Citaat

‘The mood and temper of the public with regard to the treatment of crime and criminals is one of the unfailing tests of the civilization of a country.’
Sir Winston Churchill (1874-1965) in een speech als minister van Home Affairs in het Britse Parlement op 21 juli 1910

‘Without data, you are just another person with an opinion.’
W. Edwards Deming (1900-1993), Amerikaans statisticus, uitvinder van Statistical Quality Control bij productieprocessen (SQC)

Colofon

Informatie over deze en andere uitgaven kunt u verkrijgen bij:

Sdu Klantenservice
telefoon: 070 - 378 98 80
website: www.sdu.nl/service

© Sdu B.V., Den Haag, 2024

Omslagontwerp: Villa Y, Henxel
Prepress: LINE UP boek en media bv, Groningen

ISBN: 978 901240 9797
ISBN eBook: 978 9012410 038
NUR: 824

Alle rechten voorbehouden. Behalve de door de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd (waaronder begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De bij toepassing van art. 16h tot en met 16m Auteurswet wettelijk verschuldigde vergoedingen wegens kopiëren dienen te worden voldaan aan de Stichting Reprorecht  (https://www.reprorecht.nl/). Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken op grond van art. 16 Auteurswet dient men zich te wenden tot de Stichting UvO (https://www.stichting-uvo.nl/). Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever.

Vanwege de aard van de uitgave gaat Sdu uit van een zakelijke overeenkomst; deze overeenkomst valt onder het algemene verbintenissenrecht. Uw persoonlijke gegevens worden door ons zorgvuldig behandeld en beveiligd. Wij verwerken uw gegevens voor de uitvoering van de (abonnements)overeenkomst en om u op uw vakgebied van informatie te voorzien over gelijksoortige producten en diensten van Sdu . Voor het toesturen van informatie over (nieuwe) producten en diensten gebruiken wij uw e-mailadres alleen als u daarvoor toestemming heeft gegeven. Uw toestemming kunt u altijd intrekken door gebruik te maken van de afmeldlink in het toegezonden e-mailbericht. Als u in het geheel geen informatie wenst te ontvangen over producten en/of diensten, dan kunt u dit laten weten aan Sdu Klantenservice door het contactformulier in te vullen op https://sdu.nl/service. Abonnementen gelden voor minimaal één jaar en hebben een opzegtermijn van twee maanden. Onze uitgaven zijn ook verkrijgbaar via de boekhandel. Voor informatie over onze leveringsvoorwaarden kunt u terecht op https://www.sdu.nl/service.

Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden.

All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system of any nature, or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior written permission of the publisher.

While every effort has been made to ensure the reliability of the information presented in this publication, Sdu B.V. neither guarantees the accuracy of the data contained herein nor accepts responsibility for errors or omissions or their consequences.

Voorwoord

De eerste druk van Actuele criminologie verscheen in 1990. Thans, bijna vijfendertig jaar later, verschijnt de twaalfde druk. Jan van Dijk, emeritus hoogleraar criminologie en victimologie aan de universiteiten van Leiden en Tilburg, voerde ook bij deze uitgave de eindredactie. Wim Huisman, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, en Paul Nieuwbeerta, hoogleraar criminologie aan de Universiteit van Leiden, zijn vanaf de achtste druk coauteurs.

In deze twaalfde druk zijn teksten en cijfermateriaal op verschillende plaatsen geactualiseerd. Tevens zijn de paragrafen over online gepleegde criminaliteit uitgebreid. We danken Rutger Leukfeldt (Haagse Hogeschool en Universiteit Leiden) voor zijn bijdrage hieraan. Bij de samenstelling van de literatuurverwijzingen hebben wij dankbaar gebruikgemaakt van de door Jaap de Waard gepubliceerde ‘kennisparels’ op het gebied van de criminologie (https://prohic.nl).

Wij danken Iris Scheers, Mandy Mulder, Gert Jan Schinkel en Julia Hortensius van Sdu voor hun ondersteuning bij de voorbereiding van deze nieuwste druk.

We hopen dat ons boek ook deze keer weer zijn weg naar vele lezers zal mogen vinden.

Jan van Dijk
Wim Huisman
Paul Nieuwbeerta

Inhoud

Omslag

Citaat

Colofon

Voorwoord

1 Criminologie: een terreinverkenning

1.1 De opdracht van de criminologie

1.1.1 Het koele oog

1.2 Wat is criminologie?

1.2.1 Criminologie als praktijkgerichte wetenschap

1.2.2 What’s in a name?

1.2.3 De relativiteit van het begrip criminaliteit

1.3 De geschiedenis van de criminologie

1.3.1 Van de klassieke oudheid tot de middeleeuwen

1.3.2 Van de Renaissance naar de Verlichting

1.3.3 De klassieke school

1.3.4 De positivistische school

1.3.5 De Italiaanse antropologieschool

1.3.6 De Franse milieuschool

1.3.7 Socialistische criminologie

1.3.8 Nieuwe Richting en kritische criminologie

1.3.9 Veramerikanisering van de criminologie

1.3.10 Nieuwe zakelijkheid

1.3.11 Conclusie

1.4 Aandachtsgebieden binnen de criminologie

2 Beschrijvende criminologie

2.1 Inleiding

2.2 Politiecijfers

2.2.1 Indelingen naar type criminaliteit

2.2.2 Landelijke trends in de door de politie geregistreerde criminaliteit

2.2.3 Indexcijfers per gemeente

2.2.4 Trends op de langere termijn

2.2.5 Internationale politiestatistieken

2.3 Onderzoeken naar verborgen criminaliteit

2.3.1 Onderzoek bij plegers van delicten

2.3.2 Onderzoek bij slachtoffers van delicten

2.4 Discussie

3 Het strafrechtelijk systeem in actie

3.1 Inleiding

3.2 Organisatie en prestaties van politie en justitie

3.2.1 De politie

3.2.2 Het Openbaar Ministerie

3.2.3 De rechtspraak

3.2.4 Het gevangeniswezen

3.2.5 Reclassering

3.3 Selectiviteit in de strafrechtspleging

3.3.1 De strafrechtspleging als afvalrace

3.3.2 Regionale beleidsverschillen

3.3.3 Selectiviteit naar groepskenmerken van justitiabelen

3.4 Normering van discretionaire bevoegdheden

3.5 Discussie

4 Verklaringen voor criminaliteit: het biologisch en psychologisch perspectief

4.1 Antisociaal gedrag en agressie

4.1.1 Antisociaal gedrag

4.1.2 Externaliserend en internaliserend gedrag

4.1.3 Agressie

4.2 Medische en biologische factoren

4.2.1 Kwantitatieve erfelijkheidstudies

4.2.2 Adoptiestudies

4.2.3 Moleculaire genetische studies en epigenetica

4.2.4 Andere biologische factoren

4.3 Persoonlijkheid en antisociaal gedrag

4.3.1 Inleiding

4.3.2 Typologieën van persoonlijkheid

4.3.3 Spanningsbehoefte en impulsiviteit

4.3.4 Het ‘Big Five’-model

4.3.5 Het HEXACO-model

4.3.6 Persoonlijkheidstypen als risicofactor voor antisociaal gedrag

4.3.7 Persoonlijkheidsstoornissen

4.3.8 Attention Deficit and Hyperactivity Disorder (ADHD)

4.3.9 Cognitieve vaardigheden en intelligentie

4.3.10 Zelfbeheersing als overkoepelend begrip

4.3.11 Samenvatting

4.4 Opvoeding en ontwikkeling

4.4.1 Ouder-kindinteracties en opvoedingsvaardigheden

4.4.2 Risicofactoren van ouders

4.4.3 Ouder- en kindfactoren

4.4.4 Parent-Child Interaction Therapy

4.4.5 Levensloopcriminologie

4.5 Sociaalpsychologische factoren

4.6 Leerpsychologie: het aan-en afleren van gedrag

4.6.1 Klassieke conditionering

4.6.2 Instrumenteel leren

4.6.3 Sociaal leren

4.7 Discussie

5 Het economisch en sociologisch perspectief

5.1 Inleiding

5.2 Het economisch perspectief

5.2.1 Klassieke ideeën

5.2.2 Criminologisch model van rationele keuzes

5.2.3 Afschrikkingstheorie

5.2.4 Gelegenheidsstructuren, routineactiviteiten en situationele preventie

5.3 Het sociologisch perspectief

5.3.1 Anomie- en straintheorieën

5.3.2 Socialecontroletheorieën

5.3.3 Socialedesorganisatietheorieën

5.3.4 Socialelabelingtheorieën

5.3.5 Synthetische theorieën

6 Criminaliteitspreventie

6.1 Inleiding

6.2 Beproefde preventiestrategieën

6.3 Een tweedimensionale typologie van preventiestrategieën

6.4 Dadergerichte preventie

6.4.1 Primaire dadergerichte preventie

6.4.2 Secundaire dadergerichte preventie

6.4.3 Tertiaire dadergerichte preventie

6.5 Situationele preventie

6.5.1 Primaire en secundaire situationele preventie

6.5.2 Tertiaire, ofwel geïndiceerde situationele preventie

6.6 Slachtoffergerichte preventie

6.6.1 Primaire slachtoffergerichte preventie

6.6.2 Secundaire slachtoffergerichte preventie

6.6.3 Tertiaire slachtoffergerichte preventie

6.7 Discussie

6.8 Criminaliteitspreventie in Nederland

6.9 Internationale ontwikkelingen

7 Straffen en criminaliteit

7.1 Inleiding

7.1.1 De penologie

7.1.2 Straffen in het (straf)recht

7.2 Doelstellingen van straffen en strafrechttheorieën

7.2.1 Absolute theorieën: vergelding

7.2.2 Relatieve theorieën: speciale en generale preventie

7.2.3 Verenigingstheorieën

7.3 Soorten straffen in het Nederlandse strafsysteem

7.3.1 Hoofdstraffen

7.3.2 Bijkomende straffen

7.3.3 Maatregelen

7.3.4 Sancties voor kinderen en jeugdigen

7.3.5 De oplegging van straffen in de praktijk

7.4 Effectiviteit van straffen

7.4.1 Vergelding en genoegdoening

7.4.2 Generale preventie

7.4.3 Speciale preventie: experimenten en quasi-experimenten naar effecten van detentie op recidive

7.4.4 Speciale preventie: effecten van incapacitatie op het aantal gepleegde delicten

7.4.5 Effecten van behandelingen

7.4.6 Effecten op resocialisatie

7.5 Discussie

8 Victimologie

8.1 Inleiding

8.1.1 Victimologie

8.1.2 Kringen van slachtofferschap

8.2 Risicokenmerken van slachtofferschap

8.3 Victimologische risicoanalyse

8.3.1 Herhaald slachtofferschap

8.3.2 Bijzondere risicogroepen: toeristen en daders

8.3.3 Slachtofferschap als criminogene factor

8.4 De materiële en immateriële gevolgen van criminaliteit

8.4.1 Schadebedragen en kosten

8.4.2 Gevoelens van onveiligheid en opinies

8.4.3 De psychische gevolgen van slachtofferschap: het posttraumatische stresssyndroom

8.5 De reacties op slachtofferschap

8.5.1 Aversieve reacties: blaming the victim

8.5.2 Modellen van slachtofferhulp

8.6 Discussie

9 Bijzondere misdrijven

9.1 Inleiding

9.2 Internationale misdrijven

9.2.1 Definitie

9.2.2 Aard en omvang

9.2.3 Oorzaken en achtergronden

9.2.4 Aanpak

9.3 Terrorisme

9.3.1 Definitie

9.3.2 Aard en omvang

9.3.3 Oorzaken en achtergronden

9.3.4 Aanpak

9.4 Georganiseerde criminaliteit

9.4.1 Definitie

9.4.2 Aard en omvang

9.4.3 Oorzaken en achtergronden

9.4.4 Aanpak

9.5 Witteboordencriminaliteit

9.5.1 Definitie

9.5.2 Aard en omvang

9.5.3 Oorzaken en achtergronden

9.5.4 Aanpak

Afkortingen

Afbeeldingen

Literatuur

Register

Personenregister

1
Criminologie: een terreinverkenning

In dit eerste hoofdstuk staat de criminologie als wetenschappelijke discipline centraal. In de eerste paragrafen gaan we dieper in op de maatschappelijke opdracht van de criminologie. Over criminaliteit en de manier waarop daarop gereageerd moet worden, bestaan bij de politiek, de media en het bredere publiek allerlei beelden, ideeën en meningen. Die zijn vaak sterk politiek bepaald en emotioneel gekleurd. Omdat criminaliteit grote maatschappelijke en individuele schade veroorzaakt en politie en justitie over aanzienlijke machtsmiddelen beschikken om ertegen op te treden, dient het criminaliteitsbeleid van de overheid te zijn gebaseerd op goede en betrouwbare informatie over aard, omvang, oorzaken en gevolgen van criminaliteit en de effectiviteit van preventieve maatregelen en straffen. Betoogd zal worden dat het leveren van objectieve, op feiten gebaseerde beleidsinformatie de diepere opdracht vormt van de criminologie. In dit verband bespreken we tevens de uiteenlopende politieke gevoelswaardes van gangbare begrippen als misdadiger, crimineel of delinquent.

In de daarna volgende paragraaf gaan we nader in op het primaire object van studie van de criminologie, criminaliteit in zijn verschillende verschijningsvormen. Besproken wordt allereerst dat de inhoud van het begrip criminaliteit sterk wordt bepaald door de geldende wetgeving van een land en dus tot op zekere hoogte relatief is, dat wil zeggen naar tijd en plaats verschilt. Vervolgens behandelen we in vogelvlucht de ontwikkeling van de criminologie als wetenschappelijke discipline gedurende de afgelopen honderdvijftig jaar. Achtereenvolgens komen aan de orde de Italiaanse school (Lombroso), de Franse milieuschool, de socialistische criminologie, de naoorlogse Nieuwe Richting en de kritische criminologie in de zeventiger en tachtiger jaren van de vorige eeuw. Ten slotte wordt de veramerikanisering van de criminologie besproken en de opkomst van de zogeheten Nieuwe Zakelijkheid.

