhaald. In dit tweede onderzoek wordt het aantal mediations van bij het NMI aangesloten mediators in 2010 geschat op circa 51.690. Een recenter onderzoek, in 2019 uitgevoerd door het bureau Panteia in opdracht van de MfN, schat het jaarlijkse aantal mediations op circa 51.000.²¹ Dit betreft dan mediations uitgevoerd door de op dat moment 2915 MfN-geregistreerde mediators.

In navolging van het NMI houdt de MfN zich bezig met de bevordering van mediation in Nederland en met de kwaliteitsontwikkeling van het vakgebied. Zo dienen mediators, voordat zij zich kunnen registreren als MfN-registermediator, aan een aantal vaardigheden en kwaliteiten te voldoen die getoetst worden door de examenorganisatie Mediationtoets (onderdeel van Examenadviesburo, voorheen Intop; zie par. 10.6). De kwaliteit van deze examens (bestaande uit een assessment en een theorie-examen) wordt bewaakt door een adviesorgaan: de Examencommissie. De MfN draagt daarnaast zorg voor de erkenning van opleidingsinstituten en accreditatie van opleidingen. MfN-registermediators zijn gebonden aan de MfN-gedragsregels en zijn onderworpen aan de MfN-klachtenregeling en het tuchtrecht conform het Reglement Stichting Tuchtrechtspraak Mediators (zie ook par. 10.2.2 en 16.9). Naast erkenning door de MfN kan een mediator zich ook registreren bij het ADR International register (het ADR-register),²² dat ook toelatingseisen stelt, opleidingsinstituten accrediteert, gedragsregels kent en een klachtenprocedure heeft.

Met deze professionalisering van de beroepsgroep en de groei van het aantal mediations, groeide ook de markt van ondersteuning voor deze professionals. Nederland kent inmiddels een reeks van opleidingsinstituten die zowel beginnende mediators onderwijzen en begeleiden bij het halen van een basisopleiding, als gevestigde mediators helpen zich verder te specialiseren. Ten slotte vinden er jaarlijks diverse studiedagen en andere op mediation gerichte bijeenkomsten plaats. Zo organiseert de NMv doorgaans in oktober de jaarlijkse ‘Week van de mediation’ en organiseert de MfN telkens aan het eind van het jaar een groot mediationcongres. Naast het Handboek Mediation zijn er verschillende Nederlandstalige boeken over mediation (in een aantal boekenreeksen) verkrijgbaar en kunnen mediators hun kennis op peil houden via twee tijdschriften: het Nederlands-Vlaams tijdschrift voor mediation en conflictmanagement en het aan de NMv verbonden Tijdschrift Conflicthantering.

De bedrijfstak zoekt de laatste jaren ook steeds nadrukkelijker de verbinding met de wetenschap; zo is in 2017 de bijzondere leerstoel Mediation aan de faculteit Rechtsgeleerdheid van de Vrije Universiteit in Amsterdam ingesteld door de MfN en het Centrum voor Conflicthantering. De juridisch geschoolde Dick Allewijn was de eerste die deze functie bekleedde en zijn aandacht ging vooral uit naar de plek van mediation in een responsieve rechtsstaat. Hij werd in 2021 opgevolgd door de sociaal psycholoog Sven Zebel, die zich richt op het belang van behoeften-gedreven mediation. Hiermee wordt aangesloten bij een reeds langer bestaande traditie om mediation te relateren aan wetenschappelijke kennis.²³ De opkomst van mediation aan het eind van de jaren zestig van de vorige eeuw in de Verenigde Staten kende namelijk niet alleen een vruchtbare praktische ondergrond, het werd ook theoretisch stevig onderbouwd.²⁴ Niet in de laatste plaats gebaseerd op bestaande rechtsantropologische kennis over conflicten en conflictoplossingen (zie hoofdstuk 5). Het huidige wetenschappelijke onderzoek naar mediation in Nederland wordt vooral vormgegeven door enerzijds empirisch sociolegal onderzoek²⁵ en anderzijds door sociaalpsychologisch onderzoek (zie hoofdstukken 4, 6, 7 en 13).

Deze ‘eigen’ verdere groei en professionalisering is niet onopgemerkt aan de rechtspraak voorbijgegaan. Die was vanaf midden jaren negentig al geïnteresseerd, zo liet de vorige paragraaf zien, maar blijkt in de afgelopen twee decennia steeds meer aandacht in mediation te krijgen. De volgende paragraaf gaat verder in op die ontwikkeling van mediation, specifiek in relatie met rechtspraak.

2.4Mediation in relatie met rechtspraak

Als we het over mediation en haar relatie met rechtspraak hebben, dan zijn daar drie varianten in te onderscheiden. Ten eerste mediation naast rechtspraak, waarbij we het dan over mediation als alternatief voor een gang naar de rechter hebben. En vanuit de bril van de rechtspraak zelf gaat het hierbij vooral om doorverwijzingen naar mediation. Ten tweede mediation en rechtspraak, in de vorm van een samenwerking tussen die twee. En ten derde de – toenemende – bemiddelende rol van de rechter in bepaalde zaakstromen binnen de rechtspraak, waarbij de rechter zich naast het beslechten van geschillen ook bedient van bepaalde gesprekstechnieken die vaak worden aangeduid met ‘mediationvaardigheden’.²⁶

‘Mediation naast Rechtspraak’ kent, zoals gezegd, zijn ontstaansgeschiedenis in het Platform ADR en werd feitelijk onderdeel van het beleid in 2000 met de oprichting van het Landelijk bureau mediation naast rechtspraak. Met de oprichting van dit landelijk bureau kwam een einde aan de pioniersfase waarin de verwijzing door rechters naar mediation zich op dat moment bevond. Vanaf april 2005 is verwijzing naar mediation als standaard ingevoerd bij de Nederlandse rechtspraak. Sindsdien kan een rechter aan procespartijen een voorstel voor mediation doen door de mogelijkheid voor te leggen om hun conflict via mediation op te lossen. En sinds 2007 hebben alle rechtbanken en gerechtshoven een verwijsvoorziening voor mediation in huis, in de vorm van een mediationbureau met een of meer mediationfunctionarissen. De mediationbureaus coördineren de werkzaamheden rond de verwijzing en verzorgen interne en externe communicatie over mediation. De mediationfunctionarissen zijn het eerste aanspreekpunt voor partijen die hun zaak via mediation willen oplossen of de mogelijkheden daartoe willen verkennen. In 2010 is een aantal taken van het landelijk bureau overgenomen door de Expertgroep Maatwerk Conflictoplossing en is het bureau opgeheven. Tegenwoordig heten zij de Expertgroep Maatwerk en Mediation.

Aan de wieg van de doorverwijzingen op rechtbanken staat ook het rapport Op maat beslecht. Mediation naast rechtspraak 1999-2009.²⁷ Dit rapport beschrijft de totstandkoming van de Nederlandse verwijzingsvoorziening in de rechtspraak in drie fasen: de projectfase (1999-2005), de implementatiefase (2005-2007) en de consolidatiefase (2005-2009). Het rapport geeft een cijfermatig beeld van het functioneren van de doorverwijsvoorziening op basis van registraties die vanaf 2003 zijn bijgehouden. Wat blijkt is dat er niet alleen in buren- en familiezaken verwezen wordt, maar juist ook bij conflicten tussen overheid en burger. Wat in deze en andere onderzoeken uit het eerste decennium van de 21e eeuw vooral opvalt is dat de scope voor beleid werd verlegd van de vraag naar de effectiviteit en efficiëntie van mediation naar een meer praktische beleids- en beheersvraag: hoe is de verwijzingsvoorziening het best in het proces te bedden? Mediation werd destijds immers nog gezien als een mogelijkheid om de druk op de rechtspraak te verminderen. Dat laatste lijkt momenteel minder van belang – althans vanuit de rechtspraak bezien. We zien tegenwoordig evenwel een nieuwe trend, namelijk die naar enige mate van samenwerking tussen mediation en rechtspraak.

Daar waar het gaat om een samenwerking, of beter gezegd een combinatie van mediation én rechtspraak, gaat het al snel over mediation in strafzaken (zie hoofdstuk 23) of over piketmediation (zie hoofdstuk 18). Mediation in strafzaken staat voor een bemiddeling tussen verdachte of dader en slachtoffer in lopende strafzaken. Voorafgaand of tijdens een strafzitting kan door het Openbaar Ministerie of door de rechter een verwijzing naar mediation worden voorgesteld. Zo’n verwijzing kan ook worden verzocht door de verdachte (diens advocaat) of door het slachtoffer. Alle verwijzingen in mediation in strafzaken lopen via de mediationbureaus van de rechtbanken. Piketmediation is een vorm van mediation naast rechtspraak, waarbij de mediation plaatsvindt in het gerechtsgebouw met directe terugkoppeling naar de rechter. De term ‘piket’ duidt erop dat een mediator op afroep beschikbaar is om stante pede met partijen een eerste mediationgesprek te beginnen. Getracht wordt vroegtijdig helder te krijgen op welke punten van geschil een rechterlijke beslissing nodig is en op welke overige punten van het conflict partijen met mediation zelf tot een oplossing kunnen komen. Het doel is om verdere escalatie van het conflict te voorkomen door partijen een dienst aan te bieden waardoor zij snel tot een oplossing kunnen komen. Het wordt met name in echtscheidingsprocedures toegepast.

Een bijzondere variant van mediation en rechtspraak betreft de procedure Gericht Op Oplossing (GOO) van de rechtbank Amsterdam, dat in het tweede kwartaal van 2015 van start gegaan. GOO gaat over geschilbeslechting in civiele zaken (veelal handelszaken) door een rechter, door middel van een kortlopende procedure waarbij partijen tot een definitieve oplossing komen. Het doel is om met partijen te zoeken naar een oplossing die zoveel mogelijk recht doet aan alle belangen van partijen, ook de belangen die achter het juridische geschil schuilgaan. GOO-rechters hebben een gespecialiseerde training in mediationvaardigheden gevolgd. In de praktijk komt een GOO-behandeling erop neer dat na een korte inhoudelijke, juridische behandeling van het geschil een mediationgedeelte volgt waarin betrokken partijen onder leiding van de rechter de mogelijkheid van een gezamenlijke oplossing uitwerken. Het mediationgedeelte maakt geen deel uit van de zitting. En die zitting bestaat dus feitelijk uit twee delen: een juridische, inhoudelijke behandeling van de zaak en een mediationgedeelte. GOO-behandeling vindt ook plaats bij het hof Den Haag (door de ‘bemiddelingsraadsheer’) en bij de Centrale Raad van Beroep (CRvB). Bij de CRvB vindt de gehele GOO-behandeling gedurende de zitting plaats en is er dus geen sprake van twee afzonderlijke momenten in de procedure. De rechter neemt hiermee nog nadrukkelijker naast zijn rol als ‘knopendoorhakker’ ook de rol van bemiddelaar op zich. Een versmelting van competenties die we tegenwoordig vaker terug zien in diverse experimenten onder de vlag van maatschappelijk effectieve rechtspraak.

