Welkom

Selamat datang

Ter oriëntatie

Kennismaking, Bali in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Overnachten

Eten en drinken

Praktische informatie

Onderweg op Bali

Zuid-Bali
Denpasar, Sanur, Nusa Dua en Tanjung Benoa, Bukit Badung, Kuta en omgeving

West-Bali
Sempidi, Lukluk en Kapal, Mengwi, Tabanan, Het apenbos van Sangeh, Pura Luhur Batukau, Taman Nasional Bali Barat, Negara, De noordwestkust

Midden-Bali
Batubulan, Celuk en Sukawati, Mas, Ubud, Bangli

Oost-Bali
Klungkung, Van de Pura Besakih in de richting van Amlapura, Van Klungkung naar Candi Dasa, De eilanden voor de zuidoostkust, Candi Dasa, Amlapura, Amed, Tulamben

Noord-Bali
Het Baturmeer en omgeving, Het Bratanmeer en omgeving, Singaraja, Ten oosten van Singaraja, Lovina Beach

De 15 hoogtepunten

1
Pantheon van de Balinese cultuur – het Bali Museum
Grandioze museumstukken geven een beeld van de Balinese kunstgeschiedenis.

2
Voorpost tegen boze machten – de Pura Luhur Ulu Watu
Het spectaculair gelegen heiligdom waakt over het eiland.

3
Uitgaan tot in de vroege uurtjes – de nacht in Seminyak
Chillen, feesten, dansen – na zonsondergang bruist het nachtleven in deze chique plaats.

4
Prototype van een Balinese tempel – de Pura Taman Ayun
De ‘drijvende tuin’ is misschien wel de mooiste tempel van Bali.

5
Juweeltje in de branding – de Pura Tanah Lot
Dit heiligdom is uniek gelegen in zee.

6
Schilderijenpaleis – Museum Puri Lukisan
Wie een zwak heeft voor Balinese schilderkunst, moet hiernaartoe!

7
Het landleven op Bali – een wandeling door de rijstvelden
Een kijkje in het Balinese plattelandsleven.

8
Megalithische rotstempels – de koningsgraven van Gunung Kawi
Indrukwekkende monumenten uit de vroege geschiedenis van Bali.

9
Een typisch Balinees dorp – Desa Tradisional Pengelipuran
Hier kunt u zien hoe traditionele Balinese dorpen zijn ingericht.

10
De tempel aller tempels – de Pura Besakih
Bezoek aan de Moedertempel op de hellingen van de vulkaan Agung.

11
De Balinese Olympus – beklimming van de Gunung Agung
De hoogste top van het eiland en de verblijfplaats van de goden.

12
Een tijdreis naar het oude Bali – het Bali Agadorp Tenganan
Hier zijn prehindoeïstische tradities bewaard gebleven.

13
Naar boven – beklimming van de Baturvulkaan
Een zonsopkomst hier behoort tot de hoogtepunten van Bali.

14
Bedevaartsoord voor rijstboeren – de Pura Ulun Danu Bratan
In deze idyllische tempel wordt de godin van de meren vereerd.

15
Plaats van rust en bezinning – Brahma Vihara-Arama
Een van de weinige boeddhistische kloosters in Indonesië.

Toeristische woordenlijst

Culinaire woordenlijst

Colofon

Paklijst

Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

1 Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Selamat datang – Welkom

Al vroeg in de ochtend vullen vrouwen en meisjes eenvoudige, van bananenblad gevlochten schaaltjes met bloesems en rijstkorrels, vruchten en wierookstokjes. Vijfmaal per dag moeten offers worden gebracht aan de huisgoden in hun schrijnen, maar ook aan geesten en demonen. De offergaven zijn een symbool van het Balinese volkshindoeïsme, een religie voor alle eventualiteiten die veel bijdraagt aan de karakteristieken van het eiland: aan de lichtheid van het bestaan, die opgewekt en mild stemt, en aan de gulheid en vriendelijkheid van de Balinezen.

Ter oriëntatie

Overzicht

Het merendeel van de toeristen komt met het vliegtuig naar Bali en landt op Ngurah Rai International Airport ( G 7), de belangrijkste toegangspoort van Bali, 13 km ten zuiden van de eilandhoofdstad Denpasar. De meeste bezoekers gaan doorgaans naar een van de vakantieoorden in het zuiden van het eiland, waar taxi’s heen rijden tegen een officieel vastgesteld tarief. Openbaar vervoer is er niet, met uitzondering van minibussen naar Kuta en bussen met airconditioning naar Sanur en Nusa Dua.

Zuid-Bali

Denpasar ( H 6) is rumoerig en overbevolkt, maar toch is een bezoek aan de eilandmetropool de moeite waard om eens een grote Aziatische (provincie-)hoofdstad te ervaren. Vanuit de Balinese vakantieoorden in het zuiden van het eiland kunt u dit op één dag doen. De belangrijkste attractie van Denpasar is het Bali Museum. Kuta, Legian en Seminyak ( G 7) staan voor strandvakantie, surfen in de branding, winkelen en lange disconachten, terwijl Sanur ( H 6/7) verzorgd strandplezier biedt. Een luxueuze hoteloase is Nusa Dua ( H 8). Op de zuidwestpunt van het schiereiland Bukit Badung ( G/H 7/8), een schraal en steppeachtig koraalplateau, waakt de zeetempel Pura Luhur Ulu Watu ( F/G 8) over surfers die in de branding hun kunsten vertonen.

West-Bali

Het zuidwesten van Bali wordt gekenmerkt door groene, kunstig aangelegde rijstterrassen, die als reusachtige trappen de steile bergen op voeren – bijvoorbeeld bij Jatiluwih ( G 4). Bovendien beschikt de regio met de Pura Sadha in Kapal ( G 5), de Pura Taman Ayun ( G 5), de Pura Luhur Batukau ( G 4) en de Pura Tanah Lot ( F/G 6) over enkele van de belangrijkste tempelcomplexen van Bali. In het dunbevolkte westen regeert de eenzaamheid; het woeste, ongetemde landschap van Taman Nasional Bali Barat ( A-E 1-4) is een paradijs voor vogelliefhebbers en wandelaars. Snorkelaars en duikers gaan naar de kleurrijke koraalriffen rondom het eiland Menjangan ( A 1), waar een soortenrijke en afwisselende onderwaterwereld wacht.

Midden-Bali

Het culturele hart van Bali klopt in de kunstnijverheidsdorpen langs de weg tussen Denpasar en Ubud, waar wordt geschilderd, getimmerd, gesmeed en geweven, en in Ubud ( H 5) zelf met zijn boeiende musea en zijn kunstenaars, dansuitvoeringen en tempels. Een reis naar Bali is beslist niet compleet zonder een bezoek aan Ubud. Hier vindt u ondanks alle commercie de authentieke Balinese cultuur. Maar ook het apenbos ( H 5) bij Ubud en de olifantengrot Goa Gajah ( H 5), de koningsgraven van Gunung Kawi ( J 4) en de tempel Pura Kehen in de oude vorstenstad Bangli ( J 4) behoren tot de hoogtepunten van Bali. Natuurliefhebbers zullen verrukt zijn van het schitterende rijstveldlandschap van Midden-Bali, dat met een fijnmazig net van paden uitnodigt om wandelingen of trektochten te maken.

Oost-Bali

De Moedertempel Pura Besakih ( K 4) bij de zuidwestelijke uitlopers van de heilige vulkaan Gunung Agung ( K 3) is het middelpunt van het religieuze leven op Bali. Unieke plafondschilderingen zijn te vinden in de historische rechtszaal Kerta Gosa van Klungkung ( J 5), dat vroeger de belangrijkste stad van het eiland was. Andere culturele hoogtepunten op het eiland zijn de vleermuizentempel Goa Lawah ( K 5), waar te midden van de duizenden vleermuizen twee mythologische slangen worden vereerd, en het koninklijke waterpaleis van Tirtagangga ( L 4), waar nog een zweem van een glorieus verleden te bespeuren is. Ook in het Bali Agadorp Tenganan ( L 5) hangt nog de sfeer van lang vervlogen tijden. Padang Bai ( K 5) en Candi Dasa ( L 5) zijn twee plaatsen aan zee waar u de vele indrukken kunt verwerken en zich heerlijk aan het water kunt ontspannen. Voor de kust van Amed ( M 3) en Tulamben ( L 3) strekken zich voortreffelijke duikgebieden uit.

Noord-Bali

Het schrale, bizarre landschap rond de berg Gunung Batur ( J 2) met de gestolde lavastromen en het halvemaanvormige Baturmeer ( J/K 2/3) of de grootste groente-, fruit- en bloementuin van Bali rond het heilige bergmeer Danau Bratan ( G 3): hier in het noorden ervaart u de veelzijdige schoonheid van de vulkaanlandschappen van het eiland. Het vochtige bergland is vaak gehuld in nevelslierten of regenwolken en ademt dan een geheimzinnige sfeer, alsof het speciaal gemaakt is voor goden, geesten en demonen. Lovina Beach ( F 1/2) aan de noordkust is populair bij vakantiegangers die Zuid-Bali veel te druk vinden. Een mooie afwisseling op het strandleven is een uitstapje naar Singaraja ( F/G 1), het boeddhistische klooster Brahma Vihara-Arama ( E 2), een waterval of een tempel waar aparte reliëfs te ontdekken zijn.

Kennismaking, Bali in cijfers

Exotische veelzijdigheid

Bali, een van de ongeveer 17.500 eilanden van de Indonesische archipel, behoort tot de bekendste eilanden ter wereld. Het wordt al tientallen jaren beschouwd als een bestemming waarop bezoekers uit alle windstreken hun verlangen naar een paradijs op aarde projecteren. Dit stipje op de wereldkaart, met bijna 5600 km² vier keer de provincie Utrecht, heeft talloze gezichten. De bezoekers raken gefascineerd door de prachtige religieuze rituelen, de vrolijke tempelfeesten, de plechtige processies, de pompeuze crematies, maar ook door de culturele dansen, de exotische maskerspelen, de geheimzinnige trancedansen of de betoverende legongvoorstellingen.

Ook het landschap van Bali is werkelijk adembenemend. In amper 24 uur tijd kunt u alle verschijningsvormen tegenkomen die de natuur te bieden heeft. Weelderig groene rijstterrassen – die de trap naar de hemel van de Balinese goden zouden vormen – worden afgewisseld door spectaculaire vulkaankegels, dichte tropische oerwouden en schitterende stranden, met voor de kust vaak veelkleurige koraaltuinen. De ansichtkaartenclichés worden hier vaak waargemaakt.

Vakantieparadijs Bali?

Ook wie niet alleen maar op zoek is naar een snel bruin kleurtje en een goed geoliede vakantiemachinerie komt op Bali goed aan zijn trekken: artiesten en levenskunstenaars, strandwandelaars en sportklimmers, genieters en ontdekkers, het eiland biedt voor elk wat wils. Het betoverende eiland is allang niet meer alleen maar bekend onder mensen die verre reizen maken. Al in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw trok een bonte schare buitenlandse schilders en muzikanten, globetrotters en leeglopers naar Bali. De meeste kunstenaars, onder wie de Duitser Walter Spies en de Nederlander Rudolf Bonnet, vestigden zich in Ubud, waar ze zich lieten inspireren door het unieke landschap van rijstvelden en de vele kunstuitingen van de Balinezen, en op hun beurt ook de Balinese kunst beïnvloedden.

In de jaren zestig kwamen de hippies, die op Kuta Beach de legendarische zonsondergangen bewonderden, meestal onder invloed van ganja (marihuana) of paddo’s. Algauw volgden hele volksstammen toeristen uit de hele wereld. Het duurde niet lang of het kleine tropische eiland kon een miljoen toeristen per jaar registreren, wat één buitenlander op de vier inwoners betekende. Het toerisme zou dan ook uitgroeien tot de belangrijkste bron van inkomsten van de eilanders.

Dat Bali niet alleen maar een ‘eiland van gelukzaligheid’ is, bleek op 12 oktober 2002, toen in het populaire vakantieoord Kuta bommen ontploften voor twee goed bezochte discotheken en meer dan tweehonderd hoofdzakelijk jeugdige toeristen en eilandbewoners de dood vonden. De door moslimextremisten gepleegde aanslag leek het einde van het vakantieparadijs Bali in te luiden, maar de Balinezen hebben in het verleden geleerd hoe ze met catastrofes moeten omgaan. Zo worden in hun religieuze voorstellingen tal van verwoestende demonen opgevoerd. Weliswaar is het een tijdlang merkbaar rustiger geweest op het vakantie-eiland, maar inmiddels trekt Bali, ondanks nieuwe aanslagen op 2 oktober 2005 met meer dan twintig doden tot gevolg, weer evenveel bezoekers als voorheen.