Het hoofdstuk eindigt met een overzicht van de verschillende deelgebieden binnen de criminologie die in de volgende hoofdstukken van dit boek aan de orde zullen komen.

1.1 De opdracht van de criminologie

‘They are not our friends, believe me,’ zei Donald Trump over Mexicaanse immigranten tijdens de Amerikaanse presidentiële verkiezingscampagne van 2015: ‘They’re bringing drugs. They’re bringing crime. They’re rapists.’ In Trumps verkiezingscampagne voor het presidentschap in 2024 is de bewering dat immigranten criminelen zijn die de Amerikaanse steden onleefbaar maken, wederom een vast nummer. Ook in Nederland zijn over de relatie tussen immigratie en misdaad de afgelopen jaren heftige politieke debatten gevoerd. PVV-leider Wilders sprak van ‘een islamitische asiel-tsunami’. Nederlandse vrouwen en meisjes zouden zich op straat niet meer veilig voelen vanwege de ‘testosteron-bommen die premier Rutte importeert’. In januari 2020 verzond Forum voor Democratie-voorman Thierry Baudet de volgende tweet: ‘Vandaag zijn twee dierbare vriendinnen ernstig lastiggevallen door vier Marokkanen in de trein. Aangifte doen is natuurlijk volstrekt zinloos’. Bij navraag bij de NS bleek dat het ging om een kaartjescontrole door NS-medewerkers in burger waaraan de dames niet hadden willen meewerken.

Het studieonderwerp van de criminologie, misdaad en straf, mag zich verheugen in een brede en levendige publieke belangstelling. Dit is niet verbazingwekkend, want veel mensen krijgen er zelf regelmatig op een vervelende manier mee te maken. Jaarlijks wordt ongeveer een op de zes Nederlanders persoonlijk slachtoffer van traditionele, offline criminaliteit en eveneens een op de zes van online criminaliteit (Akkermans e.a., 2024). Nieuwsberichten over misdrijven of rechtszaken behoren bovendien tot de meest geconsumeerde onderwerpen in de massamedia, en worden ook op sociale media veel besproken (Curiel e.a., 2020). Hierbij ligt de nadruk sterk op gewelds- en seksuele misdrijven. Op basis van eigen ervaringen en/of mediaberichten hebben veel burgers een uitgesproken mening over misdaad en straf. Wie in gezelschap het onderwerp ‘misdaad’, ‘criminaliteit’ of ‘rechters’ aansnijdt, kan rekenen op een levendige discussie.

Veel Nederlanders – wellicht uzelf incluis – zijn ervan overtuigd dat de criminaliteit altijd maar toeneemt. In 2019 was 61% van de Nederlanders die mening toegedaan, een iets hoger percentage dan het jaar ervoor (54%) (SCP, 2020). Daarnaast meende 54% van de Nederlanders in 2019 dat criminaliteit ‘echt een groot probleem aan het worden is’. Ouderen en lager opgeleiden vinden het vaakst dat de criminaliteit recent is toegenomen. Daarnaast vinden ouderen, lager opgeleiden en autochtone Nederlanders het vaakst dat de criminaliteit in Nederland een (heel) groot probleem is (SCP, 2020). Toen het CBS in 2018 een rapport publiceerde over de daling van de criminaliteit in Nederland sinds 2005 (De Jong, 2018), vroeg het radioprogramma EenVandaag om reacties van luisteraars (EenVandaag, 7 mei, 2018). De overgrote meerderheid van de reacties bestond uit uitingen van ongeloof in de gunstige cijfers van het CBS.

Gezien deze opvattingen verbaast het niet dat veel Nederlanders hun persoonlijke veiligheid nog steeds als een groot probleem ervaren. In 2023 verklaarde 35% van de Nederlanders zich wel eens of vaak onveilig te voelen (CBS, 2023). Zulke onveiligheidsgevoelens staan overigens niet los van politieke voorkeuren. Ze zijn bovengemiddeld sterk bij aanhangers van de PVV en benedengemiddeld bij aanhangers van GroenLinks en D66 (Ettema, 2008). En hoewel autochtonen criminaliteit vaker als een groot probleem zien, voelen juist Nederlanders met een migratieachtergrond zich vaker persoonlijk onveilig (SCP, 2020).

Al decennia is een meerderheid van de Nederlanders van mening dat door de Nederlandse rechters te mild wordt gestraft (Van Hoek, 2017). In 2019 vond 68% dat (SCP, 2020). Ook zouden gevangenen volgens een meerderheid van de bevolking niet langer ‘in de watten’ moeten worden gelegd (bijvoorbeeld geen tv in hun cel moeten krijgen). De harde aanpak vindt vooral steun bij PVV-aanhangers en minder bij die van GroenLinks, D66 en PvdA. Een uitzondering op deze luid klinkende roep om strengere straffen is het percentage voorstanders van herinvoering van de doodstraf. Dat is gedaald van 49% in 1987 tot rond 40% de laatste jaren. Overigens is een van de gevestigde Nederlandse politieke partijen, namelijk de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP), nog steeds principieel voorstander van herinvoering van de doodstraf.

Bij de meningsverschillen over de aanpak van het criminaliteitsprobleem lopen de emoties vaak hoog op. Het onderwerp ‘misdaad en straf’ laat bijna niemand onverschillig. Men voelt er zich in hoge mate emotioneel bij betrokken. Dit geldt uiteraard vooral voor zware misdrijven waarbij letsel aan medeburgers is toegebracht. Bij de gedachte aan ernstige misdrijven identificeren de meeste mensen zich automatisch met het slachtoffer. Men stelt zich voor hoe het is om zelf het slachtoffer van zo’n daad te worden. Om uitdrukking te geven aan gevoelens van empathie met de slachtoffers en hun nabestaanden worden na dodelijke geweldsmisdrijven soms stille marsen georganiseerd, zoals in Amsterdam in 1996 ter nagedachtenis van Joes Kloppenburg en in 2020 van Bas van Wijk. Medeleven met het slachtoffer is tevens een belangrijk motief voor hulpverlening aan slachtoffers. In veel landen waaronder Nederland is het verlenen van hulp aan slachtoffers in belangrijke mate vrijwilligerswerk.

Identificatie met het slachtoffer roept vaak in eerste instantie ook gevoelens van huiver en angst op. Vooral als men bepaalde sociale kenmerken gemeen heeft met het slachtoffer, kunnen de angstgevoelens sterk oplopen. Als een plaatselijke krant bijvoorbeeld bericht dat er insluipers zijn gesignaleerd in studentenhuizen of in bejaardenflats, veroorzaakt dat een golf van angstgevoelens onder respectievelijk studenten of bejaarden in de betreffende gemeente. Als de verhalen over waar gebeurde misdrijven niet te dichtbij komen – bijvoorbeeld omdat ze zich in een duidelijk ander sociaal milieu afspelen – vormen ze daarentegen juist geliefde lectuur. De aantrekkelijkheid van criminele horrorverhalen berust op het aangename gevoel dat men er zelf beter aan toe is dan het slachtoffer (in de psychologie bekend als de zogenoemde ‘neerwaartse vergelijking’). Dit mechanisme verklaart de grote populariteit van berichten over sensationele misdrijven en rechtszaken in ochtendbladen, op gespecialiseerde websites en bij reality-tv.

Box 1.1 Facebooken, rappen en tweeten over criminaliteit en politie

‘Vaak hangt de zwaarte van de straf volgens jongeren ook af van wie de dader is. Zo reageren jongeren met een redelijk sterke mening op personages uit het nieuws. Breivik¹ en Robert M.² zijn het afgelopen jaar bijvoorbeeld veel in het nieuws geweest. Jongeren zien hen eenduidig als slechte mensen. Ook hierbij speelt de daad weer een belangrijke rol. Hoe deze ‘slechte mensen’ behandeld moeten worden blijft echter een twistpunt. Proberen ze te helpen (TBS), celstraf (wel/niet levenslang), vernedering of zelfs de doodstraf zijn strafmogelijkheden die worden genoemd. Over de vraag wat met Breivik zou moeten worden gedaan:

Gebruiker 1:

Geef hem die ultieme vernedering alsjeblieft. Die lul heeft tientallen families het ergste aangedaan wat hun kon gebeuren.

TBS en onhandelbaar... voor altijd in het gesticht.

Gebruiker 2:

boeit dat nog iets wat hij wil...?

volgens mij wilden al die mensen ook niet dood...

Gebruiker 3:

zo iemand moet een nekschot krijgen waar ik graag de kogel voor wil betalen...

Gesprekken over straffen monden vaak uit in algemenere discussies over de (te) lage straffen die in Nederland gegeven worden. Daarbij wordt vaak geconcludeerd dat Nederlandse gevangenissen te luxueus zijn en daders over het algemeen te makkelijk met hun daad wegkomen. Zware straffen zijn goed, dat hebben de daders aan henzelf te danken. Van sympathie is in veel gevallen geen sprake.

In dit onderzoek hebben we trends kunnen ontdekken in de leefwereld van jongeren, specifiek over wat jongeren vinden van criminaliteit en de politie. Er bestaat een ‘rekbare’ grens tussen geaccepteerde en niet geaccepteerde criminaliteit onder jongeren. Acceptabele criminaliteit kan vervolgens worden opgedeeld in lichte vergrijpen zoals verkeersovertredingen en drugsgebruik, wat volgens sommige jongeren niet bestraft moet worden, maar ook zwaardere criminaliteit zoals stelen en vechten. Deze laatste categorie wordt door bepaalde jongeren acceptabel bevonden indien de achtergrond of jeugd ervan moeilijk is geweest. Rappers en rapvideo’s vormen op dit gebied een inspiratiebron voor veel jongeren. De meest opvallende normen en waarden die door de jongeren in het online-materiaal worden gehanteerd zijn negatief over de politie. Dit lijkt het gevolg te zijn van de tweeledige rol die ze de politie toedelen: een vriend waarbij je terecht kunt als er iets misgaat en de instantie die straffen uitdeelt en autoriteit heeft. Echter, er zijn ook jongeren die de politie wél waarderen. Sommigen geven de politie af en toe ook wel adviezen voor de toekomst. Dit doen zij overigens in veel mindere mate bij justitie of de overheid. Onderwerpen met betrekking tot de politie die veel discussie oproepen zijn: de hoogte van straffen, het huidige werk van agenten en hoe consequent agenten handelen.’

Bron: T.C. van Charldorp & R.A.M. van den Heerik (2013).

Ernstige misdrijven roepen naast empathie met de slachtoffers en gevoelens van angst ook gevoelens van afschuw en woede op. Men is moreel verontwaardigd dat de dader een ander zoveel leed aandoet en kennelijk lak heeft aan elementaire normen van goed en kwaad zoals respect voor andermans fysieke of seksuele integriteit. De gevoelens van morele verontwaardiging zijn vooral sterk als het slachtoffer weerloos en onschuldig was, zoals kleine kinderen die seksueel zijn misbruikt. Boosheid, gekoppeld aan morele verontwaardiging, leidt vaak tot een roep om vergelding. Men verwacht van de overheid dat deze de dader zijn verdiende loon geeft in de vorm van een forse straf. Een golf van verontwaardiging ging door Nederland heen toen in 2010 bekend werd dat op een kinderdagverblijf in Amsterdam tientallen babies seksueel waren misbruikt door een van de begeleiders, Robert M. Op de ramen van de school werd de leus ‘Robert M doodstraf!’ geschilderd. De wens dat overtreders van essentiële regels worden gestraft, ligt diep verankerd in het rechtsgevoel van de meeste mensen (Robinson & Darley, 2007). Op deze vergeldingsbehoefte, die overigens niet gelijk mag worden gesteld met de behoefte aan wraak, komen we bij de bespreking van de strafrechttheorieën in hoofdstuk 7 nog uitvoerig terug. In de Verenigde Staten opereren verschillende slachtofferorganisaties die ijveren voor strengere bestraffing van daders, bijvoorbeeld Mothers Against Drunk Driving (MADD).

De door criminaliteit opgewekte emoties kunnen ook een positieve, sociaal opbouwende uitwerking hebben. De beroemde Franse socioloog Durkheim (1858-1917) heeft erop gewezen dat criminaliteit juist door het oproepen van negatieve emoties een positieve sociale functie vervult. Door hun gevoelens van morele verontwaardiging met elkaar te delen, bevestigen de leden van een gemeenschap elkaar in hun normbesef. Iedereen wordt zich er weer eens scherp van bewust waar de normatieve grenzen liggen. Door de dader te veroordelen, bevestigen de groepsleden bovendien hun collectieve besef van morele superioriteit (‘wij zouden zoiets nooit doen’). De gezamenlijke afwijzing van de zondaar vergroot aldus de saamhorigheid. Zo kan het in buurtverband met behulp van een groepsapp gezamenlijk treffen van maatregelen tegen een golf van inbraken de gemeenschapszin versterken. Zo bezien bewijzen delinquenten met hun regelovertredend gedrag de gemeenschap dus onbedoeld ook een dienst.

De informele reacties op ernstige misdrijven hebben door de erbij loskomende sterke emoties de neiging te ontsporen. In beschaafde landen staat de overheid daarom terughoudend tegenover burgerwachten en zeker tegenover burgers die zelf straffen gaan uitdelen aan vermeende daders (het ‘plegen van eigenrichting’). Ontsporingen ontstaan des te sneller indien er binnen een bevolkingsgroep frustraties leven en/of indien de groep zich in zijn voortbestaan bedreigd voelt. De binnen de groep levende agressie wordt dan geprojecteerd op de pleger van het misdrijf die als gevaarlijke outsider de schuld krijgt van alle bestaande problemen. In veel primitieve culturen werden interne sociale spanningen opgeheven door de rituele doding van een zogenoemde zondebok (Girard, 1982). Het zondebokmechanisme kan ook in de moderne tijd nog optreden. Denk bijvoorbeeld aan de lynchpartijen van zwarten in de Verenigde Staten in het begin van de vorige eeuw. Het door een volksmeute arresteren en ophangen van zwarten die van een misdrijf werden beschuldigd, kwam volgens historici vooral voor in perioden van grote werkloosheid (Hovland & Sears, 1970). In de huidige tijd kan worden gedacht aan het uitbreken van rassenrellen naar aanleiding van een echt of vermeend misdrijf door een asielzoeker in wijken met veel sociale spanningen. Misdrijven fungeren dan als katalysator van uitbarstingen van collectieve agressie jegens de groep waartoe de dader wordt gerekend. Op de daders worden gevoelens van woede en onmacht afgereageerd die met het gepleegde misdrijf weinig of niets te maken hebben. Het leggen van een relatie tussen etnische minderheden of asielzoekers en criminaliteit kan gemakkelijk voedsel geven aan uitingen van vreemdelingenhaat.

