Welkom

Willkommen

Ter oriëntatie

Kennismaking, Berlijn in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Praktische informatie

De 15 hoogtepunten

1
Historisch Mitte – Unter den Linden
Tussen de Brandenburger Tor en het Museumsinsel treedt u in het voetspoor van koningen en keizers die het centrum een gezicht gaven.

2
Een bolwerk van cultuur – Museumsinsel
Eerst ontspannen in het park en daarna cultuur opsnuiven! Van zo veel mooie kunst en archeologie kunt u alleen maar dromen.

3
Midden in de drukte – Spandauer Vorstadt
Deze historische buurt met talloze kroegen bleef grotendeels verschoond van de bombardementen in de Tweede Wereldoorlog.

4
Berlijn op de spits gedreven – Alexanderplatz
De televisietoren is niet te missen. Beneden op de ‘Alex’ worden zowel haast als bedrijvigheid met een hoofdletter geschreven.

5
De bakermat van Berlijn – Nikolaiviertel
Bij een doorwaadbare plaats in de Spree ontstond Berlijn, waarvan de Nikolaikirche, bochtige steegjes en oude restaurants getuigen.

6
Het mooiste plein van de stad – Gendarmenmarkt
De twee kerken en het concertgebouw dateren uit de tijd van Frederik de Grote en zijn een hoogtepunt van classicistische architectuur.

7
Het centrum van de macht – Regierungsviertel
In de omgeving van de historische Reichstag en de moderne regeringsgebouwen in de bocht van de Spree lopen Duitse politici ‘in het wild’.

8
Het nieuwe Mitte – Potsdamer Platz
Creatieve architecten schiepen hoogbouw op de plek waar ooit het levensgevaarlijke niemandsland rond de Muur lag.

9
Met de fiets de natuur in – Tiergarten
Aan groenstroken is er geen gebrek in Berlijn. In Tiergarten waant u zich in een park van een kuuroord, waar u even kunt bijtanken.

10
Stadse elegantie en koopwoede – Kurfürstendamm
De winkelstraat van Berlijn bij uitstek, helemaal opgeknapt en van wereldniveau.

11
Kunst op de Muur – East Side Gallery
Een gedeelte van de Muur met allerlei kunstuitingen en pal daarnaast een aantal strandcafés waar het heerlijk ontspannen is.

12
Feest voor iedereen, dag en nacht – Friedrichshain
In deze trendy wijk treffen levensgenieters elkaar overdag rond de Boxhagener Platz en ‘s avonds in de Simon-Dach-Straße.

13
Dynamische omgeving – Kreuzberg
Al in de tijd van de Muur ontstond hier een bloeiende, multiculturele samenleving met veel dynamiek, levensvreugde en groen.

14
Kunst, kroegen, Kreuzkölln – Neukölln!
Probleemwijk van Berlijn, een soort Bronx? Allemaal vooroordelen! Kreuzkölln, zoals in geen enkele andere reisgids beschreven.

15
Een mooi leven in het oosten – Prenzlauer Berg
Een idyllische wijk met panden uit de eind 19e-eeuwse periode van economische bloei; bont, kinderrijk en modebewust!

Nog meer Berlijn

Gebouwen en pleinen

Musea en monumenten

Parken en tuinen

Excursie

Potsdam

Te gast in Berlijn

Overnachten

Eten en drinken

Winkelen

Uitgaan

Toeristische woordenlijst

Colofon

ANWB Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

1 Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Willkommen – Welkom

Cultuur, cafés, classicisme. Eenmaal op de Ebertbrücke is dat allemaal binnen handbereik. Het Bodemuseum en alle andere prachtig gerestaureerde en uitstekend voorziene kunsttempels van het Museumsinsel liggen voor u, op de achtergrond staat de Fernsehturm. Een stukje naar links kunt u in de Oranienburger Straße de hele nacht doorfeesten. Een stukje naar rechts staat u in het classicistische Berlijn voor het ruiterstandbeeld van Frederik de Grote op Unter den Linden.

Ter oriëntatie

Overzicht

Berlijn is een culturele en sociaalhistorische puzzel die uit enkel fascinerende stukjes bestaat. Anders dan in wereldsteden als Londen of Parijs gaat u in deze metropool niet eenvoudigweg naar het ‘centrum’: Berlijn is decentraal georganiseerd en biedt haar bezoekers een grote variëteit aan levendige middelpunten. En Berlijn is groot: de stad heeft een oppervlakte van 900 km² en is de groenste metropool ter wereld!