Bali – tussen cultuur en commercie

Bij geen enkel religieus feest langs de toeristische hoofdroute kan de dorps- en geloofsgemeenschap tegenwoordig onder elkaar zijn. Imposante crematies, gebeurtenissen van grote religieuze betekenis, worden door lokale reisagentschappen vercommercialiseerd. Ze zijn nog niet aangekondigd of duizenden toeristen zetten zich in beweging om erbij te zijn. Vaak genoeg worden de nabestaanden van de overledene bij de ceremonie haast onder de voet gelopen door horden amateurfotografen. Als de bezoekers uit het verre land echter discrete toeschouwers blijven bij de crematieceremonie of bij de odalan, het ‘verjaardagsfeest’ van de tempel, dan worden ze ontspannen en glimlachend ontvangen door de lokale bevolking. Met een minimum aan respect kunt u zonder veel moeite het authentieke Bali ontdekken achter de façade van het toerisme, een Bali waarin de traditie nog een overheersende rol speelt.

Door de toeristische invasie lijkt Bali gevaar te lopen zijn ziel te verliezen. De betovering van het eiland is op veel plaatsen verbroken door een tussen Miami en Amsterdam tot norm verheven toerismecultuur. Coca-Cola en hamburgers zijn echter nog lang geen indicaties voor de uitverkoop van een cultuur. Bali, zo lijkt het, biedt zich aan zonder zich prijs te geven. Het ‘godeneiland’ schijnt door een magisch schild niet alleen tegen boze geesten te worden beschermd, maar ook tegen de ergste uitwassen van de moderne tijd. Ondanks alle sombere vooruitzichten heeft de cultuur van Bali tot nu toe het toerisme getrotseerd. De tegenstellingen tussen rijk en arm, tussen de met de westerse wereld geconfronteerde eilanders en de plattelandsbevolking die zoals altijd haar rijstvelden bebouwt, worden nog in belangrijke mate opgevangen.

De Balinese hindoe-dharmareligie

Ongeacht de vele toeristen uit Amerika, Australië en Europa leiden de Balinezen nog steeds een leven dat vast verankerd zit in de eigen, alles beheersende religiositeit. Anders dan de rest van de Indonesiërs, die in meerderheid de islam aanhangen, belijden de Balinezen het hindoeïsme, dat zich hier evenwel tot een zelfstandige en karakteristieke variant heeft ontwikkeld.

De Balinese religie agama hindoe dharma heeft een bijzonder complexe structuur, waarin de hindoeïstische leer vooral versmolten is met elementen van het boeddhisme en met Oud-Maleise overtuigingen als het geloof in een bezielde natuur en de verering van de voorouders. Op deze beleving is de hele cultuur en het maatschappelijke leven van Bali gebaseerd.

De religieuze voorstellingswereld van de Balinezen is geordend in paren van tegenstellingen. Hemel en hel, rein en onrein, licht en donker, goed en kwaad – de ene is net zo belangrijk als de andere om de wereldharmonie in evenwicht te houden. In het spanningsveld van deze dualiteit moeten de Balinezen de tegengestelde krachten in gelijke mate aandacht schenken; ze vereren goden en demonen dus in dezelfde mate.

Geen Balinees zal de dag beginnen zonder een offer te brengen. Van bananenbladen gevlochten mandjes met in kleine piramiden geschikte rijstkorrels, bladeren en vruchten worden voor de huisdeur, bij de familietempel of op aan gevaar blootgestelde locaties als kruispunten en bruggen geplaatst om de goden te verblijden en de demonen gunstig te stemmen. Er worden wierookstokjes aangestoken opdat het kwaad ver weg blijft en het goede kan binnentreden. Zelfs in toeristencentra liggen de offergaven in grote stapels voor boetieks en galeries, naast de computers van de hotelbemiddelaars en reisbureaus, op auto’s en bussen. Op heel Bali beheerst het geloof het denken en het gevoel van de mensen, die geen onderscheid maken tussen wereldlijke en religieuze aspecten.

Feesten en ceremonies

Wanneer gongs, xylofoons, trommels, bekkens, bellen, bamboefluiten en lierachtige snaarinstrumenten weerklinken in de magische ritmes van een gamelanorkest, dan kunt u er op Bali zeker van zijn spoedig op een religieuze processie, een tempelceremonie of een dansvoorstelling te stuiten. Met ongelooflijke precisie weven de muzikanten melodieën en ritmes tot een geheimzinnig tapijt van klanken, dat het voorplein van de tempel in een vibrerende trance brengt.

De bezoekers die dan de pura desa, de dorpstempel, binnenlopen door de uitbundig versierde poort – bewaakt door in zwart-wit geruite doeken gehulde demonen –, vallen ten prooi aan een verwarrende hoeveelheid indrukken, die de ziel verfrissen, maar de hersenen radeloos maken. Terwijl op de ene plek een paar mannen hun kemphanen aan het masseren zijn, zijn ergens anders mensen bezig de rituele maaltijden te bereiden.

Iedere tempel op Bali viert eenmaal per jaar odalan, zijn ‘verjaardag’. Op de verjaardag van de tempelwijding moet aan drie belangrijke eisen worden voldaan: de ontvangst van de tempelgoden, de rituele reiniging van de tempel en de verdrijving van boze geesten en demonen. Tempelfeesten zijn vrolijke feesten. Er worden grapjes gemaakt, er wordt veel gelachen en bovendien vloeit de palmwijn rijkelijk. Vrouwen in kostbare, nauwsluitende brokaatgewaden die net zo mooi zijn als de reisbrochures beloven, lopen met acrobatische behendigheid met kunstig opgemaakte offertorens van gekleurde rijstkoekjes, exotische vruchten, bloesem en gebraden eenden of kippen op hun hoofd naar de tempel. De torens zijn vaak meer dan een meter hoog.

Op het heilige tempelterrein nemen in het wit geklede priesters de offergaven in ontvangst. Wierookslierten stijgen op als ladders die de godheden de afdaling vanuit hun hemelse domein moeten vergemakkelijken. Een hooggeplaatste tempelpriester zegent de mensen met heilig water. Na de ceremonie mogen de offergaven weer mee naar huis worden genomen om in familiekring te worden geconsumeerd – de goden hebben zich gelaafd aan de spirituele essentie.

Feiten en cijfers

Ligging en oppervlakte: Bali is een van de ongeveer 17.500 eilanden van de Indonesische archipel en ligt 8° ten zuiden van de evenaar. In het westen wordt Bali door een ondiepe zee-engte van Java gescheiden, in het oosten door een diepe zeestraat van Lombok. De landoppervlakte van Indonesië bedraagt ca. 2 miljoen km², die van Bali bijna 5600 km².

Bevolking: in Indonesië wonen ongeveer 250 miljoen mensen, van wie meer dan 4 miljoen op Bali. De bevolkingsdichtheid bedraagt 120 inwoners per vierkante kilometer (Java: ca. 1000, Bali: ca. 700). De jaarlijkse bevolkingsgroei van 1,8% is een van de hoogste ter wereld.

Hoofdstad van Indonesië: Jakarta met 18,5 miljoen inwoners; van Bali: Denpasar met 500.000 inwoners.

Staat en politiek: Indonesië is een centraal geleide republiek, waarvan de voor vijf jaar gekozen president omvangrijke uitvoerende en wetgevende bevoegdheden bezit. Bali is een van de 33 provincies waarin de republiek Indonesië administratief is onderverdeeld.

Economie: de belangrijkste inkomstenbronnen van Indonesië zijn aardgas, agrarische producten als rubber en plantaardige olie, en de op export gerichte verwerkende industrie. Op Bali is het toerisme de steunpilaar van de economie.

Religie: de Balinezen belijden de hindoe-dharmareligie, waarin hindoeïsme, boeddhisme, natuurgodsdiensten en voorouderverering tot één religie zijn versmolten.

Tijd: op Bali is het tijdens onze zomertijd 6 uur en in onze winter 7 uur later dan bij ons.

Traditie en moderne tijd

Zo leven de mensen op Bali nog altijd volgens hun religieuze traditie. En de goden kijken onbewogen toe vanaf hun troon op de Gunung Agung, de heilige berg, in de wetenschap dat de Balinezen goed overweg kunnen met de contradicties tussen mythe en moderne tijd. In het verleden hebben ze weerstand geboden aan culturele overheersing, waarbij ze zich niet afsloten voor de invloeden, maar deze juist een plaats gaven in hun eigen tradities. Het kan zijn dat Bali momenteel op de rand van een afgrond tussen cultuur en commercie, goden en geld balanceert, maar de Balinezen zijn klaarblijkelijk nog lang niet door alle goede geesten verlaten.

Geschiedenis, heden, toekomst

Prehistorie en vroege geschiedenis

Al in het begin van de brons- en ijzertijd woonden er mensen op Bali. Dit blijkt uit een enorme bronzen gong (‘Maan van Pejeng’) die bij Ubud is gevonden.

Onder Indiase invloed

Handelaars, brahmanen en boeddhistische monniken zorgden vanaf de 1e eeuw n.Chr. voor Indiase invloeden in het westelijke deel van het huidige Indonesië. Tussen 400 en 700 domineerden op Midden-Java het hindoeïstische Sanjayarijk en op Zuid-Sumatra het boeddhistische rijk Sri Vijaya. In de 8e en 9e eeuw werden op Midden-Java de tempelcomplexen Borobudur (boeddhistisch) en Prambanan (hindoeïstisch) gebouwd.

Op Bali kwam in de 10e eeuw een hindoeïsering op gang. Koning Airlangga (reg. 1019-1042) verenigde Bali en Java tijdens zijn bewind. Na de dood van Airlangga ontstonden kleine vorstendommen op het onafhankelijke Bali. Aan het eind van de 13e eeuw kwam op Oost-Java het hindoeïstische Majapahitrijk tot ontwikkeling, waaraan Bali in 1343 als provincie werd toegevoegd.

Islamisering van Java en kolonisatie

Met het oprukken van de islam viel het Majapahitrijk rond 1520 uiteen. Bali werd hierop het laatste toevluchtsoord voor de hindoe-elite van Java en zijn cultuur. Hindoe-Javaanse edelen stichtten op het eiland het koningshuis van Gelgel, waarvan de macht zich uiteindelijk over heel Bali uitstrekte.

In 1596 begonnen de Nederlanders op West-Java aan hun kolonisatie. Voor Bali toonden ze vooralsnog geen interesse. Pas in 1846 – Bali was inmiddels in een tiental koninkrijken uiteengevallen – veroverden de Nederlanders Noord-Bali met de havenstad Singaraja. Vervolgens onderwierpen ze tot aan het begin van de 20e eeuw andere delen van het eiland. Om de Nederlandse kolonisatie te ontlopen liet het koningshuis van Badung (het huidige Denpasar) zich samen met de hofhouding in 1906 ritueel afslachten (puputan).

Het onafhankelijke Indonesië

In 1942 veroverden de Japanners Indonesië en kwam er een einde aan de Nederlandse koloniale heerschappij. Twee dagen na de capitulatie van Japan kondigde Soekarno op 17 augustus 1945 de onafhankelijkheid van de Republiek Indonesië af. Van 1945 tot 1949 probeerden de Nederlanders met geweld hun heerschappij te herstellen en ontketenden daarmee een verbitterde vrijheidsstrijd. Op 17 augustus 1950 werd de Republiek Indonesië uitgeroepen en Soekarno tot president gekozen. Van 1963 tot 1965 werd de binnenlandse politieke situatie gekenmerkt door economische problemen en een toenemende polarisatie tussen de strijdkrachten, de moslimgroeperingen en de Communistische Partij. Nadat op 30 september 1965 een communistische greep naar de macht was mislukt, werden bijna een miljoen (vermeende) communisten vermoord; alleen al op Bali vonden honderdduizend mensen de dood.

Van autocratie ...

Soekarno wilde zijn politieke ideeën verwezenlijken volgens een door de staat gedicteerd schema. ‘Geleide democratie’ noemde hij deze politiek. ‘Nieuwe Orde’ luidde het devies na de machtsovername door generaal Soeharto in 1966. Het regime onder Soeharto werd beschouwd als een van de stabielste van de derde wereld, maar deze stabiliteit werd bereikt door de onderdrukking van alle politieke en sociale krachten waarvan hij hinder ondervond. Als staatshoofd, regeringsleider en opperbevelhebber van het leger beschikte de president over uitgebreide volmachten. Parlement en volkscongres hadden vooral een applausfunctie. Er was wel ontevredenheid en kritiek, maar het machtsapparaat en het leger smoorden elke oppositie in de kiem. Eerst ontwikkeling, dan vrijheid, zo luidde het excuus voor de repressie.

Toen de Aziëcrisis van 1997 ook Indonesië in haar greep kreeg, kwam het tot een historische ommekeer. Bij massale protesten kwam de tientallen jaren opgekropte ontevredenheid tot uiting. Toen op het hoogtepunt van de volksopstand in mei 1998 hele wijken van Jakarta in slagvelden veranderden, trad Soeharto af. Hiermee kwam een einde aan een door onrecht, onderdrukking en geweld gekenmerkt tijdperk.