En daarmee kom ik op de derde variant waarbij mediation in combinatie met rechtspraak wordt gebracht, die van de rechter die – ook – als bemiddelaar optreedt. Een variant die is terug te zien in een aantal innovatieve experimenten binnen de rechtspraak die vallen onder het beleid van maatschappelijk effectieve rechtspraak, vaak afgekort met MER. Met MER wordt beoogd om tijdens zittingen (meer) tijd en aandacht te besteden aan eventuele onderliggende en niet of minder juridische kwesties en maatschappelijke problematiek, om rechtspraak laagdrempelig te laten zijn en om de beslissing van de rechter écht toegevoegde waarde te laten hebben in het duurzaam oplossen van conflicten. Deelname aan MER geschiedt op basis van vrijwilligheid. De rechtspraak experimenteert hiermee in strafzaken, in bestuursrechtzaken en in civiele zaken. Voorbeelden van dat laatste zijn de Haagse wijkrechter, de Rotterdamse regelrechter en de Overijsselse overlegrechter. Door gebruik te maken van bepaalde gesprekstechnieken probeert de rechter dan partijen te stimuleren om gezamenlijk oplossingen te vinden. Hij doet dat door creatief mee te denken of door te informeren hoe het recht in elkaar zit en waar eventuele juridische piketpaaltjes staan. Zo draagt de vertrouwenspositie van de rechter bij aan het vinden van oplossingen ‘in de schaduw van het recht’. Komen partijen er niet helemaal of slechts gedeeltelijk uit, dan kan de rechter een juridische knoop doorhakken. De basis van experimenten is: allereerst een goed gesprek, en slechts indien nodig een vonnis.

2.5Aandacht vanuit de politiek

Als we het hebben over de interesse van de politiek in mediation, dan kan ik weer beginnen bij de instelling van het Platform ADR in 1996. Dit platform had de volgende taken: 1) het adviseren over strategische beleidskeuzes met betrekking tot nieuwe vormen van geschillenbeslechting; 2) het doen van voorstellen met betrekking tot experimenten en adviseren over voorstellen van anderen, alsmede het leveren van bijdragen aan de begeleiding en evaluatie van experimenten en 3) het verkennen van en adviseren over mogelijkheden om door middel van wet- en regelgeving nieuwe vormen van geschillenbeslechting te bevorderen en belemmeringen weg te nemen. Dat leidde ertoe dat de minister van Justitie in 2005 de beleidsmaatregel heeft ingevoerd betreffende de doorverwijsvoorziening naar mediation om zo het gebruik ervan te bevorderen. Tegelijkertijd werd financiële voorziening voor partijen beschikbaar gesteld, die tot doel had tegemoet te komen in de kosten van mediation.

Echter, de breed gedragen mening van de politiek ten aanzien van mediation in het begin van deze eeuw was evenwel toch enigszins terughoudend in de zin dat men vond dat mediation niet wettelijk geregeld diende te worden, dat structurele verplichtstelling van mediation geen aanbeveling verdiende en dat de overheid evenmin een taak had bij de bewaking van kwaliteitseisen van mediators. De nadruk van het beleid lag op zelfregulering door de markt en een terughoudende opstelling van de overheid. In de eerder aangehaalde beleidsbrief Mediation en het Rechtsbestel uit 2004 onderschrijft de minister van Justitie dat het de eigen verantwoordelijkheid is van de betrokken partijen om voor mediation te kiezen, waarbij hij de nadruk legt op de wens om conflicten te dejuridiseren en dat hij er naar streeft om (mede daardoor) de druk op de rechtspraak te verminderen. Ook in Europees verband zou Nederland zich vooral sterk dienen te maken voor de mogelijkheid van zelfregulering via het opstellen van standaardcontracten, codes, protocollen, richtlijnen of leidraden in plaats van voor de mogelijkheid van wetgeving. Niet lang daarna evenwel verscheen mediationwetgeving wel degelijk op de politieke agenda.

De geschiedenis betreffende mediationwetgeving in Nederland begint met de Europese Richtlijn 2008/52/EG van 21 mei 2008 betreffende bepaalde aspecten van bemiddeling/mediation in burgerlijke en handelszaken. Alle EU-lidstaten werden hierin verplicht ervoor te zorgen dat de in mediation bereikte overeenkomst uitvoerbaar werd gemaakt, dat de vertrouwelijkheid van de mediation geborgd werd, en dat verjaring werd gestuit door de start van een mediation. Kort daarop werd een eerste wetsvoorstel gelanceerd waarin deze richtlijn integraal werd overgenomen, maar daarvoor bleek geen draagvlak in de politiek te bestaan. Uiteindelijk koos men voor een minimale implementatie van de richtlijn: het zou alleen gaan gelden voor grensoverschrijdende handelsgeschillen. Deze uitvoeringswet is uiteindelijk in werking getreden op 1 september 2017. Ondertussen werd er vanuit de politiek, in het bijzonder door Tweede Kamerlid Van der Steur, gewerkt aan een wettelijke regeling voor nationale mediation. In 2014 diende Van der Steur drie initiatiefwetsvoorstellen in: de Wet Registermediator, de Wet bevordering mediation in het burgerlijk recht en de Wet bevordering mediation in het bestuursrecht. De eerste gericht op wettelijke borging van de kwaliteit van mediators, en de andere twee bevorderingswetten hadden tot doel om rechtzoekenden die een rechtszaak wilden starten in de richting van mediation te bewegen. Het eerder genoemde ‘versterken van het zelf-oplossend vermogen’ van burgers is hierin mede herkenbaar. Deze initiatiefwetsvoorstellen haalden het echter niet, maar slingerden wel de discussie rondom de wenselijkheid of noodzaak van regulering aan. Onder mediators ontspon zich de discussie: moeten wij dit wel willen, zo’n regulering? In de advocatuur werd gemord over een vermeende voorkeursbehandeling van mediation. En onder rechters rees de vraag waarom zij zelf niet in een ‘probleemoplossende’ behoefte zouden kunnen voorzien. Dit laatste kan worden beschouwd als een van de voorbodes van wat hiervoor als maatschappelijk effectieve rechtspraak wordt beschreven.

Niet veel later werd Van der Steur minister van Justitie en Veiligheid en het Kamerlid dat zijn vrijgekomen plek innam trok de initiatiefwetsvoorstellen vervolgens in. Dit baande het pad voor Van der Steur om – als minister – in 2016 een eigen wetsontwerp ter consultatie aan te bieden: de Wet bevordering mediation. De gedane suggesties ter verbetering en/of geopperde bezwaren zou de minister dan kunnen meenemen in een volgende versie van het ontwerp. Dit wetsontwerp, dat eigenlijk een uitgeklede versie was van de vorige drie initiatiefvoorstellen, werd echter met gemengde gevoelens door de branche en andere betrokkenen ontvangen, waardoor het uiteindelijk niet tot een formeel wetsontwerp is gekomen. Daarmee kwam het proces overigens niet tot stilstand, integendeel. Een brief van het bestuur van de MfN uit 2019, geschreven samen met een ‘schrijfgroep’ van een aantal andere mediators en wetenschappers, blies het proces weer nieuw leven in.²⁸ Hierin werd een aantal aanbevelingen gedaan voor aanpassing aan het eerdere wetsvoorstel uit 2016. Belangrijk element daarin is het idee van ‘inverbindingstelling’, een idee dat al eerder was gepitched in een veelvuldig aangehaald artikel uit 2018 in het Nederlands Juristenblad: ‘‘Van in gebreke’ naar ‘in verbinding’’.²⁹ Het lijkt mede door deze brief te zijn geweest dat de minister voor Rechtsbescherming Dekker in een Kamerbrief uit 2020 aankondigt een vervolg te geven aan het wetgevingstraject. Hij geeft daarin aan een nieuw conceptwetsvoorstel inzake mediation in consultatie te willen brengen.³⁰

Dit conceptwetsvoorstel is weliswaar geschreven, maar nooit in de openbaarheid gebracht. Slechts een beperkte groep van betrokkenen heeft van de inhoud kennis kunnen nemen. Tijdens een aantal gesprekken en een informele consultatieronde bleek de minister dat er geen draagvlak binnen de mediationbranche bestond voor zijn plannen. Inhoudelijke bezwaren tegen het conceptvoorstel kwamen onder meer van de MfN. Heet hangijzer in het concept was het voorstel om een wettelijk register in het leven te roepen. In reactie daarop zag de minister dan ook af van het in (openbare) consultatie brengen van het conceptwetsvoorstel. Daarmee is ook deze poging om tot mediationwetgeving te komen gestrand. De volgende minister voor Rechtsbescherming, Weerwind, betuigt zich eveneens een voorstander van mediation en vergroting van de toepassing daarvan. Hij heeft de handschoen opnieuw opgepakt en toont zich, net als zijn voorganger, voorstander van een centraal register voor mediators.

We zien in de afgelopen twintig jaar dus een duidelijke verschuiving in de politiek: van terughoudendheid tot betrokkenheid. Weliswaar is men nog steeds geen voorstander van verplichtstelling van mediation, er wordt wel degelijk aan wettelijke regulering gedacht. En dat betreft dan met name de inrichting van een centraal register, waarbij het idee van zelfregulering door de markt wordt losgelaten. In welke vorm zo’n register wordt gegoten zal de toekomst echter uitwijzen. Twee waarschuwingen betreffende deze politieke betrokkenheid zijn wel op z’n plaats. Ten eerste kan moeilijk worden ontkend dat de aandacht van de verschillende ministers voor Rechtsbescherming mede lijkt ingegeven door de wens dat burgers en instanties zoveel mogelijk zélf hun problemen oplossen en pas in laatste instantie een beroep doen op rechtshulp en rechtspraak. De financiering van het rechtsbestel speelt daarbij een nadrukkelijke rol. Als minder mensen gebruikhmaken van rechtspraak, dan scheelt dat de minister geld. In theorie zou dat kunnen betekenen dat wanneer zich een nóg financieel aantrekkelijker alternatief aandient, men dat dan vanuit de politiek gaat stimuleren. Ten tweede leidt meer eventuele overheidsbemoeienis uiteindelijk tot een grotere drang om bepaalde rechtsstatelijke waarborgen te garanderen (in de vorm van meer regels), waardoor de eigenheid van mediation onder druk kan komen te staan.³¹ In dat geval zou dat wel eens kunnen betekenen dat mediation formalistischer wordt en daarmee minder aantrekkelijk als alternatief, in plaats van meer aantrekkelijk.