Ernstige misdrijven leiden niet altijd en zeker niet bij iedereen uitsluitend tot gevoelens van angst en boosheid op de daders. De reacties zijn vaak tweeslachtig. Gewezen werd reeds op de populariteit van verhalen over gruwelijke misdrijven. Misdaad fascineert. In bepaalde kringen had Willem Holleeder, de voormalige ontvoerder van Heineken, lange tijd een soort heldenstatus. Films en televisieseries over maffia-achtige organisaties vormen een gewild genre. Dergelijke films appelleren aan de wens van kijkers om zich openlijk of heimelijk met dader(s) te identificeren. De cultfilm The Godfather is hiervan een iconisch voorbeeld. Ook veel eigentijdse rappers danken hun populariteit mede aan criminele, racistische of vrouwvijandige uitingen. Beoefenaren van de zogenoemde drillrap verheerlijken openlijk geweld en zijn vaak daadwerkelijk betrokken bij schiet- of steekpartijen met rivaliserende groepen. Een recent voorbeeld hiervan is de moord op rapper Bibigadoe van de groep Zone 6 uit Amsterdam op 24 februari 2024, naar verluid gepleegd door een rivaliserende rapgroep.

Afbeelding 1.1 Bericht over de moord op Danzel Silos, alias Bibigadoe, Telegraaf 15 februari 2024

Bij een deel van de toeschouwers die zich met daders identificeren, roept deze identificatie vervolgens schuldgevoelens op. Het eigen geweten staat niet toe dat men zich bewust in positieve zin identificeert met een misdadiger. Dit schuldgevoel kan op zijn beurt leiden tot een roep om strenge bestraffing van de dader. Door te eisen dat de dader streng wordt gestraft, corrigeert men de eigen, deels onbewuste criminele impulsen; men roept als het ware de ‘crimineel in zichzelf’ tot de orde. Degenen die het hardste roepen om de doodstraf voor seksueel misbruik van kinderen voelen zich wellicht zelf niet helemaal zeker over de gerichtheid van hun seksuele gevoelens.

De identificatie met de daders kan ook gevoelens van mededogen oproepen, dat wil zeggen voor daders die net zijn gearresteerd of die na hun veroordeling een lange straf uitzitten. Bij het beeld van de ‘tuchtende’, dat wil zeggen de onder zijn straf gebukt gaande gedetineerde, verdwijnt dat van het door het gepleegde misdrijf benadeelde slachtoffer naar de achtergrond. Juist de dader wordt dan als slachtoffer gezien. Particuliere initiatieven om het lot van gedetineerden te verbeteren, komen voort uit bekommernis met hun lot. Volgens de rooms-katholieke geloofsleer behoort het ‘bezoeken van gevangenen’ tot een van de zeven ‘werken van barmhartigheid’. De oorsprong van het reclasseringswerk ligt in Nederland en elders in Europa in vrijwilligerswerk vanuit de kerken. Betrokkenheid bij het lot van gedetineerden vormt ook een belangrijk motief achter organisaties voor strafrechtshervorming zoals de Howard League for Penal Reform in Groot-Brittannië, opgericht in 1866, en de Coornhert Liga in Nederland uit 1971.

Ook aan de identificatie met daders als slachtoffers kunnen soms dieperliggende, collectieve frustraties ten grondslag liggen. Toeschouwers die zichzelf door de maatschappij tekortgedaan voelen, zien de door de politie gearresteerde daders dan als medeslachtoffers van onrechtvaardige maatschappelijke verhoudingen. In de vorige eeuw werden politie en justitie in de marxistische visie gezien als instrumenten om de arbeidersklasse te onderdrukken. Het nog steeds vaak gebruikte Engelse acroniem ACAB – All Cops Are Bastards – dateert uit die tijd. In de huidige tijd klinkt in de discussie over politieoptreden vaak het verwijt van rassendiscriminatie of ‘etnisch profileren’. In 2020 leidde de hardhandige arrestatie met dodelijk gevolg van de Afro-Amerikaan George Floyd door een politieagent in de stad Minneapolis (Verenigde Staten) tot een wereldwijde beweging tegen racistisch politiegeweld (The Black Lives Matter-beweging). In dit soort situaties staat de politie voor velen symbool voor het alledaagse racisme in de maatschappij. In de Verenigde Staten gingen stemmen op om de bestaande politiecorpsen op te heffen (defunding the police). Bij de demonstaties in 2024 op Amerikaanse universiteiten tegen de militaire operaties van Israël in de Gazastrook werd de politie na ontruimingsacties medeplichtigheid verweten aan genocide. De daarbij gescandeerde slogan ‘Oink, oink, piggy, piggy, we ‘ll make your life shitty’ viel begin mei 2024 ook te horen tijdens de gelijksoortige demonstraties bij de Universiteit van Amsterdam.

Afbeelding 1.2 Post op X op 7 mei 2024 naar aanleiding van pro-Palestina-demonstraties in New York

In zijn extreme verschijningsvorm kan deze associatie van de politie met geweld, onderdrukking of genocide leiden tot aanslagen op politieagenten. De politie fungeert dan als zondebok voor gevoelens van onvrede over het regeringsbeleid of over maatschappelijke misstanden. In de vorige eeuw zijn in Duitsland en de Verenigde Staten verschillende dodelijke aanslagen op politieagenten gepleegd door politieke activisten. Meer recent is politiepersoneel ook in Frankrijk het doelwit geweest van terroristische aanslagen.

In figuur 1.1 zijn de verschillende wegen waarlangs de door criminaliteit opgeroepen heftige emoties hun weg vinden in reactiewijzen op criminaliteit, schematisch weergegeven.

Figuur 1.1 Emotionele reactiewijzen op criminaliteit

1.1.1 Het koele oog

Vanwege de vele identificatiemogelijkheden behoort criminaliteit, zoals gezegd, tot de favoriete lees- en kijkonderwerpen van mediagebruikers. Het spreekt alle leeftijden aan, mensen uit alle sociale milieus en zowel mannen als vrouwen. Het onderwerp ‘criminaliteit en straf’ maakt daarbij een baaierd van krachtige, sterk uiteenlopende gevoelens los. In hoogoplopende discussies over individuele misdrijven en strafzaken kunnen bovendien onder de oppervlakte sluimerende maatschappelijke kwesties tot ontlading komen. Hiervoor is al op de Black Lives Matter-beweging gewezen. Andere recente voorbeelden zijn de beschuldiging en latere veroordeling van de Amerikaanse filmproducent Harvey Weinstein wegens seksuele intimidatie en verkrachting van actrices en de aanklachten tegen de topondernemer Jeffrey Epstein en zijn partner Ghislaine Maxwell wegens misbruik van minderjarigen en mensenhandel. Deze affaires hebben de aanzet gegeven tot een wereldwijde campagne tegen seksueel grensoverschrijdend gedrag van mannen in machtsposities, de MeToo-beweging. Ook in Nederland zijn inmiddels enkele spraakmakende MeToo-affaires boven tafel gekomen in onder andere de film-, mode-, kunst- en tv-wereld en aan enkele universiteiten. Dit soort ‘signaalmisdrijven’ vervult een belangrijke agenderende functie voor de maatschappij.

Het is begrijpelijk dat veel mensen zich bij misdrijven en strafzaken op uiteenlopende manieren emotioneel sterk betrokken voelen en dat in spraakmakende strafrechtzaken soms achterliggende maatschappelijke conflicten tot uitdrukking komen en op het scherpst van de snede worden uitgevochten. Het risico van een volksgericht ligt hierdoor steeds op de loer. Om te voorkomen dat de officiële reacties op crimineel gedrag al te zeer door collectieve woede, angst of verontwaardiging worden beheerst, is in alle democratieën de berechting van misdadigers grotendeels in handen van onafhankelijke beroepsrechters gelegd. Dit is in Nederland van oudsher het geval. De strafrechtspraak ligt sinds 1813 volledig in handen van voor het leven benoemde, professionele rechters. Ook criminologen hebben de missie om bij te dragen aan een evenwichtige en humane reactie op misdrijven. Het is hun taak aan politiefunctionarissen, officieren van justitie, rechters, advocaten, reclasseringsambtenaren, slachtofferhulpverleners en alle andere bij de strafrechtspleging betrokken functionarissen, alsmede aan politici en belangstellende toeschouwers, objectieve informatie ter beschikking te stellen over de achtergronden van crimineel gedrag, de effecten ervan op de slachtoffers en maatschappij, en de functies en effecten van straffen voor daders, slachtoffers en maatschappij en van preventieve interventies. De criminologie probeert over het altijd gevoelige thema criminaliteit zo veel mogelijk zakelijke informatie te verzamelen, systematisch te ordenen en objectief te interpreteren. Zij kan daarom worden beschouwd als het onmisbare, koele oog van de strafrechtspleging.

Zoals al opgemerkt, is de criminaliteit in Nederland volgens veel Nederlanders de afgelopen jaren steeds verder gestegen, mede vanwege de komst van grote aantallen asielzoekers. In werkelijkheid zijn, zoals in het volgende hoofdstuk zal worden besproken, de meest voorkomende vormen van offline vermogenscriminaliteit zoals woninginbraak, autodiefstal en fietsendiefstal, alsmede de aantallen gevallen van moord en doodslag in Nederland sinds 2000 sterk gedaald. De vele Nederlanders, waaronder politici, die het omgekeerde beweren, zijn dus criminologisch slecht geïnformeerd. Tevens is uit criminologisch onderzoek gebleken dat er weliswaar criminele overlast bestaat van asielzoekers uit zogenoemde ‘veilige landen’, maar dat er in het algemeen geen verband bestaat tussen de komst van asielzoekers naar Nederland en het aantal gepleegde misdrijven (Achbari & Leerkes, 2017). Een Amerikaanse studie heeft aangetoond dat in de Verenigde Staten immigranten zowel in het verleden als in de huidige tijd niet meer, maar juist minder vaak betrokken zijn bij criminaliteit dan gevestigde inwoners (Abraminsky & Boulton, 2022). Tussen criminologische kennis en de publieke opinie over misdaad en straf kan kennelijk de nodige ruimte bestaan.

Wat is, kortom, de beroepsethiek van een criminoloog? Een criminoloog is iemand die zich beroepshalve toelegt op de bestudering van misdaad en straf, maar daarbij, net als de rechter, het hoofd koel probeert te houden, juist wanneer de emoties bij anderen hoog oplopen. Hij of zij streeft bij zijn of haar oordeelsvorming naar een zo groot mogelijke mate van objectiviteit. Pas als hij/zij alle relevante empirische feiten en theoretische inzichten grondig heeft overwogen, komt de criminoloog met zijn eigen, al dan niet mede politiek of emotioneel gekleurde, oordeel.

1.2 Wat is criminologie?

1.2.1 Criminologie als praktijkgerichte wetenschap

Hoewel criminologen zeer uiteenlopende theoretische opvattingen en belangstellingen hebben, zijn zij het in het algemeen over de volgende definitie van hun vak eens:

De criminologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van de aard en achtergronden van menselijke gedragingen die door de wetgever strafbaar zijn gesteld en van de wijze waarop de overheid en de maatschappij daarop reageert (vgl. Kaiser, 1988).

Volgens deze definitie wordt het wetenschappelijk object (de criminaliteit) dus bepaald door de inhoud van de strafwetgeving. De criminoloog bestudeert gedragingen die door de nationale of internationale wetgever strafbaar zijn gesteld. Binnen dit strafbaar gestelde gedrag kan onderscheid worden gemaakt tussen gedragingen die naar hun aard moreel verwerpelijk zijn, zoals moord, verkrachting of diefstal van andermans goederen (in het Latijn aangeduid als de mala in se) en gedragingen die door de overheid verboden zijn op bestuurlijke gronden, zoals verkeersovertredingen (de zogeheten mala prohibita).

De criminologie is een ervaringswetenschap, ook wel aangeduid als empirische wetenschap, dat wil zeggen een wetenschap die door het doen van waarnemingen kennis probeert te vergaren over haar studieonderwerp. In Nederland wordt het vak criminologie inmiddels ruim een eeuw aan de universiteiten gedoceerd. In Nederland werd het vak aanvankelijk aangeboden als een hulpwetenschap van het strafrecht. Zo werd het vak vóór de Tweede Wereldoorlog in Leiden gedoceerd door een van de hoogleraren strafrecht, prof. J.M. van Bemmelen. Het op zijn colleges criminologie gebaseerde studieboek heette Leerboek der Misdaadkunde. Het begrip misdaadkunde brengt tot uitdrukking dat het om een praktijkgerichte tak van wetenschap gaat, vergelijkbaar met de bestuurskunde of de milieukunde.

De eerste aparte leerstoel voor criminologie werd in 1922 ingesteld door de Universiteit van Amsterdam. De eerste Amsterdamse hoogleraar criminologie, W.A. Bonger, zag de criminologie uitdrukkelijk als een praktijkgerichte, empirische wetenschap, vergelijkbaar met de medische wetenschap. In Bongers eigen woorden: ‘Evenals iedere andere wetenschap wordt ook zij beoefend om zichzelfs wille – de misdaad en misdadiger zijn zeker niet minder interessant dan sterren of microben. (...) Maar dit gezichtspunt treedt terug ten opzichte van het praktische, juist zoals dit ook in de medische wetenschap het geval is – een vergelijking met dit vak dringt zich telkens op. De criminologie dient voor alles om de mensheid de weg te wijzen hoe zij de misdaad met goed gevolg bestrijdt en vooral voorkomt’ (Bonger, 1932).