... naar democratie

Sinds het aftreden van Soeharto is er in Indonesië sprake van een soort glasnost en wordt er openlijk gesproken over schending van de mensenrechten en corruptie. Ondanks de door moslimterroristen gepleegde bomaanslagen op Bali in 2002 en 2005 is president Susilo Bambang Yudhoyono erin geslaagd een nieuw en vreedzaam tijdperk in te luiden. De oud-generaal won op 5 oktober 2004 de eerste rechtstreekse presidentsverkiezingen van Indonesië en werd op 8 juli 2009 opnieuw tot president gekozen. De parlementsverkiezingen van 9 april 2014 leverden een overwinning op voor de Strijdende Democratische Partij. In juli 2014 vonden presidentsverkiezingen plaats, waaraan Yudhoyono na twee ambtsperioden niet meer mocht deelnemen. De nieuwe president werd Joko Widodo, de door de Strijdende Democratische Partij genomineerde gouverneur van de hoofdstad Jakarta. Deze gematigde politicus had respect afgedwongen door zijn tolerantie tegenover andere religies en partijen.

Overnachten

Luxueuze hotels

De met vier tot vijf sterren gewaardeerde hotels op Bali zijn bijna zonder uitzondering schitterende, in tropische tuinen gelegen (strand)hotels in karakteristieke stijl die wat betreft faciliteiten en service niets te wensen overlaten. Uitstekende restaurants, bars en stijlvolle winkels zijn even vanzelfsprekend als een ruim bemeten zwembad en een uitgebreid aanbod aan sportieve activiteiten. In veel tophotels worden bovendien allerlei wellnessbehandelingen aangeboden, waarvan ook niet-gasten gebruik kunnen maken.

Middenklassehotels

Ook accommodatie in de gemiddelde prijsklasse, dus hotels met twee of drie sterren, is op Bali van behoorlijk hoog niveau. Het aanbod bestaat meestal uit kamers met airconditioning, een koelkast, een televisie en een telefoon, en in de meeste hotels is ook wel een zwembad te vinden. De service is wat persoonlijker dan in de luxehotels.

Losmen en homestays

Wie voor een overnachting genoegen neemt met een plafondventilator en geen grote waarde hecht aan roomservice en soortgelijk comfort, kan heel goed terecht bij een losmen (een woord dat is afgeleid van ‘logement’) of een homestay. Deze kleine pensions zijn vaak geïntegreerd in typische familiehuizen en bieden de gelegenheid een kijkje te nemen in het dagelijks leven op Bali. Ook in de vakantieoorden zijn inmiddels losmen en homestays te vinden. Deze bieden iets meer comfort, zoals kamers met airconditioning en douches met warm water.

Prijzen en kortingen

Eenpersoonskamers worden op Bali vrijwel niet aangeboden, maar wie alleen reist, betaalt voor een tweepersoonskamer vaak wel een lagere prijs. De hotels in de hogere categorieën verhogen het bedrag op de rekening doorgaans met 11% belasting en tot 10% service charge (SC). Met name in de luxere vakantiehotels liggen de kamerprijzen in het hoogseizoen (dat van juni tot augustus loopt) circa 20 tot 30% hoger dan in de rest van het jaar, in de vakantieoorden aan de zuidkust soms wel 50%. In de periode rond kerst en oud en nieuw komen daar nog andere toeslagen bovenop. Over het algemeen stemmen de hotels en de resorts in de hogere categorieën hun kamerprijzen af op de vraag van dat moment.

Wie zijn verblijf in een luxehotel via een touroperator boekt, kan behoorlijk wat geld besparen, want de kamerprijzen in de reisbrochures zijn vaak zo laag dat ze de concurrentie doen verbleken. Ook bij onlinereserveringen betaalt u doorgaans aanzienlijk minder dan de officiële prijs, maar rechtstreeks boeken via de website is vaak alleen mogelijk bij hotels in de hogere categorieën. Een kamer in een middenklassehotel is meestal wel via een hotelsite te reserveren; ook via deze weg betaalt u een prijs die tot wel 75% onder de published rate kan liggen.

In het hoogseizoen is het aan te bevelen tijdig per fax of e-mail te reserveren en om een bevestiging te vragen. Met uitzondering van die van de onderkomens in de lagere categorieën worden de prijzen meestal aangegeven in Amerikaanse dollars, maar u kunt ook met roepia’s betalen.

De juiste locatie

Het strandleven is op zijn aangenaamst op de zandstranden van Kuta en Legian (accommodatie in alle categorieën, zie blz. 45). Het zwemplezier wordt hier echter verstoord door een vaak metershoge branding en gevaarlijke onderstromingen.

Aan de rustigere noordkust kunnen ook kinderen zonder gevaar de zee ingaan bij het licht aflopende strand Lovina Beach (zie blz. 109). Hetzelfde geldt voor de stranden aan de zuidkust die door riffen worden beschermd, bijvoorbeeld bij Sanur (zie blz. 39) en Nusa Dua (zie blz. 42), een domein van het luxetoerisme. In Candi Dasa (zie blz. 93) in het oosten van Bali vindt u voornamelijk accommodatie in de lagere en de middencategorie.

Voor rugzaktoeristen zijn de goedkope pensions in de strandplaats Padang Bai (zie blz. 92) aanlokkelijk. Wie vooral geïnteresseerd is in de Balinese kunst en cultuur, moet onderdak zoeken in Ubud (zie blz. 64). Hier vindt u accommodatie in alle prijscategorieën. Reizigers die voor uitgaan en winkelen naar Bali komen, kunnen het beste naar Kuta, Legian of Seminyak (zie blz. 45) gaan.

Kamerprijzen: de prijzen in deze gids gelden voor een overnachting van twee personen in een tweepersoonskamer, inclusief ontbijt, belasting en service charge (SC), tenzij anders vermeld.

Nuttige websites

www.balihotels.com: hotels gerangschikt naar plaats en prijsklasse (in dollars), ook heel goedkope. Informatie over restaurants, winkelen en evenementen.

www.agoda.com: actuele prijzen en kortingen van hotels uit de midden- en de hogere categorie; ook links naar de alfabetisch en naar prijsklasse (in dollars) gerangschikte hotels.

Eten en drinken

Culinaire veelzijdigheid

De Balinees-Indonesische keuken weerspiegelt de vreemde invloeden die het eiland eeuwenlang heeft ondergaan. Zo namen Indiase, Chinese en Arabische kooplieden behalve hun eetgewoonten ook nieuwe kruiden mee. De basis van veel maaltijden is nasi putih, witte, gekookte rijst. Bijgerechten zijn verse groenten en vlees, vis en zeevruchten. Kruiden en specerijen als Spaanse peper, gember, nootmuskaat, kruidnagel, kardemom en kurkuma zorgen voor de juiste smaak. Veel gerechten krijgen een zeer verfijnd aroma door de toevoeging van kokosmelk of geraspte kokos.

Balinees eten

Toeristen die karakteristiek Balinees willen eten, zien zich vaak voor een probleem gesteld, want bijna overal heerst tegenwoordig de internationale keuken. Op de menukaart van veel toeristische eetgelegenheden domineren pizza en spaghetti, fish-and-chips of aan de westerse smaak aangepaste Indonesische gerechten. Authentieke Balinese gerechten, die vooral vanwege de scherpe smaak wennen zijn voor buitenlanders, waren lange tijd nauwelijks te vinden.

Inmiddels zijn er echter ook in de toeristische centra restaurants die lokale specialiteiten aanbieden, bijvoorbeeld Ketupat in Kuta (zie blz. 51), Bawang Merah Beachfront Restaurant in Jimbaran (zie blz. 51), Bumbu Bali in Nusa Dua (zie blz. 44), Laka Léke in Ubud (zie blz. 74) en Warung Bambu Pemaron aan Lovina Beach (zie blz. 112).

Nieuwe tongstrelers

Runderfilet met oestervulling, in bananenblad gegaarde visfilet of salade van langoesten en mango’s in basilicumvinaigrette – dit zijn maar een paar van de delicatessen waarmee de chef-koks van veel toprestaurants in de Balinese vakantiecentra hun gasten verrassen.

Het belangrijkste aspect van de nieuwe culinaire scene op Bali is de ‘multiculturaliteit van de smaak’. Afgesloten voor invloeden van buitenaf hebben innovatieve chef-koks de voorbije jaren de Bali Style Nouvelle Cuisine gecreëerd, waarin de aroma’s van de Balinese en andere Aziatische keukens – in het bijzonder de Thaise – zich vermengen met vooral Franse en Italiaanse invloeden. Fijnproevers dwepen met de lichte gerechten van de levendige en experimentele nieuwe Balikeuken, die zo nu en dan Europees aandoet, maar een duidelijk Aziatisch-Pacifische stijl bezit.

Balinese tafelgewoonten

Balinezen hebben liever verschillende kleine maaltijden dan één of twee overvloedige. Bij feestelijke gelegenheden eet men graag in een grote kring. Anders dan in de Europese keuken wordt dan niet gerecht na gerecht geserveerd, maar komen er tal van lekkernijen tegelijk op tafel. Zo heeft iedereen de mogelijkheid naar believen zijn eigen menu samen te stellen, waarbij gelet wordt op een uitgebalanceerde verhouding van scherp / mild, zoet / zuur, gebakken / gestoomd. Het wordt als beleefd beschouwd om meerdere keren op te scheppen! Eenmaal uitgegeten laat men toch een klein beetje op zijn bord liggen, zodat de gastheer er zeker van kan zijn dat hij voldoende heeft voorgezet.

De Balinezen eten meestal met lepel en vork. Een mes is niet nodig, want alles is al kleingesneden wanneer het wordt opgediend. In Chinese restaurants eet u met stokjes, terwijl in veel eenvoudige etablissementen en op het platteland de vingers als bestek dienen. Denk erom dat u in dat geval uitsluitend de rechterhand gebruikt (de linker geldt als onrein).

Dranken

Balinezen drinken meestal (mineraal-)water of ongezoete thee bij het eten, maar bij toeristen zijn lokaal gebrouwen bieren bijzonder populair. Typische drankjes zijn onder andere toeak, een soort palmwijn, en brem, een populaire rijstwijn. Arak, een destillaat van brem of toeak met een hoog alcoholpercentage, is zeer geschikt als ingrediënt van cocktails en longdrinks, maar wordt ook puur als digestief gedronken. Van de rode druiven die aan de noordkust rijpen wordt Hatten-wijn geperst, een lichte rosé die goed bij de pikante Balinees-Indonesische gerechten past.

Uit eten gaan

Het goedkoopst eet u op Bali bij de zogenaamde warongs, die op bijna elke straathoek te vinden zijn. Ze zijn er in twee verschijningsvormen: een mobiele keuken of een permanent eetstalletje met een tafel en twee banken onder een luifel. Een wat ruimere keuze aan gerechten vindt u bij een rumah makan (‘huis waar men eet’), een eenvoudige, vaak door ventilatoren gekoelde gelegenheid. Een restoran biedt duidelijk betere faciliteiten, zoals airconditioning. Behalve Indonesisch-Balinese specialiteiten staan hier ook vaak andere Aziatische en Europese gerechten op de menukaart.

Informatie op internet

www.balieats.com: complete restaurantgids voor Bali.

www.baligoodfood.com: informatie over restaurants uit de hogere categorieën.

Praktische informatie

Reizen naar Bali

Met het vliegtuig uit Europa

De vliegtijd van Europa naar Bali (afstand 13.000 km) bedraagt 14 tot 20 uur, afhankelijk van de tussenstop(s). Vanaf Schiphol kunt u met verscheidene maatschappijen naar Denpasar vliegen, zoals Garuda Indonesia (via Jakarta), Malaysia Airlines (via Kuala Lumpur), Cathay Pacific (via Hongkong), Singapore Airlines (via Singapore) en KLM (via Kuala Lumpur, Singapore of Jakarta). De duur van de tussenstop(s) varieert, maar meestal bedraagt die ongeveer drie uur. U kunt ook met een andere luchtvaartmaatschappij naar Singapore vliegen en vandaar met Garuda Indonesia, Singapore Airlines, Malaysian Airlines of Qantas naar Denpasar verder reizen. Een retourticket van Amsterdam naar Bali (economy class) kost afhankelijk van het seizoen grofweg € 900-1100 (maar met een aanbieding bent u soms goedkoper uit).

Met het vliegtuig vanaf Java of Lombok

Vanaf Java vliegen de Indonesische maatschappijen Garuda, Indonesia Air Asia, Lion Air en Merpati naar Bali. Het traject Bali-Lombok en vice versa wordt bediend door Garuda, Lion Air en Merpati. U doet er verstandig aan binnenlandse vluchten in Indonesië zo vroeg mogelijk te boeken, vooral in het hoogseizoen en op feestdagen. Informeer bovendien een dag voor vertrek bij de luchtvaartmaatschappij naar de actuele vertrektijd, want deze wordt nog wel eens gewijzigd. Bij binnenlandse vluchten wordt een domestic service charge van Rp. 50.000 geheven.