2.6Mediation en ADR

Ondanks de professionalisering van de mediation bedrijfstak, het toegenomen aantal mediations en de hiervoor aangestipte interesse vanuit de rechtspraak en de politiek is mediation in Nederland, anders dan in andere Europese landen, dus – nog – niet juridisch geregeld. Het juridische kader van afspraken die tussen partijen onderling en tussen partijen en de mediator worden gemaakt bestaat in Nederland ‘gewoon’ uit het verbintenissenrecht en is geregeld in het Burgerlijk Wetboek (zie hoofdstuk 17 voor de juridische aspecten van mediation). In Nederland zijn echter ook andere vormen van alternatieve conflictoplossing of geschilbeslechting – alternatieven voor een gang naar de rechter – voorhanden: arbitrage en bindend advies. Van deze vormen is overigens alleen arbitrage juridisch geregeld. Wel is het belangrijk om vast te stellen dat bindend advies en arbitrage (en natuurlijk geschillenbeslechting door de rechter) een redelijk duidelijke terminologie kennen en daardoor weinig flexibel zijn. Bij mediation geldt dat minder.

Bij bindend advies gaat het om een specifiek in Nederland ontwikkelde procesvorm. Bindend advies kan op twee manieren voorkomen. In een contract kunnen partijen opnemen dat – ook zonder dat er sprake is van een geschil ten aanzien van een bepaalde vraag – een derde persoon een beslissing neemt (zelfs een beslissing door een van de partijen kan voorkomen), bijvoorbeeld over de kwaliteit van een te leveren goed. Dit noemt men wel het ‘zuiver’ bindend advies. De meest bekende vormen van bindend advies behoren echter tot de categorie van het ‘oneigenlijke’ of ‘onzuivere’ bindend advies – een wat verwarrende juridische term. Waar het om gaat is dat in een geschil tussen partijen een onpartijdige derde een beslissing neemt en dat die beslissing de partijen ook bindt. Nakoming van het bindend advies vindt dan op dezelfde manier plaats als wanneer partijen zelf een oplossing overeengekomen zouden zijn. Eventueel zal daarom nog een gang naar de overheidsrechter gemaakt moeten worden, wanneer partijen het bindend advies niet nakomen.

‘Zuiver’ bindend advies ziet voornamelijk op waarderingskwesties, terwijl ‘oneigenlijk’ of ‘onzuiver’ bindend advies meer het karakter van beslechting van een bestaand geschil heeft. Bindend advies is, net als mediation, als zodanig niet in de wet geregeld. Wel is in het Burgerlijk Wetboek een aantal bepalingen opgenomen over de vaststellingsovereenkomst, die het juridische kader vormen voor het bindend advies. Een bekend voorbeeld van bindend advies is De rijdende rechter, die in een tv-programma geschillen oplost alsof hij rechter is. Juist omdat het op de tv gebeurt en volgens een versnelde procedure kan dat niet als formele overheidsrechtspraak beschouwd worden en daarom is het bindend advies als vorm gekozen. Daartoe sluiten partijen eerst samen een contract waarin zij de geschiloplossing aan de bindend adviseur opdragen. Het is onwaarschijnlijk dat wanneer partijen in een conflict verwikkeld zijn geraakt, ze gemakkelijk bindend advies als methode zullen kiezen: vaak heeft één partij er geen belang bij om het conflict snel uit de wereld te helpen. Daarom is het verwijzen naar bindend advies afhankelijk van organisaties en anderen die bindend advies bevorderen (bijvoorbeeld door het op te nemen in contractuele bepalingen), ook al is er op dat moment geen conflict. Hier kan een tweede onderscheid worden herkend: die tussen ‘ad hoc bindend advies’ en ‘institutioneel bindend advies’. Dat laatste komt doorgaans in de vorm van een vaste geschillencommissie met een eigen reglement. Zo heeft de Stichting Geschillencommissies Consumentenzaken (SGC) voor veel branches van de consumentenmarkt bindendadviesprocedures geregeld die via algemene voorwaarden en/of standaardcontracten van toepassing zijn op alle contracten van aangesloten ondernemingen, bijvoorbeeld stomerijen, autobedrijven en reisorganisaties. Bindend advies kan niet dwingend opgelegd worden aan consumenten, omdat de wetgever aan hen de ruimte heeft gelaten om binnen vier weken alsnog te kunnen kiezen voor overheidsrechtspraak. Bindend advies werkt preventief. Omdat de aanbieder op de consumentenmarkt weet dat bindend advies mogelijk is, probeert hij er eerst met de consument zelf uit te komen. Bindend advies wordt ook buiten consumentengeschillen toegepast.

Arbitrage komt zowel in Nederland als in internationaal verband voor. De procedure voor arbitrage is wettelijk geregeld (art. 1020 e.v. Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering). Een uitspraak van een arbiter of een arbitraal college kan uiteindelijk op dezelfde wijze als een rechterlijk vonnis geëxecuteerd worden. Arbitrage kan ook wel worden aangeduid als ‘private rechtspraak’.³² De arbitrale procedure moet voldoen aan de vereisten voor een behoorlijk proces en de betrokken arbiter(s) moet(en) onafh ankelijk en onpartijdig opereren. Arbitrale vonnissen zijn slechts in heel beperkte mate en op grond van strikte wettelijke gronden aantastbaar. De bedoeling van de wettelijke regeling van arbitrage is dat zoveel als mogelijk arbitrage in de plaats komt van overheidsrechtspraak en dat er geen verdubbeling van procedures plaatsvindt doordat na afloop van arbitrage ook nog eens doorgeprocedeerd wordt voor de overheidsrechter. In de praktijk komt arbitrage minder vaak voor dan men zou denken.

De voordelen die traditioneel voor arbitrage genoemd worden zijn: de deskundigheid van de arbiters en de vertrouwelijkheid van arbitrage. Bovendien kunnen arbiters ook beter rekening houden met bepaalde maatstaven en gebruiken in een bepaalde marktsector. De vertrouwelijkheid van arbitrage kan ook als nadeel gezien worden omdat het als een gesloten bolwerk beschouwd kan worden. Snelheid en lage kosten kunnen in redelijkheid niet als voordelen van arbitrage genoemd worden, omdat op beide punten arbitrage vaak tegen blijkt te vallen. Arbitrage kan verplicht worden opgelegd aan de andere partij door het hanteren van algemene voorwaarden of standaardcontracten (‘de kleine lettertjes’). Vaak zijn partijen zich er niet eens van bewust dat ze bij het sluiten van een contract ook tevens gekozen hebben voor arbitrage voor het geval er een geschil ontstaat. Uit onderzoek blijkt dat partijen vaak niet tevreden zijn met het resultaat van arbitrage.

Arbitrage is veelal voor bepaalde marktsectoren geregeld zoals de landbouw en de bouwsector. Er zijn in Nederland naast deze twee ruim honderd vormen van arbitrage, die al dan niet in bepaalde instituten zijn ondergebracht. Sommige marktsectoren sluiten zich op die wijze vrijwel geheel af van overheidsrechtspraak, zoals bijvoorbeeld de boomkwekerijen en de witlofkwekers. Bij veel vormen van geïnstitutionaliseerde arbitrage komen uiteindelijk feitelijk weinig zaken voor, omdat (net als bij bindend advies) ook arbitrage preventief kan werken: omdat arbitrage een mogelijke volgende stap is, komen partijen er vaak onderhandelend ook wel uit. De waardering voor arbitrage treft hetzelfde lot als overheidsrechtspraak. Het duurt vrij lang en is vrij kostbaar. Daarom is mediation zo’n goed alternatief voor arbitrage. Mediation en arbitrage kunnen ook samengaan, dit wordt med-arb genoemd. In de markt van de zakelijke mediation bijvoorbeeld, blijken zowel bedrijven als hun advocaten positiever tegenover een dergelijke combinatie te staan, dan tegenover louter arbitrage.³³

Bij mediation staan zelfbeschikking, vrijwilligheid en vertrouwelijkheid voorop. Partijen hebben een grote mate van keuzevrijheid om zelf de vorm en inhoud te bepalen van de oplossing van hun conflict. Arbitrage en bindend advies zijn meer aan regels en wetten gebonden. Ook de rol van de mediator is wezenlijk anders dan die van een bindend adviseur of een arbiter. De mediator is weliswaar een ‘derde partij’, maar staat tússen de partijen om hen te begeleiden. Een bindend adviseur of een arbiter staan bóven partijen en beslist voor hen. Daarom lijken deze vormen van geschiloplossing ook meer op rechtspraak dan op mediation. Om het fundamentele verschil tussen mediation en rechtspraak weer te geven, heeft Brenninkmeijer deze tegenover elkaar gezet als twee verschillende paradigma’s.³⁴

Het eerste paradigma gaat uit van het primaat van het recht. Dit is het paradigma dat de ontwikkeling van het huidige stelsel van overheidsrechtspraak in hoge mate heeft bepaald. Dit stelsel wordt gedomineerd door wetten en regels en kan worden getypeerd als strikt en formalistisch. Enerzijds heeft dit bijgedragen aan de betrouwbaarheid van het stelsel en het vertrouwen van burgers in dat stelsel. Anderzijds is het formalisme een belangrijke oorzaak van de gebreken die aan het stelsel zijn verbonden, zoals relatieve traagheid en kostbaarheid van procedures en een gebrek aan oplossend vermogen. Tegenover dit paradigma staat een tweede paradigma, dat van de autonomie en zelfbeschikking. Hierin staat de keuzevrijheid en zelfbeschikking van partijen centraal om zelf de vorm en inhoud te bepalen van de oplossing van hun conflict. Hier geldt dat het partijen in beginsel vrijstaat om de oplossing van hun conflict zelf te kunnen vormgeven. Dit tweede paradigma gaat op voor mediation.

De beide paradigma’s kunnen als ‘ideaaltypen’ aan de uiteinden van een schaal worden geplaatst. Arbitrage zit dan aan de formele, rechtsstatelijke rechtspraakkant van het spectrum. Voor wat betreft de waarborgen is hier nauwelijks een onderscheid te maken met overheidsrechtspraak, hetgeen de aanduiding ‘private rechtspraak’ rechtvaardigt. Mediation kan worden geplaatst aan het andere uiterste van het spectrum, dat wordt getypeerd door informaliteit, keuzevrijheid en zelfbeschikking. Bindend advies zit in dit spectrum tussen de beide andere vormen van ADR in. Als het een sterk geformaliseerde variant van bindend advies betreft, zoals de procedure bij de Geschillencommissie (‘institutioneel bindend advies’), dan ligt dit dichter bij arbitrage dan bij mediation. Als het om een informele variant gaat (‘ad hoc bindend advies’), dan moet deze op de schaal meer in de richting van mediation worden geplaatst.

