Welkom

Bienvenidos

Ter oriëntatie

Kennismaking, Andalusië in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Overnachten

Eten en drinken

Praktische informatie

Onderweg in Andalusië

Sevilla en West-Andalusië
Sevilla, Jerez de la Frontera, Cádiz, Tarifa

Córdoba en Midden-Andalusië
Córdoba, Gibraltar, Ronda, Marbella, Málaga, Nerja

Granada en Oost-Andalusië
Granada, Almería

De 15 hoogtepunten

1
Moors paleis met prachtige tuinen – Real Alcázar
Vijf eeuwen christelijke en Moorse architectuur en decoratiekunst.

2
Topattractie en pelgrimsromantiek – P.N. Doñana en El Rocío
Spanje's bekendste bedevaart voert door het populairste natuurpark.

3
Het goud van Jerez – sherry-bodega's
Bij ons heeft sherry geen lekker imago, maar hier leert u wel anders.

4
Moors stadje bij prachtige kust – Vejer de la Frontera
Sfeervol bergdorp boven de pijnboomkust van Los Caños de Meca.

5
De glorie van het Moorse kalifaat – Mezquita en Madinat al-Zahra
Unieke architectuur illustreert Córdoba's bloei rond de 10e eeuw.

6
Pueblos blancos in rustig berggebied – Sierra de Grazalema
Stille dorpen en mooie wegen met uitzicht ten westen van Ronda.

7
Naar de bodem van de kloof – Tajo de Ronda
Op deze wandeling ziet u hoe spectaculair de stad ligt.

8
Heropend kloofpad in imposante natuur – Garganta del Chorro
Toeren en wandelen tussen stuwmeren en kloven rond een stationnetje.

9
Een zee van rotsen – El Torcal de Antequera
Erosie maakt van kalksteenmassief een reusachtige beeldentuin.

10
Witte dorpen, ruige bergen – rondrit door de Axarquía
Tijdloos, landelijk gebied in het bergland tussen Granada en Málaga.

11
Subliem versierde Moorse burcht – het Alhambra
Granada's Duizend-en-een-nachtpaleis is UNESCO Werelderfgoed.

12
Granada's Moorse wijk – Albaicín, de Arabische medina
De sfeervolste wijk van de stad: oud, knus en met prachtig uitzicht.

13
Ruige bergen en eenzame plaatsen – rondrit door de Alpujarras
Karakteristieke Moorse dorpen op de zuidhelling van de Sierra Nevada.

14
Prachtige baaitjes in maanlandschap – fietsen naar Cabo de Gata
Pittig tochtje langs vulkanische rotsen, stranden en wandelend duin.

15
Renaissancestadjes tussen de olijven – Baeza en Úbeda
Wandelen langs 16e-eeuwse architectuur in Andalusië's verre noorden.

Toeristische woordenlijst

Culinaire woordenlijst

Colofon

Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

1 Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Bienvenidos – Welkom

Wie voor het eerst de Mezquita betreedt, wordt overweldigd door de vormen in de twaalf eeuwen oude moskee: een eindeloos lijkende herhaling van de boogvorm, het wit met rood, het woud van zuiltjes – ze maakten het volkomen unieke gebouw wereldberoemd. Dat de katholieke kathedraal van Córdoba er bruut middenin werd gebouwd is tekenend voor Andalusië. Zuid-Spanje is doortrokken van Moorse en christelijke sporen.

Ter oriëntatie

Overzicht

Welkom in het warme, kleurrijke Andalusië. Deze grote Spaanse regio biedt zowel mondain toerisme aan de ooit mooie en nu praktisch volgebouwde Costa del Sol, als stille, dromerige dorpjes in afgelegen berggebieden. En alles wat daar tussenin zit, zoals de bruisende steden Sevilla en Granada met prachtige getuigen van het rijke Moorse verleden. Daartussen ligt de oude kalifaatstad Córdoba met de ontroerend mooie moskee. Ruim 800 kilometer gevarieerde kustlijn, authentieke dorpjes zoals in de steile Alpujarras, bijzondere plaatsen als sherrystad Jerez de la Frontera, het stokoude Cádiz en de dynamische havenstad Málaga – er is genoeg te zien voor een paar vakanties. Aan comfortabele hotels en sympathieke hostals is hier geen gebrek. En ook niet aan leuke tapasbars.

De koperen ploert bepaalt

Wie Andalusië wil zien en niet is aangewezen op de maanden juli en augustus, is spekkoper. Aan de kust is de zomer het hoogseizoen, dan is het er druk en duur. De steden in het binnenland, met name Córdoba en Sevilla, zijn in die maanden nauwelijks begaanbaar vanwege de zeer hoge temperaturen.

Steden

En zonder de grote steden krijgt u maar een beperkt beeld van Andalusië. Verplichte nummers zijn eigenlijk het Moorse Alhambra in Granada ( K 5) en de 10e-eeuwse Mezquita in Córdoba ( G 3). Deze bouwwerken zijn van een verbluffende schoonheid en sfeer. Het drukke maar gezellige Granada heeft trouwens nog veel meer te bieden, waaronder een grote Moorse wijk. Sevilla ( D 4) is onbetwist de hoofdstad, bruisend, levendig en wervelend. In het grote oude centrum is veel te zien, ook Moorse decoratiekunst in het Real Alcázar. De drukke havenstad Málaga ( H 6) is aangenaam om er te shoppen en om van het stadsleven te genieten. Pablo Picasso werd hier geboren; sinds in 2003 een prachtig museum werd geopend met de werken die hij zijn vrouw en dochter naliet, ontwikkelt Málaga zich steeds meer tot museumstad. Middelgrote steden als het stijlvolle, oude Cádiz ( C 7), belangrijke haven aan de Atlantische Oceaan, het sherrycentrum Jerez de la Frontera ( D 6), dat overigens veel meer heeft te bieden, en het Arabische Almería ( M 6) zijn iets minder toeristisch. Van de kleinere steden zijn het drukbezochte Ronda ( F 6) de moeite waard vanwege de brug over de kloof en Baeza ( K 3) en Úbeda ( K 3) in het noordoosten vanwege de Andalusische renaissance-architectuur.

Dorpen

De befaamde ‘witte dorpen‘ (pueblos blancos) komt u door de hele gids heen tegen. Liefhebbers zouden Arcos de la Frontera ( D 6) en Vejer de la Frontera ( D 8) niet mogen missen. Het gebied tussen Arcos en Ronda is sowieso zeer de moeite waard vanwege de mooie witte dorpen in een prachtig berglandschap. In de heuvels net achter de kust ten oosten van Málaga liggen Frigiliana ( J 6) en Cómpeta ( J 6).

De ene costa is de andere niet

De lange kust toont verschillende gezichten. Van de Portugese grens tot voorbij Cádiz is het land vrij vlak en zijn de stranden breed. Het zuidelijkste deel van deze Costa de la Luz is het mooist, met rustige plaatsjes als Los Caños de Meca ( D 8) en het heerlijke stadje Tarifa ( E 8), dat met zijn oceaanwinden een paradijs voor surfers en kitesurfers is. Voorbij Gibraltar begint de roemruchte Costa del Sol (zie blz. 76) met jetsetdorp Marbella ( G 7); dat is nog wel te pruimen. Aan de massatoerismebestemmingen als Torremolinos en Fuengirola besteden we in deze gids geen aandacht omdat ze weinig bezienswaardig zijn. Voorbij Málaga ligt het oostelijke deel van de Costa del Sol. Daar is het toerisme veel minder aanwezig. Nerja ( J 6) is een prettige verblijfplaats. Daarna begint de Costa Tropical, de kust van de provincie Granada. Die gaat bijna onmerkbaar over in de Costa de Almería. Hier liggen minder druk bezochte, soms wel authentieke plaatsen met een achterland van kale bergen en woestijnachtige vlakten. Natuurpark Cabo de Gata ( N 6) is een heuvelachtig gebied met weinig wegen en verkeer. U vindt er prachtige baaitjes en rustige, vriendelijke vissersplaatsjes met wat hotels.

Overweldigende natuur

In het bergachtige landschap, bij Córdoba en Jaén, begroeid met miljoenen olijfboompjes, is een aantal mooie gebieden tot natuurpark verklaard. In het noorden zijn die gebieden woest en uitgestrekt (Sierra de Cazorla en Sierra de Aracena bijvoorbeeld, beide niet in deze gids beschreven). Vogelliefhebbers kunnen niet om het uitgestrekte Nationaal Park Doñana ( B/C/D 5/6) heen, de moerasdelta van de Guadalquivir. Met speciale voertuigen kunnen prachtige tochten door het duinlandschap worden gemaakt, bijvoorbeeld vanuit El Rocio. Het achterland van Málaga kent enkele bijzondere natuurverschijnselen, zoals de Torcal de Antequera ( G 6).

Kennismaking, Andalusië in cijfers

Superbestemming …

De combinatie van zee en bergen komt wel meer voor in Europa. Een gebied met zee, bergen, veel zon en nauwelijks regen is al schaarser. En deze ingrediënten aangevuld met een uitnodigend straatleven, Moorse burchten en paleizen, een van 's werelds mooiste moskeeën, een landschap doordrenkt van historie, gezellige steden die gemaakt lijken om te flaneren en een mediterrane keuken om van te smullen?

¡Bienvenidos a Andalucía!

… en niet duur

Spanje was al nooit een duur land. Als gevolg van de financiële crisis in Europa zijn de prijzen in Spanje gezakt en is het nóg aantrekkelijker om naar Andalusië te reizen. Zonder probleem vindt u een retourvlucht onder € 200; met een beetje speuren op internet is onder € 100 buiten het hoogseizoen ook mogelijk. Huurauto's zijn nergens zo goedkoop als in Spanje. Hotels zijn (sinds de crisis) zeer aantrekkelijk geprijsd; een behoorlijke tweepersoonskamer hoeft niet meer dan € 50 te kosten. En wie de platos combinados lekker vindt, kan tamelijk voordelig eten; ook met enkele tapas als maaltijd blijven de kosten beperkt.

Groot en divers

Andalusië is groot: van de oost- naar de westgrens is het 528 km hemelsbreed; de weg tussen Mojácar, dicht bij de oostgrens met Murcia, en Ayamonte, op de grens met Portugal, is 625 km lang. Noord-zuid is de afstand 200 tot 250 km.

U kunt uren door een gelijkvormig landschap reizen, vooral in het noorden, maar er zijn toch behoorlijke verschillen in deze regio. Het brede dal van de rivier Guadalquivir loopt van noordoost naar zuidwest; er is veel bedrijvigheid, met name in en rond de grote steden Sevilla en Córdoba. De rivier eindigt in een grote moerasdelta in de provincie Huelva. Ten noorden van de rivier ligt de dunbevolkte Sierra Morena. Ten zuiden van het brede rivierdal liggen de Cordilleras Béticas, steile en grillige gebergten waarvan de Sierra Nevada het bekendst is en de hoogste toppen heeft. Het mooiste berggebied is echter de Sierra de Cazorla in het noordoosten, een groen gebied waar de Gaudalquivir ontspringt en dat een rijke flora en fauna kent. Verschillen tussen de berglandschappen worden namelijk vooral bepaald door neerslag. De noordkant van de Sierra Nevada is droog, kaal en onherbergzaam. De zuidkant, Alpujarras genoemd, toont beboste heuvels en werd in de middeleeuwen door de Moren met verfijnde technieken tot een belangrijk land- en tuinbouwgebied gevormd. In het zuidoosten komen woestijnachtige gebieden voor.

Met elkaar vervlochten culturen

Deze Zuid-Europese streek, zo dicht bij Afrika, is doortrokken van culturen van buiten het Iberische schiereiland. De Feniciërs, zeevaarders uit het Midden-Oosten (‘Libanon‘), stichtten handelsposten langs de Afrikaanse en Zuid-Spaanse kust. Grieken hadden hier hun Hesperion (Avondland, waar de zon ondergaat). Van de Romeinen zijn nog villa's en aquaducten bewaard gebleven. In 711 trokken Arabieren en Berbers over de Straat van Gibraltar. Bijna acht eeuwen kende al-Andalus onder Moors bewind voorspoed, tolerantie en ontwikkeling. Sinds de 11e eeuw werd het Moorse rijk echter steeds kleiner doordat christelijke koningen uit het noorden langzaam oprukten met hun Reconquista (herovering).

Schitterende kunstschatten, zoals in Granada en Sevilla en in en rond Córdoba, dateren van die islamitische periode en ook de befaamde pueblos blancos (witte dorpen) hebben hun oorsprong in de Moorse middeleeuwen. Door heel Andalusië vindt u nog de al dan niet goed bewaard gebleven alcázars van de moslims. De Moorse stijl van bouwen en decoreren bleef nog wel enkele eeuwen van invloed op de christelijke bouwkunst. Zo ontstond bijvoorbeeld de mengstijl mudéjar, genoemd naar de mudéjares, veelal ontwikkelde Moren die na de Reconquista tegen betaling mochten blijven. Begin 16e eeuw was dat voorbij toen moslims moesten opkrassen, tenzij ze zich lieten bekeren.

Witte dorpen

Ooit woonden de mensen in dit deel van Spanje het liefst in bergdorpen, waar ze veilig waren voor aanvallen van piraten. Toen de kuststreken in de 20e eeuw echter werden ontdekt door het toerisme, veranderde dat radicaal.

De bergen raakten in rap tempo ontvolkt doordat de bewoners werk zochten in de toeristenindustrie. Vissersdorpjes aan de kust groeiden uit tot reusachtige vakantieplaatsen. Vejer de la Frontera, Arcos de la Frontera, Olvera en de dorpjes rond Ronda, Frigiliana, Cómpeta en de dorpen in de Axarquía en in de Alpujarras, zijn tegenwoordig bijna musea van Andalusische bouwkunst en volkscultuur. De Moren introduceerden er een cultuur van licht en kleur, van tuinen en waterpartijen. Die kunt u in de pueblos blancos nog zien.

De typisch Andalusische patio, een vaak met bloemen en fonteinen versierde binnenplaats van stadshuizen, stamt ook uit de islamitische middeleeuwen.

Flamenco

Een van de belangrijkste culturele uitingen van Andalusië heeft een andere oorsprong: de flamenco. Deze zang (cante jondo: het ware lied) ontwikkelde zich in de 19e eeuw in kringen van zigeuners (gitanos) in volkswijken van grotere steden als Triana in Sevilla, en in Cádiz en Jerez. Later kwam er de dans bij en weer later muziek. Het is de ‘blues‘ van Andalusië; de onvrede over sociale misstanden en maatschappelijke problemen vond vaak een uitweg in het zielklievende, erbarmelijke gezang. De zang zoals die nu in de tablaos (theatercafés) en peñas (clubs voor aficionados) te horen is, wordt veelal begeleid door opzwepende dans, complex ritmisch handgeklap en, vooral sinds Paco de Lucía, wonderbaarlijk gitaarspel.

In de grotten van de Sacromonte in Granada treden artiesten op die in heel Spanje bekend zijn. Flamencoliefhebbers mogen de festivals in Almería (mei), Granada (juni), Vejer de la Frontera (augustus), Ronda (augustus) en Fuengirola (oktober) niet missen. Op www.andalucia.org/flamenco vindt u onder meer een flamencogids met adressen van peñas en winkels.

Ferias en fiestas

Andalusische feesten zijn zeer kleurrijk en levendig. De meeste zijn een aanstekelijke mix van religieuze elementen, zeemansgebruiken, culinaire tradities, folklore en flamenco. Veel feesten zijn terug te voeren op oude tradities. Stierengevechten – in het Noord-Spaanse Catalonië al jaren verboden – maken vaak onderdeel uit van de evenementen.

Van de christelijke feesten zijn vooral de processies in de week voor Pasen, de Semana Santa, indrukwekkend. Het bekende beeld van in feestelijke jurken gestoken Spaanse vrouwen achterop het paard van een keurig gepakte man komt van de feria's, uitbundige volksfeesten die vaak een week duren en die hun oorsprong hebben in veemarkten.

Tapas en sherry

In Jerez en omgeving onstond in de 19e eeuw de gewoonte in de bodega om een glas wijn af te dekken (tapar) met een schoteltje met daarop een plakje ham, kaas of olijven. Zo bleven de vliegen uit het glas. De tapa was geboren en als borrelhapje veroverde die heel Spanje. In de jaren 90 begon ook de opmars in Spaanse restaurants buiten Spanje. In minder toeristische gebieden krijgt u veelal een gratis tapa bij elk glas dat u bestelt. In toeristische plaatsen betaalt u ervoor en bestelt u tapas dan ook apart.

Nog beroemder en uit dezelfde streek is de jerez, de ster onder de Andalusische wijnen. Bij ons is deze wijn met 15–22% alcohol bekend onder de Engelse naam: sherry; de Engelsen hebben de jerez door handel en marketing tot een wereldsucces gemaakt. Zie ook blz. 48.

Het Andalusische dialect

De Andalusiërs hebben een kenmerkend dialect. Zij slikken graag lettergrepen of zelfs halve woorden in – zo zegt men in plaats van para alleen pa. Zelfs veel Spanjaarden uit andere regio's kunnen hen nauwelijks verstaan. Van alle woorden die op -ado of -ido eindigen, wordt de uitgang als -ao of -io uitgesproken. De z en de c worden voor e en i als een harde s uitgesproken, dus niet als de Engelse th, zoals in de meeste regio's van Spanje gebruikelijk is.

Siësta

De siësta, die in Andalusië haast heilig is, heeft alles met het klimaat te maken. Vooral in de zomer is de siësta, een urenlange middagpauze, net zo noodzakelijk als het opzoeken van de schaduw. Meestal duurt de siësta van 14 tot 16 uur, ‘s zomers veelal tot 17 uur.

Illegale immigranten

Het hele jaar door, maar vooral in de zomer, als de zee het rustigst is, proberen honderden kleine bootjes – de zogenaamde pateras, vaak eigendom van mensensmokkelaars – de kusten van Andalusië te bereiken om illegale immigranten uit Noord-Afrika aan land te zetten. De Guardia Civil patrouilleert met schepen en helikopters. Veel van de eenvoudige houten en zelfs plastic bootjes komen overigens nooit op hun bestemming aan.

Ten oosten en vooral ten westen van Almería ziet u op Google Maps enorme witte vlakken. Dat zijn de groentekassen waarin tienduizenden (illegale) immigranten werk vinden. De omstandigheden onder het benauwende plastic zijn bedroevend. De lonen zijn laag en worden soms niet of met vertraging uitbetaald. Sommige opzichters lopen gewapend door het plastic-labyrint.

Andalusië in cijfers

Ligging: Andalusië beslaat het zuidelijke deel van het Spaanse vasteland. Aan de noordkant grenst het aan de Spaanse regio's Extremadura, Castilla-La Mancha en Murcia. Aan de zuidkant ligt de ruim 800 km lange kustlijn, waarvan 70% aan de Middellandse Zee en 30% aan de Atlantische Oceaan.

Oppervlakte en inwoners: ruim 87.000 km² (iets groter dan de Benelux), er wonen 8,4 miljoen mensen. Hoofdstad en grootste stad is Sevilla met 700.000 inwoners. De tweede stad is Málaga met 568.000 inwoners.

Bestuur: Andalusië is een van de zeventien ‘autonome gemeenschappen‘ van de parlementaire monarchie Spanje en is onderverdeeld in acht provincies: Almería, Cádiz, Córdoba, Granada, Huelva, Jaén, Málaga en Sevilla.

Bevolking: de autochtone Andalusiërs, hoofdzakelijk katholiek van geloof, zijn gemengd Iberisch met beperkte Griekse, Romeinse en Visigotische sporen. De helft van Spanjes circa 700.000 zigeuners (gitanos) woont in Andalusië. Ruim 8% van de bewoners is buitenlander. Britten aan de Costa del Sol vormen de grootste groep. De tweede groep zijn de Marokkanen, die vooral in de provincie Almería wonen. Het aantal Oost-Europeanen, met name Roemenen, stijgt.

Economie: vanaf crisisjaar 2008 daalden de belangrijke inkomsten uit toerisme aanzienlijk; het aantal toeristen kwam in 2014 echter weer op het oude peil en de uitgaven stijgen licht. De tweede sector is de landbouw: groente uit de kassen bij Almería, sinaasappels en olijfolie; de provincies Córdoba en Jaén leveren 10% van de wereldolijfolieproductie. Niettemin is Andalusië een van de armste regio's van Spanje. In 2014 liep de werkloosheid op tot boven 36%, tot 24 jaar zelfs 66% (Spanje gemiddeld 25% en de EU gemiddeld ruim 10%).

Toerisme: mooi weer en een lange kustlijn maken de Andalusische costa's zeer populair. Driekwart van de hotelovernachtingen in Andalusië vindt aan de kust plaats. Het aantal buitenlandse toeristen, vooral uit Noord-Europa, zakte tot circa 7 miljoen. Het aantal Spaanse toeristen ligt tussen 20 en 30 miljoen. De Costa del Sol in de provincie Málaga trekt de meeste mensen. In het binnenland zijn het vooral de steden Sevilla, Granada en Córdoba die grote aantallen toeristen trekken: ca. 1 miljoen buitenlanders en 1,5 à 2 miljoen Spanjaarden.

Geschiedenis, heden, toekomst

Oude culturen

Rotstekeningen bij Ronda van circa 20.000 jaar oud, megalithische ganggraven uit de 3e eeuw v.Chr. bij Antequera en overblijfselen van dorpen uit de koper- en bronstijd bij Almería – er zijn tal van bewijzen dat Andalusië al vele duizenden jaren wordt bewoond. Zoals elders in het Middellandse Zeegebied het geval is, volgen verschillende culturen elkaar op, sommige afkomstig uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten.

Ongeveer 1000 jaar v.Chr. stichten de Feniciërs, die uit het huidige Tunesië komen, de eerste handelsposten aan de Andalusische kust. Hun nederzettingen, zoals Gadir (Cádiz) en Malaka (Málaga), worden door de Puniërs uit Noord-Afrika overgenomen. In de 2e eeuw v.Chr. worden ze opgevolgd door de Romeinen, die hun wereldrijk rond de Middellandse Zee uitbreiden en Andalusië tot het eind van de 4e eeuw beheersen. Restanten van villa’s en aquaducten herinneren aan deze tijd.

Het Arabische tijdperk

In de 8e eeuw komen de Arabieren en Berbers, ook wel Moren (moros) genoemd. Vanaf 711 hebben ze het Iberisch Schiereiland vast in handen; acht eeuwen lang zwaaien ze de scepter in Andalusië. De dynastie van de in Córdoba residerende Omayyaden sticht in de 8e eeuw een eigen emiraat, dat onafhankelijk is van Bagdad. Dat Al-Andalus valt vanaf 1031 in kleine rijkjes uiteen. Het is het begin van de Reconquista, de herovering van Andalusië door de christelijke koninkrijken uit het noorden van Spanje. Málaga, Granada en Almería houden onder de heerschappij van de Nasriden het langst stand, tot de ‘Katholieke Koningen’ in 1492 Granada veroveren. In de jaren daarop worden zowel moslims als Joden uit het land verdreven.