Voor deze visie op het vak criminologie is nog steeds veel te zeggen. De meeste criminologen verzamelen empirische kennis over criminaliteit met de uitdrukkelijke bedoeling daarmee een bijdrage te leveren aan een betere, dat wil zeggen effectievere en humanere aanpak ervan. De criminoloog is gericht op het verzamelen van kennis over een van de oudste en belangrijkste vormen van overheidsbeleid, namelijk het tegengaan van criminaliteit, tegenwoordig ook wel aangeduid als het binnenlandse veiligheidsbeleid.

De inhoud van het vak wordt in deze visie niet in de eerste plaats bepaald door unieke eigen theorieën of methoden van onderzoek, maar door zijn onderwerp: de misdaad en de beheersing ervan. Bij de verzameling van deze kennis worden op grote schaal theoretische inzichten en methoden toegepast die afkomstig zijn uit andere wetenschappen. Er is binnen de criminologie dan ook sprake van een veelheid van theoretische gezichtspunten van waaruit de misdaad wordt beschouwd. Zo kunnen tegenwoordig onder andere economische, sociologische, (sociaal)psychologische en biosociale richtingen binnen de criminologiebeoefening worden onderscheiden. De criminologie kan daarom worden gezien als een bij uitstek multidisciplinair vakgebied. Of, zoals de Britse criminoloog David Downes het uitdrukte: ‘criminology is a rendezvous discipline’ (Downes, 1988).

1.2.2 What’s in a name?

Het begrip misdaadkunde moge goed tot uitdrukking brengen dat de criminologie een praktijkgerichte tak van wetenschap is, maar is als term toch in onbruik geraakt. De te bestuderen gedragingen worden tegenwoordig meestal niet aangeduid als misdaad of misdadig gedrag, maar als delinquentie, criminaliteit of crimineel gedrag. Er wordt in de alledaagse Nederlandse taal in het algemeen ook niet meer van misdadigers gesproken, maar van criminelen of delinquenten. Men hanteert deze nieuwe woorden omdat men de oorspronkelijke termen misdaad en misdadiger te hard en te veroordelend vindt klinken. Iemand die wordt veroordeeld wegens winkeldiefstal, zwartrijden of rijden onder invloed wordt niet als misdadiger gezien. Het begrip misdaad is nog wel courant in de samenstelling ‘georganiseerde misdaad’. Hierbij gaat het om dermate ernstige misdrijven dat men het kennelijk niet pijnlijk vindt de ouderwetse term ‘misdaad’ te hanteren. De leidende figuren worden overigens meestal niet als misdadigers aangeduid, maar als ‘topcriminelen’.

In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd het begrip misdaad aanvankelijk vervangen door het wat zachtere begrip delinquentie (letterlijk: iemand die in de fout is gegaan). In plaats van misdadigers of criminelen werd gesproken van delinquenten. Het Tijdschrift voor Strafrecht werd in 1970 omgedoopt tot het nog steeds onder die naam bestaande tijdschrift Delikt en Delinkwent. Zogenoemde kritische criminologen vonden ook het begrip ‘delinquentie’ nog te veroordelend. Door hen werd in die periode bij voorkeur gesproken van ‘afwijkend’ of ‘deviant’ gedrag of zelfs van ‘incidenten’ in plaats van criminaliteit of delinquentie. Daders van misdrijven werden bij voorkeur met de neutrale term ‘wetsovertreders’ aangeduid.

Inmiddels wordt het begrip ‘afwijkend gedrag’ zelden nog gehanteerd en is ook het begrip ‘delinquent’ weer enigszins op zijn retour. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw wordt weer vaker gesproken over ‘jeugdcriminaliteit’ in plaats van over ‘jeugddelinquentie’, zoals daarvoor gebruikelijk was. Ook worden in de media nieuwe, hard klinkende termen gehanteerd als ‘boefjes’ en ‘straatterroristen’. Deze verschuiving in woordkeuze hangt samen met de grotere ernst van de tegenwoordig door de jeugdrechters behandelde zaken, maar stellig ook met de algemene verharding van de publieke opinie over misdaad en straf, in het bijzonder indien gepleegd door etnische minderheden of asielzoekers.

Men ziet dat reeds de aanduiding van het studieobject van de criminologie politiek zeer gevoelig ligt en daarom nauw luistert. Louter door het gebruik van een bepaalde aanduiding geeft men aan welke ideologische opvattingen men over het onderwerp misdaad en straf koestert. Tussen degene die spreekt over ‘straatterroristen’ en degene die het heeft over ‘deviante jongeren’ of jongeren met ‘multi-probleemgedrag’ bestaat een wereld van ideologisch verschil. In dit boek gebruiken we de termen misdaad/misdadiger, delinquentie/delinquent en criminaliteit/crimineel als equivalenten van elkaar.

1.2.3 De relativiteit van het begrip criminaliteit

De aard van het strafbaar gestelde gedrag, dat wil zeggen wat onder criminaliteit wordt verstaan, wordt bepaald door de wetgever en dit zal dus van tijd tot tijd en van land tot land enigszins verschillen. De opvattingen over welke gedragingen als moreel verwerpelijk worden gezien, zijn voortdurend aan verandering onderhevig en dit geldt nog meer voor de praktische overwegingen van overheden om burgers bepaalde regels op te leggen. Het behoeft dus geen betoog dat door de eeuwen heen steeds andere gedragingen onder de werking van het strafrecht zijn gebracht. In het Romeinse recht werden slechts enkele gedragingen, zoals godslastering en landverraad, als misdrijven gezien. In de middeleeuwen bestond er in Europa al een keur aan vermogensdelicten en agressieve delicten. Strafbaarstellingen op seksueel gebied waren er echter slechts in heel beperkte mate. Het Nederlandse Wetboek van Strafrecht, dat dateert van 1886, was aanvankelijk terughoudend om gedrag strafbaar te stellen dat geen concreet letsel of schade toebracht aan medeburgers. Onder politieke druk van christelijke partijen werd later het plegen van overspel toch als klachtdelict opgenomen. In het begin van de twintigste eeuw zijn onder invloed van het toen heersende puritanisme verschillende andere onzedelijk geachte gedragingen alsnog strafbaar gesteld. Het plegen van overspel, het produceren of het verkopen van pornografie of voorbehoedsmiddelen, het uitvoeren van een abortus provocatus en het plegen van homoseksuele handelingen met een minderjarige (< 21 jaar) werden strafbare gedragingen. Dergelijke gedragingen werden dus als crimineel bestempeld en de plegers ervan als criminelen of delinquenten. In leerboeken criminologie werd op deze onderwerpen uitvoerig ingegaan. Deze gedragingen zijn inmiddels weer uit het Wetboek van Strafrecht geschrapt. De geleidelijke opschoning van het wetboek wat betreft puriteinse elementen gaat nog steeds door. Zo is in 1999 het bordeelverbod opgeheven. De Nederlandse wetgever veronderstelt dat de problemen rond prostitutie en vrouwenhandel beter met bestuurlijke dan met strafrechtelijke middelen kunnen worden aangepakt.

Er verdwijnen niet slechts strafbepalingen, maar er worden ook steeds nieuwe strafbepalingen aan het Wetboek van Strafrecht of aan bijzondere wetten toegevoegd om bepaalde maatschappelijke belangen of belangen van burgers beter te beschermen. In dit verband kunnen allereerst verschillende milieuwetten worden genoemd die sinds 1950 tot stand zijn gekomen, zoals de Wet verontreiniging zeewater, de Wet inzake de luchtverontreiniging en de Wet chemische afvalstoffen. Sinds 1993 is het binnendringen in andermans (beveiligde) computerbestanden strafbaar (hacking). In 2024 werd aan het Wetboek van Strafrecht een artikel toegevoegd waarin het verzamelen of verspreiden van persoonsgegevens met intimiderende oogmerken – doxing genoemd – wordt bedreigd met een gevangenisstraf van twee jaar. Wanneer het functionarisen of politici betreft, kan de straf met een derde worden verhoogd.

Ook zijn er nieuwe strafbepalingen gekomen met betrekking tot seksueel gedrag. In 1991 is, onder invloed van de vrouwenemancipatie, verkrachting binnen het huwelijk strafbaar gesteld. De strafbaarstelling van de productie van kinderporno is eveneens aangescherpt. In enkele gemeenten is verder zowel van het tippelen door prostituees als van het zoekgedrag van prostituanten een gemeentelijke overtreding gemaakt. In 2021 is krachtens een initiatiefwet het afnemen van seksuele diensten van kennelijke slachtoffers van mensenhandel strafbaar gesteld, zoals in veel andere landen reeds het geval was. In 2024 is een belangrijke nieuwe wijziging aangebracht in de strafbaarstelling van aanranding en verkrachting. Met de nieuwe Wet seksuele misdrijven kunnen slachtoffers in meer gevallen aangifte doen van aanranding en verkrachting. Om verkrachting of aanranding aan te tonen, is door de nieuwe wet geen bewijs meer nodig dat iemand is gedwongen. Seksueel gedrag is strafbaar als duidelijk was dat de ander geen seks wilde, maar de dader toch heeft doorgezet. Er wordt voortaan onderscheid gemaakt tussen schuldaanranding en -verkrachting en opzetaanranding en -verkrachting. Bij schuld gaat de dader er ten onrechte vanuit dat de ander seksueel contact wil, terwijl er signalen waren waaruit de dader had kunnen opmaken dat dit niet het geval was. Als er bewijs is van dwang, kan aan de dader een zwaardere straf worden opgelegd.

Sommige nieuwe strafbepalingen zijn tegenwoordig gebaseerd op internationale strafrechtelijke verdragen. Zo is het witwassen, dat wil zeggen het schijnbaar legaal maken van door criminaliteit verkregen gelden, in vrijwel de gehele wereld strafbaar onder invloed van verdragen van de Verenigde Naties. Het betalen van smeergeld of steekpenningen door bedrijven aan politici en ambtenaren werd tot voor kort vooral in ontwikkelingslanden als normaal zakelijk gedrag beschouwd. Dergelijk gedrag wordt nu, mede onder invloed van het VN-verdrag tegen corruptie van 2003, in vrijwel alle landen ter wereld als strafbaar gedrag aangemerkt. Sinds kort is in Nederland onder invloed van internationale verdragen de uitbuiting van gastarbeiders in de bouw, hotels, naaiateliers of kassen strafbaar als een vorm van mensenhandel.

De focus van het strafrecht is, kortom, voortdurend in beweging. Criminologen spreken bij de invoering van nieuwe wettelijke bepalingen, waardoor op bepaalde gedragingen strafsancties worden gesteld, over de ‘criminalisering’ van dergelijk gedrag en bij het schrappen van bestaande strafbepalingen van ‘decriminalisering’.

De inhoud van de strafwetgeving verschilt niet alleen per tijdperk, maar ook per land. De wetgeving ten aanzien van het gebruik van drugs is hiervan een kras voorbeeld. In Nederland, in Portugal en in enkele staten van de Verenigde Staten is het bezit van een kleine hoeveelheid softdrugs al vele jaren geen misdrijf meer, maar een overtreding. Meer recent is in enkele staten van de Verenigde Staten en Canada ook de productie en verkoop van softdrugs gedecriminaliseerd. In Duitsland is sinds 2024 het telen, bezitten en consumeren van cannabis toegestaan. In Nederland zal in enkele gemeenten worden geëxperimenteerd met de legale aanvoer van cannabis naar zogenoemde coffeeshops. In veel andere westerse landen is de verkoop en het gebruik van softdrugs echter nog wel degelijk een misdrijf.

Ook de wetgeving met betrekking tot prostitutie vertoont grote internationale verschillen. In de Verenigde Staten is prostitutie in alle staten behalve Nevada verboden, terwijl het aanbieden van seksuele diensten in Europa bijna overal geheel of gedeeltelijk uit de strafwetgeving is gehaald. In Nederland en Duitsland is, zoals gezegd, ook de wetgeving met betrekking tot het uitbaten van een bordeel versoepeld. Er is echter inmiddels ook een tegenbeweging op gang gekomen tegen deze ‘liberalisering’ van de wetgeving betreffende prostitutie. In Zweden, Noorwegen, Ierland en Frankrijk is het bezoeken van een prostituee/sekswerker sinds enkele jaren strafbaar gesteld. Ook in Nederland gaan er stemmen op dit zogenoemde ‘Zweedse model’, waarbij de vraagzijde van prostitutie wordt gecriminaliseerd, over te nemen.

De consequentie van dergelijke verschillen in wetgeving is dat het wetenschappelijke object van de criminoloog tot op zekere hoogte zowel tijd- als plaatsgebonden is. Het studieobject van de criminologie is voortdurend aan veranderingen onderhevig en niet scherp afgebakend. Door de relativiteit van het criminaliteitsbegrip moet zowel bij historische als internationaal-vergelijkende criminologische onderzoeken de nodige voorzichtigheid worden betracht. Het lijkt bijvoorbeeld op zichzelf interessant internationaal onderzoek te doen naar de maatschappelijke en psychische kenmerken van drugscriminelen. Indien men daarbij afgaat op personen die zijn veroordeeld wegens drugsgebruik dient wel te worden bedacht dat daaronder in Frankrijk of Zweden personen kunnen zitten die zijn veroordeeld wegens het incidenteel roken of in bezit hebben van cannabis en in Nederland en Duitsland niet. Waarschijnlijk zal uit het onderzoek blijken dat de Nederlandse en Duitse drugsgebruikers vaker multiprobleemgedrag vertonen dan de Franse of de Zweedse. Aan deze conclusie mag echter niet veel waarde worden toegekend. In feite zijn immers appels en peren met elkaar vergeleken, namelijk Nederlandse en Duitse zwaarverslaafden die met criminaliteit in hun onderhoud voorzien met Franse of Zweedse gelegenheidsrokers van cannabis. De categorie ‘drugscrimineel’ is ongeschikt voor vergelijkend internationaal, of historisch onderzoek omdat de betekenis ervan te zeer per land en tijd verschilt.