Ngurah Rai International Airport G 7

De internationale luchthaven van Bali (tel. 0361 75 10 11, www.baliairport.com, officiële afkorting DPS voor Denpasar) ligt 13 km ten zuidwesten van de hoofdstad. Andere afstanden vanaf de luchthaven: 5 km naar Kuta, 10 km naar Sanur, 15 km naar Nusa Dua, 35 km naar Ubud.

Buiten de aankomsthal vindt u een loket van de Koperasi Taxi Service waar ook een lijst met tarieven hangt (bijvoorbeeld naar Kuta / Legian / Seminyak Rp. 60.000-Rp. 120.000). U betaalt aan het loket en overhandigt de coupon aan de chauffeur. De meeste taxichauffeurs spreken Engels.

Met de boot

Autoveerboten en passagiersschepen verbinden Bali met Java en Lombok. Veerboten van en naar Java varen van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat ongeveer elk uur tussen Ketapang (Oost-Java) en Gilimanuk (West-Bali, A 2); vaartijd 45 min., Rp. 8500. Veerboten van en naar Lombok varen dag. om de 1,5 uur tussen Labuhan Lembar (Lombok) en Padang Bai (Bali, K 5); vaartijd 4-7 uur, Rp. 34.000.

Een à twee keer per dag varen de catamaran Gili Cat (Island Xpress, tel. 0361 27 16 80, www.gilicat.com) en een jacht (Blue Water Express, tel. 0361 895 10 82, www.bluewater-express.com) tussen Gili Terawangan (Lombok) en Padang Bai (Bali, K 5) respectievelijk Benoa Port (Bali, H 7); vaartijd 2-2,5 uur.

Elke dag vaart een shuttleboot van Senggigi (Lombok) en de eilanden Gili Air, Gili Meno en Gili Terawangan (voor de kust van Lombok) naar Padang Bai (Bali, K 5); vaartijd 5-6 uur (inlichtingen en reserveringen: Perama Tour & Travel, tel. 0370 69 30 07 in Senggigi en tel. 0363 414 19 in Padang Bai, www.peramatour.com).

Douane

Toeristen uit Nederland en België hebben voor Indonesië een visum nodig, dat verkrijgbaar is op Sukarno-Hatta International Airport (Jakarta) en Ngurah Rai International Airport (Bali). U dient hiervoor een paspoort te overleggen dat nog minstens zes maanden na vertrek uit Indonesië geldig is. Het visum geeft recht op een verblijf van maximaal dertig dagen en kost $ 25. Bij ieder bureau van de Indonesische immigratiedienst kunt u het visum eenmalig met dertig dagen laten verlengen (kosten: $ 20). Meereizende kinderen moeten een eigen paspoort bij zich hebben.

Bij sommige luchtvaartmaatschappijen moet u de terugvlucht uiterlijk 72 uur voor vertrek bevestigen. Houd er verder rekening mee dat u bij vertrek uit Indonesië nog een luchthavenbelasting van Rp. 150.000 moet betalen.

De in- en uitvoer van vreemde valuta is niet aan een maximum gebonden, maar die van Indonesische valuta is beperkt tot tien miljoen roepia per persoon. U mag belastingvrij invoeren: 200 sigaretten of 50 sigaren of 110 gram tabak, 1 liter sterkedrank en geschenken met een waarde van maximaal $ 100. In het vliegtuig moet u het declaratieformulier invullen.

Voor antiek dat ouder is dan vijftig jaar hebt u een exportvergunning nodig. Bedenk wel dat volgens The Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (de Conventie van Washington) de invoer van beschermde dieren of hiervan gemaakte producten in Nederland en België verboden is. Het gaat dan bijvoorbeeld om producten van reptielenleer, ivoor en schildpad (de stof).

Diplomatieke vertegenwoordigingen van de Republiek Indonesië

... in Nederland

Ambassade: Tobias Asserlaan 8, 2517 KC Den Haag, tel. 070 310 81 oo, www.indonesia.nl

... in België

Ambassade: Woluwelaan 38, 1200 Brussel, tel. 02 775 01 20, www.embassyofindonesia.eu

Diplomatieke vertegenwoordigingen van het Koninkrijk der Nederlanden in Indonesië

Ambassade: Jalan HR Rasuna Said Kav. S-3, Kuningan, Jakarta 12950, tel. 21 524 82 00, http://indonesie.nlambassade.org

Consulaat: Jalan Raya Kuta 127, Denpasar, Bali, tel. 361 76 15 02, http://indonesie.nlambassade.org

Diplomatieke vertegenwoordigingen van het Koninkrijk België in Indonesië

Ambassade: Deutsche Bank Building, 16e etage, Jalan Imam Bonjol 80, Jakarta 10310, tel. 21 316 20 30, http://diplomatie.belgium.be/indonesia

Reizen op Bali

Met de bus

Streekbussen verbinden Denpasar met de grotere plaatsen op het eiland. Comfortabeler en sneller zijn de zogenaamde colts, minibussen van Japanse herkomst die ook langere afstanden afleggen. Het vervoer in de stad en over korte trajecten is het domein van de bemos, minibusjes die zijn aangepast voor personenvervoer. Exacte dienstregelingen zijn er niet, de busjes rijden naar behoefte. Ongeveer drie keer zo duur, maar veel comfortabeler en sneller zijn de shuttlebussen van particuliere bedrijven (bijvoorbeeld Perama Tour & Travel, www.peramatour.com), die non-stopvervoer tussen de toeristenoorden aanbieden. De kaartjes zijn te koop bij alle reisbureaus, in hotels en in pensions.

Met de taxi

Taxi’s met een meter rijden alleen in Denpasar en in de vakantieoorden in het zuiden. In de toeristencentra staan voor hotels en restaurants vaak tal van zelfbenoemde taxichauffeurs te wachten. Wie hiervan gebruikmaakt, moet beslist voor vertrek een prijs afspreken.

Met de huurauto

Populaire huurauto’s zijn Japanse terreinwagens voor twee personen (afhankelijk van het seizoen en duur van de huur vanaf ca. € 10-15 per dag) en minibussen voor vier à vijf personen (daghuur ca. € 25-30). In beide gevallen kunt u meestal een ongelimiteerd aantal kilometers rijden. Let erop dat een motorrijtuigenverzekering is inbegrepen en controleer het voertuig voor u wegrijdt zorgvuldig op gebreken. Een internationaal rijbewijs is noodzakelijk.

Wanneer u er niets voor voelt om zelf deel te nemen aan het Balinese verkeer (links rijden!) kunt u de auto tegen een meerprijs per uur of per dag met chauffeur huren (behalve kleine terreinwagens). Een auto met chauffeur kost € 40-50 per dag, een busje € 60-70 per dag.

Met de motor

Bali per motorfiets verkennen lijkt praktisch en goedkoop (€ 5-8 per dag), maar is niet zonder meer aan te bevelen. Door het drukke verkeer en de rijstijl van de Balinezen bestaat er een grote kans op een ongeluk. Voor het besturen van een motor hebt u een internationaal motorrijbewijs nodig of een alleen op Bali geldige tijdelijke rijvergunning, die u ter plaatse kunt kopen.

Etiquette

Uitnodigingen: wanneer u bent uitgenodigd om bij mensen thuis te komen eten, dient u voor u naar binnengaat uw schoenen uit te trekken. Als begroeting steekt u uw rechterhand uit voor een lichte aanraking en legt die vervolgens op uw borst, om de ‘hartelijkheid’ van de groet te onderstrepen. Bij het eten mag u geen gebruikmaken van uw linkerhand: deze wordt bij het toiletbezoek gebruikt en geldt daarom als onrein.

Kleding: vieze of gescheurde kledingstukken of een te luchtige vakantieoutfit buiten het strand en het hotelzwembad beschouwen de Balinezen als een teken van minachting.

Aanraken: aanraking door vreemden wordt als respectloos beschouwd. Vooral het hoofd is taboe, want hierin huist volgens de Balinezen de geest en de ziel.

Gebaren: andere misstappen zijn in het openbaar zoenen of knuffelen met elkaar en met gestrekte vinger naar iemand wijzen. Wie de ober wil roepen, zoekt oogcontact en wenkt hem dan met gestrekte arm, de handpalm naar beneden gericht.

Harmonie: iedere vorm van gedrag die de harmonie van de situatie verstoort, leidt tot gezichtsverlies, met andere woorden men maakt zich belachelijk. Hard praten, agressief gedrag en emotionele uitbarstingen worden als ongepast beschouwd.

Gedrag in de tempel: in de meeste tempels zijn bezoekers van Bali altijd welkom, ook wanneer er net een feest aan de gang is. Men verwacht dan wel dat de gasten fatsoenlijk gekleed zijn: een korte broek en een T-shirt zijn taboe, laat staan een zwembroek of een bikini. Verplichte kledingstukken zijn een lange broek resp. een rok tot over de knie, een shirt of een overhemd met op zijn minst korte mouwen en een slendang, een sjaal. Bij tempelfeesten moeten vrouwen en mannen altijd een sarong dragen. U doet er verstandig aan de Balinese kledingstukken meteen bij aankomst te kopen (ze kosten vaak maar een paar roepia's) en u te laten uitleggen hoe u de kleding moet dragen. Op sommige plekken wordt van mannen verwacht dat ze een destar, een driehoekige doek, om het hoofd binden.

Houd u zich bij religieuze ceremonies zoveel mogelijk op de achtergrond. Klim onder geen beding op een muur (bijvoorbeeld om een mooie foto te maken), want de voeten gelden als onrein omdat ze altijd in aanraking zijn met de grond, het domein van de demonen. Let erop dat u niet met uw hoofd boven de priester uitsteekt. Bloed op de tempelvloer betekent een rituele verontreiniging, die een uitvoerige reinigingsceremonie noodzakelijk maakt. Daarom mogen mensen met een bloedende wond en menstruerende vrouwen een tempel niet betreden. Houd er ten slotte rekening mee dat bij fotograferen op het tempelterrein flitsen streng verboden is, ook bij nachtelijke feesten!

Feestdagen

1 januari: Nieuwjaar

Goede Vrijdag, tweede paasdag,

Hemelvaartsdag

17 augustus: Onafhankelijkheidsdag

25 december: eerste kerstdag

Een semiofficieel karakter hebben Kartinidag, een soort Indonesische moederdag (21 april), Pancasiladag (1 oktober) en de Dag der Strijdkrachten (5 oktober).

Feesten en festivals

De officiële Balinese feestkalender telt meer dan tweehonderd evenementen. Dankzij dit grote aantal feesten maken ook bezoekers die niet al te lang op Bali verblijven een goede kans om er een mee te maken, bijvoorbeeld een ‘tempelverjaardag’ (odalan, zie blz. 12).

Belangrijkste feesten

Wanneer met de dag-en-nachtevening in maart het Balinese jaar ten einde loopt, wordt het drie dagen durende nieuwjaarsfeest Nyepi gevierd. In de laatste nacht van het oude jaar offert men aan de boze geesten, om ze daarna met veel lawaai te verdrijven. Na het nachtelijke kabaal heerst er op de tweede Nyepidag rust. Niemand mag zijn huis of het terrein van zijn hotel verlaten. Mochten er demonen verdwalen en terugkomen, dan moeten ze denken dat het eiland uitgestorven is en onverrichter zake weer vertrekken.

Van vrijwel alle feesten op Bali wordt de datum vastgesteld op basis van de 210 dagen tellende Pawukonkalender, waardoor deze op onze kalender varieert. De exacte data vindt u op de jaarlijks verschijnende Calendar of Events, die te verkrijgen is bij de lokale toeristenbureaus. Deze evenementenkalender verwijst ook naar actuele dans- en theateruitvoeringen. Data van feesten en evenementen zijn ook op internet te vinden (zie blz. 25).

Feesten volgens de maankalender

Melasticeremonie: 29-3-2015, 24-3-2016, 25-3-2017, 14-3-2018

Nyepi: 21-3-2015, 9-3-2016, 28-3-2017, 17-3-2018

Feesten op de Pawukonkalender

Galungan: 5-4-2017, 1-11-2017, 30-5-2018, 26-12-2018

Kuningan: 15-4-2017, 11-11-2017, 9-6-2018

Saraswati: 25-7-2016, 21-1-2017, 19-8-2017, 17-3-2018, 13-10-2018

Pagerwesi: 25-1-2017, 23-8-2017, 21-3-2018, 17-10-2018

Andere belangrijke feestdagen in het liturgische jaar van de Balinezen concentreren zich op de twee weken rond Galungan en Kuningan. Volgens de Balinese overlevering brengen op de dag van Galungan de goden en de vergoddelijkte voorouders een bezoek aan de aarde. Om de goddelijke wezens gunstig te stemmen, worden in de tempels ceremonies gehouden, offers neergelegd en dansen onder begeleiding van een gamelanorkest opgevoerd. Tien dagen later, op Kuningan, nemen de mensen weer voor een jaar afscheid van de goden en de zielen van de voorouders.