Met het paleis in Sevilla, de moskee in Córdoba en de imposante burchten van Málaga en Almería, en vooral het Alhambra in Granada, lieten de Moren een net zo opvallende erfenis na als met de spreekwoordelijke witte dorpjes, waarvan de architectuur duidelijke Spaans-Arabische kenmerken vertoont.

Andalusië tot de 20e eeuw

Na de ontdekking van Amerika door Columbus bouwt Spanje een wereldrijk op, dat eeuwenlang in stand blijft. Sevilla heeft in de 16e en 17e eeuw het monopolie op de handel met Amerika. Na de verzanding van de Guadalquivir verhuist de vloot naar Cádiz. De tijd van de Habsburgers, begonnen met Karel V in 1530, eindigt omstreeks 1700 met de Spaanse Successieoorlog, waarin de Britten Gibraltar veroveren en de Bourbons de troon bestijgen.

In de loop van de 19e eeuw moet Spanje zijn overzeese koloniën opgeven. Voor het eerst ontstaat er een liberale beweging, maar die wordt al spoedig de kop ingedrukt. In Andalusië sympathiseren de verarmde landarbeiders met het anarchisme, en later in de 19e eeuw komt de republikeinse beweging op; in 1873 bestaat er zelfs korte tijd een ‘Eerste Republiek‘. De Guardia Civil wordt opgericht om grootgrondbezitters te beschermen.

Burgeroorlog, dictatuur en overgangstijd

Het verkiezingssucces van de republikeinen in het begin van de jaren 30 en hun radicale economische en sociale hervormingen roepen sterke tegenkrachten op, die onder leiding van generaal Franco een staatsgreep plegen. Van 1936 tot 1939 wordt er een bloedige, bittere burgeroorlog uitgevochten. Franco's overwinning is het begin van een bijna veertig jaar durende periode van dictatuur. In die tijd ontwikkelt de Costa del Sol zich tot een vakantiebestemming voor Noord-Europeanen.

Na Franco's dood in 1975 volgt een voorzichtige overgangsperiode (transición) naar democratie, waarin koning Juan Carlos I een belangrijke rol speelt. In de jaren 80 en 90 beleeft Spanje onder de regerende socialisten een enorme economische opleving.

De democratisering brengt autonome regio's als Andalusië meer zelfbeschikkingsrecht. Zo heeft Andalusië sinds die tijd een eigen parlement, dat in Sevilla zetelt. Vanaf het begin tot op heden heeft de Partido Socialista Obrero Español (PSOE), de Spaanse socialistische partij, hierin de meerderheid. De regionale regering (junta) beschikt over een eigen budget en heeft op het gebied van economie, gezondheidszorg en milieu verregaande bevoegdheden.

Door de democratie en globalisering van de economie verandert de sociale structuur van Andalusië, waar adellijke grootgrondbezitters eeuwenlang de verarmde boeren onderdrukten, ingrijpend.

De toekomst van Andalusië

Over één ding is iedereen het intussen eens: het zon-zee-strand-toerisme dat het beeld aan de Andalusische kust meer dan een halve eeuw heeft bepaald, heeft zijn langste tijd gehad – een ontwikkeling die in een stroomversnelling is geraakt door de kredietcrisis, en vooral door de ineenstorting van de onroerend-goedmarkt en de hoge werkloosheid. In tegensteling tot vroeger grijpt de overheid bij illegale bouwactiviteiten tegenwoordig streng in.

Het toerisme zal ook in de toekomst een belangrijke economische rol spelen, maar in Andalusië worden de accenten verlegd. Het nieuwe toverwoord is duurzaamheid. De regio heeft een vooraanstaande positie in biomedisch onderzoek, zowel overheid als particulieren zetten zich in voor milieubescherming en er wordt geëxperimenteerd met duurzame energie, zoals zonnepanelen in Almería, de spectaculaire toren Gemasolar bij Sevilla en windmolens langs de Straat van Gibraltar.

Overnachten

Hotels, prijzen en seizoenen

De prijzen die in deze gids bij de hotels zijn genoemd gelden voor de zomer, tenzij anders vermeld. Aan de kust is dat het hoogseizoen. In de warme steden in het binnenland kan dat anders zijn. Daar zijn bijvoorbeeld hotels die de bloedhete maand augustus als laagseizoen beschouwen.

Tijdens de crisis, vanaf 2008, zijn hotelprijzen steeds verder gedaald. Begin 2015 kon onder € 50 een 2p.-kamer in een viersterrenhotel worden geboekt.

Zoeken en boeken

In deze gids kunnen we maar een beperkt aantal hoteltips geven. Zijn die vol of zoekt u iets anders, dan biedt de hotelpagina van www.anwb.nl (samenwerking met booking.com) een uitvoerig en 100% actueel aanbod met de laagst mogelijke prijzen. Kleinere hotels, hostals en pensions zijn de laatste jaren in toenemende mate ook op de meeste boekingssites te vinden. Voor hoogseizoendagen, 's zomers aan de kust en in het voorjaar in de steden, is vroeg boeken raadzaam.

Hostales, pensiones

Een hostal is, net als een pension, een eenvoudige logiesaccommodatie veelal in het centrum en veelal in een typisch Andalusisch huis.

Appartementen en huisjes

Appartementen worden meestal verhuurd door onroerendgoedfirma’s, vakantiehuisjes doorgaans door particulieren. Adressen zijn te verkrijgen bij de tourist info's ter plaatse.

Logies op het platteland

Huisjes en kamers worden in de witte dorpjes in het binnenland verhuurd per dag, per week of voor langer.

Informatie en reservering

Asetur: Asociación Española de Turismo Rural, tel. 964 18 52 50, www.ecoturismorural.com. Informatie en reservering van huisjes in heel Spanje.

Casas Rurales en la Serranía de Ronda: tel. 951 50 15 00, www.serraniaronda.org. Huisjes in de omgeving van Ronda. Ook wandel-, ruiter- en fietstochten.

Hoteles Rurales de Andalucía: tel. 952 70 51 28, www.ahra.es. Gasten krijgen voor een verblijf van langere duur in de plattelandshotels en rustieke vakantieverblijven korting ofwel lagere tarieven.

Vakantiemalaga.nl: bureau in Amsterdam dat bemiddelt voor bijna honderd goed uitgeruste huisjes van particuliere eigenaren, sommige met zwembad, in de rustige dorpen van de Axarquía.

Red Andaluza de Alojamientos Rurales: tel. 902 44 22 33, www.raar.es. 450 huisjes bij boerderijen, buitenhuizen, B&B's en ook wel knusse hotels, afhankelijk van de inrichting ingedeeld in vier kwaliteitscategorieën.

Natuurhuisje.nl: Tilburgse natuurliefhebbers selecteerden casas rurales met rust, ruimte en natuur; ruim 80 huisjes in Andalusië vanaf € 250 per week.

www.toprural.com: links voor landelijke accommodatie in Spanje; informatie over ligging, voorzieningen en prijs van huisjes, hotels en campings.

Campings

De meeste campings van Andalusië liggen aan de kusten, meestal dicht bij het strand. Ze zijn schaduwrijk en hebben vaak goede sportmogelijkheden, restaurants en winkels. De recepties zijn meestal tijdens de gewone winkeltijden open met een middagpauze van 14 tot 16 uur. Prijzen in het hoogseizoen liggen rond € 30 per dag (2 personen, auto, tent).

Informatie bij: Federación Andaluza de Campings, www.campingsandalucia.es. U kunt ook campings vinden en reserveren op www.anwb.nl.

Bungalows op campings

Voor automobilisten zijn de bungalows die op veel campings worden verhuurd een aardig alternatief voor hotels in de (grotere) steden. U zit dan wel niet in het stadscentrum, maar u ontloopt hoge parkeerkosten (€ 12 tot € 29 per nacht in parkeergarages), hoeft niet door de onoverzichtelijke en drukke binnensteden te rijden en slaapt herrievrij in de natuur. Prijzen beginnen bij circa € 40 en gaan tot over € 100 per nacht per bungalow (doorgaans met badkamer, handdoeken en beddengoed), afhankelijk van grootte, comfort en seizoen. Zie www.campingsandalucia.com.

Jeugdherbergen

Andalusië telt twintig albergues juveniles. Behalve in de grote steden vindt u ze in natuurparken en aan de kust. Meestal is een Jeugdherbergkaart noodzakelijk. Er is geen leeftijdsgrens. Informatie en reserveringen: Inturjoven, Sevilla, tel. 902 51 00 00, www.inturjoven.com.

Paradores – luxe hotels, mooie locaties

Sinds 1928 beheert de Spaanse staat een keten luxehotels die vaak op bijzondere plekken liggen en/of in een historisch gebouw zijn ingericht. Daarbij kunt u denken aan kastelen, paleizen en kloosters. Sommige paradores zijn recentelijk gebouwd en niet zo bijzonder. Veelal zijn de hotels aangekleed met kunstwerken. Onder de 16 luxueuze paradores in Andalusië zijn een paar echte juweeltjes, zoals in Úbeda, Granada (in het Alhambra), Carmona, Mazagón (Huelva) en Arcos de la Frontera. Ook de parador van Ronda mag er zijn, pal boven de kloof. De service en de prijs-kwaliteitverhouding zijn meestal goed. Al deze romantiek en verwennerij kost wel wat: reguliere tarieven liggen (soms ruim) boven de € 100 per kamer. Maar er zijn verschillende tariefsoorten en geregeld aanbiedingen. Buiten het seizoen kunt u in veel gevallen wel een 2p-kamer met ontbijt krijgen voor rond de € 100. De restaurants staan doorgaans zeer goed aangeschreven. Meer informatie: www.parador.es.

Eten en drinken

Heerlijk, licht eten uit de zee

De zee is een belangrijke voorraadkamer van Andalusië. De gastronomie is, vooral aan de kust, gebaseerd op de vele vissoorten en schaaldieren die de vissers al sinds mensenheugenis aan land brengen. Uiteraard is in de grote vakantieplaatsen ook ander eten verkrijgbaar, van Italiaans tot Aziatisch.

Alom in trek is de gefrituurde vis (pescaíto frito). Aan de Costa del Sol wordt de vis aan een spies geregen en vervolgens boven het houtvuur gegrild (de beroemde espetos). Rond Almería zijn rode garnalen erg geliefd. Ze worden in de haven van Garrucha, in de buurt van Mojácar, aan land gebracht. Bij de Cabo de Gata is een van de favoriete gerechten de cuajadera de pescado: brasem met amandelen, geroosterde tonijn en patrijs.

Rijst is een onmisbaar onderdeel van de keuken. In combinatie met diverse soorten vis en schaaldieren bereidt men de heerlijke paella marinera.

Binnenland: stevige kost

Restaurants aan de kust serveren natuurlijk ook vleesgerechten, maar in het binnenland voeren ze de boventoon op de menukaarten. Gebraden vlees en stoofpotten van lamsvlees, geitenvlees of wild, dat voor de bereiding liefst eerst gemarineerd en gekruid wordt, zijn erg populair. Ook ossen- en stierenstaart gelden als een delicatesse. De keuken in de bergen is in het algemeen wat machtiger dan die aan de kust. Soepen als gazpacho en ajoblanco zijn ook heel voedzaam. Salmorejo is de gazpacho-variant uit Córdoba, met verkruimelde hardgekookte eieren.

Uit de omgeving van Ronda komen vele soorten lekkere vleeswaren (embutidos), en bij de ham (jamón) uit de Alpujarra-dorpen in de provincie Granada likt u uw vingers af. Daar komen ook heerlijke geitenkazen vandaan.

Andalusisch ontbijt

Een Andalusisch ontbijt bestaat uit verse jus d’orange, café con leche (koffie verkeerd) en tostadas. Broodjes worden doormidden gesneden en geroosterd en dan bestreken met olijfolie en gepureerde tomaten (en eventueel knoflook) of met jam/marmelade. In veel plaatsen worden pulguitas geserveerd, broodjes die met rauwe ham, gekookte ham, kaas of rosbief en warme boter belegd zijn. Het ontbijt a la española bestaat uit koffie en gebakken lange deegslingers die men in warme chocola doopt (churros con chocolate).

Ham – ibérico en serrano

Spanjaarden, ook in Andalusië, zijn enorme hamliefhebbers. Op menukaarten komen twee soorten veelvuldig voor. Zeer geliefd, bij een glas rode wijn bijvoorbeeld, is de gedroogde jamón serrano (van wit varken), bij voorkeur uit Trevélez (schone lucht in de Alpujarras). Topper is de smaakvolle jamón ibérico uit Jabugo in de provincie Huelva. Die komt van de halfwilde zwarte Ibérico-varkens. Als die zich, scharrelend tussen kurk- en steeneiken, hebben gevoed met olijven en eikels ontststaat het fijne, nootachtige aroma.

Nagerechten

Typische nagerechten zijn caramelpudding, fruit, ijs en verschillende taarten. Uit veel van de nagerechten, zoals pepertaart (alfajores), kweeappels en -peren (membrillos), eiersnoepjes (tocinos de cielo) en vijgenbrood (pan de higo) blijkt de oriëntaalse invloed.

Comida casera

Eenvoudige kost is te vinden in veel van de oudere tavernes en bars. Tegenwoordig is het niet meer vanzelfsprekend dat al het eten zelf wordt bereid. Wilt u dat zeker weten, dan kunt u terecht bij de comida casera, die als een kwalitatief goed ‘merk’ worden beschouwd. Er wordt nog echt gekookt in de keuken, het eten smaakt goed en is vaak ook nog prettig geprijsd.

Tapas en raciones

In taverna’s, bars en bodega's serveert men in de namiddag allerlei kleine hapjes (tapas). Daar wordt meestal wijn (copa) of bier (caña) bij gedronken. Een drankje en een hapje, een tapa, zijn in Spanje een onafscheidelijk duo. Het is een traditie die langzamerhand tot cultus is verheven. Tapas bieden de mogelijkheid kleine porties vis of zeevruchten (marisco, duur!), vleeswaren, ham, kazen, salades enzovoort te proberen en te combineren. Kleine porties heten tapas, grotere raciones.

Wijn

In de provincies Almería en Granada wordt wel wat wijn geproduceerd, maar de in Málaga gemaakte dulce is bekender. De zoete wijn is geschikt als aperitief maar past ook bij het dessert. De bekendste wijn uit Andalusië komt natuurlijk uit Jerez, de sherry. Zie hiervoor blz. 48. De manzanilla uit het nabijgelegen Sanlúcar de Barrameda is een vergelijkbare aperitiefwijn, net als de jerez ook in drie varianten, met alcohol tussen 15 en 22%.

Openingstijden

Veel restaurants zijn van 13-16 en 20-24 uur geopend. In steden en aan de kust echter serveren veel restaurants doorlopend maaltijden. Tapas zijn doorgaans verkrijgbaar van een uur of elf 's morgens tot sluitingstijd.

Obers

Obers zijn geheugenkunstenaars. Ze kennen de hele menukaart in het hoofd, en die is vaak buitengewoon lang. Maar vraag ze niet deze op te noemen. Dan wordt het hele verhaal namelijk als een litanie opgedreund, dus zo’n 15 visgerechten, verder soepen en voorgerechten en vervolgens nog de typisch Andalusische specialiteiten die overal te verkrijgen zijn. En dit alles zo snel, dat zelfs Spaanstalige bezoekers maar de helft verstaan.

Bij een deel van het Zuid-Spaanse obersgilde is de kunst van de klantvriendelijkheid niet erg ver ontwikkeld. Met name wachten op de rekening en op het betalen kunnen wel eens lang duren.

Praktische informatie

Reizen naar Andalusië

Met het vliegtuig

Er zijn vijf internationale vliegvelden: Málaga, Sevilla, Almería, Granada en Jerez. KLM en Iberia bieden geen rechtstreekse vluchten (overstappen in Parijs of Madrid) en zijn relatief duur. KLM-dochter Transavia vliegt op Málaga en Almería (niet 's winters). Iberia's prijsvechtdochter Vueling is interessanter. Tegen concurrerende tarieven vliegt ze rechtstreeks naar Sevilla en Málaga vanuit Amsterdam en Brussel. Wie flexibel is qua reisdagen kan bij Ryanair waarschijnlijk de beste deal vinden. Vanuit Eindhoven zijn er goedkope, rechtstreekse vluchten naar Sevilla en Málaga, vanaf Niederrhein/Weeze (30 km van Nijmegen) naar Málaga. Ryanair vliegt ook vanuit het Belgische Charleroi naar Sevilla, Málaga en Almería.

Indirecte vluchten nemen veel meer tijd in beslag door het wachten en overstappen. Wilt u per se op Granada vliegen, dan kan dat met Vueling vanaf Amsterdam (via Barcelona). Jerez is bereikbaar met airberlin vanuit Düsseldorf (meestal via Mallorca of Madrid).

Via www.aena.es komt u op de website van elk Spaans vliegveld. Op alle vliegvelden zijn Spaanse en internationale autoverhuurbedrijven gevestigd.

Vliegveld Sevilla (San Pablo): 11 km ten noordwesten van de stad langs de NIV naar Madrid. Een TUSSAM bus gaat elke 25 minuten naar het centrum (Av. Carlos V/Prado). Rit duurt ca. 30 min. en kost € 4. Een taxi naar het centrum kost ongeveer € 22-30.

Vliegveld Málaga (Pablo Ruiz Picasso): 7 km van Torremolinos en 8 km van Málaga, Avenida García Morato, tel. 952 04 88 44. De regionale trein C1 op het traject Málaga-Torremolinos-Benalmádena-Fuengirola komt drie keer per uur langs Terminal T3 van de luchthaven; rit duurt 12 minuten en kost € 1,70. Bus 75 vertrekt elke 20 minuten van de luchthaven naar het centrum van Málaga, duur ca. 15 min. kost ca. € 3. Een taxi naar het centrum van Málaga of Torremolinos kost ongeveer € 17-23, naar Marbella € 63-75 en naar Nerja ongeveer € 84-100.

Vliegveld Almería: 9 km ten oosten van de stad, Ctra. de Níjar, tel. 950 21 37 00.

Bus 20 rijdt ongeveer om de 70 minuten van de luchthaven naar het centrum van Almería (ca. 35 min., € 1,05) en vice versa, op zon- en feestdagen ongeveer één keer per anderhalf uur. Een taxi naar de stad kost circa € 15.

Met trein en bus

De reis naar Andalusië met de trein is omslachtig omdat er vaak moet worden overgestapt. Vanuit de Benelux zult u er met de trein soms wel 40 uur over doen.

Vanuit diverse plaatsen in Nederland en België rijden regelmatig bussen naar vele eindbestemmingen in Andalusië. De reis duurt 25 tot 30 (vermoeiende) uren. Voor studenten gelden vaak speciale, gereduceerde tarieven.

Met de auto

De kortste route naar Andalusië voert via Bordeaux en Burgos. Als u naar Sevilla en het westen van Andalusië wilt, rijdt u van Burgos door naar Salamanca en dan naar het zuiden. Van Utrecht naar Sevilla is de afstand ruim 2300 km. Anders neemt u de route over Madrid, die is na Burgos tolvrij. Een alternatieve route voert langs de Spaanse oostkust. Bij Puerto Lumbreras komt u dan op de A92, de grote oost-westverbinding over Granada naar Sevilla. Net als de andere autovías is die tolvrij.

Voor ANWB-leden zijn gratis uitgaven verkrijgbaar met alle wegen, verkeersregels en toltarieven plus de gratis Routekaart Spanje.

Douane

Bezoekers uit Nederland (ook kinderen)en België hebben voor Spanje een geldig paspoort of een Europese identiteitskaart nodig.

Douanebeperkingen: binnen de EU-landen is in principe vrij verkeer van goederen mogelijk. U hoeft geen aangifte bij de douane te doen als u zich houdt aan de gestelde hoeveelheden. Neemt u meer mee, dan moet u kunnen aantonen dat de goederen bestemd zijn voor eigen gebruik. De hoeveelheden zijn: 110 liter bier, 90 liter wijn, 20 liter likeurwijn, 10 liter sterke drank, 800 sigaretten, 400 sigaren/cigarillo’s, 1 kg tabak.

Huisdieren: voor hond en kat is een inenting tegen rabiës verplicht; die moet ten minste dertig dagen en ten hoogste een jaar voor de binnenkomst in Spanje hebben plaatsgevonden.

Reizen in Andalusië

Met de trein

De grotere steden zijn alle aangesloten op het spoorwegnet van staatsbedrijf Renfe. Een hogesnelheidstrein (AVE) verbindt Sevilla, Córdoba en Madrid; vanuit Córdoba is nu ook Málaga per AVE bereikbaar.

Vanuit Málaga gaat een regionale trein naar Torremolinos, Benalmádena en Fuengirola en het binnenland tot Álora. Bij het dorpje Bobadilla, niet ver van Antequera in de provincie Málaga, ligt een knooppuntstation waar alle grote lijnen van Andalusië samenkomen en waar dan ook veelvuldig wordt overgestapt. De nieuwe AVE naar Málaga stopt hier echter niet.

Informatie en kaartverkoop: bij de loketten van de stations van Renfe, de Spaanse spoorwegmaatschappij. Informatie: 902 32 03 20. Op www.renfe.com zijn alle treinverbindingen en prijzen voor heel Spanje te vinden.

Prijzen: een treinreis kost per 100 km ongeveer € 12-15, een retourkaartje is 10-20% goedkoper.

Met de bus

De busverbindingen tussen de steden van Andalusië en langs de kust zijn goed en relatief goedkoop. De grotere steden beschikken over een busstation, waarin elke busmaatschappij zijn eigen loket heeft.

ALSA: tel. 902 42 22 42, www.alsa.es, bestemmingen: Málaga, Sevilla, Granada, Córdoba, Almería, Cabo de Gata, de oostelijke Costa del Sol, Costa Tropical en ook de Alpujarras.

Los Amarillos: tel. 902 21 03 17, www.losamarillos.es, streekbussen in het westen van Andalusië, tot aan Málaga.

Autobuses Bernardo: tel. 950 25 04 22, www.autocaresbernardo.com, van Almería naar San José en La Isleta del Moro aan de Cabo de Gata.

Automoviles Casado: tel. 952 31 59 08, van Málaga naar verschillende dorpen in het binnenland en Antequera.

Portillo: tel. 902 45 05 50, portillo. avanzabus.com, van Málaga langs de kust naar Algeciras.