1.3 De geschiedenis van de criminologie

Voor een goed begrip van de hedendaagse criminologie is enig inzicht in de geschiedenis van het vak onontbeerlijk. Dit kan duidelijk maken waarom bepaalde opvattingen en thema’s in de criminologie nog steeds actueel zijn, of juist niet. Ook kan men dan herkennen dat ogenschijnlijk nieuwe ideeën – zoals bijvoorbeeld de notie dat door het opleggen van lange vrijheidsstraffen (potentiële) daders van crimineel gedrag kunnen worden afgehouden – reeds een lange voorgeschiedenis kennen en van de eerdere ervaringen ermee leren. Inzicht in de geschiedenis van de criminologie kan ook leiden tot een beter begrip van de concepten, thema’s en theorieën die in de rest van dit studieboek zullen worden gepresenteerd.

Een lastige vraag is waar men de geschiedenis van de criminologie moet laten beginnen. De criminologie heeft geen oprichtingsakte. Zoals hieronder wordt uitgelegd, bestaat de criminologie als wetenschappelijke discipline pas zo’n 150 jaar. Opvattingen en geschriften over misdaad en straf gaan echter veel verder terug in de tijd. Je zou kunnen zeggen dat het denken over misdaad en straf zo oud is als de menselijke beschaving. Wanneer met de bril van de hedendaagse criminologie wordt teruggekeken, kan het lijken alsof bepaalde hedendaagse ideeën rechtstreeks afstammen van wijsgerige stromingen in het verleden, maar wanneer we die zo voorstellen worden ze uit het verband van hun tijd gerukt. De criminologie is een wetenschappelijke discipline waarin met wetenschappelijke waarnemingen onderzoek wordt gedaan en waarin op basis daarvan theorieën worden geformuleerd die weer op hun houdbaarheid worden getoetst door verder wetenschappelijk onderzoek. Veel van het oude denken over misdaad en straf voldoet niet aan deze definitie (Emsley, 2007). Dat wil niet zeggen dat het oude denken niet het bestuderen waard is. Hier liggen de wortels van het moderne strafrecht en de actuele criminologie.

1.3.1 Van de klassieke oudheid tot de middeleeuwen

Een van de oudste bekende geschriften over misdaad en straf betreft de wetten die in circa 1750 voor Christus werden opgesteld door koning Hammurabi van Mesopotamië. Deze Codex Hammurabi bevat naast regels over familierecht en handel ook bepalingen over onder andere diefstal, heling, moord en geweldpleging. Op deze overtredingen stonden draconische straffen. In de Codex stonden tevens bepalingen over de schadevergoeding aan het slachtoffer. Indien de dader niet kon worden gevonden, was de gemeente waarin het misdrijf was gepleegd verplicht de schade te vergoeden. Hammurabi schreef de Codex naar eigen zeggen om de goden te behagen. Een godsdienstige rechtvaardiging voor straffen zullen we nog in de hele geschiedenis tegenkomen. Waarschijnlijk was Hammurabi als wetgever niet uniek: archeologen hebben zijn wetten gevonden, maar er waren in het oude Midden-Oosten vele volken met soortgelijke wetten.

Denken over misdaad en straf vinden we ook terug bij de oude Grieken. In zijn invloedrijke geschrift De Staat (geschreven omstreeks 380 voor Christus) maakte de filosoof Plato een onderscheid tussen drie soorten mensen op basis van hun ‘zielsdeel’. De hoogste klasse zijn de wijsgeren. De laagste klasse mensen wordt volgens Plato gedreven door begeerte en genot. Een volgens Plato verwerpelijke staatsvorm is de democratie, omdat die wordt bestuurd door dit soort mensen, die hij aanduidt als ‘darren’ (bijen). Hij maakt daarbij een onderscheid tussen darren met angels (criminelen) en darren zonder angels (bedelaars).

Zoals bekend heeft de oude Griekse cultuur een sterke invloed gehad op de cultuur van het Romeinse rijk. Dit rijk omvatte het grootse deel van Europa en het Middellandse Zeegebied van circa de tweede eeuw voor Christus tot de vijfde eeuw na Christus. Het huidige recht in de Europese landen (en daarmee in alle landen van de wereld waarnaar Europees recht door onder andere kolonialisme is geëxporteerd) is in belangrijke mate gebaseerd op het oude Romeinse recht. Woorden die we in het hedendaagse strafrecht en de criminologie gebruiken, hebben ook hun oorsprong in het Romeinse recht, zoals criminaliteit, delict en ook bijvoorbeeld fraude (Feenstra, 1984). Toch is het belangrijk te beseffen dat het Romeinse strafrecht was beperkt tot misdrijven tegen de staat of de openbare orde, zoals landverraad en godslastering. Zaken die tegenwoordig onder het strafrecht vallen, zoals diefstal of mishandeling, werden in het Romeinse recht gezien als conflicten tussen burgers, waarbij het recht geen interventie van de overheid voorschreef, maar ruimte bood voor conflictoplossing en schadevergoeding. Het was de taak van de familieoudsten om conflicten met andere families te beslechten. Vrouwen, kinderen en slaven waren in het Romeinse Rijk geheel rechteloos.

Na het uiteenvallen van het Romeinse rijk in de vijfde eeuw bleef men in de gebieden die tot het Romeinse rijk hadden behoord het Romeinse recht gebruiken en verder ontwikkelen. Daarbij werden inheemse gebruiken en rechtsregels geïncorporeerd. Net als de Romeinen kenden de Germanen een rechtsstelsel dat vooral was gericht op het oplossen van conflicten tussen stammen of leden van een stam, bijvoorbeeld door schadevergoeding (zoengeld). Op het zich onttrekken aan deze verplichte conflictoplossing door bijvoorbeeld opnieuw geweld te plegen, stonden zware straffen omdat daardoor de ‘vrede’ werd verstoord. Het Germaanse leenstelsel werd door keizer Karel de Grote ontwikkeld tot het feodale stelsel dat hij gebruikte om zijn grote rijk te besturen. Daarbij stelde hij leenmannen aan die delen van het gebied voor hem bestuurden. Deze konden delen weer laten beheren door vazallen, waaruit in de late middeleeuwen de hogere en lagere adel ontstond. In de loop der tijd verschoof daarbij het machtsevenwicht van de vorst naar lokale leenheren, zoals hertogen en graven. Zij begonnen hun leen en alles wat daartoe behoorde als hun privé-eigendom te beschouwen, inclusief onroerende en roerende zaken en bewoners (horigen). Criminele gedragingen zoals diefstal en geweld werden minder beschouwd als onrechtmatige daden jegens medeburgers, maar meer als inbreuken op de rechten van de leenheer en werden om die reden bestraft. Er ontstond daarmee ook een verschuiving in de rechtvaardiging van het bestraffen van misdaad. Deze werd traditioneel ingegeven door solidariteit met het slachtoffer en de daaruit voortkomende behoefte aan vergelding. Juridische en religieuze hervormers streefden vanaf het eind van de middeleeuwen naar een rechtvaardiging van het strafrecht die gebaseerd was op de autoriteiten die ze vertegenwoordigden. In dit model waren de belangrijkste partijen die werden geschaad door een misdrijf niet langer het slachtoffer en zijn of haar familie, maar de wettige vorst en God zelf (Harrington, 2012). In de late middeleeuwen en ook daarna werd crimineel gedrag niet gezien als een conflict tussen burgers, maar als manifestatie van ‘het kwade’ en ‘de zondige mens’ die volgens het Christelijke geloof in ons allen zit.

Op het Europese continent verschoof het strafproces van een accusatoir naar een inquisitoir systeem. In een accusatoir systeem worden misdrijven beschouwd als particuliere aangelegenheden waarvan de oplossing door overheidsbemiddeling tot stand komt. In een inquisitoir systeem worden misdrijven gezien als schendingen van het vorstelijke vredesgebod waartegen dus de overheid met inzet van alle middelen dient op te treden. Dit inquisitoire systeem, inclusief de mogelijkheid tot toepassing van marteling voor bewijsvergaring, is neergelegd in de eerste publicatie over misdaad en straf in de Nederlanden: Practycke ende handbouck in criminele zaeken uit 1555 (Fijnaut, 2014).

1.3.2 Van de Renaissance naar de Verlichting

In de Renaissance ontstond niet alleen een hernieuwde belangstelling voor kunst en cultuur uit de klassieke oudheid, maar kwamen vanuit het humanistisch denken ook nieuwe denkbeelden over misdaad en straf op. In het humanisme was levensbeschouwing niet langer gebaseerd op het goddelijke en wat de kerk daarover voorschreef, maar op de ratio en universele waarden zoals menselijke waardigheid. De bekendste Nederlandse denker op dit terrein is Coornhert die in 1567 Boeventucht, ofte Middelen tot mindering der schadelyke ledighghanghers schreef. Hierin schreef hij over wat volgens hem oorzaken van criminaliteit waren en deed hij aanbevelingen voor een effectievere bestrijding van criminaliteit. Volgens Fijnaut is dit ‘het eerste Nederlandstalige criminologische traktaat avant la lettre’ (Fijnaut, 2014).

Coornhert maakte zich zorgen over het hoge niveau van criminaliteit dat hij in zijn samenleving waarnam. Naar zijn idee nam het aantal ‘rabauwen’ en ‘schadelijk leeglopers’ toe door de lage pakkans en de geringe afschrikking door de doodstraf. Hij pleitte voor een ‘straffe bitterder wesende dan die dood zelve’. Volgens Coornhert was de doodstraf niet afschrikwekkend genoeg omdat een ellendig voortleven altijd nog minder aangenaam is dan een snelle dood. Daarom deed hij een pleidooi voor werkstraffen die nog afschrikwekkender zouden zijn en ontwikkelde hij een voorstel voor dwangarbeid op roeischepen, die het openbaar vervoer tussen de Hollandse steden zouden kunnen vormen. Naast afschrikking van potentiële misdrijfplegers was het doel van straffen het nuttig gebruikmaken van veroordeelde wetsovertreders.

Revolutionair voor zijn tijd was ook dat Coornhert pleitte voor de bouw van gevangenissen om misdrijfplegers tijdens detentie een ambacht te leren en nuttig werk te laten doen in plaats van ze ter dood te brengen of lijfstraffen uit te delen. Hoewel hij er zelf niet direct bij betrokken was, wordt algemeen aangenomen dat denkbeelden zoals die van Coornhert ertoe hebben geleid dat in 1596 de eerste gevangenis in Europa werd geopend. In dit rasphuis in Amsterdam, een ‘Huis ter kastijding van kwaaddoeners’, moest de zware arbeid van het raspen van hardhout voor verfproductie, landlopers en misdadigers weer op het rechte pad brengen. De poort van dit rasphuis is nog zichtbaar bij de ingang van winkelcentrum De Kalvertoren aan de Heiligeweg. Later is ook het ‘spinhuis’ geopend voor delinquente vrouwen.

1.3.3 De klassieke school

Aan het einde van de zeventiende eeuw ontstond een culturele stroming en intellectuele beweging die is aangeduid als de ‘Verlichting’. Nog sterker dan in de Renaissance ontstond het idee dat de mens in staat is door de rede – het gezond menselijk verstand – de wereld te begrijpen en te verbeteren. De propagandisten van de Verlichting bestreden (bij)geloof, misbruik van recht in kerk en staat en intolerantie, omdat die de wilsvrijheid van het individu aan banden leggen en inbreuk maken op zijn menselijke waardigheid. Verlicht denken had ook betrekking op misdaad en strafrecht. Verlichters wilden de absolute macht van de vorst aan banden leggen, rechtelijke willekeur voorkomen en wrede – onbeschaafde – straffen uitbannen. Verlichters hadden een voluntaristisch, dat wil zeggen niet-deterministisch mensbeeld en zagen de mens als homo economicus: een op grond van de vrije wilsbeschikking – de ratio – handelende mens die voor- en nadelen van gedragsalternatieven afweegt.

De invloedrijkste uitdrager van deze verlichte ideeën over misdaad en straf is Cesare Beccaria, een Italiaanse filosoof die in 1764 het zeer invloedrijke manifest Dei delitti e delle pene (‘Over misdaad en straf’) publiceerde. Beccaria was een volgeling van een belangrijke Franse verlichtingsdenker, Jean-Jacques Rousseau, volgens wie wetten een maximaal geluk voor een maximaal aantal mensen dienen te bewerkstelligen. Volgens Rousseau berust de rechtsmacht van de staat op een maatschappelijk contract dat de burgers vrijwillig zijn aangegaan. Criminaliteit was volgens Beccaria een overtreding van dat contract en zou ook alleen in de mate van de inbreuk op het contract moeten worden bestraft, het zogenoemde proportionaliteitsbeginsel. Bovendien was wreed en overmatig zwaar straffen in strijd met het utilitaristische principe: er zou daardoor minder geluk zijn. Daarmee verzette Beccaria zich ook tegen het in zijn ogen barbaarse inquisitoire strafproces waarin marteling werd toegepast. Het idee van utilitarisme noodzaakte echter wel tot oplegging van straffen, want zonder straf zou misdaad voor velen te aantrekkelijk zijn. Strafzekerheid was dus belangrijk, maar de straf moest dan wel op maat zijn (gelijkheidsbeginsel), op basis van duidelijke wetten opgelegd (legaliteitsbeginsel) en niet willekeurig toegepast. Het werk van Beccaria was zeer invloedrijk en kende ook verschillende Nederlandse navolgers (Fijnaut, 2009). De beginselen van Beccaria staan tegenwoordig bekend als de klassieke strafrechtsfilosofie. Het legaliteitsbeginsel, gelijkheidsbeginsel en proportionaliteitsbeginsel zijn nog steeds de pijlers van ons strafrechtsysteem.

1.3.4 De positivistische school

De negentiende eeuw kenmerkte zich door een sterke ontwikkeling in technologie en wetenschap, waaronder de sociale wetenschappen en de statistiek. Dit leidde tot een ander mensbeeld waarin het idee van de rationeel handelende mens op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten werd bestreden als fictie. In plaats van door de geesteswetenschappen werd het denken over misdaad en straf sterk beïnvloed door de natuurwetenschappen. Dit leidde tot een meer deterministisch mensbeeld: de vrijheid van handelen van de mensen wordt sterk beperkt door mogelijkheden en omstandigheden. Menselijk gedrag wordt bepaald door factoren waarop die mens zelf weinig invloed heeft. Dus is ook criminaliteit gedetermineerd gedrag.