Saraswati is gewijd aan de gelijknamige godin van de wijsheid, literatuur en kunst. Op die dag lezen priesters in de tempels ter ere van haar voor uit oude, heilige lontarboeken (die van een soort palmbladeren zijn gemaakt). Het Saraswatifeest leidt een aaneenschakeling van heilige dagen in, waarvan het Pagerwesifeest het hoogtepunt en tevens de afsluiting vormt.

Evenementen

Bali Arts Festival: juni / juli, vier weken. Jaarlijks kunst- en cultuurspektakel in eilandhoofdstad Denpasar met muziek, dans en theater, en bovendien speciale exposities in het Werdhi Budaya Art Centre (zie blz. 34). Een gedetailleerd programma is te vinden op www.baliartsfestival.com.

Kite Festival: meestal in een weekend in juli. Ieder jaar vindt in Padang Galak – ten oosten van Denpasar – een vliegerwedstrijd plaats. Dit festival fungeert niet alleen maar als volksvermaak en toeristisch spektakel, maar wil vooral de Maleis-Chinese traditie van de vliegerbouw behouden en bevorderen.

Geld

De munteenheid is de Indonesische roepia (Rp.). Er zijn bankbiljetten van Rp. 1000, 5000, 10.000, 20.000, 50.000 en 100.000 en munten van Rp. 50, 100, 500 en 1000 in omloop.

Wisselkoers (mei 2014)

Rp. 10.000 = € 0,64 / $ 0,89

€ 1 = Rp. 15.521

$ 1 = Rp. 11.274

In Indonesië zijn de koersen een stuk gunstiger dan in Europa. Het goedkoopst bent u uit wanneer u contant geld (euro’s, dollars) wisselt of travellercheques in euro’s of dollars verzilvert bij een officieel wisselkantoor (money changer). Overigens zijn niet alle Indonesische geldwisselaars even betrouwbaar, want nog altijd worden toeristen het slachtoffer van oplichting. Neem alleen dollarbiljetten mee die onbeschadigd zijn en niet van voor 1999 dateren.

In de meeste hotels en betere restaurants en ook in veel winkels en reisbureaus kunt u betalen met MasterCard, Visa, American Express en andere gangbare creditcards. Met een creditcard met pincode of een bankpas kunt u geld opnemen bij veel geldautomaten (Automatic Teller Machine: ATM) in de toeristische centra. Bij de meeste ATM’s kunt u de transactie in het Engels afhandelen. Omdat de kosten voor geldopnames in het buitenland doorgaans hoog zijn, kunt u beter in één keer een wat groter bedrag opnemen dan telkens kleine bedragen.

Gezondheid

Wanneer u uw verblijf beperkt tot Bali en de toeristische regio’s van Lombok zijn inentingen niet per se noodzakelijk. Ga wel altijd na of u voldoende beschermd bent tegen polio, tetanus en difterie; laat u zonodig opnieuw inenten. Kijk ook op de site van het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering voor de meest actuele aanbevelingen (www.lcr.nl).

Drink op Bali geen water uit de kraan. Als u flessen mineraalwater op straat koopt, let er dan op dat de dop onbeschadigd is. Met ijsblokjes gekoelde drankjes kunt u gerust drinken, want het ijs wordt onder overheidscontrole van gekookt water vervaardigd.

Sluit voor vertrek altijd een reiskostenverzekering af die ook ziekenvervoer per vliegtuig naar huis vergoedt.

Apotheken heten in het Indonesisch apotik of toko obat (drogist). De grootste keuze aan medicijnen (waaronder de in Europa gebruikelijke) vindt u in de apotheken van de grotere ziekenhuizen.

In de vakantiecentra in het zuiden van het eiland zijn Engelssprekende artsen werkzaam, bijvoorbeeld in het Bali International Medical Centre: Jl. Bypass Ngurah Rai 100 X, Kuta, tel. 0361 76 12 63, www.bimcbali.com

International SOS: Jl. Bypass Ngurah Rai 505 X, Kuta, tel. 0361 71 05 05, www.sos-bali.com

Bali 911 Dental Clinic: Bali Galleria Mall, 2e verdieping, nr. 2C-58/59, Jl. Bypass Ngurah Rai, Kuta, tel. 0361 76 62 54, www.bali911dentalclinic.com

Informatie

Indonesisch Verkeersbureau

Indonesisch Verkeersbureau: Nieuwendammerkade 26G, 1022 AB Amsterdam, tel. 020 670 52 11

Toeristische informatie op Bali

Bali Tourism Board: Jl. Raya Puputan 41, Renon, Denpasar, tel. 0062 361 22 56 49, www.balitourismboard.org

Filialen zijn te vinden in Denpasar (zie blz. 38) en Kuta (zie blz. 53).

Internet

Websites in het Engels

www.bali-paradise.com: gedetailleerde informatie over de planning van uw reis, tips voor hotels en restaurants, uitgaan, winkelen, vakantieactiviteiten, vervoer, een evenementenkalender, actuele wisselkoersen.

www.balitourismboard.org: officiële website van het Balinese toeristenbureau met alle wetenswaardigheden over de voorbereiding van een reis naar Bali, tips over hotels, eten en drinken, lokale touroperators, festivals en andere evenementen.

www.balidiscovery.com: klassiek onlinehandboek met een schat aan toeristische informatie. Goedkope hotelkamers.

www.balitravelforum.com: tips van kenners voor uw vakantie op Bali, vooral over accommodatie, restaurants, uitgaan, vakantieactiviteiten en routeplanning. Interessant zijn de persoonlijke verhalen, de achtergrondinformatie, het forum om meningen uit te wisselen en de links naar reserveringssites.

www.indonesia.travel: officiële website van het Indonesische ministerie van Toerisme met links naar Bali. Actuele evenementenkalender Calendar of Events. Ook in het Nederlands.

Websites in het Nederlands

http://bali.startpagina.nl: talloze links naar websites over Bali, waarop alle mogelijke onderwerpen worden behandeld.

www.indonesia.be: deze website is te vergelijken met de bovenstaande, maar is vanzelfsprekend vooral gericht op Belgische bezoekers.

http://ina.indonesia.nl: de website van de Indonesische ambassade in Nederland.

Kinderen

Geschikte accommodatie

In de toeristische centra vindt u gezinsvriendelijke hotels die vaak ook beschikken over kamers met meerdere bedden, een kinderbad en een speelplaats. Omdat de Balinezen uitgesproken kindvriendelijk zijn, zijn er in elk hotel of restaurant wel mensen te vinden die graag voor kinderoppas willen spelen. Sommige hotels bieden kinderopvang voor een hele dag aan.

De beste kustlocaties

De stranden van Kuta en Legian zijn door de sterke branding niet geschikt voor kleine kinderen. Ideaal zijn de licht aflopende stranden van Sanur, Nusa Dua en Lovina Beach.

Attracties voor kinderen

Behalve zandstranden zijn ook markten, amusementsparken en dierentuinen interessante attracties voor kinderen. Waterpret biedt het Waterbom Park in Kuta (zie blz. 52) met zijn glijbanen en pierenbaden. Bijzonder populair zijn ook het vogelpark Taman Burung (zie blz. 63) en de reptielentuin Rimba Reptil (zie blz. 63) in Batubulan, de Bali Zoo in Sukawati (zie blz. 64) en het Bali Butterfly Park bij Tabanan (zie blz. 54). Een belevenis voor het hele gezin is een ritje op een Sumatraanse olifant in het Elephant Safari Park in Taro (c/o Bali Adventure Tours, tel. 0361 72 14 80, www.baliadventuretours.com, dag. 9-17 uur). Een absolute must, en niet alleen voor kinderen, is een bezoek aan een apenbos (zie blz. 58, 69). Maar pas goed op, want de dieren willen wel eens krabben of bijten! Ook het Bali Treetop Adventure Park in de botanische tuin van Bedugul (zie blz. 105) biedt plezier voor jong en oud.

Bij tempelfeesten zijn kinderen eveneens welkom. Dankzij de ook voor de kleintjes geldende kledingvoorschriften van een sarong en een slendang (zie blz. 22) wordt een sprookje uit Duizend-en-een-nacht hier voor hen werkelijkheid. De kinderen hebben ook veel pret bij een barongdans in Batubulan (zie blz. 63) of bij het schimmenspel wajang koelit.

Preventieve maatregelen

Kinderen hebben vaak minder moeite met de zwoele hitte dan volwassenen. Pas wel op voor de zon, die ook bij een betrokken lucht de kinderhuid flink kan verbranden!

Klimaat en reisseizoen

Bali heeft een tropisch, vochtig klimaat en kent maar twee jaargetijden. Van oktober tot maart waait op het eiland de westmoesson. Deze brengt vooral in de regio’s ten zuiden van de centrale bergketen aanzienlijke hoeveelheden neerslag, het meest in december, januari en februari. Toch zijn ook in deze vochtige periode volledig verregende en miezerige dagen zeldzaam. De vochtigste maanden met temperaturen tot 35°C zijn tevens de warmste van het jaar.

Van half mei tot september zorgt de droge zuidoostmoesson voor zonnige dagen, die maar af en toe worden onderbroken door korte tropische onweersbuien. In de droge tijd met gemiddeld minder dan zes regendagen per maand worden de hoge temperaturen overdag getemperd door een frisse zeebries en ’s nachts door koele bergwinden. De droogste en met gemiddeld 26°C ‘koelste’ maand is juli.

Reisperioden en prijzen

De beste periode voor een bezoek aan Bali zijn de maanden juni tot augustus, maar dat is niet geheel toevallig ook het hoogseizoen. In de toeristische centra aan de zuidkust is het bovendien in december en januari een drukte van belang, want in die periode vieren veel Australiërs vakantie. En in de islamitische feestmaand ramadan (meestal maart / april) wordt Bali overspoeld met toeristen van het door moslims gedomineerde Java.

Wie deze perioden van topdrukte liever mijdt, moet zich bij het plannen van zijn vakantie niet zozeer laten leiden door het regenseizoen als wel door het toeristenseizoen, temeer omdat de kamerprijzen in de bekende vakantiegebieden aan aanzienlijke seizoensschommelingen onderhevig zijn (zie blz. 16). Een vakantie op Bali is het goedkoopst in de perioden februari tot april en september tot november.

Pure ontspanning – wellnessparadijs Bali

Bali beschikt over tal van kuurhotels met een gevarieerd aanbod aan wellnessbehandelingen. Medische massages staan centraal bij de behandelingen, maar worden aangevuld met kruidenstoombaden, bodypeelings, gezichtsbehandelingen, maskers en kompressen. Veel hotels bieden bovendien yoga, meditatie en voedingsadviezen aan. Wie niet de hele vakantie wil doorbrengen in een wellnesshotel, kan zich laten verwennen in een day spa. Ook daar wacht de gasten een aangename sfeer, stijlvolle faciliteiten en uitstekend opgeleid personeel, dat elke therapie en behandeling toesnijdt op de individuele gast.

Uitstekende kuurhotels:

Matahari Beach Resort & Spa (zie blz. 62), Maya Ubud Resort & Spa (zie blz. 73), Hotel Tjampuhan (zie blz. 72)

Informatie over wellnessbehandelingen op internet:

www.balispaguide.com

www.balidiscovery.com/spas

www.balihealthandspa.com

Openingstijden

Banken: ma.-do. 9-16 en vr. 9-14, dikwijls ook za. 9-12 uur.

Wisselkantoren: meestal dag. 8/9-19/20 uur.

Winkels: meestal dag. 8/9-19/20 uur, soms middagpauze 13-16 uur. Winkels in de vakantiecentra zijn doorgaans ook tot laat op de avond en op zondag open.

Markten: meestal dag. 6/7-19/20 uur.

Postkantoren: ma.-do. 8-16, vr. 8-11, za. 8-12.30 uur.

Tempels: alleen grotere tempels die door toeristen worden bezocht hanteren vaste openingstijden en toegangsprijzen.

Reizen met een handicap

In het openbaar vervoer en in de meeste hotels en restaurants op Bali ontbreken doorgaans faciliteiten voor gehandicapten. Verder hebben rolstoelgebruikers en mensen die slecht ter been zijn het moeilijk door ontbrekende, gehavende of slecht aangelegde voetpaden, waar bovendien de weg vaak wordt versperd door auto’s, warongs of straatverkopers. Ook is het voor gehandicapten vrijwel ondoenlijk om een tempel met veel trappen te bezoeken. Touroperator Bali Access Travel (www.baliaccesstravel.com) biedt rondreizen aan die zijn toegesneden op de behoeften van mensen met lichamelijke beperkingen.

Sport en activiteiten

Balinese cultuur en kunst

Kookcursussen: bij pretentieuze kookcursussen leren de deelnemers niet alleen exotische kruiden en specerijen kennen en gebruiken, maar worden ze ook veel wijzer over de betekenis van eten in de Balinese maatschappij en het belang van maaltijden bij religieuze ceremonies.

Kookcursussen worden aangeboden door: Bawang Merah Beachfront Restaurant (zie blz. 51), Bumbu Bali (zie blz. 44) en Casa Luna Cooking School (zie blz. 77).