Het kan verhelderend zijn om die paradigma’s duidelijk met elkaar te confronteren. In figuur 2.1 staan ‘vrijwillig’ en ‘gedwongen’ tegenover elkaar. Rechtspraak is gedwongen in die zin dat voor het bereiken van een bepaald doel (een afdwingbare uitspraak) de gang naar de rechter noodzakelijk is. Bovendien kan de ene partij de andere partij door zijn gang naar de rechter tot een procedure dwingen. Dit doet zich zowel in het burgerlijke recht voor als in het bestuursrecht, maar ook in het strafrecht is deze dwang aanwezig. Bij mediation gaat het zowel om de vrije keuze van partijen om mee te doen aan de procedure als om de uitkomst. In rechtspraak gaat het om een bovenpartijenbeslissing door de onafh ankelijke en onpartijdige rechter. Bij mediation zijn het partijen die zelfbeschikkingsrecht hebben.

Figuur 2.1 Mediation en overheidsrechtspraak.

Schematisch en kort samengevat gaat het om de volgende verschillen in paradigma’s.

2.7Conclusie

In abstracte termen ontleent mediation haar bestaansrecht enerzijds aan het gegeven dat het leidt tot een duurzame, door partijen gezamenlijk gedragen oplossing van hun conflict en/of het normaliseren van verhoudingen en emotioneel herstel. Anderzijds wordt de ontwikkeling in Nederland gestimuleerd door de rechtspraak en de politiek die de veronderstelde maatschappelijke voordelen ervan inzetten in hun beleid. Mediation dient daarmee een combinatie van persoonlijke en maatschappelijke belangen. Concreet heeft mediation sinds haar opkomst in de jaren negentig van de vorige eeuw geleidt tot een professionele bedrijfstak waar rond de 2900 MfN-registermediators werkzaam zijn die circa 51.000 mediations per jaar doen. De rechtspraak voert middels het programma Mediation naast rechtspraak actief beleid om het gebruik ervan te promoten. En vanuit de politiek is het vooral de minister voor Rechtsbescherming die zich hard maakt voor de promotie van mediation.

In een – oud – onderzoek uit 1998 naar ‘kansen voor conflictbemiddeling’ werden destijds, zo stellen de onderzoekers, vraagtekens gezet bij nut en noodzaak van conflictbemiddeling (lees: mediation) in Nederland.³⁵ De conclusies van het onderzoek laten zich als volgt samenvatten: het is vrijwel nooit zo dat ruziënde partijen zelf aangeven dat zij behoefte zouden hebben aan conflictbemiddeling. De verklaringen daarvoor zijn volgens het rapport: 1) partijen zijn amper bekend met de mogelijkheid van conflictbemiddeling, 2) bemiddeling veronderstelt een onderhandeling met een onvermijdelijk ‘geven en nemen’ en mensen met een conflict gaan vaak uit van het eigen gelijk en van het ongelijk van de andere partij, 3) men is meer bekend met de mogelijkheid van juridische bijstand en maakt daar ook eerder gebruik van, 4) men is huiverig voor de eventuele kosten die bemiddeling met zich mee brengt, en 5) het imago van bemiddeling is niet al te positief. Het onderzoek voegt daaraan toe dat de Nederlandse maatschappij sterk is ingericht op gerechtelijke geschiloplossing.

Inmiddels zijn al deze bezwaren geheel of gedeeltelijk weerlegd of naar de achtergrond verdwenen. Daar heeft de bedrijfstak zelf voor gezorgd, daarbij geholpen door stimulansen vanuit de rechtspraak en de politiek. In tal van conflicten tussen burgers onderling of tussen burgers en de overheid wordt tegenwoordig mediation ingezet. In dit handboek wordt in deel V specifiek aandacht besteed aan conflicten betreffende echtscheiding en omgang, arbeid en conflicten met de overheid. Ook komen mediation in strafzaken, herstelrecht, zakelijke mediation en buurtbemiddeling aan bod. Maar er zijn natuurlijk nog veel meer mogelijke toepassingen. Mediation is inmiddels een serieuze mogelijkheid om met behulp van een professionele mediator conflicten op te lossen, met als belangrijkste kenmerken: zelfbeschikking, vrijwilligheid en vertrouwelijkheid. Mediation is in Nederland, in de woorden van Weerwind ‘niet meer weg te denken uit het geschillenlandschap’.³⁶

1 Dit hoofdstuk is geïnspireerd door en bevat deels overgenomen bijdragen van Brenninkmeijer uit de vorige druk van dit Handboek Mediation (Brenninkmeijer e.a. 2017). Daarnaast is het voor grote delen gebaseerd op een hoofdstuk dat ik elders schreef over 25 jaar mediation in Nederland (Simon Thomas 2020) en op een artikel dat gaat over mediationwetgeving (Simon Thomas 2022). In dit hoofdstuk wordt daarom in voetnoten alleen naar andere dan deze drie bronnen verwezen.

2 Zie ook Kocken 2011.

3 Huls & Kleiboer 1997.

4 Kocken 2011, p. 225.

5 Hiermee wil ik overigens niet suggereren dat dat juridische perspectief het enige perspectief op mediation zou zijn. Zie ook het eerste hoofdstuk in dit handboek en dan met name par. 1.2 van Prein: de onderzoekstraditie naar conflictinterventie ‘door een derde partij’ bij interpersoonlijke, organisatie-, maatschappelijk en internationale conflicten als andere ‘ontstaansbron’ voor mediation.

6 Ik sluit hier aan bij de definitie die Brenninkmeijer geeft: ‘Mediation is een vorm van bemiddeling in conflicten, waarbij een neutrale bemiddelingsdeskundige, de mediator, de communicatie en onderhandelingen tussen partijen begeleidt om vanuit hun werkelijke belangen tot een gezamenlijk gedragen en voor ieder van hen optimale besluitvorming te komen.’

7 Met een recente focus op maatschappelijke effectieve rechtspraak (MER) geeft de rechtspraak sinds een aantal jaren blijk van een streven om hun werk in een bredere maatschappelijke context te plaatsen en daarbij zo goed mogelijk te willen aansluiten bij de behoeften en problemen van rechtzoekenden. MER houdt in dat de rechter zich niet uitsluitend laat leiden door juridische overwegingen, maar als het kan én gepast is meer nadruk legt op het bijdragen aan oplossingen voor rechtzoekenden of verdachten. Toegang tot de rechter, snelheid en het leveren van maatwerk zijn daarbij sleutelbegrippen.

8 Zie bijvoorbeeld Ter Voert & Hoekstra 2020, die in hun Geschilbeslechtingsdelta 2019 laten zien dat slechts 3% van de Nederlandse burgers met een (potentieel) juridisch probleem te maken heeft gekregen met een juridische procedure.

9 Kamerstukken II 2017/18, 34 775 VI, nr. 115.

10 Zie ook Kocken 2011, p. 228-229, De Waart 2022, p. 12.

11 Allewijn 2018, p. 23-26.

12 De Waart 2022, p. 14.

13 Zie ook Jagtenberg 2007, p. 13-15.

14 Jagtenberg 2007, p. 13.

15 De Waart 2022, p. 12.

16 Van der Zeijden & Vogels 2019, p. 5.

17 Zie De Waart 2022 voor de enorme verscheidenheid aan mediatorsverenigingen in Nederland.

18 Kamerstukken II 2003/04, 29 528, nr. 1.

19 Velthoven & Ter Voert 2004, Velthoven & Klein Haarhuis 2010, Ter Voert & Klein Haarhuis 2015, Ter Voert & Hoekstra 2020.

20 Vogels & Van der Zeijden 2010, Vogels 2011.

21 Van der Zeijden en Vogels 2019.

22 En dan zijn er ook nog internationale registers waar Nederlandse mediators zich kunnen registreren, zoals het International Mediation Institute (IMI).

23 In het verleden bestonden aan de faculteit Sociale Wetenschapen in Utrecht, Amsterdam, Leiden en Groningen ook onderzoeksprogramma’s naar verwante onderwerpen, zoals (intergroeps)conflict, conflicthantering, onderhandelen en de rol van de ‘derde partij’ bij conflicten.

24 Menkel-Meadow 2001.

25 Simon Thomas 2020.

26 Simon Thomas & Koster 2021.

27 Combrink 2009.

28 Brief van het MfN-bestuur aan de Minister voor Rechtsbescherming, d.d. 28 januari 2019 met bijlage, beide te vinden op mfnregister.nl.

29 Barendrecht e.a. 2018.

30 Brief Minister voor Rechtsbescherming aan Tweede Kamer, d.d. 20 januari 2020, te vinden op www.rijksoverheid.nl.

31 Bauw e.a. 2018.

32 Bauw e.a. 2022, p. 244.

33 Simon Thomas e.a. 2018, p. 28 en 38.

34 Een paradigma is een gedeelde set overtuigingen en praktijken die de basis vormen van een bepaalde discipline. Paradigma’s bepalen het onderzoek en begrip in een specifiek veld. Een paradigmaverschuiving houdt in dat er fundamentele veranderingen plaatsvinden in de manier waarop een probleem wordt waargenomen, begrepen en aangepakt.

35 Geveke e.a. 1998.

36 Brink & Schonewille 2023.

3Effectiviteit van het mediationproces – inzichten uit wetenschappelijk onderzoek

Sven Zebel

3.1Inleiding

3.2Uitkomsten en impact van mediation

3.3Wanneer treden gunstige uitkomsten sterker of juist minder sterk op?

3.4Waarom willen mensen al dan niet deelnemen aan mediation?

3.5Afsluitend

3Effectiviteit van het mediationproces – inzichten uit wetenschappelijk onderzoek

Sven Zebel

3.1Inleiding¹

Wie mensen spreekt die hebben deelgenomen aan een mediationtraject dat succesvol is verlopen, kan vaak positieve geluiden optekenen. Hetzelfde geldt voor mediators die deze trajecten begeleiden: zij bemerken met regelmaat dat partijen tot een gezamenlijke oplossing komen voor een ernstig probleem, dat zij een veranderde houding en afgenomen negatieve emoties hebben richting elkaar, en dat zij zich ook anders tot elkaar kunnen gaan verhouden. Zo is bijvoorbeeld een veelgehoord geluid bij mediation in strafzaken en herstelbemiddeling dat men zich als benadeelde partij (veel) minder boos of angstig voelt na de dader gesproken te hebben. Dergelijke ervaringen maken duidelijk dat mediation een gunstige impact kan hebben op deelnemers: men kan bijvoorbeeld weer ‘regie’ over het eigen leven voelen en/of heeft het idee dat verstoorde relaties en interacties weer (enigszins) zijn genormaliseerd en hersteld.