Met de auto

Verkeersregels: bij onoverzichtelijke bochten moet u claxonneren. In de bebouwde kom is de maximumsnelheid 50, op provinciale wegen 90, op snelwegen 100 en op de autovía’s 120 km per uur. Gordels zijn verplicht. Brildragende automobilisten zijn verplicht een reservebril bij zich te hebben. Het maximaal toegestane alcoholpromillage bedraagt 0,5. Voor bestuurders die nog geen twee jaar hun rijbewijs hebben, geldt 0,3 promille. Gele randen aan de straatrand geven een parkeerverbod aan.

Tanken: veel tankstations (gasolineras) zijn 24 uur per dag geopend. Spanje is niet meer goedkoop: Euro 95 kost ongeveer € 1,15 en diesel € 1,10 (januari 2015).

Huurauto

Het aanbod aan huurauto's is enorm, vooral aan de toeristische kust. Het loont de moeite de prijzen te vergelijken, en in het laagseizoen valt er vaak wel wat af te dingen. Vaak is het goedkoper de huurauto vooraf te boeken. Er zijn talloze internetsites met informatie. U kunt bijvoorbeeld intoetsen ‘car rental Sevilla‘. Via brokers als www.autoeurope.nl, PriceCarHire.com en argusrentals.com krijgt u meestal de best beschikbare tarieven bij de internationale en de goede nationale verhuurders. Een auto reserveren bij een reisbureau is doorgaans duurder.

Feestdagen

1 januari – Nieuwjaar

6 januari – Driekoningen

28 februari – feestdag Andalusië

maart/april – Semana Santa (Goede Week) van Witte Donderdag tot Pasen

1 mei – Dag van de Arbeid

2e donderdag na Pinksteren – Corpus Cristi (Sacramentsdag)

15 augustus – Maria Hemelvaart

12 oktober – Día de la Hispanidad

1 november – Allerheiligen

6 december – Dag van de grondwet

8 december – Onbevlekte Ontvangenis

25 december – Kerstmis

Feesten en festivals

Día de la Toma: 2 jan., Granada viert de overgave van de stad aan de katholieke koningen in 1492.

Driekoningen: 6 jan., optocht en pakjesavond voor kinderen aan de vooravond van de Día de los Reyes.

San Antón: 17 jan., feest ter ere van de beschermheilige van de dieren; het leukst is het in Mijas, het dorp van de ‘ezeltaxi’s’, en in Níjar.

San Cecilio: 1 feb., wordt in Granada al vanaf 1600 gevierd met een bedevaart naar de top van de Sacromonte, een volksfeest met tortilla’s en bezichtiging van de grotten van Sacromonte.

Carnaval: Cádiz heeft het oudste en meest overvloedige carnaval van Spanje; ook in Sanlúcar de Barrameda.

Goede Week: tijdens de Semana Santa zijn er dagelijks processies. In Sevilla worden er zestig gehouden, dag en nacht. Diepe religieuze beleving gaat gepaard met veel emoties. In die zin spannen de 26 processies die in de Heilige Week rondom de Mezquita van Córdoba trekken, misschien wel de kroon. Beroemd zijn ook de processies van Granada, Málaga, Marbella, Úbeda en Ronda.

Feria de Abril: twee weken na Pasen, zes dagen uitbundig feest op het feria-terrein van Sevilla; gekostumeerde parades te paard, stierengevechten, veel eten en drinken. De voormalige paardenmarkt is uitgegroeid tot het grootste festival van Andalusië.

Cruces de Mayo: Andalusië komt in de lente tot bloei. Veel plaatsen vieren op 3 mei het feest van de meikruisen. Straten en pleinen worden met bloemen versierd, bijzonder in Córdoba.

Feria del Caballo: de paardenmarkt is het meest geliefde volksfeest van Jerez de la Frontera, een week in de eerste helft van mei; paardenshows en -parades, muziek, dans en wijn.

Feria de la Manzanilla: eind mei, het sherryfeest van Sanlúcar de Barrameda.

Romería del Rocío: rond Pinksteren; Spanjes grootste bedevaart, hartverscheurende emoties en veel wijn rond de diepe aanbidding van de Blanca Paloma; hoogtepunt van Andalusië's volksreligiositeit.

Corpus Cristi: overal, en speciaal in Benalmádena (prov. Málaga), Granada en Cabra (Córdoba) wordt Sacramentsdag kleurrijk gevierd.

San Antonio de Padua: rond 14/15 juni wordt in Trevélez met het Fiesta de Moros y Cristianos de strijd tussen de christenen en de Moren herdacht.

San Juan: in de nacht van 23 juni worden op de stranden op brandstapels (hogueras) enorme poppen van papier-maché verbrand. De poppen zijn veelal satirische uitbeeldingen van politici en andere beroemdheden.

Virgen del Carmen: op 16 juli wordt overal langs de kust de beschermheilige van de zeevaarders geëerd. ’s Avonds wordt de maagd door de mannen voor een processie te water in een boot gezet. Bijzonder de moeite waard in Fuengirola, maar ook in Torremolinos (La Carihuela) en Marbella en in de kustplaatsjes van de provincie Almería.

Velada de Nuestra Señora de la Oliva: het beeld van de beschermheilige komt op 10 aug. in Vejer de la Frontera aan en gaat op 24 aug. weer naar de Santuario. Geregeld feesten met flamenco. Op 15 augustus is er een processie.

Maria Hemelvaart: in Cómpeta wordt op 15 en 16 augustus Nuestra Señora de la Asunción gevierd, in de ‘wijnnacht’ wordt gratis de moscatel geschonken.

Fiesta del ajoblanco: eerste za. sept.; het feest van de ajoblanco, een koude groentesoep met knoflook en amandelen, wordt in Almachar (Málaga) gevierd, veelal met volksmuziek.

Fiestas de San Miguel: Torremolinos viert dit feest ter ere van Michaël op de zondag tussen 24 en 29 september met een bedevaart in klederdracht op versierde karren en Andalusische paarden. Het centrum van het feest is de Avenida Manantiales.

Feria del Rosario: rond 7 okt., stadsfeest in Fuengirola met flamencofestival, het festival del Cante Grande El Jábegote.

Fiesta de la Aceituna: rond 8 dec.; vierdaags olijvenfeest in Martos (prov. Jaén), de grootste olijvenproducent ter wereld.

Fiesta de Verdiales: 28 dec., uitbundig feest in de Venta de San Cayetano, in het dorp Puerto de la Torre bij Málaga. Dans- en muziekgroepen uit de provincie komen voor wedstrijden bijeen. De verdial is van oorsprong een Arabische dans met gezang. Hij lijkt erg op de flamenco.

Fotograferen en filmen

Gebouwen en stranden op mooie foto's baden meestal in het zachte, gloedvolle licht van de late middag of vroege avond. Wie midden op de dag mooie gebouwen of landschappen fotografeert, kan nog wel eens teleurgesteld zijn over het resultaat. De hoog staande zon maakt alles nogal plat. Bij een lagere zon (dus niet tussen 10 en 15 uur) krijgt u veel meer schaduwrandjes en reliëf in de opnamen.

Geld

De euro wordt in Spanje uitgesproken als ejoero, centen zijn céntimos. Bij geldautomaten (cajero automático) kan met een pinpas geld worden gehaald, tegen betaling ook met een creditcard. Veel hotels, restaurants en winkels accepteren creditcards.

Gezondheid

Het Spaanse gezondheidssysteem is effectief. EU-burgers met een European Health Insurance Card (EHIC) worden net als de Spanjaarden in de Centros de Salud (gezondheidscentra) gratis behandeld. Eerste hulp, waarvoor u ook terecht kunt bij de ziekenhuizen met 24-uursdienst, is over het algemeen gratis. Gaat u naar een particuliere arts dan moet u de rekening direct betalen en kunt u uw geld later bij de verzekering terugvragen.

Als u de Europese Zorgpas (EHIC) niet hebt ontvangen, vraag deze dan aan bij uw zorgverzekeraar of via www.ehic.nl. Voor meer informatie over vergoedingen kunt u contact opnemen met uw zorgverzekeraar. Omdat de werkelijke kosten hoger kunnen uitvallen dan de maximale vergoedingen, is het altijd verstandig om een aanvullende reisverzekering af te sluiten.

Informatie

In Nederland

Spaans Verkeersbureau, Den Haag, te bereiken via het contactformulier op de website www.spain.info.

In België

Spaanse Dienst voor Toerisme, Brussel, te bereiken via het contactformulier op de website www.spain.info.

Ter plaatse

In veel plaatsen, aan de kusten bijna alle, is een oficina de turismo, waar u terecht kunt voor stadsplattegronden, informatie over logies, openingstijden en evenementen, dienstregelingen van bussen en tal van brochures.

Andalusië op internet

De landcode voor Spanje is .es Veel Spaanse websites maken echter gebruik van de extensie.com. Niet alle Spaanse websites zijn even gemakkelijk in het gebruik. In het Duits, het Engels en natuurlijk in het Spaans is uiteraard veel meer informatie te vinden dan in het Nederlands.

www.andalucia.org: officiële website van Turismo Andaluz. Per provincie of per thema kunt u informatie zoeken, ook met behulp van kaarten. Veel aandacht voor flamenco, eten en drinken en de bekende toeristische attracties. De volhouder kan veel adressen vinden.

www.andalucia.com: heldere, commercieel opgezette meertalige website met uitvoerige informatie over reizen en wonen in Andalusië. Het deel 'Holidays, travel & tourism' biedt via een alfabetische trefwoordenlijst, van ‘adventure’ tot ‘weather’, veel gelaagde informatie.

www.spain.info: officiële site van het Spaans Verkeersbureau, ook in het Nederlands. Behalve naar provincies kunt u hier ook zoeken naar accommodatie, wellnesscentra, natuurparken en ook gastronomie-tips, feesten en evenementen. Een omvangrijk en goed onderhouden aanbod.

www.anwb.nl: een van de beste en gemakkelijkste sites om een hotel te zoeken en te reserveren (betaling pas bij het hotel). Soms vermeldt deze site kortingen die op de hotelsite niet zijn te vinden.

www.stieren.net: informatieve site (van tegenstanders) over de beladen corrida.

callejero.paginasamarillas.es: deze ‘Gouden Gids’ (van heel Spanje) biedt verrijkte Google-plattegronden, met zoekmogelijkheid voor adressen, hotels, restaurants enz. Werkt goed en snel.

Kinderen

Het binnenland van Andalusië zal veel kinderen waarschijnlijk niet zo aanspreken. De drie grote steden Sevilla, Córdoba en Granada bieden echter wel de ‘sprookjeswereld‘ van de Moorse paleizen en monumenten. De lange kust heeft natuurlijk veel meer te bieden voor kinderen, al was het alleen maar vanwege de stranden.

Stranden

De stranden aan de Middelandse Zee zijn in het algemeen voor kinderen geschikt om te baden en te zwemmen, omdat de zee op veel plaatsen ondiep is en weinig golfslag kent. De Costa de la Luz heeft mooie brede zandstranden maar de wind van de oceaan zorgt vooral 's middags voor behoorlijke golfslag.

Veiligheid en noodgevallen

Voor de persoonlijke veiligheid hoeft u in Andalusië geen extra maatregelen te nemen. Zakkenrollers komen in het hoogseizoen echter graag naar de toeristische trekpleisters, ook aan de kust. Parkeer de auto aan het strand op een bewaakte parkeerplaats. Dat kost per dag ongeveer € 10-12. Diefstal moet u altijd aangeven bij de politie. Vraag om een kopie van de aangifte; deze hebt u nodig als u de schade bij uw reisverzekering wilt declareren.

Alarmnummers

Algemeen alarmnummer: tel. 112.

Pech onderweg: ADA (Asociación de Ayuda Automovilística), tel. 912 96 13 01, www.ada.es; RACE (Spaanse ANWB), tel. 902 40 45 45, www.race.es; Wegenwacht Europa Service (ANWB) - Alarmcentrale tel. +31 70 314 14 14.

Nederlandse ambassade: Paseo de la Castellana 259-D, 28046 Madrid, tel. 913 53 75 00, mad-info@minbuza.nl; ma.-do. 9-17, vr. 9-16.30 uur.

Er zijn Nederlandse consulaten in Sevilla en Torremolinos.

Belgische ambassade: Paseo de la Castellana 18-6e, 28046 Madrid,

tel. 915 77 63 00, madrid@diplobel.fed.be; ma.-vr. 8.30-14, tel. tot 17 uur.

Er zijn Belgische ereconsulaten in Málaga, Rota (bij Cádiz) en Sevilla.

Kindvriendelijke accommodatie

De grotere hotelketens aan de kust zijn met oppasmogelijkheden, kinderactiviteiten, speelplaatsen en kinderbadjes helemaal ingesteld op de behoeften van gezinnen. Een alternatief zijn de casas rurales: huisjes waar kinderen en hun ouders zich helemaal thuis kunnen voelen. Ze liggen vooral in het binnenland vlak achter de kust, meestal in een mooie omgeving (zie ook blz. 16).

Uitstapjes met kinderen

Aquaparken: zwemparadijzen met verschillende baden, glijbanen, trampolines, waterspelen en verder bars en restaurants. Uitstekende faciliteiten veelal, soms pittig geprijsd. Alles wat een gezin nodig heeft voor een heerlijk dagje uit. De aquaparken zijn te vinden bij Sevilla, Córdoba en Granada en langs de kust bij Almería, bij Cádiz en aan de Costa del Sol. Meestal open van mei tot sept./okt.

Boottochten: in de meeste kustplaatsen worden boottochten aangeboden. Spannend zijn die in de Straat van Gibraltar, waar dolfijnen rondzwemmen.

Dierentuinen: Selwo Aventura in Estepona, een 90 ha groot park met natuurpad en exotische dieren, is niet alleen voor kinderen een belevenis. In Fuengirola is Bioparc een vrij nieuwe dierentuin en in Torremolinos is het Crocodile Park. In Parque Loro Sexi in Almuñécar zijn papegaaien de hoofdattractie en in Parque El Retiro in Churriana bij Málaga de exotische vogels. Selwo Marina en Sea Life in Benalmádena en Aquarium Aula del Mar in Málaga zijn gespecialiseerd in zeedieren.

Attractieparken: Parques de atracciones hebben spannende dingen. Een bekende is Tivoli World in Benalmádena. Kinderen zijn verzot op de wild west-filmdorpjes in de woestijn bij Tabernas.

Klimaat en reisseizoen

Aan de kusten van Zuid-Spanje is het klimaat iets gematigder dan in het binnenland. In het gebergte is het ’s winters kouder en ’s zomers iets frisser. De lagere gebieden in het binnenland kunnen 's zomers adembenemend heet zijn. Zo staat Sevilla bekend als Spanjes warmste stad. In het hele Guadalquivir-dal komt de temperatuur in juli en augustus geregeld boven 45°C. Reizen tijdens de milde voorjaars- en herfsttemperaturen is geweldig, dus van midden maart tot half juni en van eind september tot diep in november. Neerslag valt vooral in de wintermaanden. De ‘woestijnprovincie‘ Almería heeft het droogste klimaat van Spanje.

Rond Pasen zijn veel hotels volgeboekt en dat is ook plaatselijk het geval tijdens de feestweken (zoals feria's) in het voorjaar.

Openingstijden

Banken en postkantoren: ma.-vr. 8.30-14, za. tot 13 uur; mei-sept. za. gesl.

Winkels: 9-14, 17-20, za. meestal tot 13.30 uur. Warenhuizen en supermarkten: ma.-za. 10-21 uur

Musea: meestal di.-za. 10–13.30 en 16-19, ’s zomers 17-20 uur, zo. alleen ’s morgens, ma. gesl.

Kerken: als er geen officiële openingstijden zijn, zijn de meeste kerken open van 8-12/13 en 17-20 uur.

Reizen met een handicap

Een brochure over hotels die geschikt zijn voor gehandicapten krijgt u bij de Confederación Coordinadora Estatal de Minusválidos Físicos, www.cocemfe.es.

Roken

Het rookbeleid dat in 2011 werd aangescherpt – nergens, behalve misschien in een enkele hotelkamer – lijkt succesvol: minder mensen roken nu. Ook geldt soms buiten een rookverbod, zoals bij speelplaatsen of op een bepaald strand.

Sport en activiteiten

Ballonvaren

Ballonvaarten van 1 of 1,5 uur, over de berggebieden bij Ronda en Antequera, over de woestijn bij Tabernas of over de steden Sevilla, Córdoba en Granada. Green Aerostación, tel. 669 80 90 55, www.globo.info en Glovento Sur, tel. 958 29 03 16, www.gloventosur.com.

Boottochten

In de Andalusische vissers- en jachthavens worden panoramatochten aangeboden met boten of catamarans langs de omliggende kuststroken, in Sanlúcar de Barrameda, Marbella, Benalmádena, Estepona, Fuengirola, Almuñécar, San José de Cabo de Gata en Garrucha.

Vanuit Gibraltar en Tarifa (zie blz. 56) worden boottochten georganiseerd om dolfijnen te zien (apr.-okt).

Duiken

De sterke stroming in de diepe Atlantische Oceaan maakt de Costa de la Luz niet erg geschikt voor het duiken. De beste duikgebieden liggen aan de heldere en warmere Middellandse Zee: rond La Herradura en Almuñécar en langs de Cabo de Gata. Plaatselijke duikclubs organiseren duiken in groepsverband en cursussen. Een duikdag kost circa € 50. Informatie bij de Federación Andaluza de Actividades Subacuáticas, tel. 950 27 88 24, www.faasub.es.

Fietsen

Vanwege de warmte zullen veel fietsers de zomermaanden mijden, zeker in het binnenland. Rustige binnenwegen en enkele speciale fietspaden maken het mogelijk aardige tochten te maken en voor mountainbikers zijn er veel mogelijkheden.

Fietsverhuur: de laatste jaren groeit het aantal fietsverhuurders behoorlijk, zeker in toeristenplaatsen en ook in Ronda en de grote steden. Het huren kost ongeveer € 20 per dag.

Fietsroutes: Cabo de Gata is voor fietsers een minstens even aantrekkelijk gebied als de oude bergweg tussen Granada en Almuñécar (60 km) door het dal van de Río Verde, over de Orte Jete en Otívar. De Alpujarras en Sierra Nevada, de Serranía de Ronda en de Sierra de las Nieves, het Nationaal Park Sierra de Cazorla en de bergen van de Axarquía zijn zeer geliefd bij mountainbikers. Speciale vermelding verdienen de Vías Verdes, oude spoorwegtracés die tot wandel- en fietspaden zijn omgebouwd. Zo is er bij Jaén een Vía Verde del Aceite, een route van 55 km door het karakteristieke olijfbomenlandschap. De Vía Verde de la Sierra voert 36 km door de heuvels ten noordwesten van Ronda. Meer informatie: www.viasverdes.com. De provincie Málaga werkt aan een Senda litoral, een fietspad van 180 km langs de kust.

De mooiste stranden

Andalusië heeft vele honderden kilometers strand aan de Atlantische Oceaan en aan de Middellandse Zee. De meest bezochte kust is natuurlijk de westelijke Costa del Sol met de hoogbouwprijzenknallers Fuengirola en Torremolinos en het chiquere Marbella. De lange stranden met fijn zand zijn 's zomers vol, in augustus propvol. Estepona is een prettige plaats waar het relatief rustig is.

Oostelijk van Málaga liggen de drukke rotsbaaien van Nerja, waar het toerisme wel kleinschaliger is. Net ten oosten van Nerja liggen fraaie baaitjes waar het rustig kan zijn. Richting Almería, bij de ‘zee van plastic‘ (groentekassen), liggen weer enkele drukke badplaatsen zoals Aguadulce en Roquetas de Mar.

Zij die stranden bezoeken voor rust en natuur zijn beter af in natuurparken, zoals Cabo de Gata in het oosten van Andalusië; de baaitjes tussen de rotsen zijn prachtig en worden niet massaal bezocht. Langs Nationaal Park Doñana (provincie Huelva) ligt een eindeloos strand met wit zand.

De mooiste stranden van Andalusië liggen aan de ‘kust van het licht‘, de Costa de la Luz en wel het zuidelijke deel, tussen Cádiz en Tarifa. Deze voormalige hippiekust trekt in het badseizoen wel veel bezoekers maar er is heel veel ruimte; veel mensen gaan toch op een kluitje zitten. Topstranden liggen bij Caños de Meca met naaldbossen die bijna tot aan zee reiken en rond vissersdorpjes als Zahara de los Atunes. Deze Atlantische kust kent vaak een straffe wind en is dan ook zeer geliefd bij surfers, waaronder de spectaculaire kitesurfers.

Golf

Als u aan de dichtbebouwde Costa del Sol een open ruimte ziet, dan is de kans groot dat daar een golfbaan ligt. Alleen al de gemeente Marbella telt er zo'n 15! Van de honderd golfterreinen in Andalusië ligt driekwart aan de kusten. De overige bevinden zich niet heel ver van de kust of rond de grotere steden in het binnenland. Veel terreinen zijn aan een (luxe)hotel gekoppeld. In zulke gevallen zijn meestal interessante arrangementen beschikbaar, zeker in de winter als het met 17 tot 20 graden lekker is om te golfen. Het walhalla is de Club de Golf Valderrama in Sotogrande. Ook de green fee is hemelhoog: € 320. Er zijn echter heel wat golfterreinen waar u voor een paar tientjes terecht kunt. De meeste prijzen liggen tussen € 40 en € 70 voor de green fee, soms inclusief buggy. U hoeft dan geen lid te zijn. De tourist info's bieden meer informatie en ook de Real Federación Andaluza de Golf, tel. 952 22 55 90, www.rfga.org.

Grotten verkennen

De grotten van Sorbas in de provincie Almería, de Gruta de las Maravillas bij Aracena en de Cueva del Hundidero-Gata bij Ronda zijn zeer geliefde excursiedoelen. Er zijn vijf grotten interessant voor (amateur-)speleologie. Informeer naar de toegangsmogelijkheden en de benodigde uitrusting bij de Federación Española de Espeleología, www.fedespeleo.com. Bezienswaardig zijn zeker ook de Cueva de la Pileta (met unieke prehistorische schilderingen) bij Ronda en de reusachtige druipsteengrotten Cueva de Nerja. Meer informatie vindt u bij de plaatsbeschrijvingen en op www.cuevasturisticas.com.

Paardrijden

Andalusië is een land van paarden. Zowel aan de kust als in het binnenland kunt u op eigen gelegenheid rijden of aan georganiseerde tochten deelnemen. In Bubión in de Alpujarras, in de Sierra de Cazorla, in Grazalema en in de Serranía de Ronda worden paardrij-arrangementen met verblijf aangeboden; daar zijn prachtige tochten door de berggebieden mogelijk. Tarieven kunnen verschillen, maar het huren van een paard kost circa € 25 per uur. Meer informatie bij de tourist info's.