Kunst- en kunstnijverheidscursussen: Agung Rai Museum of Art (zie blz. 74).

Bergbeklimmen en wandelen

Twee actieve vulkanen op Bali oefenen grote aantrekkingskracht uit op klimmers. De beklimming van de 1717 m hoge Gunung Batur, die zelfs ongetrainde mensen in twee à drie uur klaarspelen, begint in het dorp Toya Bungkah. Ook de heilige vulkaan Gunung Agung, met 3142 m de hoogste top van Bali, stelt klimmers voor niet al te grote problemen; een goede conditie is echter wel een vereiste, want met de klim en de afdaling bent u afhankelijk van de route tussen de acht en veertien uur bezig. Diverse lokale touroperators bieden bergwandelingen met gids aan (zie blz. 90, 102).

Een wandeling door de jungle aan de voet van de 2276 m hoge vulkaan Gunung Batukau en in het Taman Nasional Bali Barat moet u alleen wagen onder begeleiding van een gids die het terrein kent (zie blz. 61).

De rijstvelden rond Ubud vormen een ideaal gebied voor wandelaars. Eveneens geschikt zijn het door rijstterrassen gekenmerkte landschap rond Tirtagangga in Oost-Bali en de bergwereld rond Munduk, al is daar de toeristische infrastructuur minder ontwikkeld.

Bergtochten worden georganiseerd door Bali Adventure Tours (zie blz. 61).

Cruises

Benoa Port ( H 7) is het vertrekpunt van cruises naar de eilanden Lembongan en Penida, alsmede naar de eilandenwereld ten oosten van Bali. Voor inlichtingen en reserveringen neemt u contact op met een lokale touroperator (bijvoorbeeld Bali Hai Cruises, Benoa Port, tel. 0361 72 03 31, www.balihaicruises.com, naar Nusa Lembongan vanaf $ 105, of Quicksilver, Jl. Raya Kuta 9X, tel. 0361 72 95 64, www.quicksilver-bali.com, naar Nusa Penida vanaf $ 116) of met een reisbureau.

Duiken en snorkelen

De koraalbanken van de buitenste riffen voor de kust van Bali vormen een veelzijdige onderwaterwereld. Bij het eiland Menjangan dompelt u zich onder in een prachtige submariene wereld, die hoort bij het Taman Nasional Bali Barat (zie blz. 58). Voor de kust van Amed in het oosten van Bali liggen spectaculaire koraalbanken en bij Tulamben vindt u het wrak van een schip dat in de Tweede Wereldoorlog is gezonken en nu overwoekerd is met koraal. Wie durft, kan bij Nusa Lembongan enkele onderwatergrotten onderzoeken. De tot een diepte van wel 600 m steil aflopende rifwanden voor de kust van Nusa Penida staan bekend om de talloze vissen die er voorkomen. Goede duik- en snorkelgebieden zijn ook te vinden bij Lovina Beach, Sanur, Nusa Dua en Padang Bai met het eiland Nusa Kambing.

Veel duikscholen in de vakantiecentra organiseren drie- tot vierdaagse duikcursussen voor beginners die aan de internationale eisen voldoen ($ 300-450) en eendaagse duikexcursies voor gevorderden (twee duiken $ 75-150).

Fietsen en mountainbiken

Voor fietsers is Ubud een goede uitvalsbasis, want de kunstenaarsstad ligt in een landschap van rijstvelden dat met een dicht netwerk van paden en rustige wegen tal van mogelijkheden biedt. Fietsen (ook mountainbikes) zijn te huur in alle toeristencentra. Langere afstanden en inspannende trajecten in de bergen kunnen soms ook met fiets en al in een bemo (zie blz. 21) worden afgelegd.

Populair zijn fietstochten met een gids. De deelnemers beginnen in Penelokan of Kintamani bij de Baturkrater en dalen met de mountainbike af over rustige wegen die langs dorpen en tempels voeren (zie blz. 77).

Veiligheid en noodgevallen

Bali is niet onveiliger dan steden als Boston, Berlijn of Amsterdam. Geweldsmisdrijven als verkrachtingen of roofovervallen komen op het eiland maar zelden voor. Andere delicten als inbraak in hotelkamers, zakkenrollen in het openbaar vervoer of in het gedrang op markten en feesten, en het weggrissen van handtasjes vanaf een voorbijrijdende motor concentreren zich in de toeristencentra in het zuiden. Oplichterij door obers (misrekenen), taxichauffeurs (gemanipuleerde taximeters), geldwisselaars (gemanipuleerde calculators), pompbedienden (pomp niet resetten) en kaartverkopers in bussen en bemos is echter aan de orde van de dag.

Extra voorzichtigheid is geboden bij de consumptie van alcohol. In de toeristengebieden van Bali en Lombok zijn de afgelopen tijd verscheidene mensen ziek geworden of zelfs overleden na het nuttigen van alcoholische drankjes, vooral de goedkope arakcocktails. De drankjes bleken te zijn verontreinigd met methanol, dat ernstige schade aan de gezondheid kan toebrengen en in het ergste geval dus dodelijk kan zijn.

Belangrijke telefoonnummers

Politie: 110, brandweer: 113, ziekenauto: 118, reddingsdienst Search and Rescue: 111, 115, 151, toeristenpolitie in Kuta: 0361 22 41 11.

Blokkeren creditcard: Mastercard tel. 0800 022 58 21, Visa tel. 0800 022 31 10, American Express tel. 020 504 80 00.

Ambassades en consulaten: zie blz. 21.

Golfen

Golfbanen met 9 holes zijn te vinden in Sanur (zie blz. 42) en ten zuiden van Kuta (New Kuta Golf, tel. 0361 848 13), voor 18 holesbanen gaat u naar Nusa Dua (zie blz. 44) en Tanah Lot (Nirwana Bali Golf Club, tel. 0361 81 59 60). De Bali Handara Golf Course in de bergen tussen het Bratan- en het Buyanmeer geldt als een van de mooiste 18 holesbanen ter wereld (zie blz. 105).

Op werkdagen is het na telefonische aanmelding meestal geen probleem om als bezoeker op een van de banen te golfen. De uitrusting kunt u per uur of per dag huren. De greenfees bedragen $ 50-150.

Surfen

De schitterende surfstranden van Bali trekken surfers uit de hele wereld. Beginners kunnen hun hart ophalen in de branding bij Kuta Beach (goedkope verhuur van surfplanken), ervaren surfers gaan naar Kuta Reef, Canggu Beach ten noorden van Kuta, Medewi Beach op West-Bali en de stranden bij Ulu Watu, bijvoorbeeld Suluban Beach, Padang Padang Beach, Nyang Nyang Beach en Dreamland Beach. Een walhalla voor ambitieuze surfers zijn ook de woeste golven bij Jungutbatu op Nusa Lembongan. De meeste surfscholen bevinden zich in Kuta (zie blz. 53).

Duurzaam reizen

Het milieu beschermen, de lokale economie bevorderen, ontmoetingen met andere mensen, van elkaar leren: sociaal verantwoord en milieuvriendelijk toerisme neemt de verantwoordelijkheid voor het klimaat, de natuur en de maatschappij. De volgende websites geven tips over hoe u duurzaam kunt reizen.

www.duurzaam-reizen.nl: aandacht voor mens en milieu is de laatste jaren sterk onder de aandacht gekomen. Op deze website krijgt u inzicht in de verschillende aspecten van duurzaam reizen.

www.balionline.nl/duurzaam-reizen-bali.htm: via Riksja Travel komt de individuele reiziger in contact met mensen met een andere cultuur, een andere leefwijze, een andere religie. De reiziger maakt zijn of haar eigen afweging over de manier waarop hij of zij wil bijdragen en bepaalt dus zelf hoe duurzaam de reis is.

www.tourism-watch.de: Duits- en Engelstalige nieuwsbrief met achtergrondinformatie over het toerisme in de hele wereld en themapagina’s over cultuur, religie en mensenrechten in het toerisme.

Duurzaam Bali: u ondersteunt de lokale bevolking als u regionaal denkt, dat wil zeggen in kleine familiehotels en pensions overnacht, in door families geleide restaurants eet en ter plaatse geproduceerde souvenirs en levensmiddelen koopt. U levert een bijdrage aan de bescherming van het milieu als u lege flesjes vult bij drinkwatertanks die u in veel hotels en pensions vindt (meestal is dat gratis) in plaats van steeds weer een nieuwe plastic fles te kopen. En neem voor uw boodschappen een tas mee, zodat u niet telkens een plastic tasje uit de supermarkt hoeft mee te nemen.

Tennissen

Vrijwel alle hotels in de hogere categorieën beschikken over verzorgde tennisbanen, waarvan ook niet-gasten tegen betaling gebruik kunnen maken. Meestal worden er ook wel tennisrackets verhuurd.

Wildwatervaren

Wie gaat wildwatervaren op Bali krijgt het eiland van een heel andere kant te zien. Het natte genoegen op de rivier de Ayung bij Ubud of op de Telaga Waja en Unda aan de voet van de Gunung Agung neemt twee tot drie uur in beslag en is een combinatie van sensatie en natuurschoon. Aan te bevelen zijn Ayung River Rafting (Jl. Diponegoro 150B, Denpasar, tel. 0361 23 87 59, www.ayungriverrafting.com, $ 72, kinderen $ 50, gezinnen $ 220) en Sobek (Jl. Bypass Ngurah Rai 100X, Kuta, tel. 0361 76 80 50, www.balisobek.com, $ 79, kinderen $ 52).

Zwemmen

Wat de stranden betreft is Bali geen ideaal vakantieoord. Waar voor de kust van Sanur (zie blz. 39) en Nusa Dua (zie blz. 42) bij eb uitgestrekte wadden het strandplezier bederven, vormt de zee bij Kuta, Legian en Seminyak (zie blz. 45) vaak metershoge golven. Voorzichtigheid is hier absoluut gewenst, want het is al vaker gebeurd dat onderstromen zwemmers niet meer boven hebben laten komen. Bij het kilometers lange, licht aflopende zandstrand van Lovina Beach (zie blz. 109) aan de noordkust van Bali kunnen kinderen zonder gevaar het water in. Het gefragmenteerde strand bij Candi Dasa in Oost-Bali (zie blz. 93) is aanzienlijk minder van kwaliteit.

Telefoon en internet

Telefoon

Naar Indonesië: +62, netnummer zonder de 0, abonneenummer.

Naar Nederland: 00131, netnummer zonder de 0, abonneenummer.

Naar België: 00132, netnummer zonder de 0, abonneenummer.

Inlichtingen: nationaal 108, internationaal 101.

Telefoongesprekken met het buitenland kunt u het goedkoopst voeren vanuit een telefooncentrale (wartel). Voor voordelig bellen met een vast nummer in het buitenland kiest u eerst 007 of 010 17.

Mobiel telefoneren: internationale gesprekken met een mobiele telefoon zijn het goedkoopst wanneer u gebruikmaakt van een prepaid simkaart van een lokale aanbieder. Bij alle providers van mobiele telefonie zijn startpakketten (simkaart plus activering) te koop, bijvoorbeeld Simpati van Telkomsel of Mentari van Indosat, die in alle grotere plaatsen te krijgen zijn en tussen de Rp. 50.000 en de Rp. 100.000 kosten. Afhankelijk van de provider zijn ze drie tot zes maanden geldig. Een voorwaarde is wel dat uw mobiele telefoon simlockvrij is, dus niet meer aan uw Nederlandse of Belgische provider verbonden is. Opwaardeerkaarten (pop up) zijn te koop bij telefoonwinkels en bij veel supermarkten. Nationale gesprekken kosten ongeveer Rp. 500-1000 per minuut, internationale telefoongesprekken met de Mentarikaart met inbelnummer 01016 ongeveer Rp. 2500-3000 per minuut.

Internettoegang

Landcode Indonesië: .id

Aan internetcafés is geen gebrek in de Balinese toeristencentra. U kunt er vaak heel goedkoop surfen (Rp 10.000-15.000 per uur). Ook veel hotels en pensions bieden internet aan, soms zelfs helemaal gratis. Wie zijn eigen laptop bij zich heeft, kan in veel hotels gebruikmaken van het draadloze netwerk (wifi). Meestal hebt u hiervoor een toegangscode nodig, die bij de receptie verkrijgbaar is.

Als u op Bali met uw smartphone wilt internetten, is het verstandig om voor vertrek bij uw provider te informeren naar de kosten die dat met zich meebrengt. Sommige providers van mobiele telefonie hanteren namelijk hoge tarieven per gesurfte minuut. Wie zijn apps ook op Bali wil gebruiken, kan het beste een abonnement afsluiten bij zijn provider.

Onderweg op Bali

‘Ochtend van de wereld’, zo heeft de Indiase premier Nehru het eiland Bali ooit met veel gevoel genoemd. En het lijkt erop dat het paradijselijke Bali buiten de vakantieoorden in het zuiden van het eiland zijn onschuld heeft weten te bewaren. Terrasvormige, ingenieus bevloeide rijstvelden die tot hoogten van 500 m reiken, vruchtbare plantages, spectaculaire vulkaankegels, woeste watervallen, authentieke dorpjes en mystieke tempels: dat is de essentie van Bali.