Hoe overtuigend en krachtig deze geluiden ook zijn, toch kunnen we er niet zonder meer op vertrouwen dat dit betekent dat (succesvolle) mediationtrajecten over het algemeen (of gemiddeld genomen) een gunstige impact hebben op partijen. Immers, deelname aan mediation is een vrijwillig proces, hetgeen betekent dat degenen die hiervoor openstaan en dit willen aangaan wellicht andere kenmerken en motivaties kunnen hebben dan burgers in conflict die geen mediation wensen.² Zo is bijvoorbeeld bekend dat mensen met een sterke behoefte aan verbondenheid met anderen minder neigen naar escalatie in conflicten en meer naar coöperatie; deelname aan mediation past daarbij.³ Dit roept de vraag op in hoeverre het de achterliggende kenmerken en motivaties van partijen zijn die deelnemen aan mediation die zorgen voor het vinden van een oplossing, verbeterde regie, welzijn en/of relaties na enige tijd en/of in hoeverre dit valt toe te schrijven aan het mediationproces zelf.⁴

Met andere woorden: in hoeverre had men het mediationproces nodig om tot een oplossing te komen, en was dit ook gelukt zonder mediation? Ten tweede is het natuurlijk de vraag in hoeverre minder positieve en neutralere ervaringen met mediation ook zo veelvuldig worden gedeeld en (anekdotisch) naar buiten komen; het is mogelijk dat hier een vertekening in bestaat.

Systematisch wetenschappelijk onderzoek naar mediation kan helpen om te bepalen in hoeverre er een gunstige impact bestaat van mediation op deelnemers. Daarbij stuiten we echter direct op een probleem: door de grote verscheidenheid en variaties die er bestaan in mediationbenaderingen en -praktijken, is het erg lastig om te spreken over ‘de’ effectiviteit van mediation in het algemeen (zie ook hoofdstuk 6). Door verschillende auteurs is opgemerkt dat de specifieke gunstige uitkomsten die mediation kan hebben (en hoe die tot stand komen), zeer waarschijnlijk (sterk) verschillen tussen benaderingen en -praktijken.⁵ Denk bijvoorbeeld aan een evaluatieve mediation waar een mediator sterk directief optreedt tussen partijen om hen tot een overeenkomst te brengen (bijv. bij een arbeidsconflict), vergeleken met een meer transformatieve mediation waarbij de mediator de partijen tracht te helpen de dialoog (weer) op gang te brengen en elkaars gezichtspunten en behoeften beter te begrijpen (bijv. na een ingrijpende gebeurtenis zoals een ernstig verkeersongeval). De eerste is sterk gericht op het komen tot een overeenkomst, de ander meer op heroriëntatie en (relatie)herstel (zie ook hoofdstuk 6). Het ligt voor de hand dat deze benaderingen ook verschillende uitkomsten zullen hebben voor partijen.

Dit hoofdstuk is voor een groot deel gebaseerd op onderzoek naar de effectiviteit van mediation in strafzaken en herstelbemiddeling, en in mindere mate op onderzoek naar mediation bij echtscheidingen, arbeidsconflicten en andere civielrechtelijke geschillen. De nadruk ligt daardoor meer op de effectiviteit van faciliterende en transformatieve vormen van mediation, en in mindere mate op evaluatieve vormen van mediation. Naast het bespreken van onderzoek naar de effectiviteit is een belangrijke vraag ook wat er in de wetenschap bekend is over de omstandigheden waaronder mediation op deze terreinen tot gunstige uitkomsten leidt, en wanneer er een minder positieve impact is. Ook daarop wordt ingegaan in dit hoofdstuk. Tot slot zal ook worden ingegaan op wat er bekend is over de redenen en factoren die maken dat mensen (niet) bereid zijn deel te nemen aan dit proces – aangezien dit belangrijk is om te begrijpen voor wie mediation effectief kan zijn. Het hoofdstuk sluit af met een samenvatting van de stand van zaken en duiding van openliggende terreinen voor onderzoek.

3.2Uitkomsten en impact van mediation⁶

Vaker en in korte(re) tijd een oplossing voor het conflict – en (daardoor) besparing van kosten

Allereerst is een belangrijke uitkomst van veel onderzoek dat partijen die deelnemen aan mediation vaker en in kortere tijd tot een gezamenlijke oplossing komen voor het conflict. Dat blijkt bijvoorbeeld duidelijk uit Canadees onderzoek (een meta-analyse),⁷ waarin op basis van 28 studies die mediation in civielrechtelijke conflicten vergeleken met vergelijkbare andere zaken waarin mediation niet werd toegepast (en er bijvoorbeeld onderhandeld werd zonder mediator of geprocedeerd werd), gezocht werd naar overkoepelende uitkomsten van mediation voor deelnemers. Uit dit onderzoek blijkt ook dat het sneller vinden van een gezamenlijke oplossing gepaard gaat met een besparing van tijd en (juridische) kosten voor partijen en professionals.

Dat het mediationproces an sich kan bijdragen aan het vaker komen tot overeenstemming tussen conflictpartijen kwam ook naar voren uit een Zwitserse studie waarin partijen met een romantische relatie gevraagd werden een terugkerend punt van grote onenigheid te bediscussiëren met elkaar in het kader van een onderzoek.⁸ Hierbij werden deze paren willekeurig toegewezen aan een mediationconditie, waarin een (faciliterende, professionele) mediator de partijen begeleidde bij de discussie, of aan een controleconditie, waarbij er alleen een stille (niet pratende) derde partij aanwezig was die de discussie observeerde. Door deze willekeurige toewijzing waren de achtergronden en motivaties tussen partijen in beide condities niet verschillend, en vormde het onderzoek dus een specifieke test van de mate waarin het mediationproces zelf bijdraagt aan de effectiviteit ervan. Uit dit onderzoek kwam naar voren dat stellen in de mediationconditie niet alleen tevredener waren over het proces en de inhoud van hun discussie, maar ook een grotere kans hadden op het vinden van overeenstemming over hun onenigheid dan stellen in de controleconditie.

Een lagere kans op recidive na mediation in strafzaken en herstelbemiddeling – en (mede daardoor) besparing van kosten

Ook bij het inzetten van mediation en herstelbemiddeling bij strafbare feiten blijkt uit een recente studie uit het Verenigd Koninkrijk dat het inzetten van mediation gepaard gaat met een besparing van kosten op de lange termijn, als dat wordt vergeleken met strafzaken die op conventionele wijze worden afgedaan zonder inzet van een vorm van bemiddeling.⁹ Bij mediation in strafzaken zit deze kostenbesparing op lange termijn voor een belangrijk deel in de preventieve werking die het heeft op de kans dat daders opnieuw strafbare feiten zullen plegen, zo blijkt uit dit Engelse onderzoek. Ook in de Nederlandse context gaat dit op. Zo blijkt uit verschillende studies uitgevoerd in de Nederlandse praktijk dat daders die deelnamen aan mediation in strafzaken in de jaren daarna duidelijk minder vaak opnieuw in de fout gingen dan vergelijkbare daders wiens strafzaak werd afgedaan zonder mediation.¹⁰ Daarnaast is het in Nederland zo dat bij toepassing van mediation in strafzaken de officier van justitie of rechter de uitkomst van de zaak, waaronder de afspraken die partijen maken, meeweegt in de beslissing hoe de strafzaak af te doen. Uit het onderzoek van Jonas weten we ook dat officieren en rechters na afloop van mediation vaker geen of een lichtere straf opleggen aan de dader dan bij vergelijkbare zaken waarin geen mediation werd toegepast.¹¹ Hoewel dat (nog) niet is onderzocht in de Nederlandse context, is het waarschijnlijk dat het uitblijven of lager uitvallen van een strafafdoening na mediation in strafzaken ook bijdraagt aan de besparing van kosten.

Psychologische uitkomsten: tevredenheid, houden aan afspraken, verbeterde relaties, welzijn en verantwoordelijkheid nemen

Naast het vaker en sneller komen tot een oplossing en een lagere kans op recidive, komt uit onderzoek ook naar voren dat het inzetten van mediation ook verschillende gunstige psychologische uitkomsten kan hebben voor de conflictpartijen. Wanneer beide partijen inspraak en zeggenschap ervaren tijdens het mediationproces, zijn zij vaak tevredener met het proces en de uitkomsten dan een juridische procedure zonder mediation of andere wijze van conflictoplossing zoals onderhandelen. Dit lijkt voor veel typen conflicten te gelden waarbij mediation kan worden ingezet.¹² Er zijn ook sterke aanwijzingen dat partijen zich beter houden aan de gemaakte afspraken na mediation bij civielrechtelijke geschillen en mediation in strafzaken dan aan afspraken en regelingen die tot stand komen zonder mediation.¹³ Dit gebeurt bijvoorbeeld des te meer naarmate partijen het idee hebben dat de gemaakte afspraken tijdens mediation eerlijk en praktisch uitvoerbaar zijn en zij daarin vertrouwen hebben.¹⁴ Gerelateerd hieraan is een andere belangrijke psychologische uitkomst dat, wanneer partijen daar belang bij hebben, de relatie tussen de conflictpartijen vaker normaliseert en herstelt dan wanneer geen mediation wordt ingezet.¹⁵

Partijen kunnen door mediation ook ervaren dat sterke negatieve emoties zijn afgenomen en men meer rust voelt. Zoals een mediator in 2023 met mij deelde dat een gedupeerde in de toeslagenaffaire na een mediationtraject aangaf ‘zich voor het eerst echt gehoord te voelen door de andere partij. En hierdoor eindelijk weer eens een nacht goed geslapen te hebben’. Meer specifiek weten we uit onderzoek naar mediation in strafzaken en herstelbemiddeling (mede in de Nederlandse context) dat voor slachtoffers gevoelens van angst en sterke gevoelens van woede duidelijk kunnen afnemen wanneer men bemiddeld contact heeft gehad met de andere partij (zie ook par. 23.8 en par. 24.5).¹⁶ Er achter kunnen komen wat de redenen zijn voor het bedreigende gedrag van de andere partij, als ook de intentie die vaak wordt uitgesproken om zich niet meer zo te gedragen, maakt dat partijen zich minder angstig kunnen voelen over de ander. Daarnaast kan het feit dat men zich heeft kunnen uitspreken, zich gehoord en begrepen voelt door de andere partij tijdens het mediationproces, en in sommige gevallen ook excuses heeft ontvangen van de andere partij, maken dat mensen zich aanzienlijk minder kwaad voelen.

Tot slot kan een uitkomst van mediation in strafzaken en herstelbemiddeling ook zijn dat partijen meer verantwoordelijkheid nemen en kritischer kijken naar het eigen aandeel in het conflict.¹⁷ Hoewel dat nog weinig onderzocht lijkt te zijn, lijkt het aannemelijk dat doordat de mediator er zorg voor draagt dat beide partijen naar elkaar luisteren en er ruimte is voor beiden om hun zorgen en behoeften te uiten, elke partij meer inzicht krijgt in het perspectief van de ander en diens ervaringen. Dit proces van perspectief nemen in een conflictsituatie waarin men zelf een aandeel heeft, kan maken dat men meer begrip krijgt voor de ander en zich meer verantwoordelijk gaat voelen; het kan ook aanleiding geven tot zelfk ritische emoties zoals schuld, schaamte en spijt over het eigen handelen dat leed heeft veroorzaakt bij de ander.¹⁸ We weten dat wanneer mensen dergelijke emoties en verantwoordelijkheid ervaren, zij meer bereid zijn om het goed te maken en te zoeken naar een gezamenlijke oplossing met de ander.¹⁹

3.3Wanneer treden gunstige uitkomsten sterker of juist minder sterk op?