Deze stroming is ‘positief’ of ‘positivistisch’ genoemd; niet omdat het per se een hoopvol of optimistisch mensbeeld bood, maar omdat men dacht dat menselijk gedrag met de methoden van de natuurwetenschappen bestudeerd kon en moest worden. Het woord positief wordt hier gebruikt in de zin van gericht op de bestudering van waarneembare feiten; dit in tegenstelling tot het wijsgerige en sterk normatieve karakter van de ideeën waarop de klassieke school was gebaseerd. De positivistische school had een empirisch ideaal: dat de werkelijkheid door wetenschappelijk onderzoek valt waar te nemen en te verklaren. Positivisten probeerden op basis van observatie, meting en inductief redeneren de oorzaken van misdaad vast te stellen. Positivisten bestreden daarom het verlichte idee van gelijk straffen voor gelijke gevallen omdat dit verschillen tussen daders veronachtzaamt. Het gevangenzetten van misdadigers zou niet gericht moeten zijn op leedtoevoeging, maar op behandeling en het voorkomen van herhaling.

1.3.5 De Italiaanse antropologieschool

Antropologie is de studie van de mens. Deze stroming zocht de oorzaken van crimineel gedrag in de individuele mens en was sterk beïnvloed door de medische wetenschap. Door systematische observatie probeerde men de medische factoren te vinden die crimineel gedrag veroorzaken. Men was dus op zoek naar de ‘criminele mens’. De belangrijkste naam die verbonden is met deze stroming is die van de Italiaan Cesare Lombroso. Lombroso was een gevangenisarts die rond 1870 de uiterlijke kenmerken van zijn patiënten systematisch ging meten met voor zijn tijd geavanceerde apparatuur. Dit noemde hij de positivistische methode (Scuola Positiva). Op basis van onderzoek van circa 3.800 gevangenen en 383 schedels van gestorven misdadigers meende hij de uiterlijke kenmerken van criminelen te kunnen herkennen: onder andere een laag voorhoofd, brede kaken, zware, vaak doorlopende wenkbrauwen, scheve neus, en grote oren. Hij publiceerde daarover in 1876 het boek L’uomo delinquente (‘De criminele mens’).

Lombroso beweerde dat criminaliteit zijn oorsprong vindt in het feit dat de criminele mens berust op een terugval in het evolutieproces – een verschijnsel dat atavisme werd genoemd – en biologisch gedetermineerd is om delicten te plegen. Criminelen zijn vanuit biologisch perspectief een soort misbaksels van de natuur. Criminelen hadden de eigenschappen van ‘wilden’. Dit zou niet alleen blijken uit hun gelaatsuitdrukking, maar ook uit hun voorliefde voor tatoeages en het primitieve karakter van door hen gemaakte schilderijen. Lombroso’s sterk door Darwins evolutietheorie geïnspireerde benadering werd aanvankelijk de ‘criminele antropologie’ genoemd.

Afbeelding 1.3 Uit Les applications de l’anthropologie criminelle door Cesare Lombroso. Instrument om op simpele wijze de maten van het lichaam te meten

Internationaal kreeg de antropologieschool een stormachtig onthaal dat leidde tot genootschappen, congressen en tijdschriften. Lombroso is ook buiten de academische wereld een bekende figuur geworden. Hij figureert zelfs in romans van Lev Tolstoj en Bram Stoker. Ook bij beleidsmakers was de stroming populair: hij verleende respectabiliteit aan reeds bestaande burgerlijke vooroordelen over ‘geboren misdadigers’. Tevens bood het nieuwe, sterk uitgebreide gevangenissysteem uitstekende gelegenheden tot onderzoek onder gedetineerde criminelen. Ook in Nederland was het gedachtegoed van Lombroso en de Italiaanse antropologieschool populair. In 1896 werd een navolgeling, Arnold Aletrino, aan de Universiteit van Amsterdam aangesteld als de eerste Nederlandse ‘privaatdocent’ in de criminele antropologie. Hij vergeleek de schedelinhoud van onder meer geneesheren, politieofficieren en brandweerlieden met die van moordenaars (Aletrino, 1902). De uitkomsten van deze studie zijn weergeven in tabel 1.1. Aletrino’s commentaar bij deze ‘vergelijkende tabel der maten bij niet-veroordeelden, veroordeelden en krankzinnigen’ was: ‘Het overwegend kleiner blijven der voorhoofdsmaten en het groter blijven van de lin. bigoniaca bij imbecielen, epileptici, paranoiisten en moordenaars blijkt hieruit duidelijk.’

Tabel 1.1 Meetresultaten van A. Aletrino ter toetsing van Lombroso’s theorie over de geboren misdadiger
Bron: A. Aletrino, geciteerd in Bonger, 1932.

Maten
Winkler
Deknatek
Aletrino
Berends
Winkler

50
geneesheren
50
soldaten
50
insp. van politie
50
brig. van politie
50
agenten van politie
50
journalisten
50
brandwachts
50
paranoialijders
50
epileptici
50
imbecielen
50
moordenaars

Horizontale omtrek
570,74
561,76
563,62
552,64
557,20
560,36
550,64
550,64
554,86
548,32
561,82

Linea binauricularis
128,10
127,30
139,46
135,70
135,48
135,40
134,56
129,68
128,98
127,88
128,23

Gr. voorhoofdsbr.
141,00
139,16
144,54
142,26
138,84
141,56
140,32
134,20
136,32
133,74
135,51

Kl. voorhoofdsbr.
110,24
111,24
110,88
110,10
111,62
109,92
109,84
107,46
106,54
105,88
108,82

Gr. lin.bizygom.
140,20
138,12
142,14
138,84
139,90
135,88
140,18
140,16
139,08
138,00
140,24

Kl. lin.bizygom.
117,86
109,20
104,92
108,10
107,54
105,70
104,48
122,72
120,94
119,88
114,57

Lin. bigoniaca
97,48
93,48
106,69
104,42
107,00
101,78
102,54
108,48
108,14
105,96
110,31

Oorkinlijn
290,38
278,72
305,58
301,12
297,80
299,56
297,56
283,14
290,78
285,32
294,66

In de loop van de twintigste eeuw is het gedachtegoed van Lombroso en de Italiaanse antropologieschool in diskrediet geraakt. Aan de vage theorie van ‘atavisme’ konden geen duidelijke hypothesen worden ontleend en deze werd door antropologen en biologen bovendien verworpen. De onderzoeksmethoden van de school voldeden veelal niet aan de huidige maatstaven. De steekproeven van de onderzochte misdadigers en controlegroepen waren bijvoorbeeld niet op een verantwoorde wijze tot stand gekomen en de verschillen waren niet getoetst op statistische significantie. Andere onderzoekers konden Lombroso’s uitkomsten dan ook vaak niet repliceren. Omdat Lombroso in beginsel als een der eersten nauwkeurige metingen verrichtte van kenmerken die crimineel gedrag zouden kunnen verklaren – zijn lijfspreuk was: ‘mesurare, mesurare!’ – wordt hij desalniettemin beschouwd als een van de grondleggers van de criminologie.

De Italiaanse school is vooral in diskrediet gekomen door de latere ontwikkelingen in nazi-Duitsland. In de context van de nazificering van Duitsland vanaf de jaren twintig van de vorige eeuw, toen Lombroso zelf overigens al was overleden, werd het gedachtegoed van de criminele antropologie doorontwikkeld tot de Kriminalbiologie. De gedachte dat bepaalde soorten mensen gedetermineerd zijn tot crimineel of asociaal gedrag en ook op uiterlijkheden herkenbaar zijn, paste goed in de rassenideologie van de nazi’s. Verondersteld minderwaardige mensen zoals gewoontemisdadigers werden op grote schaal vermoord of op zijn minst gesteriliseerd (Rafter, 2008). Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft deze rassenideologie geleid tot wat wel de grootste misdaad aller tijden wordt genoemd: de Holocaust/Shoah. Meer dan zes miljoen, in hoofdzaak Joodse mensen zijn vermoord vanwege hun vermeende biologische oorsprong.

Door het nazisme was onderzoek naar biologische oorzaken van crimineel gedrag besmet geraakt en dit bleef decennialang taboe in de criminologie. Dat werd duidelijk toen begin jaren tachtig van de twintigste eeuw de Leidse hoogleraar criminologie Buikhuisen onderzoek wilde doen naar biologische factoren, zoals angstgevoeligheid, en hun wisselwerking met sociale oorzaken bij de ontwikkeling van crimineel gedrag. Buikhuisens werk werd verketterd door sommige collega’s en de media en hij werd beschimpt als fascist en ‘de nieuwe Lombroso’. Hij zag zich genoodzaakt na enkele jaren zijn ambt definitief neer te leggen en het vak te verlaten. Door ontwikkelingen in de medische wetenschap wordt onderzoek naar mogelijke biologische factoren die samenhangen met crimineel – in het bijzonder gewelddadig – gedrag, thans algemeen gezien als belangrijk en, met het oog op preventie, veelbelovend. In hoofdstuk 4 zal er uitvoerig aandacht aan worden besteed. Het geniet ook bij het grote publiek weer veel belangstelling, getuige het succes van populairwetenschappelijke boeken erover.

1.3.6 De Franse milieuschool

De tweede stroming binnen de positivistische school is ontstaan door de ontwikkeling van de sociologie en de statistiek. De Franse keizer Napoleon heeft aan het begin van de negentiende eeuw op het Europese continent veel aspecten van een modern overheidsapparaat ingevoerd die we vandaag vanzelfsprekend vinden: een centraal en uniform georganiseerd systeem van bestuurlijke overheden, politie, Openbaar Ministerie en rechterlijke macht. Bovendien werden al deze overheidsorganen geacht registraties bij te houden van hun activiteiten, zoals de burgerlijke stand en de justitiële statistiek (aantallen veroordelingen). Deze registraties bleken een interessante bron voor statistisch wetenschappelijk onderzoek.

De Belgische wiskundige Adolphe Quetelet was een van de eersten die statistische methoden in de sociale wetenschappen toepaste. Rekenmethoden die hij als natuurkundige gebruikte voor astronomische waarnemingen ging hij toepassen op de nieuwe overheidsregistraties om sociale fenomenen te begrijpen, waaronder criminaliteit. Quetelet stelde vast dat de aantallen gepleegde misdrijven in een gebied betrekkelijk stabiel waren. Dit deed hem veronderstellen dat hieraan niet, zoals aangenomen door de klassieke school, de vrije wilsbesluiten van individuen ten grondslag lagen, maar maatschappelijke wetmatigheden (bijvoorbeeld de invloed van verstedelijking of armoede). Quetelet was daarmee een voorloper van de Franse milieuschool die verbanden zocht tussen menselijk gedrag en kenmerken van de samenleving. Vooral de Fransman Alexandre Lacassagne verdedigde een sociaal determinisme waarmee hij zich sterk tegen Lombroso keerde: het is de sociale omgeving die iemand tot criminaliteit brengt (o.a. Lacassagne, 1913). Aanhakend bij Pasteurs bacteriologie verkondigde hij de stelling dat de criminele mens gezien moet worden als een bacterie die alleen op een ‘gunstige’ voedingsbodem kan groeien. Een beroemde uitspraak van hem is: ‘Iedere maatschappij krijgt derhalve de criminaliteit die zij verdient.’ Deze benadering is bekend geworden onder de naam Franse milieuschool als tegenhanger van de Italiaanse biologieschool. Ook de Franse socioloog Gabriel Tarde die meende dat crimineel gedrag vooral voorkomt uit de neiging van mensen om elkaars gedrag te imiteren, behoort tot deze sociologische traditie (Tarde, 1890).

1.3.7 Socialistische criminologie

De strijd binnen de positivistische criminologie tussen de antropologieschool en de milieuschool leidde tot studies die inzichten uit beide richtingen integreerden en oorzaken van crimineel gedrag zochten in zowel biologische als sociologische factoren. De bekendste is de ‘criminele sociologie’ van Ferri (1885). Zijn criminologische denkbeelden weken aanvankelijk weinig af van een andere voormalige aanhanger van de Italiaanse antropologieschool, Garofalo (1885), die ook een integratieve studie publiceerde en daaraan als eerste de titel Criminologia (‘Criminologie’) meegaf. Desalniettemin raakte beide heren verwikkeld in een verhit debat over met name de zin van het strafrecht. Voor Ferri deed straffen als middel tegen criminaliteit in achterlijkheid weinig onder voor aderlaten als middel tegen ziekte, terwijl Garofalo voorstaander was van harde strafrechtelijke repressie. Dit debat voltrok zich minder langs wetenschapstheoretische lijnen als wel langs politieke lijnen. Ferri was een aanhanger van het socialisme, Garofalo was antisocialistisch. Hiermee openbaarde zich een politieke scheidslijn die zowel het politiek denken over misdaad en straf alsook de criminologie zelf lange tijd zou tekenen.

Het deel van de criminologie dat vooral oog had voor maatschappelijke omstandigheden ontwikkelde zich van criminele sociologie tot socialistische criminologie. In het begin van de twintigste eeuw werden de socialistische en communistische denkbeelden van Marx en Engels populair in veel academische kringen, waaronder die van de criminologie. Daarmee kregen criminologen meer aandacht voor economische (machts-)verhoudingen in de samenleving. Het geloof ontstond dat door socialistische transformatie van de samenleving de misdaad zou verdwijnen.

In 1922 werd de eerste Nederlandse hoogleraar criminologie aangesteld aan de Universiteit van Amsterdam. Willem Bonger bouwde voort op de traditie van de Franse milieuschool, maar was ook socialist en in zijn denken geïnspireerd door het marxisme. Hij legde een zwaar accent op de relatie tussen de ontwikkeling van de criminaliteit en economische condities. Ook was hij een van de eersten die wees op wat later witteboordencriminaliteit is gaan heten: criminaliteit gepleegd door lieden die tot de maatschappelijke elite behoren. Als socialist keerde Bonger zich sterk tegen de neo-Lombrosiaanse belangstelling van de nazi’s voor de Kriminalbiologie. Hij pleegde enkele dagen na de inval van het Duitse leger in Nederland suïcide.