Zuid-Bali

Denpasar H 6

Het ongeveer 500.000 inwoners tellende Denpasar, de hoofdstad van het eiland, is met zijn moderne hoogbouw een typisch Indonesische provinciestad. ‘Exotisch’ is de stad nauwelijks en er is weinig wat een Europeaan ook maar enigszins ‘schilderachtig’ zou kunnen vinden. Toch is de stad op zijn minst een kort bezoekje waard, want Denpasar heeft de bezoeker enkele belangrijke culturele bezienswaardigheden te bieden.

Puputanplein 1

Op het Puputanplein vond in 1906 de rituele zelfvernietigingsslag (puputan) van de radja van Badung en zijn gevolg tegen de Nederlandse koloniale troepen plaats (zie blz. 15). Het bronzen Puputanmonument, een uit gestileerde lotusbloemen groeiend heldenmonument, herinnert aan de massale zelfmoord. Liefhebbers van Bali mogen zich een bezoek aan het Bali Museum 2 beslist niet laten ontgaan (1 zie blz. 35).

Pura Jagatnatha 3

Aan de noordkant van het Bali Museum staat de ‘Tempel van de Wereldheerser’, een van de negen zogeheten rijkstempels. Het heiligdom is gewijd aan Sanghyang Widhi Wasa, het Opperwezen, in wie volgens de Balinezen alle Balinese goden, de vergoddelijkte voorouders en de natuurkrachten samensmelten. De god waakt als gouden beeld op de padmasana (lotustroon) over het tempelcomplex, dat is opgetrokken uit koraalgesteente.

Gereja St. Yoseph 4

Jl. Kepundung, dag. 10-16 uur, donatie gewenst

De wat verder naar het oosten gelegen St.-Jozefkerk is een katholiek godshuis waarvan de architectuur en het interieur een interessante combinatie van christelijke motieven en Balinese stijlelementen laten zien. Zo lijken de in sarong gehulde engelen op de voorgevel wel legongdanseressen.

Pasar Badung 5 en Pasar Kumbasari 6

Als u de Jalan Surapati en vervolgens de Jalan Gajah Mada naar het westen volgt, komt u bij de Pasar Badung, een kleurrijke markt in een gebouw met meerdere verdiepingen. Aan de andere kant van de rivier de Badung ligt de Pasar Kumbasari, een winkelcentrum met kleding, stoffen, kunstnijverheid en enkele goede restaurants. In het souterrain wordt vanaf laat op de middag een drukke avondmarkt (pasar malam) gehouden.

Werdhi Budaya Art Center 7

Jl. Nusa Indah, tel. 0361 22 71 76, ma.-do. 8-15, vr.-zo. 8-13 uur, Rp. 10.000, kinderen Rp. 5000; in het hoogseizoen dag. 18.30 uur uitvoering van de kecak-dans, Rp. 40.000, kinderen Rp. 20.000

Dit culturele centrum ligt helemaal in het oosten van de stad, maar met een bemo bent u er zo. In de paviljoens van het in ‘barokke’ Balinese stijl gebouwde complex kunt u bezienswaardige exposities van Balinese schilder- en houtsnijkunst bezoeken. Ook zijn hier oefenzalen voor muziek en dans gevestigd. Een van de galeries is gewijd aan het werk van de Duitse schilder Walter Spies, die in de jaren dertig van de vorige eeuw de Balinese kunst beïnvloedde.

1Pantheon van de Balinese cultuur – het Bali Museum

Kaart:
H 6; Stadsplattegrond: blz. 38

Het grote, in 1932 door de Nederlanders gestichte kunst- en volkenkundig museum in Denpasar is een must voor elke liefhebber van Bali. Het museum documenteert op aanschouwelijke wijze de ontwikkeling van de Balinese cultuur van de pre- en vroeghistorische tijd tot het heden.

In de afzonderlijke gebouwen van het Bali Museum versmelten de typische bouwstijlen van Noord-, Oost- en West-Bali tot een harmonisch geheel. In de gebouwen weerspiegelt zich echter ook de traditionele Balinese paleis- en tempelarchitectuur. Dit komt onder andere tot uitdrukking in de oorspronkelijke, tegenwoordig gesloten gespleten toegangspoort 8 (candi bentar), door de indeling van het complex in verscheidene binnenplaatsen en door de trommeltoren 9 (kulkul) links van de ingang. De eerste conservator van het museum was de Duitse kunstenaar Walter Spies, die in de jaren dertig van de vorige eeuw zijn veelzijdige artistieke talent op Bali aanwendde en nog altijd in hoog aanzien staat op het eiland vanwege zijn grote rol bij de bevordering van de Balinese kunst.

Balinese textielkunst

De Gedung Buleleng 10, het tegenover de zuidelijke toegangspoort gelegen paviljoen in Noord-Balinese Buleleng-stijl, herbergt een collectie traditionele ceremoniële gewaden en weefsels die volgens de ikattechniek zijn gemaakt. Deze laatste komen uit het Bali Agadorp Tenganan (zie blz. 95). Bij ceremoniële gelegenheden worden ze gebruikt als magische doeken, die beschermen tegen demonische krachten. De kleur- en weeftechniek ikat is zo gecompliceerd dat een vrouw vijf tot tien jaar nodig heeft om één doek te vervaardigen.

Voor het paviljoen staan bijna levensgrote stenen beelden van zwangere en zogende vrouwen. De vruchtbaarheid van de vrouw wordt benadrukt, omdat de Balinezen geloven dat de zielen van gestorven voorouders wedergeboren worden in hun nageslacht.

Feesten en ceremonies

Het middelste gebouw, de Gedung Karangasem 11, is een kopie van de bouwstijl van de Oost-Balinese paleizen van Karangasem. De expositie in het door twee bronzen kanonnen uit de koloniale tijd ‘bewaakte’ paviljoen is gewijd aan de zogeheten panca yadnya, de belangrijkste ceremonies van de Balinese hindoe-dharmareligie. Er zijn modellen te zien van tandvijl-, bruilofts- en verjaardagsceremonies, en van andere rituele feestelijkheden die de magische keerpunten in het leven van een mens markeren.

Er wordt ook een crematie (ngaben) getoond, waarbij de religieuze cultus zich van zijn mooiste kant laat zien. Het fundament van het Balinese hindoeïsme is het geloof in de cyclus van leven, sterven en wedergeboorte. Een voorwaarde voor de wedergeboorte is de vernietiging van het lichamelijke omhulsel van een gestorvene door de reinigende kracht van het vuur. Zo is voor Balinezen de dood iets natuurlijks en positiefs, want de ziel wordt bevrijd van de last van het aardse lichaam om tot een nieuwe, betere incarnatie te komen. Na te zijn opgebaard wordt het lichaam in een prachtige processie naar de verbrandingsplaats gebracht. Als schrijn van transport dient een verbrandingstoren (bade), die op een platform van bamboe staat. De kist voor de crematie wordt leeg naar de verbrandingsplaats gedragen.

De doodskist is een afspiegeling van de Balinese kastenhiërarchie: eenvoudige mensen moeten genoegen nemen met een sober houten exemplaar, terwijl hooggeplaatste personen in een prachtige kist worden verbrand. Een witte kist in de vorm van een stier of koe is voorbehouden aan de brahmanen, een zwarte kist, eveneens in de vorm van een stier of een koe, aan leden van de hoge adel. Een kist in de vorm van een hert of een gevleugelde leeuw is bestemd voor leden van de lage adel. Nadat men bij de crematieplaats is aangekomen, wordt het lijk in de kist gelegd. Een hogepriester besprenkelt de stoffelijke resten met wijwater en spreekt gebedsformules uit, waarna onder gamelanklanken zowel de kist als de toren in brand worden gestoken. Binnen een paar minuten is van deze fraaie kunstwerken, waarvan de vervaardiging maanden in beslag heeft genomen en een vermogen heeft gekost, alleen nog as overgebleven. De Balinezen hadden de essentie van hun geloof echter niet beter kunnen demonstreren: alle materie is vergankelijk, alleen de ziel bestaat eeuwig voort.

In de Gedung Karangasem worden bovendien rituele voorwerpen, offergaven, en andere belangrijke benodigdheden voor religieuze feesten tentoongesteld. Ook traditionele ceremoniële gewaden behoren tot de collectie. De houten deuren en vensterluiken van het gebouw zijn versierd met kunstig gemaakte reliëfs.

Dansen en drama’s

De Gedung Tabanan 12, het vensterloze paviljoen naast de Pura Jagatnatha en links van de Gedung Karangasem, is een kopie van het vorstelijk paleis van Tabanan op West-Bali. Het rust op 28 met verguld houtsnijwerk versierde palen en herbergt een collectie topengmaskers en wajang koelit-poppen.

Binnen vindt u onder andere de bijzonder fascinerende figuren Barong en Rangda. Dit zijn de hoofdpersonages in de zeer dramatische, ook bij bezoekers van Bali uitermate populaire barong- of krisdans, die de eeuwige strijd van het Goede tegen het Kwade verbeeldt. Barong is een op een leeuw gelijkend mythisch fabelfiguur, dat als beschermer van de mensheid het positieve belichaamt, terwijl de angstaanjagende heks Rangda met haar verwarde haar en lange klauwen als heerseres over de machten van de duisternis symbool staat voor het destructieve. De strijd blijft uiteindelijk onbeslist – het Goede en het Kwade zijn naar de opvatting van de Balinezen vaste bestanddelen van de kosmische orde.

Overigens: Een goed overzicht over het geheel hebt u vanaf de torenachtige bale 14 tegenover de Gedung Tabanan. Bij het kassahuisje bieden zich Engelssprekende gidsen aan, die u kunnen rondleiden door de expositiegebouwen. Hun uitleg kan heel leerzaam zijn, want veel tentoongestelde voorwerpen zijn op de bordjes maar mondjesmaat van commentaar voorzien.

De groteske muzikantenfiguren van vulkanisch tufsteen voor het gebouw zijn verbeeldingen van gamelanspelers met hun vaste instrumenten, bijvoorbeeld de suling (bamboefluit), de kendang (trommel) en de rebab (tweesnarig strijkinstrument).

Geschiedenis en volkskunst

Op de begane grond van het vierde gebouw, een modern pand met de naam Gedung Timur 13 dat rechts van de ingang staat, zijn archeologische vondsten en historische stukken te zien, waaronder stenen sarcofagen, wapens en sculpturen. De tentoonstelling op de bovenverdieping is gewijd aan kunstnijverheid en volkskunst op Bali.

Informatie

Bali Museum: Jl. Wisnu / Jl. Beliton, tel. 0361 22 26 80, za.-do. 8-15.30, vr. 8-12.30 uur, Rp. 10.000, kinderen Rp. 5000, duur: ruim 2 uur.

Eten en drinken

Populair bij de lokale bevolking is restaurant Hongkong 1 (Jl. Gajah Mada 122-124, tel. 0361 24 29 40, dag. 10-23 uur, menu Rp. 90.000-120.000) bij de Pasar Badung, ruim 500 m ten westen van het Puputanplein. Dit altijd goed bezochte restaurant met een Indonesisch-Chinese menukaart is gespecialiseerd in gerechten met vis en zeevruchten.

Overnachten

Het aanbod aan accommodatie is hier vrij bescheiden. De meeste toeristen verblijven in de vakantieoorden in het zuiden.

Eten en drinken

Denpasar biedt warongs en andere eenvoudige gelegenheden, maar slechts weinig betere restaurants. Op de avondmarkt (pasar malam) in de Pasar Kumbasari 6 worden goedkope Indonesische en Chinese gerechten geserveerd.

Geliefd bij Balinezen – Hongkong 1: zie blz. 37.

Winkelen

Voor kunstnijverheid, antiek, stoffen en lederwaren gaat u naar de winkelstraten Jl. Gajah Mada, Jl. Veteran, Jl. M. H. Thamrin en Jl. Sulawesi, of naar de winkeltjes in de Pasar Kumbasari 6.

Informatie en vervoer

Informatie: Denpasar Government Tourism Office, Jl. Surapati 7, tel. 0361 22 36 02, www.balidenpasartourism.com, ma.-do. 8-15.30, vr. 8-11, za. 8-12.30 uur.