Surfen, zeilen en waterskiën

Deze watersporten zijn overal langs de Andalusische kusten te beoefenen, in elk geval in alle belangrijke vakantieoorden. Aanbieders en verhuurders van materialen zijn te vinden in de jachthavens. Diverse hotels en campings hebben hun eigen watersportclubs. In badplaatsen zijn de watersportzones in verband met de veiligheid strikt gescheiden van de zwemzones. De winderige Atlantische stranden bij Tarifa zijn het mekka voor surfers. Surfplanken zijn te huur van Pasen tot september/oktober.

Wandelen

De berggebieden van het Zuid-Spaanse binnenland bieden prachtige natuur, talloze muilezelpaden en veelal aardige dorpjes. Goede wandelgebieden zijn de Serranía de Ronda, de Sierra de Grazalema, de Sierra de Cazorla, de Sierra de Aracena en de Sierra Nevada met aan de zuidkant de Alpujarras. In deze gids bieden de hoogtepunten 7 en 9 voorproefjes. Zoals in veel andere landen zijn ook hier vele korte (PR) en lange wandelroutes (GR) bewegwijzerd.

De warmste maanden van de zomer kunt u beter mijden als u serieus wilt gaan wandelen. Van november tot in februari komt in de bergen regelmatig slecht weer voor.

Aan de kust zijn er ook talloze wandelmogelijkheden, nog afgezien van de kilometerslange stranden, zoals langs de steile kusten van de oostelijke Costa del Sol en Cabo de Gata. Een mooie kustwandeling is mogelijk tussen Barbate en Los Caños de Meca (zie blz. 55). Bij de plaatselijke Oficinas de Turismo is informatie verkrijgbaar over de talloze gemarkeerde wandelroutes. Nerja bijvoorbeeld heeft uitstekende informatie voor wandelaars. De provincie Málaga is bezig met een kustpad van 180 km (Senda litoral) dat wandelaars met fietsers moeten delen. Ook wordt de Gran senda aangelegd, een wandelpad door de hele bergachtige provincie. In het kustgebergte Cabo de Gata bieden het Centro de Interpretación del Parque Natural en het informatiepunt Tierra Red goede kaarten van het bijzondere natuurpark. Op de site van de Federación Andaluza de Montañismo, www.fedamon.com, vindt u een overzicht van alle PR's en GR's.

Duurzaam reizen

Duurzaam toerisme wil zeggen dat de reiziger mede verantwoordelijkheid neemt voor milieu en maatschappij. Daarbij horen bescherming van het milieu, stimulering van de plaatselijke economie en enigszins diepgaande contacten tussen bezoekers en bewoners. Hier vindt u enkele tips en websites.

www.vakantievoetafdruk.nl: op deze site kunt u berekenen wat uw reis- en levensstijl zoal kost voor het milieu.

www.milieucentraal.nl: onder andere opties voor milieuvriendelijk reizen binnen Europa, een CO₂-checker, klimaatneutraal vliegen en het compenseren van de CO₂-uitstoot van vliegtuigen.

Duurzaam Andalusië: water is in Spanje een kostbaar goed – terecht wijzen veel hotels daarop. Besparen op watergebruik is dan ook van groot belang. Ecologische producten en uit de regio afkomstige levensmiddelen zijn te herkennen aan het label producción ecológica.

Hoogtepunten wil iedere vakantieganger zien, uiteraard. Schroom echter niet om, onderweg van de ene naar de andere topper, in ‘gewone' plaatsjes even rond te kijken; dat kan verrrassend zijn en de middenstand heet u welkom.

Telefoon en internet

Telefoneren

Binnen Spanje: lokale of netnummers zijn er niet voor mobiel bellen, maar alle negencijferige nummers beginnen met een 9 en mobiele nummers met een 6.

Naar het buitenland: het landnummer voor Nederland is 0031, voor België 0032. Voor Spanje is dit 0034.

Mobiel bellen: Movistar, Vodafone en Orange zijn de Spaanse netexploitanten. Wie veel belt is goedkoper uit met een Spaanse prepaid-kaart.

Telefooncellen: openbare telefoons werken met muntgeld, telefoonkaarten (tarjeta telefónica) en/of creditcards. Minimale inworp is voor stadsverbindingen 30 cent, voor binnen Spanje 50 cent en voor verbindingen met een mobiele telefoon € 1. Telefoonkaarten zijn in tabakswinkels (estanco) of krantenkiosken te verkrijgen.

Inlichtingen: nationaal 118 18, internationaal 118 25.

Internettoegang

Bijna alle hotels bieden hun gasten internet via wifi, meestal gratis. In sommige plaatsen (Cádiz, Jerez) is er openbaar wifi in het centrum, maar dat wil nog wel eens wankel zijn. Daarnaast zijn er op veel plaatsen gratis hotspots, bijvoorbeeld op een plein, bij een tourist info of rond een stadhuis.

Onderweg in Andalusië

Het ruige berglandschap, de eindeloze olijfboomgaarden, prachtige steden als Sevilla, Córdoba en Granada, en de vele Moorse dorpjes in de heuvels met hun Spaans-Arabische architectuur – alle zijn ze karakteristiek voor Andalusië. Maar de streek is ook bekend om zijn lange kustlijn. En buiten de drukke Costa del Sol vindt u er pareltjes van stranden en badplaatsen: Cabo de Gata, Costa de la Luz of het hier afgebeelde Nerja, om er maar enkele te noemen.

Sevilla en West-Andalusië

Sevilla D 4

Geen stad in Spanje heeft zo lang aaneengesloten in rijkdom geleefd als Sevilla (700.000 inw.). Over de rivier Guadalquivir waren de wereldzeeën bereikbaar. Vooral na de ontdekkingsreis van Columbus in 1492 deed de koopvaardij goede zaken in Amerika. Feniciërs en Romeinen hadden daarvóór de stad al in bezit gehad. En in 1248 kwam de stad na honderden jaren islamistische heerschappij in handen van de ‘katholieke koningen‘. De Noord-Afrikaanse Almoraviden en Almohaden hadden van Sevilla al een prachtige en sterke stad gemaakt. In het twee-continentenrijk waren Sevilla en, aan de andere kant van de Straat van Gibraltar, Marrakech de hoofdsteden en cultuurcentra. De Moorse bevolking en kunst bleven nog van invloed op de stad tot in de 15e eeuw, zie bijvoorbeeld het Real Alcázar 1, blz. 34, 2 – 10). De koloniën leverden volle schatkisten op en de 17e eeuw was een grote bloeiperiode waarin veel (barok-) kunst ontstond. De verzanding van de Guadalquivir, begin 18e eeuw, bracht de Sevillaanse welvaart ten einde. De koopvaardij, vergelijkbaar met de VOC, was toen al naar zeehaven Cádiz verplaatst.

Pas toen Sevilla de Wereldtentoonstelling van 1992 ging voorbereiden, veerde de stad op. Voor die Expo 92 werd Sevilla grondig opgeknapt en de zo ingezette ontwikkelingen werden na de Expo steeds dynamischer. Sindsdien is Sevilla ook een toeristische bestemming van formaat. De stad is druk, zeer warm, levendig en bruisend tot diep in de nacht. Sevilla is de stad van de zinderende flamenco, van de temperamentvolle sigarenmaakster Carmen uit Bizets dramatische opera en van grootse en meeslepende feesten als de Semana Santa en de Feria de Abril.

Catedral/Giralda 1

Ma.-za. 11-17, zo. 14.30-18.30 (juli-aug. 9.30-16) uur, € 9, incl. toren Giralda

De gotische kerk, in oppervlakte de vierde van de wereld (na Yamoussoukro, de St. Pieter en St. Paul's), werd in de 15e en 16e eeuw gebouwd op de plaats van een 12e-eeuwse moskee. De breedte van het interieur doet nog aan de moskee denken. Imposante zuilen tot 50 m hoog scheiden de vijf schepen van elkaar. Het interieur telt vele kapellen en herbergt vooraanstaande kunstwerken uit vooral de 16e eeuw, schilderijen, beeldhouwwerk maar ook siersmeedwerk (zoals voor de Capilla Mayor). Laat u niet in de luren leggen door het monumentale graf van Columbus (Colón) uit de 19e eeuw; het is onduidelijk waar de stoffelijke resten van de grote ontdekkingsreiziger zich bevinden.

Van de oorspronkelijke moskee zijn alleen de binnenplaats, nu de sfeervolle Patio de los Naranjas (sinaasappelbomen), en de toren overgebleven. De minaret was vierkant, mogelijk naar het voorbeeld van de Koutoubia in Marrakech die kort daarvoor was gebouwd. De toren werd door een architect van de kathedraal in de 16e eeuw verhoogd tot de huidige Giralda van 98 m.

Barrio Santa Cruz

Aan de kathedraal en het Alcázar grenst de veelbezochte voormalige Joodse wijk (judería) van Sevilla. Er staan mooie Andalusische huizen, witgekalkt en met tralievensters en bloembakken, in een wirwar van straatjes en stegen. Af en toe kunt u in een verstilde patio kijken. De buurt is rijk aan bars en terrassen. Zomaar wat rondlopen is de beste manier om deze schilderachtige wijk te bekijken. In de middeleeuwen verdreven de Almohaden de Joden uit de stad. Na de Reconquista keerden ze terug door grond te huren van de koning. Na 1492 joegen ook de christenen de Spaanse Joden het land uit. Midden in de wijk staat het Hospital de los Venerables 11, een ziekenhuis in 17e-eeuwse barokstijl met mooie fresco's in de kapel en een 19e-eeuwse patio. De synagoge werd na de verjaging van de Joden omgebouwd tot kerk, de Santa María la Blanca 12, met een overvloedig bestuct barokinterieur.

Casa de Pilatos 13

Plaza de Pilatos 1, dag. 9-19/18 uur, toegang € 6/8, incl. audioguide

Een van de mooiste huizen van de stad staat in de ‘Joodse wijk‘, aan de rand van Santa Cruz. De hertogelijke residentie werd midden 16e eeuw gebouwd in een samengaan van mudéjar en plateresco. De patio met fontein, prachtige azulejos (tegelwanden) en bewerkte plafonds (hout en stucwerk) tonen de harmonie van klassieke vormen en Moorse decoratiekunst; of de verzamelde klassieke beelden hier goed bij passen, mag u zelf beoordelen.

Museo del Baile Flamenco 14

Calle Manuel Rojas Marcos 3, dag. 10-19 uur, € 10

's Werelds enige museum dat is gewijd aan de flamencodans. Speels opgezet, modern museum; geeft met tekst, beeld en geluid kijkje in ‘de ziel van de stad‘.

Antigua Fábrica de Tabacos 15

Calle San Fernando, ma.-vr. 8-15 uur, gratis toegang

In de voormalige tabaksfabriek huist een deel van de universiteit van Sevilla. Het reusachtige pand in een rustige barokstijl werd gebouwd in de 18e eeuw. Hier rolden ruim 6000 vrouwen sigaren van tabak uit Spanjes koloniën, het beeld van de opera Carmen.

1Moors paleis met prachtige tuinen – Real Alcázar

Kaart: | D 4, stadsplattegrond blz. 38/39
Duur: | 2 à 4 uur

Het ‘koninklijk paleis‘ van Sevilla is een meesterwerk van mudéjarstijl en hoort tot Spanjes mooiste gebouwen. Uit het 12e-eeuwse Almohadenpaleis ontstonden na 1492 de koninklijke residenties. Alles bij elkaar toont dit complex vijf eeuwen verfijnde Andalusische bouwkunst.

Eenmaal binnen kunt u op de eerste binnenplaats de mudéjar-gedecoreerde Sala de la Justicia 2 bekijken met daarachter de Moorse Patio del Yeso 3. Rechts van de grote Patio de la Montería 4 ligt de langgerekte Cuarto del Almirante 5, met waaiers in vitrines en schilderijen. Aantrekkelijker is het achter de prachtige gevel van het Palacio de Pedro 6. Pedro (door voor- en tegenstanders respectievelijk ‘de Rechtvaardige‘ en ‘de Wrede‘ genoemd) liet bouwmeesters uit Toledo komen en de koning van Granada leende, als dank voor eerder verleende hulp, zijn architecten uit zodat er ook overeenkomsten zijn met het Alhambra. De christen Pedro was goed bevriend met de moslims. Zijn paleis is gebouwd rond de wonderschone Patio de las Doncellas 7 ('juffrouwen'), met dubbele zuilen, fijn stucwerk en tegelwanden (azulejos). Op alle momenten van de dag is er wel een doorkijkje dat prachtig licht oplevert. Wie een poosje rondloopt door de zaaltjes rondom, ontdekt fantastische details in de tegelmuren, de handschriften, de bewerkte houten plafonds of het kunstig versierde stucwerk. Rechts van deze hof ligt de Salón de Embajadores 8, een ruimte met kleine hoefijzerbogen uit 1336 waaraan in 1420 een goudgekleurde koepel van bewerkt hout werd toegevoegd.

Het Palacio Gótico 9 ligt aan de andere kant van de Patio de las Doncellas. Het is ouder dan het Paleis van Pedro maar het heeft door Karel V nu een veel minder sprekend renaissance-aanzien. De reeks 18e-eeuwse Madrileense wandtapijten (kopieën van de 16e-eeuwse Vlaamse originelen) is in pompeuze stijl gewijd aan Karels veroveringen in Tunesië. In de door moslims gebouwde vertrekken die we eerder zagen wordt kunst gebruikt om de ruimte te verfraaien; in deze weinig subtiele zalen zijn propaganda en persoonsverheerlijking belangrijke functies van de kunst.

De grote tuinen 10 achter het Alcázar sluiten aan bij de diverse bouwperioden van de paleizen: Arabisch, renaissance en barok. Een van de mooiste plekken is de galerij links in de Jardín de los Grutescos. Onder de vele boomsoorten ziet u prachtige hoge palmen; verder veel verschillende planten en bloemen en enkele bijzondere paviljoentjes.

Informatie

Real Alcázar: Plaza del Triunfo, www.patronato-alcazarsevilla.es, dag. 9.30-19, okt.-mrt. tot 17 uur, € 9,50, mrt.-okt. vr./za. 4 avondslots € 13; audiogids beschikbaar voor € 4,50. Bij de ingang is een plattegrond verkrijgbaar.

Vaak staat er een rij voor de kassa, de wachttijd kan oplopen tot een uur of meer. Langs de rij lopen regelmatig gidsen die voor diverse talen groepjes van 12-15 personen samenstellen; u kunt zo legaal 'voordringen'. Zo'n rondleiding kost circa € 10 p.p. extra.

Eten en drinken

Aan de rand van de tuin vindt u cafetaria El jardin escondido 1 ('de verborgen tuin'). U kunt binnen en buiten zitten. De loggia is de mooiste plek om van drankjes, taart of een bocadillo te genieten. Wc's zijn aangrenzend.

Plaza de España 16

Er komen veel mensen af op het enorme halfronde gebouw in het mooie Parque María Luisa, dat ten zuiden van het centrum langs de rivier ligt. In dit grote park werd in 1929 een tentoonstelling gehouden over Spanje en Las Américas. Naast paviljoens van (Latijns-)Amerikaanse landen in dit park werd het reusachtige, rijk versierde Palacio de España gebouwd. In de halve cirkel hebben alle 51 Spaanse provincies een nis met historische gebeurtenissen op tegeltableaus. Blauw-wit versierde bruggen verbinden het gebouw, begrensd door hoge torens, met het grote plein met de fontein. Spaanse toeristen laten zich graag fotograferen bij de nis van hun provincie.

Torre del Oro 17

Paseo Crist. Colón, ma.-vr. 9.30-18.45, za./zo. 10.30-18.45 uur, € 3, ma. gratis

Markant rond gebouw aan de oever van de Guadalquivir, in 1228 gebouwd door de Almohaden als onderdeel van de stadsmuur. Binnen huist het Museo Naval (scheepvaart).

Hospital de la Caridad 18

Calle Gen. Temprado 3, ma.-za. 9.30-13 en 15.30-19, zo. 9-12.30 uur, € 5

Gasthuis uit de 16e eeuw, voortgekomen uit een begrafeniskapel voor armen en ter dood veroordeelden. In de 17e eeuw ontfermde edelman Don Miguel de Mañana zich over de broederschap. Hij was een tot inkeer gekomen wildebras. Zijn obsessie voor de dood komt onder meer tot uitdrukking in schilderijen die hij voor de barokke kerk San Jorge bij het gasthuis liet maken door schilders als Murillo en Valdés Leal. Bij de toegang tot de kerk liet Don Miguel in zijn grafschrift opnemen: Hier rusten de botten en de as van de slechtste mens die op de aarde heeft geleefd ...

Museo de Bellas Artes 19

Plaza del Museo 9, di.-za. 9-20.30, zo. 9-14.30 uur, € 1,50, EU-burgers gratis

In een verbarokt klooster is een belangrijke verzameling schilderijen ondergebracht uit de gouden eeuw van de Andalusische schilderkunst, de 17e eeuw. Het museum werd opgericht nadat bij wet in 1835 het bezit van de kerk werd onteigend. Hoogtepunten zijn de vele werken van de Sevillaanse barok: Murillo (vooral zaal V, de grote voormalige kloosterkerk, o.a. Onbevlekte Ontvangenis, en zaal VII), Zurbarán (bekend van zijn monniken in grijstinten, vooral zaal X en één meesterwerk in zaal V), De Ribera (zaal VI, boven de monumentale trap), Velázquez (opgeleid in Sevilla), Valdés Leal (met zijn wat meer dramatische doeken in zaal VIII). In de zalen met 19e- en 20e-eeuwse kunst kunt u een blik werpen op het lichte Las Cigarreras (1905) van Gonzalo Bilbao, dat een optimistisch beeld geeft van het werk in de Sevillaanse tabaksfabriek.

Metropol Parasol 20

Plaza de la Encarnación, lift naar luchtpromenade dag. 10-14 en 18-23.30/ 01.15 uur, € 1,20

Het 19e-eeuwse marktplein was sinds 1972 een troosteloze parkeerplaats. Toen hier Romeinse resten werden ontdekt veranderde het plan voor een parkeergarage in een gewaagd parasolproject (van de Duitse architect Jürgen Mayer). Sinds 2011 zijn de Romeinse overblijfselen zichtbaar, het plein is weer gezellig en het spectaculaire parasoldak, met een panoramisch wandelpad en een bar met terras op 21 m hoogte, is een mooie nieuwe attractie. Vijf 'paddenstoelen' vormen een opengewerkt plafond van gecoat hout. De ingang naar het Antiquarium en de lift is links van de brede trap.

Plaza San Lorenzo 21

Hart van een minder bekende volkswijk. Platanen bieden schaduw aan de stenen en smeedijzeren bankjes. De Calle Santa Clara is zeer schilderachtig met enkele oude kloosters. Het langgerekte plein Alameda de Hércules is de ontmoetingsplaats van een opgeknapte volkswijk met een alternatieve scene.

Triana

Sfeervolle volkswijk zonder echt stadsschoon aan de overkant van de rivier rond de bruggen van San Telmo en Isabel II. Het is een populaire uitgaanswijk met danscafés aan de Calle Pureza en wat restaurants en bars aan de oever in de Calle Betis. Uit de voormalige zigeunerwijk komen tal van beroemde flamenco-artiesten en stierenvechters. Achter de nieuwe markthal naast de brug ligt aardewerkstraat Calle Alfareria.

Chaotische devotie – Semana Santa

De Goede Week, tussen Palmzondag en Pasen, telt de laatste dagen van de katholieke vasten. Dit is het plechtige hoogtepunt van de religieuze vieringen. Vanaf de tientallen kerken starten circa zestig kleurrijke processies die vijftien uur duren; u kunt ze dag en nacht tegenkomen. Het laatste deel van de tocht is voor alle processies gelijk: van de Plaza de Campana, door de Calle Sierpes en over de Plaza de San Francisco naar de kathedraal. Twee ‘draagaltaren‘ gaan voorop, barok versierd met goud en glitter; op het eerste Christus en op het tweede de Maagd Maria, de trots van de wijk of congregatie. Fanfares begeleiden de processies met religieuze marsen; soms klinken de saetas, flamencogezangen gewijd aan Maria of Christus.

Overnachten

Tijdens de Semana Santa en de Feria zijn hotelkamers veel duurder en zijn hotels al vroeg volgeboekt.

Leuk pension in volkswijk – Pensión Macarena 1: Calle San Luis 91, tel. 954 37 01 41, www.hostalmacarenasevilla.com, 2 pk € 35, met eigen badkamer € 45. Aardige wijk, eenvoudig. Alle kamers met airco, sommige met uitzicht op de kleine Plaza de Pumarejo.

In de Barrio – Hostal Sierpes 2: Calle Corral del Rey 22, tel. 954 22 49 48, www.hsierpes.com, 2 pk € 67, ontbijt € 3,50. Hartje centrum, 36 kamers met airco en badkamer rond een patio. Tikje ouderwets pension met ontspannen sfeer. Typisch huis van Joodse wijk.

Patiovilla bij de kathedraal – Hotel Simón 3: Calle García de Vinuesa 19, tel. 954 22 66 60, www.hotelsimonsevilla.com, 2 pk € 50-65, ontbijtbuffet € 8,80. Gerenoveerde 18e-eeuwse villa met vrolijke patio; charmante kamers die onderling nogal verschillen, voorkant is lawaaieriger. Gewild hotel, reserveren verplicht.

Luxe huizencluster in Joodse wijk – Las Casas de la Judería 4: Plaza de la Santa María la Blanca 3, tel. 954 41 51 50, www.casasypalacios.com, 2 pk € 74-185 incl. ontbijt. Viersterrenhotel in 27 oude adelshuizen in de Joodse wijk, oogt als een wijkje op zich. Veel van de 105 kamers liggen aan een patio met klaterende fontein. Zwembad.

Goedkoop en luxe in Sevilla Este – Sevilla Congresos 5: Avenida Alcalde Luis Uruñuela, tel. 954 25 90 00, www.hotelsevillacongresos.com, 2 pk vanaf ca. € 51, ontbijt € 9. Matig onderhouden viersterrenhotel met uitstekende prijs-kwaliteitverhouding, tegenover het Congrespaleis. Schone kamers met prima bedden. Halfuur van centrum, tien minuten van het vliegveld. Zwembad. Niet het gezelligste hotel van de stad, wel comfortabel en handig voor mensen met auto (parkeren gratis).

Eten en drinken

Tapas zijn populair in Sevilla, kosten € 2-6 en zijn in de hele stad verkrijgbaar, vooral in het oude centrum, rond de kathedraal; in de buurt rond Plaza Alfalfa 1 is de sfeer wat authentieker.