Hoewel de hiervoor genoemde uitkomsten en impact in veel gevallen langs veel verschillende studies naar mediation bij civielrechtelijke conflicten (zoals arbeidsconflicten en echtscheidingen), mediation in strafzaken en herstelbemiddeling werden gevonden, en dus wijzen op breed geldende of overkoepelende effecten op deze terreinen, laat de literatuur ook zien dat de mate waarin dit gebeurt sterk kan verschillen tussen studies en mediationpraktijken. Een belangrijke vraag daarbij wordt dan wat er tot nu toe bekend is over de omstandigheden waaronder de gunstige uitwerking van mediation sterker of juist minder sterk optreedt – zodat daarmee rekening kan worden gehouden bij de inzet en toepassing van mediation op deze terreinen. Helaas is de wetenschap nog niet zo ver op dit punt: verschillende auteurs benoemen dit als een belangrijk speerpunt voor toekomstig onderzoek.²⁰ Hier speelt ook vaak het probleem van generalisatie: wanneer in een studie naar een specifieke mediationpraktijk succes- en faalfactoren worden gevonden, is het vaak de vraag of en hoe die factoren zich laten vertalen naar andere mediationpraktijken (bijv. in andere landen of rechtsgebieden). Review studies en meta-analyses die zoals hiervoor aangegeven naar overkoepelende patronen zoeken in veel verschillende studies en mediationpraktijken zijn dan het meest geschikt om dergelijke succes- en faalfactoren te identificeren die meer algemeen geldig kunnen zijn. En juist op dit punt is de spoeling nog heel dun. De huidige stand van de wetenschap wijst tot nu toe op enkele mogelijke (overkoepelende) factoren die kunnen samenhangen met een gunstigere impact van mediation op partijen – deze worden hieronder beschreven.

Factoren die samenhangen met het bereiken van een overeenkomst

In een review van onderzoek naar mediation ingezet tijdens juridische procedures of in zaken waar ook geprocedeerd zou kunnen worden (i.e. in de schaduw van het juridisch proces), concludeert Wissler dat er een aantal factoren zijn die positief samenhangen met het bereiken van een overeenstemming en oplossing tijdens mediation. Deze factoren werden vrijwel consistent gevonden in alle mediationterreinen die zij onderzocht (civielrechtelijke geschillen, familiezaken, community mediation en mediation bij geringe vorderingen tussen partijen).²¹ De kans op het bereiken van overeenstemming was groter naarmate 1) het conflict minder intens was, 2) partijen meer gemotiveerd waren om tot onderlinge overeenstemming en een oplossing te komen, 3) de mediator meer ervaring had in mediation en actiever het mediationproces begeleidde, en 4) partijen op actieve en coöperatieve wijze deelnamen aan de mediation. De mate van training van mediators of de opleidingsachtergrond van mediators vertoonden geen samenhang met het al dan niet bereiken van overeenstemming; hetzelfde gold voor het type juridische geschil dat voorlag.

Vrijwilligheid van het proces voor deelnemers

Vrijwilligheid van deelname voor conflictpartijen is een belangrijk principe van mediation – de gedachte is dat mediation juist zo goed kan werken doordat mensen de keuze hebben of zij hieraan willen deelnemen of niet. Vanuit de eigen behoeften en motivaties het bemiddelde contact willen aangaan met de andere partij creëert de beste omstandigheden voor herstel en voor het zoeken naar een gezamenlijk gedragen oplossing, zo is de gedachte. Partijen dienen zich niet verplicht te voelen hieraan mee te doen – hetgeen betekent dat er bijvoorbeeld geen directe, negatieve consequenties dienen te zijn als iemand besluit niet deel te nemen of te stoppen met het proces.²² In onderzoek naar mediation zijn er ook enige empirische aanwijzingen voor het belang van deze vrijwilligheid in het tot stand brengen van de gunstige uitkomsten. Zo worden in de eerder genoemde Canadese meta-analyse naar mediation bij civielrechtelijke conflicten voorzichtige aanwijzingen gevonden dat mediationprogramma’s waarin partijen zelf de mediator kunnen kiezen gepaard gaan met een besparing van de tijd die mediationprofessionals nodig hebben voor het mediationtraject in vergelijking met programma’s waar een mediator wordt toegewezen.²³ Dit zou kunnen duiden op een soepeler (en wellicht beter) verloop van het mediationproces als dat geheel vrijwillig van aard is. Ook in het domein van mediation na strafbare feiten wordt in de internationale literatuur gewezen op het belang van de vrijwilligheid van het proces – het uitoefenen van druk of zelfs dwingen van (een van) de partijen tot deelname, kan maken dat de ene partij de inbreng en inzet van de andere partij als minder oprecht en gemotiveerd ziet, hetgeen bijvoorbeeld tot minder gunstige psychologische uitkomsten kan leiden onder slachtoffers en daders.²⁴ In Nederlands onderzoek naar mediation in strafzaken kwam bijvoorbeeld naar voren dat naarmate daders hun deelname in sterkere mate als vrijwillig ervaarden, zij achteraf ook in sterkere mate verantwoordelijkheid namen voor hun aandeel in het delict.²⁵

In de literatuur zijn er echter ook aanwijzingen te vinden voor omstandigheden waarin een niet- of minder vrijwillige deelname samengaat met gunstigere uitkomsten dan vrijwillige deelname. Zo werd in het Canadese onderzoek ook gevonden dat in studies die onderzochten in welke mate partijen tot een overeenkomst waren gekomen, er vaker een overeenkomst tot stand kwam wanneer men een mediator kreeg toegewezen dan wanneer men de mediator zelf kon kiezen. Ook in het Nederlandse onderzoek naar mediation in strafzaken waren er aanwijzingen dat daders die hun deelname als minder vrijwillig ervaarden, soms een gunstiger verloop van het mediationtraject rapporteerden dan daders die aangaven geheel vrijwillig deel te nemen.²⁶ Het is nog niet duidelijk in de literatuur hoe een meer verplichte (gevoelde) deelname tot dergelijke gunstigere uitkomsten zou kunnen leiden. Een mogelijke verklaring zou kunnen zijn dat bij een meer (als) verplichte (gevoelde) deelname de verwachtingen over het mediationproces laag zijn, en dat men ‘positief verrast’ kan worden over het verloop van de dialoog en de inspraak die men heeft tijdens het mediationproces, waardoor er een extra gunstige uitkomst ontstaat.²⁷

Het belang van voorbereiding apart met partijen door mediators tijdens mediation na strafbare feiten

Uit een review van veertig jaar mediation tussen slachtoffers en daders van misdrijven komt naar voren dat een voorbereiding met elke partij apart door de mediator een essentieel onderdeel is voor het bewerkstelligen van de meest gunstige impact van deze vorm van mediation voor partijen (zie ook hoofdstuk 24).²⁸ Gesteld wordt dat de mediator elke partij eerst apart moet ontmoeten, om uitleg te kunnen geven over het mediationproces, een band (rapport) op te kunnen bouwen met elk van de partijen, en deze de ruimte te kunnen geven om diens motivaties, angsten, wensen en verwachtingen te uiten en bespreken. In deze voorbereidende gesprekken kan de mediator er ook op toezien dat partijen daadwerkelijk op vrijwillige (gevoelde) basis deelnemen. De auteurs van deze review stellen dan ook dat de gunstige uitkomsten van slachtofferdadermediation direct gereduceerd zullen worden als bijvoorbeeld vanuit efficiëntieoverwegingen besloten zou worden om essentiële elementen zoals deze individuele voorbereidende gesprekken af te schaffen. Hoewel daar nog niet veel onderzoek naar is gedaan, kan ook in andere domeinen van conflict waar mediation wordt toegepast een voorbereiding apart met elke partij faciliterend werken voor het bewerkstelligen van gunstige uitkomsten van mediation. Bijvoorbeeld bij conflicten waarin er grote discrepanties bestaan in conflictervaring (zie par. 3.4).

3.4Waarom willen mensen al dan niet deelnemen aan mediation?

Uit het voorgaande wordt duidelijk welke gunstige uitkomsten mediation op de eerder besproken terreinen kan hebben voor partijen die daarvoor kiezen. Zoals eerder gesteld is dit laatste belangrijk: niet iedereen die een conflict ervaart wil deelnemen aan mediation; mediation is daarmee ook niet geschikt voor elk conflict. Inzicht in de achtergronden en motieven die partijen kunnen hebben om deel te nemen aan mediation is daarom van groot belang om te kunnen begrijpen voor wie mediation de genoemde gunstige uitkomsten kan bewerkstelligen. En ook voor dit onderwerp is in wetenschappelijk onderzoek naar mediation nog relatief weinig aandacht geweest. Vaak worden mensen vergeleken die al hebben besloten deel te nemen aan mediation met mensen die dat niet hebben gedaan. Waarom mensen in een eerder stadium hebben gekozen om hieraan deel te nemen blijft dan vaak onderbelicht.

Een van de spaarzame, recente grote studies die hier wel naar heeft gekeken is de Geschilbeslechtingsdelta van het WODC, waarin aan een grote steekproef van Nederlanders die in de periode 2015-2019 een of meer (civiel- of bestuursrechtelijke) problemen hadden ervaren gevraagd werd hoe zij dit probleem hebben aangepakt en hoe dit is afgelopen (zie ook par. 5.4.1).²⁹ Uit dit onderzoek kwam naar voren dat 1) slechts een kleine minderheid van deze burgers gebruikmaakten van mediation voor de oplossing van een probleem (5%) en 2) vooral kenmerken van het probleem samenhangen met het gebruik van mediation door burgers.³⁰ Mediation werd vaker gekozen door burgers die problemen ervaren met relaties, familie, gezondheid of het huren van onroerend goed dan burgers met problemen in andere domeinen. Daarnaast kwam naar voren dat mediation met name werd ingezet voor problemen die als ernstig worden ervaren, gemoeid gaan met veel kosten en die volgens burgers niet snel op te lossen zijn. Dit onderschrijft dat mediation van meerwaarde kan zijn voor ernstige conflicten waar mensen zelf niet snel meer uitkomen.

Wanneer wordt ingezoomd op de specifieke redenen die Nederlanders gaven in dit onderzoek om voor mediation te kiezen bij een probleem met een ander, dan komt het volgende beeld naar voren (er konden meerdere redenen worden aangegeven).³¹ Veruit de meeste burgers die aan mediation deelnamen deden dit omdat zij verwachtten op deze wijze een goede (door 45% genoemd) en snelle (23%) oplossing voor het probleem te vinden. Daarnaast gaf een substantieel deel van deze burgers (ook) aan dat ze voor mediation kozen om de relatie met de andere partij te verbeteren. Een deel van de burgers gaf (ook) aan voor mediation te kiezen op advies van een expert of organisatie (21%), om het eigen verhaal te kunnen doen of met de ander te kunnen overleggen (19%), en/of om controle te hebben over de oplossing van het conflict (13%). Tot slot gaf een minderheid van de deelnemers (ook) aan voor mediation te kiezen om minder kosten te hoeven maken (10%). Interessant aan deze genoemde redenen is dat deze voor een deel overeenkomen met de eerder besproken gunstige uitkomsten die mediation kan hebben op partijen: vaker en sneller een oplossing vinden en daardoor kosten besparen, en normalisatie en herstel van de relatie met de andere partij.