Vervoer: de bemos (minibusjes) in de stad rijden vaste routes en hanteren ook vaste prijzen. Er zijn vijf bus- en bemo-terminals voor interregionaal verkeer. Terminal Tegal (Jl. Imam Bonjol, 2 km ten zuiden van het centrum in de richting van Kuta): bemos naar Kuta, Legian, de luchthaven, Nusa Dua, Benoa en andere plaatsen op Bukit Badung, heel af en toe naar de tempel Pura Luhur Ulu Watu. Terminal Ubung (Jl. Cokroaminoto, 3 km ten noorden van Denpasar, tel. 0361 23 71 72): bussen en bemos naar Noord- en West-Bali, zoals Bedugul, Singaraja, Mengwi, Kediri, Tanah Lot, Tabanan, Negara en Gilimanuk, maar ook bussen naar Java. Terminal Kereneng (Jl. Kamboja): bemos naar terminal Batubulan, Sanur. Terminal Batubulan (8 km ten noordoosten van het centrum in de richting van Ubud, tel. 0361 29 85 26): bussen en bemos naar Oost- en Midden-Bali, zoals Bedulu, Gianyar, Ubud, Tampaksiring, Bangli, Kintamani, Klungkung, Kusamba, Padang Bai, Candi Dasa en Amlapura. Terminal Suci (Jl. Hasanuddin): bemos naar Benoa (haven).

Sanur H 6/7

Sinds het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw zijn aan de schilderachtige baai van Sanur talloze in de tropische natuur ingebedde bungalowhotels gebouwd, waarvan de architectuur overwegend Balinese stijlelementen vertoont. De enige bouwzonde is het in 1966 geopende Inna Grand Bali Beach Hotel van tien verdiepingen. Tegenwoordig is Sanur de grand old lady onder de vakantieoorden van het zuiden, een beetje op leeftijd, maar nog altijd heel aantrekkelijk: ideaal voor rustzoekers die betaalbaar comfort en een perfecte toeristische infrastructuur weten te waarderen. In de door een koraalrif beschermde lagune van Sanur kunt u zonder gevaar zwemmen – maar wel alleen bij vloed. Bij eb daalt de waterstand tot badkuipniveau.

Museum Le Mayeur 1

Aan de noordkant van Sanur Beach, in de buurt van het Inna Grand Bali Beach Hotel, za.-do. 8-16, vr. 8.30-12.30 uur, Rp. 10.000, kinderen Rp. 5000

In de jaren dertig van de vorige eeuw stichtten Europeanen en Amerikanen een kunstenaarskolonie in Sanur. Een van hen was de Belgische schilder Adrien Jean Le Mayeur, die hier trouwde met zijn lievelingsmodel, legongdanseres Ni Pollok. Zijn werken, die hij kort voor zijn dood in 1958 aan de Indonesische staat vermaakte, zijn nu in het naar hem genoemde museum te zien.

Overnachten

Gezellig familiepension – Puri Mango Guest House 1: Jl. Danau Toba 15, tel. 0361 28 12 93, www.purimango.com, 2 pk $ 35-70. Rustig pension met 22 aangename kamers (ventilator of airconditioning). Klein zwembad, vijf minuten lopen van het strand.

Persoonlijke service – Tamukami Hotel 2: Jl. Danau Tamblingan 64X, tel. 0361 28 25 10, www.tamukamibali.com, 2 pk $ 105, bungalow $ 140-185. Rustig, klein hotel met tien stijlvolle kamers en zes bungalows, wat verder weg van het strand. Restaurant met Balinese gerechten en livemuziek uit Bali en Sumatra.

Ideaal voor gezinnen – Segara Village 3: JI. Segara Ayu, tel. 0361 28 84 07, www.segaravillage.com, 2 pk $ 175-220, bungalow $ 255-305, excl. belasting en service charge. Strandhotel in Balinese bungalowstijl met twee restaurants, tropische tuin en zwembad. Veel activiteiten, kinderopvang.

Nostalgische charme – Tandjung Sari 4: JI. Danau Tamblingan 41, tel. 0361 28 84 41, www.tandjungsarihotel.com, bungalow $ 230-385. Dit boetiekhotelletje is in Balinese stijl gebouwd en combineert de elegantie en sfeer van vroeger tijden met de genoegens van een modern strandhotel. Restaurant en zwembad.

Eten en drinken

Bedevaartsoord voor liefhebbers van zeebanket – Abian Baga 1: JI. Kesumasari 5, tel. 0361 28 71 74, dag. 19-23 uur, Rp. 150.000-200.000. Dit restaurant met terras aan het strand staat bekend om de visgerechten en zeevruchten. Iedere avond vanaf 20.15 uur Balinese dans.

East meets west – Mezzanine 2: JI. Danau Tamblingan 63, tel. 0361 27 06 24, dag. 18-24 uur, menu Rp. 300.000-350.000. De creaties van de chef-kok zijn een mengeling van klassieke Aziatische recepten met een flinke dosis Italiaanse en Franse invloeden. Het resultaat: uitstekende fusiongerechten.

Stijlvol tuinrestaurant – Lotus Pond 3: JI. Danau Tamblingan 30, tel. 0361 28 93 98, dag. 11-23 uur, menu Rp. 250.000-300.000. Grote keuze aan Balinese, Indonesische en internationale gerechten. Di. en vr. vanaf 20 uur voeren kinderen een legongdans uit. Sfeervolle ambiance, attente bediening.

Winkelen

Aan de Jalan Danau Tamblingan zijn veel winkels te vinden.

Hoogwaardig en duur – Nogo-Bali Ikat Centre 1: JI. Danau Tamblingan 104, tel. 0361 28 87 65, www.nogobali.com. Kleding en stoffen van handgeweven ikat-katoen.

Voor koopjesjagers – Sanur Beach Market 2: JI. Segara Ayu. Enorme keuze aan strand- en vrijetijdskleding en kunstnijverheidsouvenirs.

Designermode made in Bali – Uluwatu 3: JI. Danau Tamblingan 95, tel. 0361 28 80 37, www.uluwatu.co.id. Hoogwaardige katoenen kleding met fijn borduurwerk.

Uitgaan

Topjazz in elke stijl – Jazz Bar & Grill 1: Jl. Bypass Ngurah Rai, tel. 0361 28 58 92, ma.-do. 10-1, vr.-zo. 10-2 uur. Pub-restaurant met ’s avonds livejazz, van swing, bebop en dixieland tot New Orleans Style, freejazz en cooljazz.

Trendy tent voor de upper class – Sector Bar & Club 2: Jl. Hang Tuah 58, tel. 0361 28 77 33, www.sectorbarrestaurant.com, dag. 18-24 uur. Mengeling van loungebar, danceclub en restaurant. Elke avond livemuziek.

Sport en activiteiten

Golf – Bali Beach Golf Course 1: tel. 0361 28 77 33, www.balibeachgolfcourse.com. Negen holes, prijzen zie blz. 30.

Duiken – Crystal Divers 2: Jl. Danau Tamblingan 168, tel. 0361 28 67 37, www.crystal-divers.com. Gerenommeerde PADI-duikschool onder Deense leiding. Uitstekende faciliteiten.

Informatie en vervoer

Bus: over de Jl. Bypass Ngurah Rai tussen Sanur en Nusa Dua pendelen dag. 6-21 uur om de twintig minuten bussen met airconditioning (Rp. 3500, kinderen Rp. 2500). De bussen stoppen vaak, vrijwel elke kilometer is er wel een halte.

Boot: dag. om 7.30 uur vertrekt een veerboot naar Nusa Lembongan (zie blz. 92, vaartijd twee tot drie uur., Rp. 85.000); reserveren via Perama Tour & Travel, Jl. Hang Tuah 31, tel. 081 23 66 53 17, www.peramatour.com.

Nusa Dua en Tanjung Benoa H 7/8

Nusa Dua (‘twee eilanden’), de smaakvolste hoteloase van Bali, geldt als het hoogtepunt onder de toeristencentra op het eiland. Waar vroeger reuzenschildpadden hun eieren in het zand begroeven, begon men aan het begin van de jaren zeventig van de vorige eeuw aan de bouw van een vakantieoord dat aan de hoogste eisen moest voldoen. Zo ontstond een kunstmatige, door muren en slagbomen van het echte Bali gescheiden tempelstad van het toerisme. Inmiddels bieden de in het weelderige groen van tropische parken gelegen hotels onderdak aan meer dan een half miljoen gasten per jaar. Omdat de koraalbanken hier tot aan het zandstrand reiken, is zwemmen alleen bij vloed mogelijk.

In het noorden van de luxueuze enclave Nusa Dua strekt zich het smalle schiereiland Tanjung Benoa uit, waar op de punt het overwegend door islamitische vissers bewoonde dorp Benoa ligt.

Museum Pasifika 1

BTDC Area Block P, Nusa Dua, tel. 0361 77 49 35, www.museum-pasfika.com, dag. 10-18 uur, Rp. 70.000, kinderen tot tien jaar gratis

Dit aan het Aziatisch-Pacifische gebied gewijde museum presenteert werken van hedendaagse Indonesische schilders en schilderijen van Europese kunstenaars die op Bali en in Polynesië hebben gewerkt.

Overnachten

... in Nusa Dua

Zen-minimalistisch – The Balé 1: Jl. Raya, tel. 0361 77 51 11, www.thebale.com, chalet vanaf $ 750, excl. belasting en service charge. Boetiekhotel voor vakantiegangers met gevoel voor esthetica. Verscheidene chalets zijn door designers ontworpen, het restaurant serveert Aziatisch-Franse gerechten en het wellnessaanbod is omvangrijk.

Ultieme luxe – Amanusa 2: tel. 0361 77 23 33, www.amanresorts.com/amanusa/home.aspx, suite $ 950-1800, excl. ontbijt, belasting en service charge. Als een adelaarsnest ligt dit luxueuze toevluchtsoord boven Nusa Dua. Spectaculair zwembad, restaurant met creatieve keuken.

... in Tanjung Benoa

Chic en voordelig – Bali Reef Resort 3: Jl. Pratama 44, tel. 0361 77 62 91, www.balireef-resort.com, 2 pk $ 140, excl. belasting en service charge. Veertien bungalows in Balinese stijl met kamers met airconditioning. Mooi zwembad, directe toegang tot het strand.

Eten en drinken

... in Tanjung Benoa

Aziatische potpourri – The Tao Bali 1: Jl. Pratama 96, tel. 0361 77 29 02, www.taobali.com, dag. 11-24 uur, menu Rp. 250.000-300.000. Uitstekende Aziatische gerechten, van Balinees tot Thais.

Echt Balinees – Bumbu Bali 2: c/o Matahari Terbit Bungalow, Jl. Pratama, tel. 0361 77 45 02, www.balifoods.com, dag. 11-24 uur, menu Rp. 350.000-550.000. Verfijnde Balinese gerechten, reserveren is aan te bevelen; ma., wo., vr. 6-15 uur kookcursussen (vanaf $ 85).

Winkelen

Chic winkelcentrum – Bali Collection 1: Kawasan Pariwisata, Kompleks BTDC, Nusa Dua, tel. 0361 77 16 62, www.bali-collection.com. Dit winkelcentrum biedt eersteklas Balinese kunstnijverheid en modezaken.

Sport en activiteiten

Golfen – Bali Golf & Country Club 1: tel. 0361 77 17 91, www.baligolfandcountryclub.com. Een van de dertien 18 holesbanen van Bali (prijzen zie blz. 30).

Watersport – Bali Jet Set Dive and Marine Sports 2: Jl. Pratama 68 A, tel. 0361 77 25 18, www.jetsetmarine.com, vanaf $ 65. Groot aanbod aan watersporten, waaronder snorkelen, duiken, parasailen, jetskiën en windsurfen.

Bukit Badung G/H 7/8

Ten zuiden van Ngurah Rai Airport ligt het schiereiland Bukit Badung, dat slechts via een landengte met Bali verbonden is. De steppeachtige plantenwereld op dit tot 200 m hoge koraalkalkplateau vormt een schril contrast met het lieflijke Bali van de rijstvelden.

Pura Luhur Ulu Watu

Op de zuidwestpunt van het eiland, waar het sneeuwwitte schuim van de oceaan met donderend geweld aan de tot 100 m hoge, loodrechte kliffen likt, staat het indrukwekkende rotsheiligdom Pura Luhur Ulu Watu. Deze tempel beschermt Bali voor de in de zee woonachtige machten van het Kwaad (2 zie blz. 46).

Suluban

Op verschillende plekken in de omgeving van de Pura Luhur Ulu Watu doet de zee van zich spreken, bijvoorbeeld bij Suluban, waar internationale surfwedstrijden worden gehouden. Andere trefpunten voor ervaren surfers zijn Nyang Nyang Beach, Padang Padang Beach en Dreamland Beach.

Kuta en omgeving G 7

Kuta en Legian

Wie op zoek is naar het authentieke Bali en in eerste instantie in het hectische Kuta of Legian terechtkomt, krijgt de schrik van zijn leven. De voormalige vissersdorpen zijn tegenwoordig goudmijnen van het massatoerisme. Kuta, dat vroeger alleen bekend was onder ware globetrotters, heeft zich in de afgelopen decennia vrijwel ongecontroleerd ontwikkeld tot een van de populairste vakantiemetropolen van Zuidoost-Azië. De naam is synoniem met toeristenhotels, restaurants, discotheken en strandleven. In Kuta, dat samen met het nabijgelegen Legian tot de grootste vakantiefabriek van Bali is uitgegroeid, is zo ongeveer alles te vinden wat het toeristenhart begeert: ‘Balidorm’ biedt ontspanning en amusement voor iedere beurs.