Moderne delicatessenmarkt – Mercado Lonja del Barranco 2: Calle Arjona, tel. 954 22 04 95, www.mercadolonjadelbarranco.com. Vlees, vis, zeebanket, croquetas, kaas, ijs, koffie … 20 kramen in gerestaureerde markthal uit 1861 (ontwerp Eiffel). Prettige prijzen, terras.

Terras aan de rivier – El Faro de Triana 3: Puente de Isabel II, tel. 954 33 61 92, ma. gesl., hoofdgerecht € 15, ook goedkope tapas. Vis- en vleesrestaurant aan de Guadalquivir, de gele toren bij de brug. Tot de specialiteiten horen de gambas pil pil, heet gekruide garnalen.

Klassiek en knus – La Albahaca 4: Plaza Santa Cruz 12, tel. 954 22 07 14, zo. gesl., hoofdgerecht vanaf € 20. Mooi restaurant op sfeervol pleintje in druk bezocht Santa Cruz, met verschillende ruimten. Traditionele Andalusische keuken met Baskische elementen.

Gerenommeerd – Taberna del Alabardero 5: Calle Zaragoza 20, tel. 954 50 27 21, www.tabernadelalabardero.es, menu's € 50-80, midprice middagmenu. Stijlvol restaurant met Baskisch geïnspireerde keuken en mooie zaaltjes.

Echte flamenco?

Sevilla is één van de geboorteplaatsen van de Spaanse zang-, muziek- en dansstijl. Was de baile (dans) aanvankelijk een ondersteuning van de cante flamenco (zang), in de commerciële flamenco lijkt de dans voorop te staan. En waar veel toeristen komen, viert de commercie hoogtij. U kunt een leuke avond hebben in een van de toeristische flamencotheaters maar de kwaliteit verschilt. Hetzelfde geldt voor de tablaos, flamencozaaltjes waar u veelal voor moet reserveren en vaak ook een maaltijd dient te nemen. Bars met flamenco heffen geen of een gering entréegeld; met wat geluk kunt u er authentieke flamenco (pura, zeggen ze hier) tegenkomen.

2Topattractie en pelgrimsromantiek –Parque Nacional Doñana en El Rocio

Kaart: | B 5–C 6
Vervoer: | Vanaf Sevilla, per auto of met een excursie

Tussen Sevilla, Cádiz en Huelva ligt de delta van de grootste Andalusische rivier, de Guadalquivir. Dit moerasgebied (marismas) met een enorme oppervlakte vormt een van de grootste en meest gewilde natuurparken van Spanje.

Het wetland kent een deels nog onaangetast ecosysteem en de Spaanse overheid doet er veel aan om dat te behouden. Niettemin lopen er autowegen dwars door het gebied. Industrie en mijnbouw langs de bovenloop van de Guadalquivir vormen een gevaar voor de kwetsbare natuur. In 1998 brak veel noordelijker een damwand van een bassin met ertsafval. De giftige stoffen die daardoor via de rivier in de delta terechtkwamen kostten met name grote aantallen trekvogels het leven en ook de vispopulatie nam af. Het gebied is nauwelijks bewoond; motorrijtuigen worden er in principe geweerd.

Mevrouw Ana's jachtterrein

De bescherming van de delta kwam langzaam tot stand nadat eind jaren 50 een Engelse ornitholoog had gewaarschuwd voor verdroging van het gebied; omliggende landbouwbedrijven onttrokken het water. Officieel heet het nationaal park ‘Coto de Doñana‘ – coto staat voor ‘afgeschermd jachtgebied‘. Dit was vroeger eigendom van de hertogen van Medina Sidonia; Doña Ana was de vrouw van een van die hertogen. Hier en daar herinneren vervallen landhuizen aan het tijdverdrijf van de adel van toen.

Vogels, herten en de lynx

In de zompige gebieden strijken 's winters vele honderdduizenden vogels neer die op weg zijn van Afrika naar Noord-Europa. Daarnaast is Doñana het domein van vele standvogels, zoals diverse soorten reigers, flamingo, zwarte ibis, purperkoet, vele soorten eenden, witte ooievaar, blauwe kiekendief, diverse meeuwen en allerlei steltlopers. Enthousiaste vogelaars hopen hier de bedreigde Spaanse keizerarend te zien, een konijnen en vossen etende roofvogel. Naast allerlei reptielen, vissoorten en amfibieën kent het nationaal park (met het omliggende natuurpark) zoogdieren als wild zwijn, edelhert, damhert, ree en de zeldzame Iberische lynx.

Bonte pelgrimsstoet dwars door Doñana

Het doorgaans bijna uitgestorven dorpje El Rocío staat volledig op zijn kop tijdens Spanjes beroemdste bedevaart (romería) rond Pinksteren. In en rond het dorp verblijven dan enkele dagen lang ongeveer een miljoen mensen. Pelgrims uit alle hoeken van Spanje reizen naar Sevilla, Huelva of Sanlúcar de Barrameda. De tocht vanuit Sanlúcar is spectaculair. Op de woensdag voor Pinksteren worden vele duizenden mensen over de Guadalquivir gezet. Daarna trekt de bonte karavaan van mensen in traditionele rociero-kleding met paarden, huifkarren, tractors, auto's en muilezels dwars door het Nationaal Park; voor deze traditie worden ontheffingen verleend. De pelgrims overnachten ook in het park. Op zaterdag en zondag is El Rocío gevuld met de pelgrimsstromen van drie kanten; er wordt gezongen, gedanst, gegeten en gedronken.

Inzet van al deze drukte is de Blanca Paloma, het maagdbeeld in de kerk. Voor het krieken van de (Pinkstermaan)dag klimmen stoere mannen over het hek in de kerk. De eerste zonnestraal van de dag moet op de ‘Witte Duif‘ kunnen vallen. Dan wordt het beeld langs alle broederschappen gereden. In een zinderende menigte worden oversentimentele (en/of dronken) mannen hardhandig aan de kant gezet om de heftig aanbeden maagd zonder vallen door de haag opgezweepte feestvierders te kunnen duwen.

In een 4x4-bus door de duinen

Het nationaal park kent vijf bezoekerscentra binnen zijn grenzen; daaromheen is een beperkt gebied open voor publiek. Dieper het park in is alleen maar mogelijk met een gids. Het belangrijkste bezoekerscentrum is El Acebuche, tussen El Rocío en Matalascañas. Hier kan een wandelroute van 5 km worden gevolgd en hier vertrekken de beresterke groene 4x4-busjes die excursies van circa vier uur maken over het strand en door het rulle zand van de duinen. Onderweg heeft u grote kans herten en wilde zwijnen te zien en de gids zal u wijzen op vogelsoorten en andere bijzonderheden. Rond El Rocío liggen nog drie kleinere bezoekerscentra. Een bijzondere toegang biedt een boottocht vanuit Sanlúcar de Barrameda, aan de andere kant van de Guadalquivir. Vanaf bezoekerscentrum Fábrica de Hielo kunt u dagelijks met de Real Fernando de rivier op varen; er zijn ook combinaties mogelijk van een boottocht met een 4x4-bus, om vanaf de oever dieper het park in te gaan.

Wonderlijk dorp: El Rocío

Het uitzonderlijke El Rocío is sterk verbonden met het nationaal park. In heel Spanje is het vooral bekend vanwege de Romería, een massale pelgrimstocht die dwars door het Nationaal Park gaat (zie kader). Het schaakbord-dorp met zandstraten telt slechts 1200 inwoners. Veel huizen zijn van ‘broederschappen‘ (van oorsprong een middeleeuwse volksorganisatie tegen uitbuiting door de adel); die zijn alleen bezet tijdens de week van de pelgrimstocht. De leegheid, de zandstraten, de stangen om de teugels van paarden aan te binden, de spierwitte kerk en de direct aansluitende vijver met vogels en paarden – dit alles maakt El Rocío tot een aparte belevenis, alsof je door een westernstadje loopt. Er komen bussen toeristen maar die blijven meestal in de buurt van de kerk, waar de souvenirs worden verkocht. Er zijn altijd wel enkele cafés en restaurants open en er is meestal wel een kamer te krijgen in een hotel of hostal. Maar wilt u de romería meemaken rond Pinksteren, dan moet u jaren vantevoren boeken. Enkele hotels houden vaak een of twee kamers vrij voor lastminuteboekers; de kamerprijs ligt in zo'n geval boven de € 500.

Informatie

Centro de visitantes El Acebuche: aan de A483 tussen Matalascañas en El Rocío, dag. 8-21, 's winters 8-19 uur. Belangrijkste bezoekerscentrum van het Nationaal Park, mooie expositie, restaurant.

4x4 bus-tours: vanuit El Acebuche, 8.30 en om 17 ('s winters 15) uur, juni-sept. niet op zo., € 29,50 pp. De tours (ca. 70 km, 4 uur) zijn soms snel volgeboekt; reserveren kunt u bij Cooperativa Andaluza Marismas del Rocío, tel. 959 43 04 32; sommige gidsen spreken Engels, www.donanavisitas.es.

Boottocht vanuit Sanlúcar de Barrameda: bezoekerscentrum Fábrica de Hielo, Avenida Bajo de Guia, tel. 956 36 38 13, uk.visitasdonana.com; reserveren is aan te bevelen, niet verplicht.

Overnachten

El Rocío kent een paar hotels, enkele hostals en een camping. Meer hotels zijn er aan de kust in Matalascañas.

Hotel Toruño: Plaza Acebuchal 22, El Rocío, tel. 959 44 23 23, www.toruno.es, 2 pk € 64-80, incl. ontbijt. Leuk en verzorgd hotel met restaurant, beheerd door de autoriteiten van het Doñana-park. Vanuit een deel van de kamers kunt u vogels spotten in het tegenoverliggende moeras (verrekijker!).

Camping La Aldea: Carretera de El Rocío km 25, El Rocío, tel. 959 44 26 77, www.campinglaaldea.com, 2p. bungalow vanaf € 50 p.n. Zeer verzorgde camping met zwembad en restaurant/winkel aan de noordkant van het dorp (op loopafstand). Bungalows met linnengoed, badkamer, airco en veranda.

Winkelen

De betere winkelstraten – Calle Sierpes, Calle Tetuan 1: midden in het centrum, autovrij en 's zomers overdekt met zonwerende doeken. Veel schoenen, waaiers en de nieuwste mode van grote merken; ook Zara en Mango.

Vlooienmarkt – Calle Feria 2: elke do.- ochtend (noordkant van het centrum).

Aardewerk – Calle Alfareria 3, achter de markthal van Triana.

Flamenco-cd's – Compás Sur Flamenco 4: Cuesta del Rosario 7-E, tel. 954 21 56 62. Sympathieke winkel met flamenco en andere Andalusische muziek.

Uitgaan

In het weekend kunt u 's avonds het sevillana-dansen zien in de danscafés aan de Corso de Salano in de wijk Triana (rechteroever). De sevillana is een moderne variant van de flamenco. De Calle Betis, bij de Triana-brug (Puente Isabel) is de drukste straat.

Flamencoklassieker – Casa Anselma 1: Calle Pagés del Corro 49, ma.-za. 0-02/03 uur. Ergens na middernacht betreedt Anselma, een van de flamencosterren van de zigeunerwijk Triana, het podiumpje van haar kleine café en zingt er op los, veelal hartverscheurend.

Gezellige drukte – Plaza del Salvador 2: in het centrum, veel leven op straat en in de bars, gemoedelijk.

Alto's en bohémiens – Plaza Alameda de Hércules 3: opgeknapt, ruim plein met Romeinse zuilen in knusse, gemengde wijk. U kunt hier 's avonds prima eten en drinken, maar het uitgaan komt rond middernacht pas op gang.

Flamenco in de patio – Casa de la Memoria de El-Andalus 4: Calle Ximénez de Enciso 28, tel. 954 56 06 70, www.casadelamemoria.es, € 15. Elke avond om 21 uur treden geschoolde flamenco-talenten op: gitaar, zang en dans. Geen eten en drinken; beperkte plaatsen, zaal open 20.30 uur. Show duurt een uur. Sfeervol gebouw in de Santa Cruz-wijk.

Sport en activiteiten

Stadsfietsen beschikbaar – Sevici: en.sevici.es. Dit 'wittefietsenplan' omvat 2500 fietsen op 250 stallingsplaatsen (max. 300 m van elkaar), weekabonnement € 11,28, met creditcard. Neem per rit een fiets, eerste halfuur is gratis, uur daarna kost € 1, volgende uren € 2 p.u.

Een 'gewone' huurfiets kost € 10-12 voor een halve en € 15-20 voor een hele dag. Wordt bij uw hotel afgeleverd, vraag bij de receptie. Door de hele stad zijn groene fietsstroken aangelegd.

Informatie en feesten

Oficina de Turismo, Avenida de la Constitución 21, tel. 954 78 85 78. Diputación Provincial: Plaza del Triunfo, tel. 954 21 00 05, heeft ook wat materiaal over de stad. Andere Oficinas de Turismo op het vliegveld en op het treinstation.

De culturele agenda vindt u in de lokale kranten Diario de Sevilla of ABC of het gratis maandprogramma Giraldilla.

Sevillacard: nauwelijks interessant, slechte informatievoorziening (2015).

Vliegveld: zie blz. 20.

Trein: Estación Santa Justa, Avenida Kansas City, 1,5 km ten oosten van het centrum, tel. (Renfe) 902 24 05 05.

Bus: vanaf Estación Prado de San Sebastián (achter Alcázar); voor provincie Huelva: Estación Plaza de Armas, aan de rivier.

Stadsbus: ringlijn C1 (met klok mee) en C2 (tegen klok in), langs treinstation, busstation, Triana, La Cartuja en La Macarena; tussen 6 en 23 uur, € 1,45.

Tram: de lijn tussen Plaza Nueva en busstation Prado de San Sebastián kruipt frequent door het centrum.

Metro: net is al jaren in aanleg; lijnen onder het centrum ontbreken (nog).

Driekoningen: op 5 januari rijden aan het begin van de avond tientallen praalwagens door de stad.

Semana Santa: week voor Pasen (blz. 37).

Feria de Abril: eind april (zie kader).

Corpus Christi: Sacramentsdag, tweede zo. na Pinksteren. Grote monstransprocessie door de stad vanaf 8.30 uur. Hoogtepunt is zang en dans van de seises tijdens de hoogmis in de kathedraal.

Uitbundig – Feria de Abril

Net als in de Semana Santa is Sevilla tijdens de Feria de Abril – twee weken na Pasen, van maandag 12 uur tot zondagavond – in de ban van het feest. Hotels zijn ruim vantevoren al volgeboekt, ondanks de sterk verhoogde prijzen. Het feest komt voort uit een 19e-eeuwse veemarkt en speelt zich af in de wijk Los Remedios, ten zuidwesten van het centrum. Hier draait het om stands of paviljoens waartoe je als Sevillaan wel of niet toegang hebt. 's Middags speelt zich de Paseo de Caballos af, die het bekende beeld geeft van de Spaanse schone in flamencojurk, achter op een paard. De ‘avondjaarmarkt‘, zonder paarden, gaat tot diep in de nacht door.

In de buurt

Itálica ( D 4): 10 km ten noorden van Sevilla. Aan de oude weg (N433) tussen Sevilla en Mérida (Extremadura) ligt Santiponce. Net voorbij het dorp liggen links de ruïnes van de Romeinse stad Itálica, gesticht in 206 v.Chr. als nederzetting voor oorlogsveteranen. Ondanks de nabijheid van Hispalis (Sevilla) werd Itálica een bloeiende stad, getuige het amfitheater dat met 25.000 plaatsen een van de grootste van het Romeinse rijk was. Het ovale theater ligt in het deel dat bezichtigd kan worden (di.-za. 10-20.30, 's winters 10-18.30, zo. 10-17 uur, gratis voor EU-burgers). In de wijk die keizer Hadrianus, die hier opgroeide, in de 2e eeuw n.Chr. liet aanleggen, zijn mooi gerestaureerde mozaïekvloeren van villa's te zien. Trajanus, 98-117 keizer van Rome, zou hier zijn geboren.

Carmona ( E 4): ruimte voor een beschrijving ontbreekt hier, maar dit mooie, rustige middeleeuwse stadje is een bezoek meer dan waard; 38 km richting Córdoba. Verder oostwaarts ontwaart u het licht van de magische zonnewarmteopslag in een 140 m hoge toren met gesmolten zout: Gemasolar.

Jerez de la Frontera D 6

De grote barokstad Jerez (212.000 inw.) – een intrigerende combinatie van waardigheid en verval – biedt meer dan alleen de wereldberoemde sherry. De voorname bodegas (zie ook 3, blz. 48, 8 – 11) en de chique paardenschool delen de stad met de bedelaars op alle pleinen, de verveloze huizen en leegstaande winkels. Jerez is ook een flamencocentrum en de feria wordt elk jaar druk bezocht.

Als vele steden in Andalusië heeft Jerez een lange geschiedenis met Feniciërs, Romeinen en moslims. Die laatsten werden na vijfenhalve eeuw bloeitijd in 1264 verdreven door christenen. De vele herenhuizen die de stad nog telt stammen uit de tijd van de landadel die in de omgeving grote goederen bezat. De oostelijke binnenstad, tussen de Alameda en de Plaza del Arenal, herinnert aan de oude rijkdom. De westelijke binnenstad met de vele steegjes en pleintjes was en is deels het domein van de armeren en de gitanos. In de 19e eeuw werd fel strijd gevoerd om de situatie van de dagloners te verbeteren. Een wandeling naar bijvoorbeeld het Archeologisch Museum toont u de twee kanten van Jerez.

Alcázar 1

Alameda Vieja, ma.-za. 10-18, hoogseizoen 10-20, zo. 10-15, nov.-jan. dag. 10-15 uur; € 5,40, met Cámara oscura € 7,40

Dit Arabische vestingcomplex in de zuidelijke binnenstad bevat naast het paleis een tot kapel verbouwde moskee en Arabische baden (hammam). In de paleistoren worden livebeelden van de stad geprojecteerd met een camera obscura.

Catedral 2

Dag. 10-18.30, € 5; ma. 19-21 uur gratis

Vroeger stond hier de grote moskee. De huidige kerk dateert van de 18e eeuw. De vrijstaande klokkentoren, in mudéjarstijl, was vroeger de minaret.

San Dionisio 3

Plaza de la Asunción

Mudéjarkerk op de plaats van een moskee, met mooi artesonado-gewelf. Vanaf de Atalayatoren (linkerzijde) werd in de moslimtijd de stad bewaakt.

Aan hetzelfde plein staat het vroegere stadhuis, Antigua Cabildo 4, een renaissancegebouw uit 1575, met loggia.

Gallo Azul 5

Calle Larga

De ‘Blauwe haan‘ is een halfrond gebouw met zuilengalerij uit begin 20e eeuw, midden in de drukste winkelstraat. Het restaurant is van wijnhuis Domecq.

Museo Arqueológico 6

Plaza del Mercado, di.-vr. 10-14 en 16-19, za./zo. 10-14 uur, € 5

Paleis aan het vroegere marktplein van de arbeiderswijk San Mateo belicht de geschiedenis van de streek. Topstuk van het in 2013 opnieuw geopende museum is een Griekse helm (7e eeuw v.Chr.).

Koninklijke rijschool 7

Real Escuela Andaluza de Arte Ecuestre: Avda. Duque de Abrantes, tel. 956 31 80 08, www.realescuela.org, show di. en do. (en vr. in juli/aug.) 12 uur, € 21/27, zonder show maar wel training ma., wo. en vr. 10-14 uur, € 11; reserveren kan online

Een telg uit de hier invloedrijke Domecq-familie begon in 1972 met de paardrijschool. Bij een bezoek kunt u naast de show of training de gebouwen bekijken en de tuin. Liefhebbers van dressuur mogen de plechtige show van ‘dansende Andalusische paarden‘ niet missen. Aan de andere kant van de naburige Sandeman bodegas ligt het Museo del Enganche, het rijtuigmuseum (ma.-za. 10-15 uur, € 4,50).

Overnachten

Mooi 19e-eeuws stadshuis – Nuevo Hotel 1: C. Caballeros 23, tel. 956 33 16 00, www.nuevohotel.com, 2 pk v.a. € 35, ontbijtbuffet € 5. Eenvoudig, sympathiek hotel, prettige kamers met airco.

Traditioneel en ruime kamers – Hotel Doña Blanca 2: C. Bodegas 11, tel. 956 34 87 61, www.hoteldonablanca.com, 2 pk vanaf € 40 via hotelboeksites, ontbijt € 7. Rustig gelegen, sfeervol Andalusisch hotel midden in het centrum. Parkeren in hotelgarage € 11.

Viersterrendesign – Bellas Artes 3: Plaza del Arroyo 45, tel. 956 34 84 30, www.hotelbellasartes.com, 2 pk vanaf € 40, ontbijt € 6,50. Stijlvol ingerichte kamers in een 18e-eeuws stadspaleis t.o. de kathedraal; ontbijt op het terras.

In Sanlúcar de Barrameda – Tartaneros: Tartaneros 8, tel. 956 38 53 93, 2 pk € 67-102. Zeer goed gelegen (tussen centrum en promenade) driesterrenhotel met 23 comfortabele, rustieke kamers.

Prima pension – Hostal El Patio: Callejón de las Monjas 4, Arcos de la Frontera, tel. 956 70 23 02, www.mesonelpatio.com, 2 pk vanaf. € 30, ontbijt € 2. Rustige, simpele kamers met airco en bad en schilderijen van de eigenaar, vriendelijke ontvangst.

Sfeervol met uitzicht – El Convento: C. Maldonado 2, Arcos de la Frontera, tel. 956 70 23 33, www.hotelelconvento.es, 2 pk € 60-75, incl. ontbijt. Gezellig hotel in voormalig klooster tegenover de markthal, midden in het oude centrum.

3Het goud van Jerez – sherry-bodega's

Kaart: | D 4, stadsplattegrond op blz. 50
Vervoer: | Te voet; veel bodega's liggen in of aan de rand van het centrum

Bij een bezoek aan Jerez de la Frontera vallen de vele grote wijnschuren van al dan niet bekende sherrymerken op. Die bijzondere wijn kan alleen maar hier vandaan komen. Het geheim van de sherry, althans een deel ervan, is rond de stad Jerez te zien: de witte heuvels waarop de wijngaarden zijn aangelegd. Wie naar Sanlúcar de Barrameda rijdt, ziet links en rechts de hellingen met de kalkhoudende bodem.

Deze zogenaamde albariza valt op door de zeer lichte, bijna wit-oplichtende kleur in de lange droge periode. Voor de druiventeelt is het van belang dat deze kalksteen het regenwater dat in het voorjaar valt, zeer lang kan vasthouden.