Box 1.2 Criminaliteit en de prijs van een brood

In zijn proefschrift haalt de Nederlandse criminoloog Bonger het onderzoek aan van de Duitse criminoloog Von Mayr. Aan de theorie dat crimineel gedrag voortkomt uit economische ontbering ontleende Von Mayr de hypothese dat het aantal diefstallen gelijke tred zou houden met de prijs van elementaire levensmiddelen (bijvoorbeeld de broodprijs). Indien in een streek de graan- of broodprijzen zouden stijgen, dan zouden de allerarmsten uit pure nooddruft uit stelen moeten gaan en zou dus weldra het aantal veroordelingen voor diefstallen stijgen. Von Mayr toetste deze hypothese met behulp van gegevens over het aantal arrestaties voor diefstal en de broodprijs van Duitse deelstaten over een langere periode. In figuur 1.2 is een overdruk uit een van Bongers boeken opgenomen waaruit de relatie tussen deze twee variabelen zou blijken. De broodprijs was het hoogst in de jaren 1845-1847 en 1853-1856. Dit zijn tevens piekjaren voor de aantallen gearresteerde dieven en zwervers. De broodprijzen waren het laagst in 1835 en 1848-1850. In die jaren werden er relatief weinig arrestaties geregistreerd. Von Mayr stelde in Beieren vast dat er een vaste verhouding was tussen de roggeprijs en het aantal arrestaties voor diefstal. Evenals Aletrino’s schedelmetingen heeft Von Mayrs Sechsergesetz de toets der empirische kritiek niet doorstaan. In de meeste latere studies bleek het veronderstelde verband afwezig. Deze theoretisch gefundeerde hypothese vormt overigens nog steeds een goede illustratie van het soort verbanden waarnaar de sociologische criminologie op zoek is. Het is tevens, net als de schedelmetingen van Lombroso en Aletrino, een goed voorbeeld van criminologische hypothesetoetsing door middel van kwantificerend empirisch onderzoek. De theorieën van Lombroso/Aletrino en Bonger/Von Mayr gelden als achterhaald. Maar de theoretische richtingen die zij vertegenwoordigden, vormen nog steeds de twee hoofdstromen binnen het criminologische onderzoek naar de oorzaken van criminaliteit (ofwel binnen de etiologische criminologie).

Figuur 1.2 De relatie tussen graanprijzen (roggebrood) en door de politie in Beieren geregistreerde gevallen van diefstal, bedelarij en landloperij volgens ‘Inleiding tot de Criminologie’ van Bonger
Bron: Bonger, 1932.

Met enige cynisme kan de communistische staat die na de revolutie van 1917 in de Sovjet-Unie werd gevestigd, worden gezien als een criminologisch experiment. Communistische denkers zoals Marx en Engels en criminologische volgers zoals Ferri voorspelden immers dat de criminaliteit zou verdwijnen binnen een samenleving met een grotere sociale gelijkheid en een minder onderdrukkend justitieel overheidsapparaat. In het eerste decennium na de revolutie was er sprake van een opbloei van de criminologie in de Sovjet-Unie en was er zelfs enige ruimte voor empirisch onderzoek naar de gevolgen voor de criminaliteit van de grote socialistische hervormingen. Met de verwording van het communistische bewind tot een totalitaire staat onder Stalin kwam aan deze ruimte snel een einde (Shelley, 1996). Vooraanstaande Russische criminologen werden gearresteerd en naar Siberië verbannen of zelfs ter dood gebracht. Alle bestaande criminologische instituten werden gesloten. Er was geen plaats meer voor een andere realiteit dan die van de communistische politiestaat: misdadigers waren vijanden van de staat en moesten hard worden aangepakt. Dit had tot gevolg dat miljoenen ‘criminelen’ naar werk- en heropvoedingskampen werden gestuurd en daar omkwamen. Net als de Holocaust was het een staatsmisdaad op kolossale schaal waarop in hoofdstuk 9 nader wordt ingegaan. Na de Tweede Wereldoorlog kwam er in communistische landen meer ruimte voor de criminologie voor zover die in lijn was met marxistische opvattingen over misdaad en de criminele politiek van het regime kon ondersteunen. In de socialistische Volksrepubliek China wordt het vak criminologie echter nog steeds niet of nauwelijks als zelfstandige wetenschappelijke discipline onderwezen (Cao, Sun & Hebenton, 2013).

1.3.8 Nieuwe Richting en kritische criminologie

Voortbouwend op de stand van de criminele antropologie en de criminele sociologie ontstond rond 1900 in Nederland de zogenaamde ‘Nieuwe Richting’ in de strafrechtswetenschappen. In de ‘Nieuwe Richting’ zijn de in de criminologie opgekomen inzichten in oorzaken van criminaliteit geïntegreerd. De invloed van de Nieuwe Richting was zo groot dat die leidde tot diverse hervormingen in het strafrecht, waaronder introductie van de criminalistiek (forensic sciences) bij de opsporing en de reclassering bij de strafexecutie. In de jaren vijftig van de twintigste eeuw werd deze vooroorlogse erfenis van de criminologie opgepakt door in het bijzonder enkele Utrechtse criminologen en strafrechtsgeleerden wier namen vandaag nog instituten sieren: Pompe, Kempe en Baan. Deze Utrechtse school probeerde het leerstuk van de vrije wil te combineren met deterministische theorieën en in de strafrechtspraktijk toe te passen: door enerzijds de dader verantwoordelijk te houden voor zijn gedrag, maar anderzijds ook oog te hebben voor de omstandigheden die hem tot zijn daad hebben gebracht. Dit betekende onder meer dat de delinquent als mens moest worden gerespecteerd: de wijze van bejegening zou van grote invloed zijn op de kans op recidive. De criminologie gold als hulpwetenschap van het strafrecht en diende vooral om de toepassing ervan te verbeteren. De Utrechtse school had een sterke invloed op de strafrechtspleging in het naoorlogse Nederland. Het strafrecht werd gezien als uiterste middel, met een sterk accent op de doelen van behandeling en resocialisatie, en minder op leedtoevoeging als vergelding. Mede door deze invloed heeft Nederland in vergelijking met andere landen lange tijd een zeer laag aantal gedetineerden gehad en een uitgebreid systeem voor de behandeling van geestelijk gestoorde delinquenten (de tbs-inrichtingen).

Wellicht verassend – gezien het lot van de criminologie in communistische staten – is de heropleving van de belangstelling voor marxistische criminologie in de jaren zeventig van de vorige eeuw in veel westerse landen. De sleutelbegrippen van deze zogenoemde ‘kritische criminologie’ waren machtsongelijkheid, labeling of stigmatisering van delinquenten, en secundaire deviantie. De Engelse criminologen Taylor, Walton & Young (1975) betoogden dat de strafwetgeving en de strafrechtelijke praktijk vooral dienen tot bescherming van de belangen van de maatschappelijke elite (invloedrijke groepen in de samenleving). Veel aandacht ging uit naar het willekeurige, onderdrukkende en discriminerende karakter van de praktijk van de strafrechtspleging. Kritische criminologen concentreerden zich op vragen over criminaliseringsprocessen: hoe verloopt de totstandkoming van nieuwe wetten en hoe worden de opsporingsprioriteiten van de politie bepaald? Welke belangen van invloedrijke groepen spelen daarbij een rol? Waarom zijn sommige gedragingen die elders niet onder de strafwetgeving vallen in het eigen land strafbaar? De kritische criminologie staat in veel opzichten haaks op de positivistische criminologie. Niet de misdaad en de oorzaken ervan staan centraal, maar de problematische kanten van de strafrechtspleging als reactie op criminaliteit. Ook was de kritische criminologie meer gericht op normatieve, maatschappijkritische analyses dan op het uitvoeren van empirisch onderzoek.

In Nederland werd de kritische criminologie vooral vertegenwoordigd door de Rotterdamse criminologen Hoefnagels en Hulsman en aan de Vrije Universiteit in Amsterdam door Bianchi. Hoefnagels (1980) zag de eerder besproken processen van criminalisering en decriminalisering als het eigenlijke onderwerp van de criminologie. Zijn leerboek had als titel The Other Side of Criminology. Bianchi en Hulsman bepleitten de geleidelijke vervanging van het strafrecht door nieuwe vormen van conflictoplossing (abolitionisme). In hoofdstuk 5 zullen in het bijzonder de theorieën over het labelen van delinquenten en het daarop gebaseerde begrip ‘secondaire deviantie’ nog uitvoerig aan de orde komen. In hoofdstuk 8 wordt teruggekomen op de pleidooien voor alternatieve afdoening van misdrijven (herstelrecht).

1.3.9 Veramerikanisering van de criminologie

Vanaf de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw werd vooral de Amerikaanse criminologie erg invloedrijk. Aanvankelijk bouwde de Amerikaanse criminologie voort op haar Europese wortels, maar al snel richtte zij zich op de criminologische vraagstukken die voortkwamen uit de snelle ontwikkelingen binnen de Amerikaanse samenleving. Een eerste voorbeeld zijn de studies van de Chicago-school naar de criminaliteit in bepaalde buurten in grote industriële steden. De verklaring hiervoor werd gezocht in de maatschappelijke omgeving. Het ging om oudere buurten met vervallen en goedkope huizen waar de armsten van de stad woonden, veelal immigranten en waarbinnen dus vele culturen bij elkaar kwamen. Het gevolg hiervan zou een gebrek aan sociale samenhang en gemeenschapsstructuren zijn, en daardoor zou er veel criminaliteit voorkomen.

Een tweede voorbeeld van de Amerikaanse criminologie is het werk van de socioloog Merton (1938), de opsteller van de anomie- of straintheorie. Volgens Merton kwam de toegenomen misdaad in Amerikaanse steden voort uit de tegenstelling tussen de officiële ideologie van de American dream – vrijheid en gelijkheid voor iedereen: van liftjongen tot miljonair – en de werkelijkheid van geringe kansen voor de migranten en zwarten in achterstandswijken. De gedepriveerden zouden weinig kansen hebben om de American dream op legale wijze te verwezenlijken en daarom grijpen naar illegale manieren om carrière te maken. In hoofdstuk 5 zullen deze sociologische theorieën nog uitgebreid aan de orde komen.

In de jaren zeventig van de twintigste eeuw was de kritische criminologie ook in de Verenigde Staten invloedrijk. Binnen de Amerikaanse criminologische onderzoeksagenda lag de nadruk vooral op de oververtegenwoordiging van Afro-Amerikanen in de gevangenissen, en onder ter dood veroordeelden. In een latere fase kwam hierbij de opkomst van de feministische criminologie die met name aandacht vroeg voor seksueel geweld en huiselijk geweld tegen vrouwen en meisjes. Het centrum van de Amerikaanse kritische criminologie was het criminologische instituut van de Universiteit van Berkeley in Californië. Staf en studenten van dit instituut namen actief deel aan het studentenverzet tegen de Vietnamoorlog en onderhielden banden met de Black Pantherbeweging. Dit toonaangevende instituut werd in 1976 mede om die reden onder druk van de toenmalige republikeinse gouverneur van de staat Californië – en latere president van Amerika – Ronald Reagan, opgeheven.

De Amerikaanse criminologie met zijn sociologische oriëntatie heeft een sterke invloed gehad op de criminologie in Europa, mede door het wegvallen en deels politiek besmet raken van de Europese criminologie in de Tweede Wereldoorlog. Deze invloed is vandaag nog sterk herkenbaar in de Europese, maar ook in de Australische en de opkomende Aziatische criminologie. Amerikaans-Engels is de lingua franca geworden van de Europese en globale criminologie. Veel Europese criminologen toetsen met Europese data in Amerika ontwikkelde theorieën met in Amerika ontwikkelde onderzoeksmethoden en statistische technieken. In 2000 is weliswaar de European Society of Criminology opgericht, maar de jaarlijkse congressen zijn gemodelleerd naar het voorbeeld van die van de American Society of Criminology. Dit heeft enerzijds tot voordeel dat een op Amerikaanse leest geschoeide mondiale criminologie is ontstaan, waarin criminologen van over de hele wereld elkaar verstaan. Anderzijds moet ervoor worden gewaakt dat waardevolle nationale criminologische tradities, die juist van belang kunnen zijn voor het doorgronden van lokale criminologische vraagstukken, niet verdwijnen. Het is dan ook goed dat er onlangs een handboek over criminologie in Europa is verschenen (Body-Gendrot e.a., 2013) en dat er nog steeds een Nederlandstalig Tijdschrift voor Criminologie en een Nederlandse Vereniging voor Criminologie bestaan.

1.3.10 Nieuwe zakelijkheid

Met de wederopbouw van de economie na de Tweede Wereldoorlog en de stijging van de welvaart en daarmee van de gelegenheden om delicten te plegen, gingen ook de criminaliteitscijfers stijgen. Met name de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw kenden een sterke stijging van de criminaliteit, die mede het gevolg was van toenemend druggebruik in de grote steden. Daarmee ontstond teleurstelling over de uitwerking van de resocialisatiegedachte van de Nieuwe Richting. Ook ontstond er een zekere wrevel over de ideologische agenda van de kritische criminologie in samenlevingen die steeds onveiliger werden, of althans zo werden ervaren. In veel landen waaronder de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Nederland werden omstreeks 1980 grote onderzoeksinstituten opgezet om oplossingen te vinden voor de maatschappelijke problemen van geweldscriminaliteit (vooral in de Verenigde Staten) en de veelvoorkomende vermogenscriminaliteit (vooral in Europa). Een van de nieuwe speerpunten van deze instituten was het vinden van methoden om de criminaliteitsproblemen beter in kaart te brengen, bijvoorbeeld door enquêtes te houden onder steekproeven van de bevolking naar persoonlijke ervaringen met criminaliteit als dader of slachtoffer. Andere centrale onderwerpen waren de invoering van nieuwe vormen van politieoptreden (wijkagenten), alternatieve sancties, criminaliteitspreventie en meer rechten voor slachtoffers. In Londen werd de Research and Planning Unit van de Home Office een toonaangevend centrum van criminologisch onderzoek en in Nederland het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatie Centrum (WODC) van het ministerie van Justitie. Onder kritische criminologen rees verzet tegen de dreigende suprematie van wat werd aangeduid met Administrative Criminology (in het Nederlands: gouvernementele criminologie). Deze beleidsgerichte criminologie stond in hun ogen onvoldoende kritisch ten opzichte van het gevoerde criminaliteitsbeleid en de strafrechtelijke praktijk, terwijl dat in hun ogen nu juist de essentie van het vak zou moeten zijn.

De jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw hebben in Nederland een terugkeer laten zien van ideeën uit de klassieke school. De in hoofdstuk 5 te bespreken rationele-keuzetheorie werd een van de populairste verklaringen voor criminaliteit en het criminaliteitsbeleid werd gericht op het verhogen van de pakkans en de zwaarte van de aan daders opgelegde straffen. Van een land met de laagste detentiecijfers schoot Nederland omhoog naar een middenmoter in Europa. Hoewel dit voor een welvarend en open land als Nederland met grote zee- en luchthavens in een periode van grootscheepse internationale drugshandel, wellicht geen bijzondere plaats is, leidde de stijging tot vragen bij buitenlandse criminologen: wat was er aan de hand in het als progressief en liberaal bekendstaande Nederland? Inmiddels ligt het aantal gevangenen per 100.000 inwoners in Nederland overigens weer (ver) beneden het Europese gemiddelde.

Maar ook de gedachten van de Franse milieuschool beleefden aan het einde van de vorige eeuw een renaissance. Ze zijn te herkennen in het beleid om voor het plegen van criminaliteit aantrekkelijke gelegenheden binnen publieke ruimtes anders in te richten, te stelen objecten beter te beveiligen en fraudegevoelige procedures via wetgeving weg te nemen (situationele criminaliteitspreventie, zie hoofdstuk 6). Tevens ontstond door medisch en psychologisch onderzoek, zoals gezegd, hernieuwde belangstelling voor biologische en psychologische risicofactoren voor crimineel – met name gewelddadig – gedrag, waarop wellicht preventief geïntervenieerd kan worden (biosociale criminologie). In de zogenoemde culturele criminologie, ten slotte, worden elementen van de vroegere, kritische criminologie voortgezet met studies naar onder meer de culturele relativiteit van het misdaadbegrip en de cultureel bepaalde motieven achter crimineel gedrag (Schuilenburg & Siegel, 2021).

BOX 1.3 Criminologie in Nederland in vogelvlucht

•
1886. Aanstelling Aletrino tot privaatdocent in de criminele antropologie aan de Gemeente Universiteit van Amsterdam;

•
1932. Aanstelling Willem Bonger als eerste hoogleraar criminologie aan de Gemeente Universiteit van Amsterdam;

•
1899. Oprichting van het Centraal Bureau voor de Statistiek, met een aparte afdeling ‘Criminele, gerechtelijke en gevangenisstatistieken’;

•
1960-1970. Oprichting zelfstandige criminologische instituten op de rechtenfaculteiten van verschillende Nederlandse universiteiten (Nagel in Leiden, Hulsman en Hoefnagels op de Erasmus, Bianchi op de VU, Buikhuisen en Jongman in Groningen, Van Weringh op de UvA en Dessaur in Nijmegen). Dominante theoretische richting: kritische criminologie;

•
1974. Oprichting Nederlandse Vereniging voor Criminologie;

•
1980-1990. Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) op ministerie van Justitie heeft bepalende invloed op het overheidsbeleid betreffende criminaliteitspreventie en slachtofferhulp (regeringsnota Samenleving en Criminaliteit, 1985);

•
1987. Affaire Buikhuisen. Mediaophef over plannen voor biosociaal onderzoek in Leiden leidt tot vervroegde pensionering van professor Buikhuisen, en tot een crisis in de universitaire criminologie (zie hoofdstuk 4);

•
1992. Oprichting Nederlands Studiecentrum voor Criminaliteit en Rechtshandhaving door de NWO en het ministerie van Justitie;

•
1995. Rapport over de dreiging van de georganiseerde misdaad voor de parlementaire enquête opsporingsmethoden (commissie Van Traa) van de hoogleraren criminologie Fijnaut, Bovenkerk, Bruinsma en Van de Bunt (zie hoofdstukken 2 en 9);

•
2000. Lancering bachelor- en masterprogramma’s criminologie op verschillende Nederlandse universiteiten waaronder Erasmus, Leiden en VU;

•
2024. Congres 50 jaar Vereniging voor Criminologie (met, inter alia, divisies voor biosociale, groene en culturele criminologie).

1.3.11 Conclusie

Uit het historische overzicht blijkt dat de criminologie zich de afgelopen anderhalve eeuw heeft ontwikkeld van een hobby van filosofen en strafrechtsgeleerden tot een zelfstandige wetenschappelijke discipline. Tevens is duidelijk geworden hoezeer de criminologie steeds beïnvloed is geweest door ontwikkelingen in andere disciplines en telkens weer onderhevig is geweest aan de druk van de heersende mens- en maatschappijbeelden. Zowel in nazi-Duitsland als in communistische landen was geen ruimte voor vrij criminologisch onderzoek. Een permanente bedreiging voor de ontwikkeling van de criminologie als wetenschappelijke discipline is de politieke druk om met het uitgevoerde onderzoek de ‘waan van de dag’ te volgen en politiek onwelkome ideeën te verwerpen. Onder invloed van de eerdergenoemde kritische criminologie was de discussie over misdaad en straf in Europa aan het einde van de vorige eeuw lange tijd sterk gepolitiseerd. Vrijwel iedere preventieve of strafrechtelijke interventie om crimineel gedrag tegen te gaan werd afgewezen als een mogelijke vorm van onderdrukking of discriminatie. Voor de schade die door criminaliteit wordt veroorzaakt, bestond weinig aandacht. De rechten van de slachtoffers werden pas omstreeks 1990 een serieus thema. In de huidige tijd lijkt de balans soms weer naar de andere kant te zijn doorgeslagen. Hoewel veel vormen van criminaliteit qua omvang zijn afgenomen, wordt criminaliteit toch als een groot en acuut maatschappelijk probleem gezien. Strenger straffen wordt door sommige politici als het probate middel tegen deze dreiging aangeprezen.

Als tegenwicht tegen het vaak sterk ideologisch gekleurde en vaak verhitte discours over misdaad en straf wordt binnen de criminologie thans sterk de nadruk gelegd op evidence-based crime prevention en evidence-based policing, naar analogie van de beweging van evidence-based medicine. Zo is aan de Londense Universiteit (University City College) in 2001 een instituut opgericht ter bevordering van de praktijkgerichte bestudering van criminaliteit, onder de benaming Jill Dando Institute of Security and Crime Science (Jill Dando was een bekende tv-presentatrice die in 1999 op de stoep voor haar woning in Londen werd vermoord). Uit de vernoeming naar Jill Dando blijkt de gerichtheid op het vinden van beproefde methoden om de veiligheid van de burgers te vergroten en potentiële slachtoffers te beschermen. Het gebruik van het nieuwe begrip crime science geeft aan dat de oprichters grote waarde hechten aan de toepassing van (natuur)wetenschappelijke methoden bij hun onderzoek en daarmee dus teruggrijpen op de positivistische traditie binnen de criminologie. Deze hernieuwde oriëntatie op de natuurwetenschappen blijkt ook uit het belang dat binnen de criminologie tegenwoordig wordt gehecht aan de toetsing van interventiemethodieken door middel van experimentele studies (Sherman e.a., 1997).

1.4 Aandachtsgebieden binnen de criminologie

In het voorgaande is summier geschetst welk breed terrein de criminoloog wetenschappelijk gezien tot het zijne rekent. In deze slotparagraaf zullen hierbinnen enkele onderscheidingen worden aangebracht die tevens de indeling in hoofdstukken van dit boek bepalen.

A. Beschrijvende criminologie/criminografie

De beschrijvende criminologie, ook wel ‘criminografie’ of ‘criminele epidemiologie’ genoemd, bestudeert de statistische verdeling van criminaliteit in tijd en ruimte (Sutherland en Cressey, 1970). Met behulp van kwantificerende studies wordt geprobeerd een antwoord te krijgen op de veel gestelde vraag hoe het is gesteld met het niveau van de criminaliteit in een bepaald land of in een bepaalde stad. Is er sprake van een toename of een afname van de criminaliteit? Ligt het niveau hoger of lager dan elders? En welke bevolkingsgroepen lopen de grootste kans slachtoffer te worden van criminaliteit? We hebben reeds gezien dat in Nederland veel mensen van mening zijn dat de criminaliteit de afgelopen jaren is gestegen, maar dat die indruk voor wat betreft veelvoorkomende offline criminaliteit wel eens onjuist zou kunnen zijn. Tot de onderwerpen van de beschrijvende criminologie behoren tevens de beelden die de bevolking heeft van de criminaliteit en de oordelen die men over de politie en strafrechtspleging koestert.

In dit boek wordt tot de producten van de beschrijvende criminologie ook gerekend de statistische beleidsinformatie over de activiteiten van de verschillende onderdelen van het strafrechtelijke systeem, te weten de politie, het Openbaar Ministerie, de rechters en het gevangeniswezen. Dergelijke statistische overzichten geven een indruk van de werklast en de productiviteit van de betrokken organen. Ook over bepaalde kwaliteitskenmerken van deze instituties kan objectieve informatie worden verzameld. In de criminologische literatuur bestaat in het bijzonder interesse voor de kritische vraag of in de rechtspraktijk het beginsel van de rechtsgelijkheid voldoende wordt waargemaakt, ofwel dat er niet naar geslacht of herkomst wordt gediscrimineerd.

B. Oorzaken van crimineel gedrag en criminaliteit

De etiologie houdt zich bezig met het onderzoek naar de oorzaken van crimineel gedrag en criminaliteit. Zoals gezegd, zijn vanuit verschillende disciplines theorieën ter verklaring van (bepaalde vormen van) criminaliteit opgesteld die door empirisch onderzoek kunnen worden getoetst. Binnen de etiologische criminologie hebben van meet af aan twee hoofdstromingen tegenover elkaar gestaan. De biologische en psychologische criminologie probeert te verklaren waarom individuen met kenmerk X crimineel gedrag vertonen en individuen met kenmerk Y niet (of niet in dezelfde mate). De economische en sociologische benadering probeert criminaliteit te verklaren als maatschappelijk verschijnsel. Ze zoekt bijvoorbeeld antwoord op de vraag waarom in land A de criminaliteit hoger ligt dan in land B. De psychologische criminologie zoekt naar de oorzaken van crimineel gedrag, de sociologische richting probeert het niveau en de beweging van de criminaliteit als maatschappelijk verschijnsel te verklaren.

C. Reacties op criminaliteit: penologie

Vanuit de maatschappij wordt op diverse manieren gereageerd op criminaliteit. Er zijn de reacties van slachtoffers en potentiële slachtoffers van delicten en van omstanders. Deze reacties worden aangeduid als de informele reacties op criminaliteit. Naast de informele reacties bestaan de formele reacties van de zijde van het politiële en justitiële apparaat. Daartoe staan op verschillende niveaus allerlei interventies ten dienste van de autoriteiten, zoals arrestatie, voorlopige hechtenis, geldboete, vrijheidsstraf en terbeschikkingstelling van de regering. De hoofdvragen die in verband met de formele reacties worden gesteld, zijn: hoe ziet de praktijk van de formele reacties eruit, hoe verhoudt de praktijk zich tot de wettelijke regels en wat zijn de effecten gelet op de doelstellingen die in de strafrechtelijke literatuur worden genoemd? De studie van de effectiviteit van formele straffen wordt aangeduid als de penologie (naar het Latijnse woord voor straf: poena).

In de Angelsaksische wereld wordt in toenemende mate wetenschappelijke aandacht besteed aan de kenmerken en het functioneren van de politie. Dit aandachtsgebied wordt aangeduid met police science (politiewetenschap). Een subgebied hierbinnen vormen de forensic sciences (de leer van de bij de opsporing toegepaste technieken), bekend van de tv-serie Crime Scene Investigation (CSI). In deze inleiding in de criminologie kan aan de politiewetenschappen slechts summier aandacht worden besteed. Andere belendende disciplines zijn de forensische psychiatrie, de rechtspsychologie, de rechtssociologie en de rechtseconomie. Het gemeenschappelijke kenmerk van deze (sub)disciplines is de empirische reflectie op het recht en de rechtspraktijk. Voor zover zij zich richten op het strafrecht en de strafrechtspleging zijn hun resultaten ook voor de criminologie relevant. De forensische psychiatrie en de forensische psychologie verschillen wat betreft de gebruikte theorieën en methoden van onderzoek van de criminologie, maar vertonen wat de te bestuderen onderwerpen betreft een aanzienlijke overlap ermee.

D. Criminaliteitspreventie

Uit het penologische onderzoek is gebleken dat de effectiviteit van straffen vaak tegenvalt. De percentages gestraften die weer in de oude fout vervallen zijn hoog. Aangezien bovendien ook voor crimineel gedrag geldt dat voorkomen beter is dan genezen, wordt veel onderzoek gedaan naar mogelijkheden voor criminaliteitspreventie buiten de strafrechtspleging om. Hieronder worden onder andere maatregelen verstaan die erop zijn gericht jonge mensen die tot een risicogroep behoren af te houden van een criminele levenswijze (bijvoorbeeld door pedagogische begeleiding of hulpverlening). Maar criminaliteitspreventie is niet meer uitsluitend gericht op potentiële daders. Ook de verbetering van de veiligheid in wijken of winkelgebieden door het ophangen van camera’s of het aanstellen van toezichthouders op de openbare weg of buurtcoaches wordt tot de criminaliteitspreventie gerekend. Een relatief jonge vorm van criminaliteitspreventie is cyber security.

Door criminologen wordt door middel van praktijkexperimenten de effectiviteit van de verschillende vormen van preventie onderzocht. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar de uitwerking van de maatregelen op de criminaliteit, maar ook naar de uitwerking op de gevoelens van onveiligheid. De effectiviteit en de kosten-batenverhouding van preventieve interventies worden vervolgens vergeleken met die van strafrechtelijke interventies.

E. Victimologie