De hier genoemde redenen onderschrijven ook het belang van fundamentele behoeften die mensen hebben in conflictsituaties. Uit psychologisch onderzoek blijkt dat met name twee fundamentele psychologische behoeften door het ervaren van ernstige conflicten bedreigd kunnen worden en die mensen vervolgens willen herstellen – deze kunnen als belangrijke, onderliggende drijfveren worden gezien om deel te nemen aan mediation.³² De eerste daarvan is de behoefte aan controle en effectiviteit in het eigen leven (agency). Deze behoefte houdt in dat we in staat zijn om in het leven dingen te doen en doelen te bereiken die we onszelf stellen, en dat we in staat zijn om onszelf en dierbare anderen te beschermen tegen leed.³³ De andere fundamentele behoefte is die aan positieve relaties met en waardering door anderen (communion). Ieder mens wil gedurende zijn hele leven zich op positieve wijze verbonden voelen met anderen, zoals met een partner, familie, vrienden of betekenisvolle sociale groepen, en zich op die wijze ook gewaardeerd en geaccepteerd voelen.³⁴ Het doen van het eigen verhaal (hiervoor ook genoemd als reden om aan mediation deel te nemen) en ontvangen van erkenning voor de eigen zienswijze en ervaringen in een conflict van de andere partij, kan als onderdeel van de behoefte aan positieve verbinding, waardering en acceptatie door anderen gezien worden.

Deze twee behoeften kunnen door conflicten in sterke mate bedreigd worden. Wanneer iemand bijvoorbeeld een ernstig conflict heeft gekregen met een collega waarmee men al jaren een goede werkrelatie heeft, en waarmee men nu niet meer praat en kan samenwerken, dan kan dat maken dat men zich heel belemmerd voelt en niet meer zo effectief voelt in het dagelijks werk als voorheen. In deze situatie zal men een sterke behoefte voelen om dit verlies van controle en effectiviteit in het werk te herstellen. Ook het feit dat deze werkrelatie nu ernstig verstoord is geraakt en men zich ook zorgen maakt over wat andere collega’s vinden van het hoogopgelopen conflict, kan maken dat men een versterkte behoefte heeft om de relatie met deze collega te normaliseren en te herstellen. Ook in allerlei andere typen conflicten kan dit gelden, denk bijvoorbeeld aan een burenruzie die hoogopgelopen is en is geëindigd in een aangifte van een van de buren bij de politie.

Het inzetten van mediation bij conflicten die een bedreiging vormen op een of beide van deze gebieden, kan dan helpen om hieraan tegemoet te komen en deze behoeften te herstellen. Zoals hiervoor aangegeven is mediation bij uitstek een methode die, onder begeleiding van een mediator, de controle en de regie organiseert en teruggeeft aan partijen, zodat zij het vinden van een oplossing en herstel zelf ter hand kunnen nemen. Ook het feit dat (voornoemd) onderzoek laat zien dat er een grotere kans is dat communicatie tussen partijen wordt hersteld en relaties normaliseren, vormt duidelijk bewijs dat mediation tegemoet kan komen aan het herstellen van de behoefte aan positieve verbinding en waardering. Een juridische procedure zonder de inzet van mediation is daar veel minder voor geschikt; deze procedures bieden partijen in de regel minder inspraak en zeggenschap, en minder houvast om ook de onderlinge relatie te normaliseren en/of te herstellen.

Echter, niet in elk conflict waar mensen niet meer uitkomen worden deze behoeften aan controle en verbinding en waardering in sterke mate aangetast en bedreigd. Daar kunnen grote verschillen in bestaan. Soms besluiten mensen bijvoorbeeld dat zij met een andere partij niet meer verder willen, zoals bij het verbreken van een huwelijk of partnerschap, of wanneer men door een conflict niet meer wil werken bij een werkgever. De behoefte aan herstel en normalisatie van de relatie met de andere partij is dan minder sterk. Ook de behoefte aan herstel van controle en effectiviteit hoeft niet altijd even sterk aanwezig te zijn. Een belangrijke vraag is daarom in welke omstandigheden, bij welke mensen en in welk type conflicten deze twee behoeften juist vaak en sterk worden bedreigd, waardoor mediation in die situaties een goede aanpak vormt om het conflict het hoofd te bieden.³⁵ Dit kan worden beschouwd als een belangrijke richting voor wetenschappelijk onderzoek op het terrein van mediation de komende jaren.³⁶

Recente inzichten uit wetenschappelijk onderzoek wijzen in ieder geval al op één conflictkenmerk dat maakt dat deze behoeften sterker worden bedreigd en men daardoor gemotiveerd kan zijn om aan mediation deel te nemen. Dit betreft discrepanties in de ervaring van het conflict – het feit dat twee partijen die een conflict hebben op heel verschillende wijzen naar dat conflict kunnen kijken en dit kunnen ervaren.³⁷ Men kan bijvoorbeeld het idee hebben dat de ander het conflict veel minder als een probleem ervaart dan dat men zelf doet, ondanks dat men dat al verschillende keren heeft aangegeven richting de andere partij of juist andersom. Denk bijvoorbeeld aan een verhuurder die een woonruimte verhuurt, en zich geconfronteerd ziet met zeer asociaal gedrag van de huurders in de wijze waarop zij omgaan met de woonruimte, en die daar ook na aanspreken niet van plan lijken te zijn iets in te veranderen. De verhuurder ziet het zelf als een groot probleem, maar heeft door de reacties van de huurders het idee dat zij dat niet vinden. Ook kan dit natuurlijk andersom gelden: dat men zich geconfronteerd ziet met een ander (bijv. buren of collega’s), die opeens op emotionele wijze een groot probleem communiceren dat men zelf niet zo ervaart. Dergelijke verschillen in conflictervaring kunnen vaak voorkomen: zo werd in onderzoek gevonden dat het merendeel van mensen die contact zochten met het Juridisch Loket voor hulp bij allerlei conflicten, rapporteerden dat zij dit sterker als een probleem ervaarden dan de andere partij.³⁸ Mensen in dat onderzoek werden ook gevraagd naar de behoeften aan hulp die zij hadden van een derde partij.³⁹ Gevonden werd dat naarmate mensen een groter verschil zagen tussen hun eigen sterke probleemervaring en die van de andere partij, zij meer behoefte hadden aan begrip en een luisterend oor van een derde partij. Dit werd met name aangetroffen bij mensen die weinig sociale steun ervaarden vanuit hun eigen sociale omgeving – en daar dus met weinig mensen over konden praten. Dit kan worden gezien als een duidelijke aanwijzing dat mensen die een groot verschil zien in de ervaring van een conflict tussen zichzelf en de ander, een versterkte behoefte zullen hebben aan erkenning en waardering van hun zienswijze en ervaringen; een versterkte behoefte aan verbinding met anderen. Deze behoefte aan verbinding en waardering kan zoals gezegd in een mediationtraject worden aangesproken: door de mediator die in eerste instantie goed en serieus luistert naar deze partijen, en hen de mogelijkheid geeft om intenties en zienswijzen te uiten. En vervolgens, als de andere partij dat ook wil, door te faciliteren dat beide partijen in bemiddeld contact toewerken naar het luisteren naar elkaars zienswijzen, emoties en ervaringen, en op zoek gaan naar een gezamenlijke oplossing. Opvallend was overigens dat in dit onderzoek ook mensen die aangaven dat zij dachten dat de andere partij veel meer problemen zag dan zijzelf in het conflict, en weinig sociale steun ervaarden bij dit probleem uit hun omgeving, ook een sterkere behoefte hadden aan een luisterend oor van een derde partij. Kortom, onderzoek laat zien dat grote discrepanties in waargenomen conflictervaring tussen conflictpartijen kunnen wijzen op een versterkte behoefte aan verbinding, erkenning en waardering door anderen. Mits bekend is dat mediation hierin kan voorzien, zullen deze waargenomen verschillen in conflictervaring, door de versterkte behoefte aan verbinding, een grotere bereidheid tot mediation voorspellen.

3.5Afsluitend

De hier besproken inzichten uit wetenschappelijk onderzoek naar mediation laten zien dat deze conflicthanteringsmethode een gunstige impact en uitkomsten kan hebben voor conflictpartijen. Tegelijk is er nog relatief weinig onderzoek voorhanden dat inzichten biedt in (algemeen geldende) succes- en faalfactoren van mediation, en wat maakt dat conflictpartijen bereid zijn deel te nemen hieraan. Dit is een belangrijk speerpunt voor onderzoek de komende jaren om beter te kunnen begrijpen voor wie en waarom mediation effectief is. Een longitudinale aanpak in onderzoek naar mediation, waarbij burgers in conflict over de tijd gevolgd worden en meermaals worden bevraagd over hoe zij dit conflict ervaren en aanpakken, is zeer gewenst.⁴⁰ Dit kan namelijk helpen om goed zicht te kunnen krijgen op 1) waarom en wanneer burgers (niet) voor mediation kiezen, 2) hoe het mediationproces verloopt en wordt ervaren (voor het in kaart brengen van succes- en faalfactoren), en 3) hoe verschillen in mediationtrajecten doorwerken op de uitkomsten en impact van mediation over de tijd voor burgers in conflict (en hoe dit vergelijkt met burgers die geen mediation kozen). Een dergelijke aanpak kan ook antwoord geven op de vraag hoe duurzaam de gunstige uitkomsten en impact van mediation zijn – is het inderdaad zo dat mediation leidt tot duurzamere afspraken en herstel zoals vaak wordt verondersteld?

Daarnaast kan in toekomstig onderzoek ook meer aandacht worden geschonken aan de impact die verschillende mediationbenaderingen hebben op de effectiviteit van het mediationproces. Zoals aangegeven zijn in dit hoofdstuk vooral inzichten uit onderzoek naar faciliterende en transformatieve benaderingen besproken, en in mindere mate evaluatieve vormen van mediation. De grote verschillen die bestaan tussen deze benaderingen maken het waarschijnlijk dat er ook belangrijke verschillen zullen zijn in de effectieve uitkomsten die daarmee bereikt kunnen worden.⁴¹ Een interessante suggestie om dit scherper te krijgen is om in de toekomst 1) veel verschillende conflicten te onderzoeken waarbij eenzelfde mediationbenadering is toegepast, en 2) conflicten te vergelijken die van eenzelfde aard zijn, en waarbij verschillende mediationbenaderingen zijn ingezet om deze conflicten op te lossen en te herstellen.⁴² Denk bij dit laatste bijvoorbeeld aan vergelijkbare arbeidsconflicten waarbij in sommige gevallen evaluatieve mediation wordt ingezet, in andere gevallen meer van faciliterende mediation gebruik wordt gemaakt en in weer andere gevallen voor een meer transformatieve aanpak wordt gekozen. Op deze wijze ontstaat een beter beeld van bij welke conflicten en conflictpartijen een specifieke mediationbenadering meer of minder effectief is.