Versterkte wijn

De grond, de vele uren zon en de zeldzame palominodruif zijn belangrijk voor het unieke karakter van de Jerezwijn. Na de oogst, meestal in de eerste weken van september, ligt de wijn een jaar voordat de soort wordt bepaald. De verschillende versies worden meer of minder versterkt met alcohol, veelal van oudere gistingen. Sherry heeft nooit een jaartal op de fles, dat komt door het solera-systeem. Een deel van het onderste vat wordt gebotteld; het vat wordt bijgevuld met wijn uit het vat daarboven en dat vat weer met wijn uit het vat daar weer boven, enzovoort.

Soorten

De meest gangbare soorten vino jerez zijn fino (licht gekleurd, 15-17%, iets gekoeld), amontillado (donkerder, 18-20%) en oloroso (donker, tot 22%, kamertemperatuur). Van de overige soorten noemen we nog pedro ximénez (zeer donker, ca. 17%, sterk en vrij zoet, licht gekoeld) gemaakt van de gelijknamige druif en dus niet van de palomino. Manzanilla ten slotte is een droge wijn die qua smaak wel in de buurt komt van de fino maar hij wordt niet in Jerez gemaakt; manzanilla komt uitsluitend uit Sanlúcar de Barrameda.

Bezoek een bodega

In en om Jerez zijn circa twintig sherrybedrijven (bodegas, Spaans voor kelders) die publiek ontvangen; sommige zijn alleen voor groepen open. Het loont de moeite bij de tourist info of op de site te bekijken wat voor bezoekprogramma's er zijn. Soms wordt er een paardenshow of ander amusement aan gekoppeld. Standaard is een rondleiding, een verhaaltje over de productie en de soorten, enkele bijzonderheden en een proeverij. De show bij Tio Pepe is indrukwekkend door de grote gebouwen maar wordt vaak routineus gebracht en omvat een nogal gelikte film. Het proeven is wel lekker maar weinig sfeervol. Op dit terrein staat een mooie ronde schuur van Gustave Eiffel. Intiemer is de rondleiding bij de veel kleinere Bodegas Tradición, daar is bovendien een kunstcollectie te zien, schilderijen van grote Spaanse meesters uit de 15e-19e eeuw.

De meeste bezoekers trekken de grote bodega's van González Byass (Tio Pepe), van Pedro Domecq en van Sandeman.

Informatie

Tio Pepe (González Byass) 8, C. Manuel Maria González 12, tel. 956 35 70 16, www.bodegastiopepe.com, dag. 11 of 12 tot 18 of 19 uur (zo. n.m. gesl.), € 13 incl. één soort proeven, uit te breiden met een tweede soort en tapas.

Pedro Domecq 9, C. San Ildefonso 3, tel. 956 15 15 52, www.bodegasfundadorpedrodomecq.com, ma.-za. 3 à 4 keer per dag, za. in zomer alleen om 12 uur, zo. gesl., € 9, met tapas € 14.

Sandeman 10, C. Pizarro 10, tel. 665 65 53 18, www.sandeman.com, ma., wo., vr. rondleidingen tussen 11.30 en 14.30, di. en do. tussen 10.15 en 14.15 uur, € 8, incl. drie soorten proeven, € 15 met V.O.S.-wijnen en eventueel brandy's uit de streek.

Tradición 11, C. Cordibeses 3, tel. 956 16 86 28, www.bodegastradicion.es, ma.-vr. 9-18.30 (juli/aug. 8-15 en wo. ook 19), za. 10-14 uur (alleen van maart tot juni), € 15, incl. de schilderijencollectie, drie keer V.O.R.S., Pedro Ximénez en brandy.

Reserveren kan telefonisch maar ook per mail. Bij de grote bodegas is een rondleiding in het Nederlands mogelijk als er voldoende animo voor is. Spaans, Engels en Duits zijn veelal standaard.

Op www.turismojerez.com vindt u een handige opsomming met links naar alle websites en mailboxen.

‘Anytime is sherrytime’

Deze uitspraak wordt toegeschreven aan de 19e-eeuwse Britse koningin Victoria, een vorst die niet vaak met frivoliteit wordt geassocieerd. Feit is dat de Engelsen grote liefhebbers zijn van deze sterke wijn uit Jerez. Hoe verkreeg het Spaanse temperament een ‘touch of British class’? Al in de 13e eeuw importeerden de Engelsen de drank. Later speelden ze een grote rol in de internationale marketing en handel in sherry; veel merken hebben dan ook Engelse namen: Osborne, Williams & Humbert, Byass, Sandeman, Harveys. In Spanje heet deze wijn gewoon Jerez; de Engelse naam is een verbastering en die is niet zo vergezocht als u weet dat de Moorse naam van de stad Sherish was.

Eten en drinken

Veel gerechten worden hier geserveerd ‘à la Jerez‘; dan is er wijn of brandy gebruikt bij de bereiding.

U kunt kiezen voor de restaurants in en rond de grote winkelstraten en de Plaza del Arenal. Meer couleur locale vindt u op de leuke, kleinschaliger pleintjes die daar iets vanaf liggen, zoals Plaza Plateros 1, de middeleeuwse zilversmedensouk en de omliggende Plaza del Progreso en Plaza del Banco. De cafés zijn authentieker, de bediening iets leuker en de prijzen wat lager.

Drukbezocht café met azulejos – Bar Juanito 2: Pescadería Vieja 8, gemiddeld prijsniveau, nogal druk. Sfeervol, ouderwets café met azulejos; op de patio is het heerlijk tapas eten.

Uitgaan

Flamencostad Jerez heeft veel tablaos waar een oorspronkelijke vorm van het flamencolied te horen is, de cante jondo.

Traditionele flamenco – El Lagá del Tío Parilla 1: Plaza Becerra 5 (bij Plaza del Mercado), tel. 956 33 83 84, € 18 incl. drankje, ca. € 36, incl. diner. Deze tablao is weliswaar aan toeristen gewend, de show (ma.-za. 22.30, ,s winters 21.30 uur) is doorgaans vrij authentiek.

Informatie en agenda

Información Turística: Plaza del Arenal, tel. 956 33 88 74, www.turismojerez.com.

Semana Santa: de week voor Pasen met processies (intiemer dan in Sevilla).

Feria del Caballo: de paardenmarkt is het populairste volksfeest, een week in de eerste helft van mei; paardenshows en -parades, muziek, dans en wijn.

Vervoer

Vliegveld: 7 km richting Sevilla; geen vluchten naar Nederland.

Trein: station aan de lijn Sevilla-Cádiz

Bus: bij het mooie treinstation, naar Cádiz, Ronda, Sevilla en Córdoba.

In de buurt

La Cartuja de Santa María: 6 km buiten Jerez op de weg naar Medina Sidonia, ma.-za. Het kartuizenklooster, een hoofdzakelijk gotisch gebouw uit 1453, is door nonnen bewoond (prachtige bougainville). Alleen de tuinen kunnen worden bekeken. Vroeger fokten monniken hier paarden, die werden bekend onder de naam cartujanos. Tegenwoordig gebeurt dat op de nabijgelegen stoeterij Yeguada de la Cartuja, richting El Portal; demonstraties za. 11 uur, € 16/22, reserveren aanbevolen, tel. 956 16 28 09.

Sanlúcar de Barrameda ( C 6): ‘sherrystadje‘ op 22 km ten noordwesten van Jerez. Sanlúcar ligt daar waar de Guadalquivir in de oceaan uitmondt. Het is een aangenaam stadje met enkele bezienswaardigheden en een strand. Belangrijkste bron van inkomsten voor Sanlúcar is de wijnbouw, om precies te zijn de manzanilla, een wijn die lijkt op de fino van Jerez, maar die zachter smaakt en bleker oogt.

Hart van de stad is de Plaza del Cabildo met het stadhuis en vele terrassen. Vanaf de aansluitende, eveneens gezellige Plaza de San Roque kunt u door de slingerende trapstraat Cuesta de Belén de Barrio Alto bereiken, de ‘hoge wijk‘. Daar vindt u, naast een aantal grote bodega's en het Castillo de Santiago (15e eeuw), de kerk Nuestra Señora de la O (14e eeuw) die beschikt over een verweerd maar prachtig mudéjar-portaal en een artesonado-gewelf.

Vanaf de Fábrica de Hielo aan de rivieroever Bajo de Guía vertrekt het schip Real Fernando voor excursies naar het Parque Nacional Doñana (zie blz. 41).

Bij zonsondergang is het goed eten bij de restaurants op de Bajo de Guía, aan het brede water met bootjes en met de duinen van NP Doñana aan de overkant.

Arcos de la Frontera ( D 6): een van Andalusië's bekendste 'witte dorpen', 30 km ten oosten van Jerez, boven op een steile rots gedrapeerd. Rondom deze oude kern is Arcos uitgegroeid tot een levendig stadje met 31.000 inwoners. Het oude centrum, dat lastig per auto bereikbaar is, telt veel stille straatjes en steegjes met een romantische sfeer. In de Moorse tijd gold Arcos als een onneembare vesting; niettemin viel het in 1264 in christenhanden.

Op het hoogste punt staat de gotische kathedraal Santa María waarvan het rijk bewerkte plateresco-portaal nogal is verweerd. De toren is met blauwe azulejos versierd. Aan het plein voor de kerk staan enkele herenhuizen. In het Casa del Corregidor is de chique parador gevestigd. Achter het stadhuis ertegenover ziet u het stoere castillo oprijzen; het is bewoond en niet toegankelijk. Vanaf het ‘balkon‘ achter het hek kijkt u de diepte in, op de landerijen van het Guadalete-dal. Door de steegjes in dit rustige deel van de bovenstad kunt u de mooie gotische kerk San Pedro bereiken; die werd eind 14e eeuw gebouwd op de plaats van de belangrijkste moskee. Hier en daar kijkt u door een openstaande deur op een mooie patio.

Het Oficina de Turismo, in de hoofdstraat richting nieuwe stad, organiseert rondleidingen door de oude stad, ook Engels; ma.-za. 11 uur, tel. 956 70 22 64, € 4.

Rondom de kathedraal zijn voldoende restaurantjes (waaronder een Italiaan met verse pasta) en tapasbars (aanrader: La Rebotica, lekker vers).

Cádiz C 7

Wie naar het centrum van Cádiz rijdt, ziet lange tijd zowel links als rechts de zee. De oude stad ligt strategisch op een lange landtong. Gadir, de stad die door Feniciërs zou zijn gesticht rond 1100 v.Chr., was zelfs nog een eiland. Na Columbus' ontdekking van Amerika verdiende de havenstad veel geld met de transatlantische handel. Het bleef echter in de schaduw van het machtiger Sevilla. Maar na het verzanden van de Guadalquivir – Sevilla's verbinding met zee – verhuisde de koopvaardij begin 18e eeuw naar Cádiz. Nu is Cádiz (122.000 inw.) vooral een marinestad. Aan het eind van de lange, smalle straten ziet u vaak de zee. De afwisseling met mooie en leuke pleinen maakt Cádiz tot een aangename wandelstad.

Automobilisten komen de stad binnen door de brede Puerta de Tierra, midden 19e eeuw in neostijlen gebouwd op de plaats van de stadsmuur. Achter deze ‘landpoort’, tussen de cruisehaven (rechts; ontvangt veel daytrippers) en de kathedraal (links), ligt het meest toeristische deel van Cádiz. De buurt rond de grote, levendige Plaza San Juan de Dios en de kleinere lommerijke Plaza de Candelaria toont voorname huizen (17e/18e eeuw) met barokke portalen of gevels.

Catedral

Ma.-za. 10-18.30, zo. 13-18 uur, € 5

De ligging van de witstenen kerk direct aan de zee levert prachtige plaatjes op. Toen de handel op Amerika werd verlegd naar Cádiz, besloot de stad een grote kerk te bouwen, passend bij de nieuwe status. In 1720 werd begonnen met marmer, maar lang voordat de kerk in 1838 af was, stapte men over op goedkoper kalkzandsteen. De brede barokke gevel met de twee torens beheerst het gezellige domplein en met de gele koepel ook het silhouet van de stad. In het sobere interieur springen de mahoniehouten koorstoelen eruit. In de echorijke crypte ligt componist Manuel de Falla, gaditano van geboorte, begraven.

Torre Tavira

C. Marqués del Real Tesoro 10, dag. 10-18/20 uur, € 6

Ruim honderd patriciërshuizen hadden in de 18e eeuw zo'n uitkijktoren (voor binnenkomende schepen); dit was de hoogste. Met de bovenin geplaatste camera obscura worden via een spiegel ‘live-beelden‘ uit de stad geprojecteerd.

Museo de las Cortes de Cádiz

C. Santa Inés 9, di.-vr. 9-18, za./zo. 9-14 uur, toegang gratis

Geschiedenis van de mogelijk oudste stad van Europa, met een stadsmaquette uit 1777. In de aangrenzende barokkerk San Felipe Neri werd in 1812 de eerste vrije Spaanse grondwet afgekondigd. Altaarstuk van Murillo.

Museo de Cádiz

Plaza de Mina, di.-za 9-19.30 (in zomer tot 15.30), zo. 9-15.30 uur, EU gratis

Stedelijk museum op een prettig plein in het noorden van de binnenstad. Grote collectie oudheden, opgegraven in en rond Cádiz. Pronkstukken zijn twee prachtige marmeren Fenicische sarcofagen uit de 5e eeuw v.Chr. Boven schilderijen van Murillo, Zurbarán (meesters in de licht-donker-techniek) en ook van Goya en enkele Vlaamse barokschilders.

Overnachten

Dakterras – Hostal Fantoni: C. Flamenco 5, tel. 956 28 27 04, www.hostalfantoni.es, 2 pk € 55-65. Sobere airco kamers rond betegelde binnenplaats; snel vol.

Koloniale stijl – Hotel Argantonio: C. Argantonio 3, tel. 956 21 16 40, www.hotelargantonio.es, 2 pk € 75-95, incl. ontbijtbuffet. De vijftien kamers van dit charmante hotel zijn met liefde ingericht.

Zwembad op dak – Senator Cádiz Spa Hotel: C. Rubio y Díaz 1, tel. 956 20 02 02. www.senatorcadizspahotel.com, 2 pk € 79-129, ontbijt € 12,50. Zeer comfortabel hotel met wellnessvoorzieningen.

Eten en drinken

Het historisch centrum zit vol met juweeltjes van tapasbars en restaurantjes die niet duur zijn.

Toptapas en visgerechten– El Aljibe: C. Plocia 25, tel. 956 26 66 56. Beneden kunt u de tapasformule beproeven: 3 tapas en een glas voor € 6. Voor visgerechten gaat u naar boven, creatief en stijlvol.

Spaanser kan niet – Bar Terraza: Plaza de Catedral, tel. 956 26 53 91. De bediening kan misschien wat sprankelender, het eten is redelijk tot goed, niet goedkoop. Het terras op het sfeervolle plein is super. Voor een goede koffie met heerlijk ijs steekt u even over naar de ijssalon.

Sport en activiteiten

Stranden – Aan het einde van de landtong ligt het Playa de la Caleta. Kilometers lang maar wel smaller is het schone Playa de Victoria langs de nieuwe stad, bereikbaar met stadsbussen.

Wandelen – Een tochtje rondom de oude stad (circa 3 km) biedt mooie vergezichten en is afwisselend. Vooral de Alameda aan de noordkant is mooi dankzij de weelderige begroeiing, onder meer met grote, oude ficussen.

4Moors stadje bij prachtige kust – Vejer de la Frontera

Kaart: | D 8
Duur: | Wandeling door Vejer plus wandeling aan de kust: hele dag

Vejer de la Frontera is een van de mooiste van de pueblos blancos, de witte dorpen van Andalusië. Het ligt in een rustige, heuvelachtige omgeving, niet ver van het prachtige bos direct aan de Costa de la Luz.

De islamitische middeleeuwen zijn gemakkelijk herkenbaar in de blokkerige huizen met platte daken. In de nauwe kronkelstraatjes van het ommuurde oude deel heeft u doorkijkjes op andere delen van de stad of op beboste heuvels in de omgeving. Bij helder weer ziet u trouwens ook de bergen van Marokko.

Binnen de muren van oud-Vejer

Parkeren kan aan de gezellige buitenkant van de ommuurde oude stad 1. Van de Plazuela, pleintje met kloosterhotel, gaat de C. Juan Bueno licht omhoog, langs een mirador tegenover een gerestaureerde stadspoort. Het beeldje herinnert aan de cobijadas (de beschermden): de vrouwen van Vejer droegen tot in de 20e eeuw hoofdbedekkende zwarte gewaden. Via de volgende poort, Puerta Cerrada, kunt u linksaf naar het Moorse castillo met hoefijzerboog en renaissancebogen. Langs een kerk, twee keer rechtsaf en dan het trapstraatje links naar beneden en u komt bij de stadspoort Arco de la Villa; daarachter ligt de aantrekkelijke Plaza de España, voorheen de stierenvechtarena. Aan de binnenkant van de muur doorlopend, komt u bij het 17e-eeuwse barokke huis Mayorazgo en daarachter de Arco de Sancho IV. U blijft binnen de poort, loopt iets terug, rechtsaf, einde steeg weer rechtsaf en komt bij Vejers mooiste monument (links), de Iglesia del Divino Salvador, gebouwd op de plaats van de vroegere moskee. De voormalige minaret heeft een blauw dakje. Het bezienswaardige interieur is uitgevoerd in mudéjarstijl en ook in 16e-eeuws laatgotisch. Door de Arco de la Segur, naast de kerk, komt u weer uit op La Plazuela.

Buiten Vejer ligt op een landgoed de Fundación NMAC 2, enkele moderne paviljoens met hedendaagse kunst.

Parasoldennen en stranden

Vejer ligt 10 km van een van de mooiste delen van de Costa de la Luz. Tussen Los Caños de Meca en Barbate ligt het Parque Nacional Breña y Marismas del Barbate 3. Het deel bij de prachtige, nauwelijks toegankelijke rotskust is begroeid met parasoldennen. Hier kunt u mooie wandelingen maken over zandpaden; de mediterrane dennen bieden deels schaduw. Los Caños de Meca 4 is een rustige badplaats, uitgestrekt en zonder echte kern. De voormalige hippiestranden zijn niet meer erg rustig. Tonijncentrum Barbate 5 (del Franco) ademt een industriële sfeer. Knusser en een stuk rustiger zijn de brede stranden bij vissersdorp Zahara de los Atunes 6, 10 km zuidelijker.

Informatie

Fundación NMAC 2: N340 km 42,5 (ca. 5 km ten zuiden van Vejer), tel. 956 45 51 34, www.fundacionnmac.org, di.-zo. 10-14, 16/17-18.30/20.30, 's winters 10-14 uur, € 5, 1e zo. van de maand gratis.

Kustwandeling: tussen Barbate en Los Caños de Meca loopt een wandelpad van circa 10 km door het kustbos. Vanaf de A2233 zijn enkele kortere tochtjes aangegeven, bijvoorbeeld naar de Torre del Tajo 7 (retour circa 1 uur).

Overnachten

Kamers met uitzicht – Hostal La Posada 1: C. Los remedios 21, Vejer de la Fra., tel. 956 45 02 58, www.hostal-laposada.com, 2 pk met bad € 30-40. Eenvoudig, prettig en schoon pension, gerund door aardige oude heer. Met bar.

17e-eeuws klooster – Hospederia Convento de San Francisco 2: La Plazuela, Vejer de la Fra., tel. 956 45 10 01, www.tugasa.com, 2 pk € 67, ontbijt € 3 (in de refter). Sfeervol hotel met hoge en grote kamers en gewelfde monnikscellen.

Mooie ligging aan zee – Hostal Mar de Frente 3: Avda. Tafalgar 3, Los Caños de Meca, tel. 956 43 70 25, www.hotelmardefrente.com, 2 pk € 70-82, incl. ontbijt. Laatste gebouw van het dorp, bij het bos. Eigen strandtrap.

Comfortabel bij zee – Avenida Playa 4: Avda. Doctores Sanchez Rodriguez, Zahara de los Atunes, tel. 956 43 93 38, www.avenidaplayahotel.com, 2 pk € 55-72, incl. ontbijt. Prettig tweesterren-familiehotel met restaurant en terras. Verzorgde kamers zonder en met balkon, en twee met een groot terras.

Meer dan drieduizend uur zonlicht per jaar

De Costa de la Luz loopt van Tarifa aan de Straat van Gibraltar tot de grens met Portugal. Deze kust is niet zo bekend, nog niet. Met name in de westelijke provincie Huelva is men optimistisch over de toeristische kansen van de rustige costa met brede zandstranden. Het zuidelijke deel, richting Tarifa, is wat verder ontwikkeld maar het is toerisme op kleine schaal. Er komen veel surfers af op deze winderige Atlantische kust. Landschappelijk is het gebied rond Barbate en Caños de Meca het interessantst met de zandrotsen en de dennenbossen tot aan zee. Het havengebied rond Cádiz trekt meer industrie aan dan toeristen. Voorlopig is de ‘Lichtkust’ vooral het domein van Spaanse vakantiegangers, wat niet slecht is voor het authentieke Andalusische karakter.

Informatie

Oficina de Turismo: Avda. R. de Carranza, tel. 956 20 31 91, www.cadizturismo.com. Ook info op de twee stadsstranden.

Verkeer: de omgeving van Cádiz is erg druk. Een spectaculaire nieuwe brug naar het centrum wordt in 2016 geopend. Parkeergarage voorbij het treinstation (vnl. van/naar Jerez en Sevilla).

Bus: Los Amarillos (bij treinstation) rijdt in de omgeving. Voor de richting Tarifa en de grote steden: Comes, voorbij de haven.

Tarifa E 8

Behalve bij windsurfers, die net als kiteboarders uit heel Europa naar deze winderige kust komen, is het plezierige Moorse stadje Tarifa (18.000 inw.) niet erg bekend. Die wind is ook de reden van de honderden hoge windmolens rondom Tarifa. Het ligt slechts 15 km van de Afrikaanse kust, daar waar de Straat van Gibraltar het smalst is. Deze korte oversteek lokt illegale immigranten. Er is ook een officiële veerboot naar Tanger.

Rond de typisch Moorse nederzetting is de stadsmuur goeddeels intact. Hier kwamen de berbers in 710 voor het eerst Europa binnen, onder leiding van Tarif ibn Mallúq. Tegenover de haven staat een beeld van Guzmán el Bueno; hij veroverde Tarifa in 1292 weer voor de christenen. Hij is vooral bekend doordat hij twee jaar later, toen Marokkaanse troepen Tarifa hadden belegerd en Guzmáns zoontje hadden gegijzeld, de stad niet opgaf en daarmee zijn zoon liet doden.

Het is heerijk wandelen door de steegjes en over de pleintjes, tussen de witte huizen door. Bezienswaardigheden van formaat zijn hier niet. Het Castillo (di.-zo. 10-14, 17-19 uur, € 2) uit de 10e eeuw biedt uitzicht op het Marokkaanse Rifgebergte. Dat ziet u echter ook goed vanaf de pleintjes langs de stadsmuur, zoals de Plaza del Viento met de Mirador del Estrecho.

Voorbij de haven ligt het strandje Playa Chica. Aan de Atlantische kust is het Playa de los Lances kilometers lang en er is altijd plaats te vinden. Bij de immer sterke middagwind vertonen kitesurfers hun spectaculaire toeren.

Overnachten

Prettig en relaxed – Hostal Alborada: C. San José 40, tel. 956 68 11 40, www.hotelalborada.com, 2 pk € 70-90, ontbijt € 5. Eenvoudig hotel op vijf minuten lopen van de stadspoort; 37 frisse kamers met airco rond twee patio's. Beneden bar en internetcafé.

Tegenover de haven – Hostal Alameda: Paseo Alameda 4, tel. 956 68 11 81, www.3, 2 pk € 63-91. Prachtig gelegen hotel met 27 kamers met airco en badkamertje, aan de flaneerstraat. Heeft een drukbezocht café/restaurant.

Eten en drinken

In de straatjes van de oude stad vindt u talloze tapasbars en restaurants, vooral in het deel richting haven, in de Calle San Francisco en omliggende straten.

Informatie

Oficina de Turismo: kiosk op de Paseo de la Alameda, tel. 956 68 09 93.

Veerboot: FRS vaart naar Tanger, 35-45 min., € 54 retour, excursie met gids en lunch € 59, www.frs.es.

Bus: Comes vertrekt in het noorden van de nieuwe stad naar alle steden.

Dolfijnspotten: kan vanuit de stad (Mirador), maar er zijn ook speciale boottochten door firmm, tel. 956 62 70 08, kantoor naast Café Central, apr.-okt., 2,5 uur, € 30; ook kans op walvissen.

Córdoba en Midden-Andalusië

Córdoba G 3

Alleen al om de wereldberoemde Mezquita te zien (foto blz. 6-7) is de reis naar Córdoba gerechtvaardigd. Nu heeft de sterk gegroeide industriestad (328.000 inw.) in het noorden van Andalusië wel meer te bieden, maar de wonderschone, meer dan duizend jaar oude moskee is de grote trekpleister.

Córdoba is de heetste stad van Spanje. Er zijn hotels die juli en augustus als laagseizoen rekenen. In die maanden blijft het kwik overdag zelden onder de 35ºC. Veel toeristen bezoeken de stad als excursie; 's avonds is het er rustiger en aangenamer dan overdag.

Qua stadsleven kan Córdoba zich niet meten met Sevilla, en ook in Granada blijven de meeste mensen wat langer. Maar een reis door Andalusië zonder de Mezquita is eigenlijk niet bespreekbaar. In maart/april en oktober is het heerlijk om in dit prachtige decor wat rond te wandelen, mijmerend over de glorietijd van Al-Andalus (zie kader blz. 61).

In 1236 werd Córdoba veroverd door christenen; de Moren moesten vertrekken met wat ze konden dragen. De rest van hun bezittingen, waaronder hun huizen en gebouwen, werd verdeeld onder katholieke edelen. Kerken kwamen in de plaats van moskeeën (die destijds weer deels op vroegere kerken waren gebouwd). De meest schitterende moskee van het Moorse rijk werd aanvankelijk gespaard, maar later drukten de christenen alsnog hun stempel op het gebouw, ook al schiepen ze nieuwe kwaliteitskunst. In de 16e en de 17e eeuw kende het weggezakte Córdoba een opleving door de lederwarenindustrie. In de 19e eeuw was de tot armoe vervallen stad een centrum van de anarchistische landarbeidersbeweging. Nadien is Córdoba een rode stad gebleven. Sinds de financiële crisis in 2008 uitbrak is de economie in een lager ritme gekomen. Het door Rem Koolhaas ontworpen congrescentrum, vlak bij de binnenstad, staat er voorlopig onafgemaakt bij.

5De glorie van het Moorse kalifaat –Mezquita en Madinat al-Zahra

Kaart: | G 3, stadsplattegrond blz. 62/63
Duur: | Reken op ca. 2 uur voor de Mezquita en 4 uur voor Madinat al-Zahra

Rome was tweeduizend jaar geleden de grootste stad ter wereld. Minder bekend is dat duizend jaar geleden Córdoba de grootste was. In de 10e eeuw was Córdoba het culturele centrum van Europa. De toenmalige moskee (mezquita) getuigt van de glorietijd, net als de overblijfselen van 'pronkstad' Madinat al-Zahra, net buiten Córdoba.

Officieel heet dit mounument Mezquita/Catedral. De moskee vormt samen met het Alhambra in Granada en Real Alcázar in Sevilla het topsegment van de Spaans-Arabische architectuur. De bouw begon in 785 en kende ruwweg vier fasen; in 990 bereikte de moskee met acht nieuwe traveeën aan de oostkant (links) zijn huidige grootte. De buitenkant doet aan een kasteelmuur denken. Ook al zijn de poorten in de buitenmuur knullig gerestaureerd, een rondje eromheen loont de moeite: vergulde bronzen deuren, bogen op marmeren zuiltjes, stucwerk en geometrische mozaïeken.

Een duister palmbos van steen

Een kaartje koopt u op de binnenplaats, de Patio de Los Naranjos 1, vroeger gebruikt voor de verplichte rituele wassing. Na het verjagen van de moslims maakten de christenen er, net als in Sevilla, een oranjerie van door sinaasappelbomen te planten. De moskee zelf is een grote rechthoekige ruimte zonder verdiepingen. Een moskee is een plaats om gezamenlijk te bidden (vijf keer per dag) – de islam kent geen erediensten zoals het christendom. Behalve als gebedsruimte fungeert een moskee als discussieruimte, als school (koranschool en soms ook universiteit, zoals hier in Córdoba) en als ontmoetingsplek; vaak is het gebouw ook een welkome schuilplaats voor de brandende zon.

Als u de moskee binnengaat 2 ziet u in het halfduister een woud van zuilen; die dragen rood-witte hoefijzerbogen en daarboven rood-witte halfronde bogen. Die twee ‘lagen‘ bogen boven elkaar, de kleurstelling en de eindeloos lijkende herhaling ervan zijn indrukwekkend en brengen harmonie, rust en soliditeit over. In de ruimte van circa 120 bij 130 m stonden meer dan 1200 zuilen. De zuilen van de eerste drie bouwfasen kwamen van Romeinse en Visigotische bouwwerken uit de buurt. Voor de laatste uitbreiding werden de zuiltjes van verder gehaald, tot Egypte toe.

De kathedraal

Na de Reconquista werd de moskee ingericht voor de christelijke eredienst, maar het gebouw bleef intact. De ‘ruimteloosheid‘ die het gebouw had, verdween pas na 1523. Het kapittel wilde een nieuwe kathedraal 3 in de moskee bouwen. Het stadsbestuur was tegen maar desgevraagd gaf keizer Karel V groen licht. Toen deze echter jaren later op de bouwlocatie was, sprak hij de fameuze zin: ‘U heeft iets vernietigd dat uniek was in de wereld en u heeft dat vervangen door iets dat men overal kan zien.’ Evengoed liet Karel niet veel later een deel van het Alhambra in Granada afbreken. Disharmoniërend of niet, de kathedraal werd in laatgotische en renaissancistische stijl gebouwd. Bij de bouw van de kathedraal sneuvelden ruim 400 zuilen. Later werden barokke elementen toegevoegd, zoals de mooie koorstoelen uit 1758. Kapellen zijn tegen de moskeemuren aangebracht; de gedachte was namelijk dat dit alleen maar het koor zou zijn en dat de gehele moskee als het schip van de kathedraal zou dienen. Veel aandacht trekt de uitbundig gedecoreerde Capilla del Cardenal 4 in de zuidwand, waarin ook de kerkschat is ondergebracht.

De achterwand van de moskee

Rechts van die kapel ziet u de mihrab 5, de gebedsnis van de imam. Deze wijst niet, zoals in moskeeën gebruikelijk, de richting van Mekka aan, maar is om niet achterhaalde reden op het zuid-zuidoosten gericht; een verklaring is dat de moskee op de fundering van een Romeinse tempel is gebouwd. De ingang van de mihrab, met hoefijzerboog, is versierd met uitzonderlijk mooie mozaïeken met bloemmotieven. De verlichting in de mihrab geeft u een kleine indruk van de weelderige versiering binnen. De fabuleus met veelpasbogen versierde, drieledige ruimte vóór de mihrab is de maqsura 6, de gebedsruimte voor de emir/kalief en zijn gevolg.

Stukje van voorganger zichtbaar

Niet ver van de ingang van de moskee/kathedraal is een deel van de 5e-eeuwse mozaïekvloer van de Visigotische christelijke kerk San Vicente 7 blootgelegd, de basiliek die eerder hier stond.

Mocht u zich, al wandelend door de grote, betoverende zuilenzee, toch in een moskee wanen, dan moeten de subtiele goudkleurige kruisjes die op de stijlvolle hanglampen zijn aangebracht, u uit de droom helpen.

Paleisstad Madinat al-Zahra

In de 10e eeuw was de welvaart in Córdoba zo groot dat de kalief deze wilde onderstrepen door een oogverblindende nieuwe stad te bouwen; bij de kalifaten in het Midden-Oosten was dat een gebruik. Eind 10e eeuw woonden er 20.000 mensen. Een burgeroorlog op grond van geloofstwisten binnen de moslimgemeenschap draaide in 1009 uit op de vernietiging van de pronkstad.

Duizend jaar later, in 2009, werd een prestigieus bezoekerscentrum geopend, 2,5 km van de ruïnes. In het verdiept aangelegde gebouw van beton en glas kunt u een kunstig gemaakte animatiefilm zien over de aanleg van en het leven in de ‘Schitterende Stad‘ (20 min.). Daarna kunt u de mooie expositie bekijken.

De opgravingen

Vanaf de parkeerplaats gaat elk halfuur een bus naar het ruïnecomplex. Het opgravingsterrein – de archeologen begonnen in 1911 – ligt op drie terrassen met hoogteverschillen. Slechts ongeveer 11% is herbouwd of nagebouwd. Op verschillende plekken springen de karakteristieke hoefijzerbogen in het oog. De Salón de Abd al-Rahman III (ontvangsthal, op het laagste terras) was waarschijnlijk de meest representatieve en indrukwekkende ruimte. Na een eerste reconstructie werd in 2012 weer gewerkt aan verdere restauratie. Ondanks de werkzaamheden zal de grandeur van het kalifaat Córdoba op het toppunt van macht en ontwikkeling u, mede door de filmbeelden, niet ontgaan.

Informatie Mezquita/Catedral

De Patio de Los Naranjos is vrij te bezoeken. Voor de binnenruimte koopt u een kaartje bij de kiosk op de patio. Informatie: www.catedraldecordoba.es. Openingstijden: mrt.-okt. ma.-za. 10-19, zo. 8.30-11.30, 15-19, nov.-feb. ma.-za. 10-18, zo. 8.30-11.30, 15-18 uur, € 8, ma.-za. 8.30-9.30 uur kan de kathedraal gratis worden bezocht (groepen worden dan niet toegelaten en stilte is vereist in verband met de mis).

Madinat al-Zahra

7 km westelijk op de A431, rechtsaf en na rotonde links de parkeerplaats op. Di.-za. 10-19.30 (sept.-apr. 17.30), zo. 9-15.30 uur, gratis voor EU-burgers; bus naar ruïnes € 2,10 retour. Er is een speciale bus vanuit Córdoba-centrum (Paseo de la Victoria) enkele keren per dag, retour € 8,50. Café ‘tijdelijk gesloten’. Automaten met koffie en frisdrank. 's Zomers is een fles water aan te raden als u door de ruïnestad loopt.

Van emir tot kalief – de islamitische bloeiperiode

Na de Moorse verovering van Spanje, vanaf 711 n.Chr., werd Córdoba hoofdstad van het emiraat dat regeerde over Al-Andalus, het westelijke deel van het grote Moorse rijk. De stad werd de tegenhanger van Bagdad in het Oosten. In de 10e eeuw – Abd al Rahman III was inmiddels kalief – was Córdoba het belangrijkste culturele, financiële en commerciële centrum van Europa; er woonden rond een half miljoen mensen. Noordelijker waren cultuur, kunst en kennis weggezakt in de duistere middeleeuwen. Vanuit het noorden van Spanje kwam het islamistische rijk onder druk van enkele nieuwe koninkrijken. Niettemin floreerde het kalifaat. De moslims ontwikkelden steeds verfijnder irrigatiemethoden en introduceerden nieuwe gewassen als rijst, katoen en sinaasappels. De wetenschap bloeide. Christenen en Joden in het gebied betaalden meer belasting dan moslims. Er was echter wel vrijheid van godsdienst en niet-moslims kwamen ook in regerings- en onderwijsbanen. Na de dood van kalief Hisham III in 1031 viel het kalifaat uiteen in kleinere koninkrijken, de taifa's.

Mezquita/Catedral 1 – 7

5, blz. 58.

Achter de kathedraal ligt de Puente romano 8, de Romeinse brug over de Guadalquivir, die vele malen werd gerestaureerd. Aan de overzijde staat de Torre de la Calahorra 9, een middeleeuwse verdedigingstoren met tegenwoordig een stadsmuseum met o.a. mooie maquettes (dag. 10-18/20.30 uur, € 4,50).

Alcázar de los Reyes Cristianos 10

C. Caballerizas Reales, tel. 957 20 17 16, dag. 8.30-20 (zomer tot 14.30), € 4,50

14e-eeuws kasteel, nu museum met oudheden. Hier sprak Columbus voor het eerst het koningspaar Fernando en Isabel. De tuinen werden bewaterd door middel van grote raderen; onderaan de kade is zo'n Arabisch waterrad bewaard gebleven.

Judería

Voormalige Joodse wijk ten noorden en ten westen van de Mezquita. In de straatjes dicht bij de Mezquita rijgen de souvenirwinkels zich aaneen. Iets verderop wordt het rustiger in de keienstraatjes die soms zo smal zijn, en lastig bereikbaar, dat goederen per handkar worden vervoerd. Centraal ligt de Calle de los Judíos, evenwijdig aan de stadsmuur. In deze straat staat de voormalige synagoge 11, de enige die in Andalusië overbleef. Het is een wijk om op je gemak doorheen te slenteren. Er zijn kleine musea en authentieke huizen die zijn opengesteld, met geraniums behangen patio's met fonteintjes en verstopte pleinjes met een bar of bodega waar u tapas kunt eten. De Puerta Almodóvar 12 in de Arabische stadsmuur was de belangrijkste toegang tot de Judería.

Museo Julio Romero de Torres 13

Plaza del Potro 1, di.-vr. 8.30-20.45, za. 9.30-16.30, zo. 8.30-14.30 uur, € 4,50

Gewijd aan de hier geboren en gestorven schilder van vooral vrouwenportretten. Aan dezelfde binnenplaats ligt het

Museo de Bellas Artes: di.-za. 9-19.30, zo. 9-15.30 uur, gratis voor EU-burgers. Andalusische schilderkunst.

Ten noorden van de Judería

De grote, rechthoekige Plaza de la Corredera 14 heeft 18e-eeuwse barokbebouwing van vierhoog; 61 bogen en honderden balkons. Bijzonder in zijn gelijkvormigheid. Tot in de 19e eeuw was dit het toneel van stierengevechten, markten, ketterverbrandingen en andere executies. Het plein met terrassen wordt nauwelijks door toeristen bezocht. De Iglesia de San Pablo 15 (C. Capitulares) is een van de mooiste ‘Fernandijnse‘ kerken, dat is een serie kerken die koning Fernando III na de verovering van Córdoba in 1236 liet bouwen, veelal op de plaats van een moskee, zoals deze. Romaans van stijl met gotische en mudéjar-invloed. In de 18e eeuw werden barokelementen toegevoegd. Het hoge interieur heeft mooie artesonado-gewelven. Schuin tegenover de San Pablo staan elf zuilen met Corintische kapitelen wat verloren achter hekken. Het is de ruïne van een Romeinse tempel 16 uit de 1e eeuw n.Chr. Noordelijker ligt Palacio de Viana 17 (Plaza de Don Gome, di.-za. 10-19, zo. 10-15 uur, € 8 of € 5 voor alleen de binnenhoven): bouwkunst uit de 14e-19e eeuw en vooral bekend om zijn dozijn romantische patio's. Plaza de las Tendillas 18 werd begin 20e eeuw aan de rand van de oude stad als verkeersplein aangelegd en bebouwd met de typische suikertaartarchitectuur uit die tijd. Het plein is nu autoluw, terrasrijk en levendig.

Overnachten

Gerenoveerd – Hostal La Milagrosa 1: C. Rey Heredia 12, tel. 957 47 33 17, www.hostallamilagrosa.es, 2 pk € 45. Rustig, centraal gelegen en verzorgd. De 7 kamers hebben alle airco.

Functioneel – Hesperia Córdoba 2: Avda. Fray Albino 1, tel. 957 42 10 42, www.hesperia-cordoba.com, 2 pk € 53-80, ontbijt € 12,50. Modern, comfortabel hotel aan de Guadalquivir met zicht op de oude stad, dakzwembad. Dichtbij parkeren is mogelijk. Tien minuten van oude stad, via Romeinse brug.

Met zorg – Lola 3: Romero 3, tel. 957 20 03 05, 2 pk € 110-131, incl. ontbijt. Eenvoudig maar comfortabel en sfeervol klein hotel op gunstige plek midden in de Judería. Elke kamer heeft een eigen inrichting.

Een pareltje – Casa de los Azulejos 4: Fernando Colón 5, tel. 957 47 00 00, www.casadelosazulejos.com, 2 pk € 89-134, incl. ontbijt. Negen kamers met eigen karakter in 17e-eeuws huis met mooie patio dicht bij Corredera-plein.

Eten en drinken

Ook in het toeristische deel van de stad kunt u authentieke tapasbars aantreffen, zelfs rondom de Mezquita. Eenvoudig eten, tussen de buurtbewoners, kan op de bijzondere Plaza de la Corredera 1. Knus en ietsje toeristischer zijn de bars/restaurants op en rond de intieme Plaza San Miguel 2. Op toeristen ingesteld zijn de restaurants op de bruisende Plaza de las Tendillas 3, maar ze bieden wel waar voor het geld.

Goede prijs-kwaliteitverhouding – Museo de la Tapa y el Vino 4: Calle E. R. de Torres 3, tel. 957 48 08 77, tapas vanaf € 1,50, fles wijn € 6-17. Mooi, rustig terras tussen Plaza del Potro en de rivier. Ruime keuze, prima bediening.

Zeer goede keuken – Bodegas Campos 5: C. de Lineros 32, tel. 957 49 75 00, vanaf € 40 pp. Het betere diner te midden van een schare getrainde kelners in een ontspannen omgeving. Tapas/raciones bij de bar is wat goedkoper.

Informatie en feesten

Turismo de Córdoba: Calle Campo Santo de los Mártires, Plaza Tendillas en in het station, tel. 902 20 17 74, www.turismodecordoba.org.

Trein: naar Madrid, Sevilla en Jaén.

Bus: achter het treinstation, bussen naar de regio en naar de grote steden.

De Semana Santa is een religieus feest met processies (week voor Pasen). In mei Cruces de Mayo (bloemkruisenwedstrijd), Festival de los Patios (wedstrijd, unieke kans veel patio's te zien) en de Feria (eten, drinken, dansen en muziek) bij het stadion naast de A4.

Gibraltar E/F 8

De westgrens van de Costa del Sol is duidelijk gemarkeerd door de rots van Gibraltar. De naam komt van Tarik, de berberleider die in 711 de oversteek maakte. Sinds 1713 is de rots in Engelse handen. Spanje wil de Britse kroonkolonie wel overnemen of desnoods delen met het Verenigd Koninkrijk, maar daar komt het steeds niet van. De bewoners van de rots vrezen voor hun autonomie en privileges.

Gibraltar telt 29.000 inwoners: Britten en Spanjaarden, maar ook Arabieren, Israëli's en Aziaten. Het aantal geregistreerde bedrijven, advocatenkantoren en vennootschappen is enorm en staat in geen geval in verhouding tot het economische belang van de rots.

De Britse enclave leeft niet in de laatste plaats van de talrijke dagjesmensen die inkopen komen doen. Ook de ongewone ligging en de mix van talen en culturen – veel Gibralteños brabbelen in onbegrijpelijk Andalusisch en lang niet iedereen beheerst de Engelse taal – trekken mensen. En de paar honderd legendarische berberapen op de rots doen ook een duit in het zakje. Gibraltar wordt bezocht omdat het curieus is, niet omdat het de zinnen streelt.

Om Gibraltar te bezoeken heeft u een paspoort of identiteitsbewijs nodig. Het Engelse pond (2015: € 1,31) is het betaalmiddel, maar de euro wordt overal geaccepteerd. Victoriaanse huizen, heuse pubs en Bobbies brengen vleugen Britse sfeer. Het verkeer houdt wel rechts.

Gibraltar Museum

18-20 Bomb House Lane, www.gibmuseum.gi, ma.-vr. 10-18, za. 10-14 uur, £ 2

Met audiovisuele voorstellingen, authentieke objecten, tekeningen en oude foto’s wordt 200 miljoen jaar geschiedenis van de rots getoond. In het souterrain zijn Arabische baden uit de 14e eeuw bewaard gebleven. Natuurlijk is ook het langdurige Spaans-Britse conflict om de heerschappij over de rots een thema, in de Engelse versie uiteraard.

Aan het eind van Main Street liggen de Jardines Botánicos de la Alameda uit 1816. Vanaf Europa Point, aan het eind van het schiereiland, is er uitzicht op de kust van Afrika. Er staan een vuurtoren en een grote moskee uit 1997, een geschenk van de Saoedische koning Fahd.

Upper Rock Nature Reserve

Dag. 9.30-19.15, nov.-mrt. 9-18.15 uur, £ 10, auto £ 2; Cable Car € 14,70 retour

Het natuurpark beslaat het bovenste deel van de rots en kan met de auto worden bezocht. Het steile kabelbaantje gaat in zes minuten naar 426 m. Boven is een caféterras met een indrukwekkend uitzicht op de Afrikaanse kust en de Spaanse enclave Ceuta. Hier ligt het apenkamp (Apes' Den). Het Moorish Castle is in 1160 en 1333 gebouwd aan de westkant van de rots en bewaakte de smalle toegang over land naar Gibraltar. Het doolhof van de Great Siege Tunnels is 50 km lang. Dit werd door Britse soldaten tussen 1779-1783 in de rots uitgehakt, met als doel zich te kunnen verdedigen. In de Tweede Wereldoorlog kwamen er nog meer tunnels bij. St. Michael's Cave bevat indrukwekkende druipsteengrotten.