Tot slot is een belangrijke kwestie die nog niet is besproken wat er gebeurt als een van de partijen de in dit hoofdstuk besproken redenen en behoeften sterk heeft en voelt en graag mediation wil, maar de andere partij wil dat niet. De bereidwillige partij blijft dan met niets achter. Hoe kunnen deze behoeften dan worden vervuld? Dat is inderdaad een keerzijde van mediation als vrijwillige conflicthanteringsmethode waar nog relatief weinig aandacht voor is geweest in de wetenschap. Ik noem echter kort twee inzichten die laten zien dat dit wellicht een minder groot probleem hoeft te zijn dan het lijkt. Ten eerste blijkt uit onderzoek en uit ervaringen die mediators en bemiddelaars delen dat alleen al het aangaan van een voorbereiding tot mediation tot op zekere hoogte tegemoet kan komen aan deze behoeften. De stap zetten om mediation aan te gaan en te vragen met de andere partij, is in feite al een stap die een gevoel van controle en regie kan geven, ook als de andere partij daar niet voor openstaat. Ook wanneer er wordt gesproken met de mediator of bemiddelaar ter voorbereiding van een bemiddeld traject, waarin men iemand treft die serieus naar de problemen en emoties luistert, kan tegemoetkomen aan een gevoel van verbinding.⁴³ Een tweede inzicht is dat we in de toekomst ook zouden kunnen denken aan het simuleren van een bemiddeld gesprek met de ander, bijvoorbeeld in virtual reality, zodat men toch de mogelijkheid krijgt bepaalde vragen te stellen en gevolgen en emoties te uiten richting de virtuele ander die de andere partij voorstelt (zie figuur 3.1).

Figuur 3.1 Impressie van een virtual reality-applicatie voor de simulatie van bemiddeld contact, met een selectie van avatars waaruit gekozen kan worden die de andere partij voorstellen.⁴⁴

Mogelijk helpt dit ook om de behoefte aan controle en verbinding deels te herstellen, en op die wijze een deel van de gunstige uitkomsten te bereiken die men had kunnen bereiken als mediation had plaatsgevonden. Onderzoek aan de Universiteit Twente en Vrije Universiteit Amsterdam bestudeert of dit een vruchtbare route zou kunnen zijn en een alternatief voor trajecten waarin geen mediation of bemiddeling plaatsvindt omdat een van de partijen afziet van deelname.

1 Een deel van dit hoofdstuk is gebaseerd op de inaugurale rede die ik uitsprak op 14 december 2023, getiteld Het belang van behoeften-gedreven mediation, ter aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar mediation aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Te vinden op research.vu.nl.

2 Jonas e.a. 2020.

3 De Dreu 2010.

4 Zie bijvoorbeeld ook Herrman, Hollett & Gale 2006.

5 Wall & Dunne 2012, Wissler 2006.

6 Om de uitkomsten en impact van mediation in deze paragraaf gefundeerd uiteen te zetten, is voornamelijk geput uit wetenschappelijke studies die 1) partijen die deelnamen aan mediation vergeleken met partijen die geen gebruikmaakten van mediation voor de oplossing voor hun conflict (en dat op andere wijze deden, bijvoorbeeld door een juridische procedure zonder mediation te volgen), en 2) op enige wijze (statistisch) corrigeren voor verschillen in mogelijke achtergronden en probleemkenmerken tussen deelnemers van beide groepen. Dit laatste is belangrijk, omdat zoals gezegd het feit dat partijen zelf beslissen of zij deelnemen aan mediation maakt dat er aanzienlijke verschillen kunnen bestaan in de achtergronden en type conflicten tussen mensen die wel of niet deelnemen aan mediation (zie bijvoorbeeld Bolivar 2013, Ter Voert & Hoekstra 2020, p. 106).

7 Lawrence, Nugent & Scarfone 2007.

8 Bogacz, Pun & Klimecki 2020.

9 Jones & Harris 2022.

10 Claessen e.a. 2015, Jonas e.a. 2024.

11 Jonas e.a. 2024.

12 Bijv. Bogacz e.a. 2020, Lawrence, Nugent & Scarfone 2007, Hansen & Umbreit 2018, Shaw 2010.

13 Lawrence, Nugent & Scarfone 2007, Latimer, Dowden & Muise 2005.

14 Kaiser, Gabler & Lehmann 2022, Kalter, Bollen & Euwema 2018.

15 Kaiser, Gabler & Lehmann 2022, Ufkes e.a. 2012.

16 Nascimento, Andrade & Castro Rodrigues 2023, Zebel 2012.

17 Jonas e.a. 2022, Zebel 2012.

18 Hoffman 2000, Zebel, Doosje & Spears 2009.

19 Baumeister, Stillwell & Heatherton 1994.

20 Kaiser, Gabler & Lehmann 2022, Hansen & Umbreit 2018, Lawrence, Nugent & Scarfone 2007, Nascimento, Andrade & Castro Rodrigues 2023, Wissler 2006.

21 Wissler 2006.

22 Zie bijvoorbeeld Lauwaert 2008.

23 Lawrence, Nugent & Scarfone 2007.

24 Nascimento, Andrade & Castro Rodrigues 2023.

25 Jonas e.a. 2024.

26 Met een gunstiger verloop wordt hier gedoeld op het feit dat daders die aangaven zich meer verplicht te voelen om deel te nemen, meer empathie en schuldgevoel richting het slachtoffer rapporteerden na afloop van de mediation, als zij zich tijdens de mediation meer serieus genomen voelden door het slachtoffer en het gevoel hadden inspraak te hebben tijdens de mediation.

27 Zie Jonas e.a. 2024.

28 Hansen & Umbreit 2018, p. 108.

29 Uit het onderzoek kwam naar voren dat burgers vooral op de terreinen wonen, werk, familie, geld en consumentenzaken een of meerdere problemen hadden ervaren met een andere partij, strafrechtelijke problemen werden niet onderzocht.

30 Ter Voert & Hoekstra 2020, p. 106.

31 Ter Voert & Hoekstra 2020, p. 105.

32 Shnabel & Nadler 2008, 2015.

33 O.a. Maslow 1943, Staub 2004.

34 Maslow 1943, Staub 2004.

35 Zie ook Zebel, Kippers & Ufkes 2019.

36 Zie ook mijn oratie waar ik in het begin van dit hoofdstuk naar verwees.

37 Jehn, Rupert & Nauta 2006, Ufkes e.a. 2012.

38 Van Dijk, Giebels & Zebel 2016.

39 Zie ook Giebels & Yang 2009.

40 Zie bijvoorbeeld Van Dijk, Zebel & Giebels 2023.

41 Wissler 2006.

42 Wissler 2006, p. 141.

43 Ufk es e.a. 2012.

44 Schmidt 2023.

4Conflicten en hun dynamiek

Hugo Prein

4.1Wat zijn conflicten?

4.1.1Een omschrijving van conflict

4.1.2Positieve gevolgen van conflicten

4.2Verschillende soorten conflicten

4.2.1Zakelijke conflicten en relationele conflicten

4.2.2Conflicten over schaarse bronnen (belangenconflicten)

4.2.3Machtsconflicten

4.2.4Waardeconflicten

4.2.5Relationele of persoonlijke conflicten

4.2.6Het belang van het onderscheid voor de mediator

4.3Emoties in conflicten

4.3.1Wat zijn emoties?

4.3.2Verschillende soorten emoties

4.3.3Emoties in goede banen leiden

4.4De dynamiek van conflicten

4.4.1Psychologische escalatiemechanismen

4.4.2Het escalatiemodel van Glasl

4.4.3De relevantie van het escalatiemodel voor mediation

4Conflicten en hun dynamiek

Hugo Prein

Dit hoofdstuk behandelt wat de sociale wetenschap ons kan leren over wat conflicten zijn, hoe ze ontstaan en verlopen. Er wordt aandacht besteed aan de zakelijke en de emotionele kant van conflicten en aan de psychologische mechanismen die het verloop van conflicten beïnvloeden en de escalatiedynamiek bepalen.

Het is een belangrijk onderwerp voor de mediator, want het conflict (zowel de inhoud als de dynamiek ervan) vormt een belangrijk aangrijpingspunt voor haar interventies. We zullen in dit hoofdstuk vooral aandacht besteden aan de werking van conflicten, maar hier en daar ook aangeven wat de mediator kan doen om conflicten in goede banen te leiden. Dit laatste thema komt echter uitgebreider en specifieker aan bod elders in het handboek (bijvoorbeeld in hoofdstuk 13 over interventies of in hoofdstuk 6 over mediationbenaderingen).

4.1Wat zijn conflicten?

4.1.1Een omschrijving van conflict

Kenmerkend voor een conflict is dat de twee (groepen) mensen die met elkaar in conflict zijn (we zullen ze hier conflictpartijen noemen) van mening zijn dat wat ze beiden willen en belangrijk vinden niet met elkaar te verenigen is. Ze raken in meer of mindere mate geëmotioneerd, gaan elkaar dwarsbomen en zich vijandig naar elkaar gedragen. Dat conflictgedrag is het meest zichtbare of manifeste onderdeel van een conflict en komt tot uiting in de wijze waarop de partijen met elkaar communiceren (zie hoofdstuk 12).

Bijvoorbeeld: een man en een vrouw zijn getrouwd en willen allebei buitenshuis werken, zich volledig richten op hun eigen carrière en daarom beiden zo min mogelijk taken binnenshuis verrichten. Of twee mensen solliciteren op dezelfde, aantrekkelijke baan. Of twee buren maken ruzie over de geluidsoverlast die de een van de ander ervaart, en dit culmineert erin dat de een bij de ander een steen door zijn ruit gooit. In de eerste twee voorbeelden is het conflict eigenlijk nog nauwelijks manifest geworden in conflictgedrag. Een conflict wordt eigenlijk pas een echt conflict als beide partijen elkaar gaan dwarsbomen en als daardoor de negatieve beeldvorming toeneemt, het onderlinge wantrouwen groeit, en het gedrag destructiever wordt.

Een conflict kan voor het oog een simpele, voor de hand liggende aanleiding hebben, maar meestal is de eigenlijke oorzaak niet zo een-twee-drie aanwijsbaar. Conflicten waar een mediator mee te maken krijgt, hebben vaak een diepere achtergrond en/of structurele reden.