Winkelen

Nog steeds trekt Gibraltar bezoekers die inkopen komen doen op de ‘belastingvrije’ rots. Het gaat alleen maar om de VAT (btw), maar tabak (een slof sigaretten kost € 16-19) en alcohol zijn wel goedkoop. Benzine is meestal goedkoper dan in Spanje. De meeste winkels zijn te vinden in Main Street.

Informatie en vervoer

Gibraltar Tourist Board: Duke of Kent House, Cathedral Square, tel. (+350) 20 07 49 50, www.gibraltar.gi/tourism.

Auto: Gibraltar is te bereiken over de N340, via de industriestad La Línea de la Concepción. De grensovergang is dag en nacht geopend. Het kost een halfuur tot een uur om de grens over te komen. Lopend gaat het sneller. Parkeren is zeer lastig in Gibraltar. De beste manier om de stad te verkennen is te voet.

Ronda F 6

Hét herkenningspunt van Ronda (36.000 inwoners) is de Tajo, een diepe kloof met de Río Guadalevín die de stad in tweeën deelt (7, blz. 72). Aan de zuidkant ligt de oude Moorse stad, deels nog ommuurd, aan de noordkant het Ronda van na de 16e eeuw. De Puente Nuevo, een bijna 100 m hoge brug (1793), verbindt met nog twee lagere bruggen de beide stadsdelen. Staand op de middelste brug kun je je goed voorstellen welke verbetering de ‘nieuwe brug’ bracht (alles ‘gelijkvloers‘). Ronda ligt in een bergachtig gebied dat ooit de thuisbasis vormde van de mythische bandoleros. In de Romeinse tijd was hier al een nederzetting.

Iglesia de Santa María la Mayor 1

ma.-za. 10-19, zo. 10-12.30, 14-19, € 4

Fernando de Katholieke gaf in het jaar van de verovering van Ronda (1485) opdracht tot de bouw van deze kerk op de plaats van de moskee. Een hoefijzerboog en de resten van de gebedsnis (mihrab) herinneren aan de vroegere heersers. In het overwegend gotische en renaissancistische interieur vallen het barokke altaar en het houtgesneden koorgestoelte (18e eeuw) op. De toren is een verbouwde minaret.

Palacio de Mondragón 2

Plaza de Mondragón, ma.-vr. 10-19 (nov.-feb. tot 18), za./zo. 10-15 uur, € 3

In dit 14e-eeuwse paleis in Hispano-Arabische stijl met twee mudéjar-patio's, is een klein stadsmuseum gehuisvest.

Baños Árabes 3

Bij de laaggelegen Puente Árabe, ma.-vr. 10-18, za./zo. 10-15 uur, € 3

De 13e-eeuwse Nasridische badinrichting is goed bewaard gebleven.

Casa Marqués de Salvatierra 4

C. Marqués de S., niet toegankelijk

Een karakteristiek paleis, kenmerkend voor de Andalusische landadel, gebouwd in de 18e eeuw. Beelden van indiaanse kinderen dienen als steun (kariatiden) onder het balkonfronton.

6Pueblos blancos in rustig berggebied Sierra de Grazalema

Kaart: | E/F 6, oriëntatiekaartje: blz. 69
Vervoer: | Auto

De omgeving van Ronda is landschappelijk erg interessant en telt een behoorlijk aantal ‘witte dorpen’. Ten noorden van de stad liggen heuvels tot zo'n duizend meter, waarvan één de ruïnes van een Romeinse stad draagt; de hellingen zijn veelal met olijfbomen begroeid. Maar deze route voert u eerst westwaarts van Ronda, door een stukje van de aansprekende Sierra de Grazalema.

Hier reiken de bergen tot zo'n 1500 m. In dit rustige, oude landschap – alleen het stuwmeer is ‘modern‘ – zijn de wegen smal en bochtig en soms spectaculair door de hoogte en de fenomenale vergezichten. De economische activiteit is beperkt en hier en daar ligt een slaperig dorpje. Hier rijdt u niet even doorheen, dit gebied ondergaat u. De wegen zijn rustig en niet gevaarlijk. Tijd speelt hier nauwelijks een rol en als vanzelf gaat u ontspannen toeren door het steeds veranderende heuvellandschap.

Sinds 1984 is de Sierra de Grazalema een beschermd natuurpark. Aan het waterpeil in het stuwmeer kun je het niet altijd afzien maar dit gebied is het meest regenrijke van heel Spanje.

Kurkeiken

Vanuit Ronda neemt u de weg naar Sevilla. Op deze prachtig aangelegde A374 gaat u na 15 km linksaf richting Grazalema. Links en rechts van de weg ziet u kurkeiken. De kurkmarkt heeft het zwaar: door de opkomst van synthetische stoppen en schroefdoppen neemt het gebruik van kurk voor wijnflessen in ras tempo af.

Grazalema 1 is het sfeervolle centrumdorp van dit gebied. Het witte dorp ligt op ruim 800 m en wordt door bergtoppen omgeven. Al in de moslimtijd werden hier wollen dekens geweven; in de 19e eeuw telde de werkplaats bijna vijfduizend arbeiders. De mooie Plaza de España wordt in het weekend overlopen door Spaanse dagjesmensen die hier komen lunchen.

Voorbij het dorp neemt u de CA9104 in de richting Zahara. Eerst klimt u nog naar de Puerto de Las Palomas 2 (Duivenpas) op 1357 m; bij de parkeerplaats voert een kort wandelpad naar een uitzichtpunt (mirador). De afdaling met spectaculaire vergezichten en bijna steeds het zicht op het stuwmeer is een hoogtepunt van de route.

Natste gebied van heel Spanje

De regenrijkste plaats van Spanje verwacht je misschien in het noordwesten, in Baskenland of rond het gebergte Picos de Europa. Maar nee, deze toppositie komt het dorpje Grazalema toe. In Grazalema en omgeving valt meer dan 2200 mm per jaar, terwijl 'die natte noordkust' jaarlijks rond 1100 mm vangt. In Nederland ligt het jaartotaal gemiddeld op 760 mm. Het droogste gebied van Spanje staat overigens ook in deze gids: in Cabo de Gata valt rond 200 mm neerslag per jaar.

Van Zahara naar Olvera

Zahara de la Sierra 3 (511 m) is een in de 8e eeuw gesticht dorp met witgekalkte huizen onder de ruïne van de oude moslimburcht, het 12e-eeuwse Nasridenkasteel dat tot 1483 een bolwerk vormde in de Reconquista. In het stuwmeer, de Embalse de Zahara, wordt gevist en kan worden gezwommen; aan de oostoever worden kano's verhuurd.

U rijdt verder naar Algodonales 4 aan de andere kant van de weg naar Sevilla. Het plaatsje biedt weinig bijzonders; u verlaat het weer richting Ronda (A374). Na 2,5 km neemt u de kleine CA9109 richting Setenil en verderop houdt u links aan richting Olvera 5. Dat witte dorp, hoog op een heuvel en met een markant profiel door de barokkerk en het kasteel, heeft u lange tijd in het vizier. Van de olijfgaarden die u rondom Olvera ziet, komt een lekkere, wat dikke olijfolie die in heel Spanje bekend is. Olvera heeft geen spectaculaire bezienswaardigheden, maar de hooggelegen oude stad is niet onaardig.

Richting Antequera het dorp uit rijden en rechtsaf naar beneden, de CA9106 naar Setenil.

Setenil en ‘Romeins Ronda‘

Setenil de las Bodegas 6 is het bijzonderste dorp op deze route. Laat bij voorkeur de auto langs de weg staan want het verkeer loopt snel vast in de smalle straten. In het lager gelegen centrum heeft het riviertje Guadalporcún een rotswand uitgehold. Op die plek zijn huizen gebouwd, die de rots als dak hebben. Deels zijn het echte grotwoningen. Hoger in het dorp staan een vierkante verdedigingstoren – ‘moslimtoren‘ genoemd, berbers hebben het hier heel lang kunnen uithouden, tot acht jaar voor de val van Granada – en de 15e-eeuwse kerk La Encarnación, in gotische en mudéjar-stijl.

Verlaat Setenil in de richting Algodonales. Na 2 km gaat u linksaf naar Acinipo. Ook dit traject hoort landschappelijk tot de hoogtepunten van de route. U klimt naar de ruïnes van de Romeinse stad Acinipo 7, boven op de hoogste kalksteenheuvel (999 m). Het opgravingsterrein is gratis toegankelijk di.-za. 10-17, zo. 9-14 uur. Op deze plaats zijn sporen gevonden van een nederzetting uit circa 5000 v.Chr. Ook staan hier resten van een Fenicische stadsmuur. De hoge reconstructie is van een Romeins theater. Acinipo, hier ook wel Ronda la Vieja genoemd, was een stad voor soldaten in ruste.

Het prachtige landweggetje vervolgend, komt u weer op de A374 en dan is het nog 7 km naar Ronda.

Informatie

Lengte: autoroute, ongeveer 120 km.

Duur: een halve tot een hele dag. Op de bochtige bergwegen ligt de snelheid laag. Wie enkele plaatsjes bekijkt vult gauw een hele dag met deze route.

Tijdstip: de laatste uren vóór zonsondergang ziet u het landschap op zijn mooist. Het is alsof u de afwisselend begroeide hellingen rondom Ronda veel sterker beleeft en het zachte avondlicht brengt de dorpjes in een gemoedelijke, welhaast melancholieke sfeer.

Eten en drinken

Niet alle plaatsjes onderweg bieden leuke gelegenheid om wat te drinken of te eten. Cádiz el Chico 1 op het plein in Grazalema staat bekend om zijn wild en lamsvlees, maar serveert ook lekkere bocadillos op het knusse terras. Wilt u in Olvera wat eten of drinken, dan kan dat tegenover het stadhuis (ayuntamiento) of langs de uitvalsweg richting Antequera. In Setenil zijn er schaduwterrassen onder de rots.

Wandelen

Doordat de Sierra de Grazalema niet zo droog is als andere delen van Andalusië, leent hij zich prima voor wandelingen. Er is een handjevol (deels) bewegwijzerde routes (4 à 5 uur). Een wandelkaart is nodig en voor € 10 verkrijgbaar in Grazalema, bij de tourist info in Ronda en in het bezoekerscentrum van het natuurpark in El Bosque, tel. 956 70 97 33, 18 km ten westen van Grazalema.

Casa del Rey Moro 5

Cuesta de Santo Domingo 17, dag. 10-19/20 uur, € 4

Vrouwenrover koning Almonated – de wrede Moor dronk wijn uit de schedels van overwonnenen – liet hier in de 11e eeuw een huis bouwen. Onder het huis voert een geheime, duizelingwekkende trap (La Mina) met 232 treden (vroeger 365) naar de rivier; bij een belegering konden de slaven water uit de kloof halen. Bij het huidige huis uit de 18e eeuw ligt een mooie tuin, in 1912 aangelegd door de Franse landschapsarchitect Forestier.

Museo del Bandolero 6

C. Armiñán 65, dag. 11-15/20 uur, € 3,75

In vijf zalen wordt de geschiedenis van het Andalusische bandolerismo verteld. De onherbergzame berggebieden waren tot het begin van de 20e eeuw onveilig vanwege de struikrovers. De legendarische boeven zijn omgeven met een zweem van romantiek.

Centro de Interpretación del Puente Nuevo 7

Plaza de España, ma.-vr. 10-18/19, za./zo. 10-15 uur, € 2

Tentoonstelling over de bouw van de spectaculaire ‘nieuwe brug‘ over de Tajo, de diepe kloof van Ronda.

Plaza de Toros 8

C. Virgen de la Paz 15, www.rmcr.org, dag. 10-18/20 uur, € 6,50

Via een barok portaal komt u in de stenen arena met een mooie zuilenrij in Toscaanse stijl. Het is een van de oudste arena's van Spanje. Top-torero Pedro Romero en een stier wijdden het imposante gebouw in 1785 in. Met museum.

Overnachten

Eenvoudig en goedkoop – Arunda II 1: C. J. M. Castello Madrid 10-12, tel. 952 87 25 19, www.hotelarunda2.com, 2 pk € 33-42, incl. ontbijt. Rustige kamers met badkamer en airco. Gratis parkeren op 50 m. Tien minuten van de Puente Nuevo.

Boetiekhotel – Enfrente Arte 2: C. Real 40. tel. 952 87 90 88, www.enfrentearte.com, 2 pk € 80, incl. ontbijtbuffet. Frisse kamers. Leuke tuin met zwembad en sauna, net als drankjes uit de selfservicebar bij de prijs inbegrepen.

Magnifieke ligging – Parador 3: Plaza de España, tel. 952 87 75 00, www.parador.es, 2 pk € 140, laagseizoen vanaf € 100, ontbijt € 18. Vanaf de balkons van dit stijlvolle hotel kijkt u recht de kloof in. Achter de wat stijve gevel waren vroeger het stadhuis en de markt gevestigd.

Eten en drinken

Voor de kleine honger of voor de tapas-stapelaars (gevarieerder eten kan bijna niet), hier enkele aanbevelingen: de tapasbars El Portón 1 in de Calle Pedro Romero, La Farola 2 aan de Plaza de Carmen Abela, Tragatapas 3 in de Calle Nueva en Bar Benito 4 op C. Amanecer 12 (in de Barrio, net buiten de zuidelijke stadspoort, daar zijn ook leuke terrassen). De restaurants aan de Plaza del Socorro (centrum) lijken ingesteld op massatoerisme: snelle, slappe hap.

Stevige landelijke kost – Pedro Romero 5: C. Virgen de la Paz 18, tel. 952 87 11 10, menu € 28 (avond) en € 14 (lunch).

Klassiek adres tegenover Romeo's arena.

Uitzicht op de kloof – Don Miguel 6: Pl. de España 4, tel. 952 87 10 90, vanaf € 30. Kwaliteitskeuken met specialiteiten als ossenstaart en hertenbiefstuk.

7Naar de bodem van de kloof –Tajo de Ronda

Kaart: | F 6, stadsplattegrond blz. 70
Duur: | Ongeveer 2,5 uur

De diepe kloof van de Río Guadalevín, die wordt overspannen door de Puente Nuevo, deelt Ronda in tweeën. Als u naar de bodem van de kloof afdaalt en de rivier volgt, hebt u een prachtig uitzicht op het stadje – de route is een fraai samengaan van natuur en cultuur.

Deze wandeling begint in het oude centrum aan de levendige Plaza del Campillo of Plaza de María Auxiliadora 9 (zie stadsplattegrond blz. 70). Aan de open kant van het plein bevindt zich een uitkijkpunt, een mirador, dat een weids uitzicht biedt over het landschap aan de voet van de stad, de rivierbedding van de Río Guadalevín en de Tajo, de indrukwekkende kloof van Ronda. Als u naar links kijkt, zijn de toppen van de Sierra de Líbar te onderscheiden.

Links van deze mirador slingert een pad, de Cuesta del Cachondeo, steil omlaag. Het is de moeite waard om even naar de ruïne van een huis (Casa de Manolillo, bereikbaar via een zijpaadje naar rechts) te wandelen. Hier kunt u genieten van een schitterend uitzicht op de kloof en de brug.

Een molen aan de rivier

De eigenlijke route voert, voortdurend rechts aanhoudend, naar de resten van een middeleeuwse stadsmuur en de Puerta de los Molinos 10, waar u eveneens een mooi uitzicht hebt op de in 1793 voltooide, 98 m hoge brug. Via deze Arabische poort, die ook wel Arco del Christo wordt genoemd vanwege een in het metselwerk ingebouwd wegkapelletje dat ooit gewijd was aan de gekruisigde Christus, kunt u afdalen naar de ruïne van een oude molen 11 aan de Río Guadalevín (ca. 20 min. retour). Sinds bij de aardbeving van 1917 zestien mensen omkwamen, is de molen niet meer in bedrijf. De afdaling is niet moeilijk, maar de ondergrond kan erg glibberig zijn.

Aan de overkant van de rivier

Terug bij de stadsmuur gaat u door een daarin aangebrachte opening. Over een slingerend paadje bereikt u een verharde weg, waarop u rechts afslaat. Bij een splitsing net voorbij de Molinas de Ronda kunt u even naar rechts, richting elektriciteitscentrale 12 (Salto de Ronda) aan de rivier. Voor u ziet u de Asa de la Cáldera 13 (‘Ketelhengsel’), een erosieverschijnsel tegen de loodrechte rotswand. Aan de overkant van de brug ligt een boerderij.

Terug op het hoofdpad gaat u rechtsaf over een met beton verhard pad, dat naar een nieuwere brug over de Guadalevín voert. Daarachter strekt zich een vlakte met groentetuinen en boomgaarden uit. U komt langs een stenen toren 14, een oude schuur die bij de Casa de Luis hoort. Een nis in de wand is gewijd aan de Onbevlekte Heilige Maagd. Vroeger was dit het eindpunt van een bedevaart in mei.

Enkele meters verder negeert u een pad naar links en begint licht te stijgen, door een terrein met tuinen, olijfgaarden en citrusbomen. In de verte is aan de linkerkant een groepje pijnbomen met de mozarabische kapel Santuario de Santa María de la Cabeza te zien; aan de rechterkant, boven op de rotswanden van de Tajo, staat een voormalig karmelitessenklooster (Carmelitas Descalzos), waarin nu een wijnproducent, de Bodega Los Descalzos 15, is ondergebracht; de wijngaarden liggen onderaan de rotswand.

Nadat u de manege 16 van Ronda achter u hebt gelaten, bereikt u na in totaal ongeveer anderhalf uur lopen de Puerto de las Muelas 17 – de laatste mogelijkheid om nog even achterom te kijken en het uitzicht op de boven de kloof gelegen stad op u in te laten werken. Bij de Puerto de las Muelas komen verschillende wandelroutes bij elkaar; het pad naar Ronda is duidelijk aangegeven (nog ongeveer 2 km).

Het licht stijgende pad wordt omzoomd door pijnbomen en macchia. Rechts verrijst de rots waarop de stad is gebouwd. Voorbij de muur rond de Bodega Los Descalzos hebt u voor het laatst een panoramisch uitzicht over het gebied. Even later bereikt u de wijk Doctor Vázquez in Ronda. Om terug te komen naar het centrum moet u voortdurend rechts aanhouden. Hier kunt u uitrusten in het parkje Alameda del Tajo 18 en genieten van het uitzicht vanaf de mirador.

Informatie

Een beschrijving van de 4,6 km lange route (route 3 of SL-A 38, duur ongeveer 2,5 uur) is verkrijgbaar bij het toeristenbureau of op www.turismoderonda.es. De wandeling is niet zwaar, maar voor het stukje heen en terug naar de oude molen zijn stevige wandelschoenen vereist. Neem voldoende proviand en water mee, onderweg is niets te krijgen. Alleen naast de toren van Casa de Luis kunt u uw watervoorraad aanvullen. Deze wandeling is het mooist als de amandelbomen in bloei staan.

Winkelen

Lokale lekkernijen – Carnicería Andrés 1: C. Mariano Soubirón 10. Plaatselijke worst, honing, ingelegde producten en pittige kaas uit de bergen.

Sport en activiteiten

Buitensport – Pangea 1: C. Fernando de los Rios 2, www.pangeacentral.com. Wandelen, klimmen, kanotochten, duiken, ballonvaren en nog veel meer.

Fietsverhuur – Cycleronda 2: C. Juan Jose de Puya 2, www.cycleronda.com. Vanaf € 15 per dag inclusief routes.

Informatie en feesten

Oficina de Turismo: Paseo Blas Infante, tel. 952 18 71 19, www.turismoderonda.es.

Oficina Junta de Andalucía: Pl. de España 9, tel. 952 87 12 72.

Bus: tel. 952 18 70 61. Dag. o.a. naar Sevilla en plaatsen aan de Costa del Sol.

Trein: naar Antequera, Sevilla, Córdoba, Granada, Málaga en Algeciras.

Feria de Mayo: kleurig stadsfeest met veemarkt, rond 20 mei.

Fiestas de Pedro Romero: drukbezocht festival begin sept. Ter herinnering aan de stierenvechter worden corridas goyescas gehouden in klederdracht uit Goya’s tijd (ca. 1800).

In de buurt

Cueva de la Pileta ( F 6, 22 km, aangegeven op de A376), tel. 952 16 73 43, dag. 10-13, 16-17/18 uur, rondleiding in kleine groep € 8. Deze grot in de uitlopers van de Sierra de Grazalema is in 1905 ontdekt en bevat prehistorische rotstekeningen, de oudste wel 25.000 jaar oud.

Sierra de Grazalema ( E/F 6): dit grote natuurpark ten westen van Ronda is een regenrijk groen gebied, en het domein van roofvogels, berggeiten, herten en reeën. Er zijn talloze prehistorische grotten, zoals de Cueva del Hundidero-Gato, 1 km vanaf het station van Benaoján. U kunt er doorheen wandelen, langs het riviertje Río Guadares, tot de uitgang bij Montejaque (4,5 km). Voor het oorspronkelijke dorp Grazalema en andere plaatsen zie 6 (blz. 67).

Sierra de las Nieves ( F 6/7, www.sierranieves.com): ten zuiden van Ronda ligt het berggebied Serranía de Ronda met onder meer het natuurpark Sierra de las Nieves. De prachtige weg A366 van Ronda naar El Burgo voert langs de rand van dit natuurgebied. Om te wandelen kunt u doorrijden naar Tolox, daar is een ingang. Het karstlandschap kent scherpe pieken en duizelingwekkend diepe ravijnen. De toeristenbureaus in Ronda kunnen u aan nadere informatie helpen.

Marbella F/G 7

Marbella ligt in de beschutting van de Sierra Blanca. De hele gemeente telt 139.000 inwoners. Romeinse patriciërs hielden hier al vakantie. Tegenwoordig doen talloze bezoekers uit alle hoeken van de wereld dat. In de zomermaanden treffen bankiers en sjeiks, sporthelden en fotomodellen en andere bekende gezichten uit de boulevardbladen elkaar graag in Marbella. Niet alleen de 26 km strand en het gezonde klimaat maar ook de kleine, goed bewaard gebleven dorpskern, met zijn onmiskenbaar mediterraan-oriëntaalse structuur, zijn aantrekkelijk. Daaromheen liggen talloze luxe hotelcomplexen en vakantiedorpen, zoals de Urbanización Nueva Andalucía, die net als de jachthaven Puerto Banús (resp. 10 en 7 km ten westen van het centrum van Marbella) als ‘wit dorp’ in Andalusische stijl is opgezet.