Berlijns ‘Mitte’

Nergens in Berlijn was de grens tussen oost en west zo symbolisch en zo nadrukkelijk aanwezig als bij de Brandenburger Tor ( F/G 4), die na 1989 overigens even snel tot symbool van de hereniging is geworden. In oostelijke richting kijkt u naar Unter den Linden, de andere kant op naar het groen van Tiergarten. Via de prachtige classicistische boulevard Unter den Linden ( G-H 4) komt u in het historische hart van de stad en bij het Museumsinsel. In de wijk Mitte in het voormalige Oost-Berlijn staan de gebouwen van de Hohenzollern. Daar zetelde de DDR-regering en ook de huidige regering gebruikt een aantal van die historische panden. Zo betrok het ministerie van Buitenlandse Zaken de voormalige zetel van het Centraal Comité van de SED – Erichs Festung, naar partijchef Erich Honecker –, een gebouw waarin oorspronkelijk de rijksbank was gevestigd.

Precies op de grens van oost en west, tussen het Reichstaggebouw in de westelijke wijk Tiergarten en de Brandenburger Tor in de oostelijke wijk Mitte, ontstond het Regierungsviertel ( F-G 3-4). Sinds 2006 bevindt zich hier Berlin Hauptbahnhof. Het centraal station van de stad biedt nog betere verbindingen met Parijs en Moskou, maar ook met bijvoorbeeld Elsterwerda en Angermünde.

Ook de Potsdamer Platz en de Leipziger Platz ( F/G 5), twintig jaar geleden nog braakliggende terreinen rond de Muur, ontwikkelden zich tot een verbindend element tussen oost en west, een klein media-eiland met bioscopen en een filmmuseum.

Het Nikolaiviertel en de Spandauer Vorstadt

Aan de oever van de Spree herinnert de middeleeuws aandoende wirwar van steegjes van het Nikolaiviertel ( J 4) aan het ontstaan van Berlijn. De oorspronkelijke gebouwen van dit historische centrum werden in de oorlog grotendeels verwoest en daarna herbouwd – deels met systeembouw.

In de verder naar het noorden gelegen Spandauer Vorstadt ( H-K 2-3), een arbeiders- en later Joodse wijk, draait het om de restaurants, de galeries en de designerboetieks. Maar ‘s avonds en ‘s nachts is dit het domein van kunstenaars, straatmadeliefjes, lokale drinkebroers en toeristen, die elkaar hier tot in de kleine uurtjes treffen.

Charlottenburg

In de wijk die zijn naam dankt aan Schloss Charlottenburg ( ten westen van A 4) woonde ooit de Pruisische aristocratie. Nog altijd straalt Charlottenburg een zekere noblesse uit en de wijk is dan ook zeer in trek bij yuppen. De chique etablissementen en de traditionele kroegen tussen het beursterrein en Bahnhof Zoo zijn een ontmoetingsplaats van mensen die de levenskunst menen te beheersen.

Consumptie en commercie concentreren zich rond de 19e-eeuwse Kurfürstendamm ( A-C 6). Op de met bomen omzoomde boulevard, die tijdens de Koude Oorlog de ‘etalage van het westen’ werd genoemd, gaan oud en nieuw hand in hand. De straat nodigt uit tot flaneren en winkelen; u kunt het bijna niet verzinnen of het is hier te koop. De Savignyplatz ( A/B 5) is de zitkamer van de Kurfürstendamm, want hier verdringen zich de cafés en restaurants.

De trendy wijken van Berlijn

Kreuzbergs ‘SO 36’ ( J-L 5-7) en Neukölln ( ten zuiden van L-M 8) zijn een smeltkroes van culturen. Hier wonen veel Turkse stedelingen, die de wijken de betiteling ‘Klein-Istanbul in Berlijn’ hebben opgeleverd. De omgeving van de Oranienstraße en de Kottbusser Tor is bijzonder fotogeniek – er worden dan ook geregeld films opgenomen. U vindt hier de meest uiteenlopende etablissementen, van Franse en Japanse tot Italiaanse, Vietnamese en natuurlijke Turkse. De mensen kennen elkaar hier, de uitstraling is cool en jeugdig. Desondanks wordt het beeld in de wijk niet alleen bepaald door hippe en succesvolle Turken, maar ook door moeders met hoofddoekjes en hun kinderen.

In de trendy wijk Friedrichshain ( ten oosten van M 4) rond de Boxhagener Platz en de Simon-Dach-Straße waant men zich, net zoals in Kreuzberg, voor de val van de muur. De huren van zo’n € 5 per m² trekken veel studenten. Jonge toeristen zullen zich hier zeker op hun gemak voelen.

Verder naar het noorden in Prenzlauer Berg ( K-M 1), een wijk van huurkazernes uit de 19e eeuw, was de weerstand tegen ‘de hoge heren’ traditie, ook in de tijd van de DDR. Nu is dit weer een aangename woonomgeving, en de kroegen rond de watertoren en aan de Kollwitzplatz zijn beslist een bezoekje waard.

Kennismaking, Berlijn in cijfers

Berlijn!

Bewaart u andere steden maar voor als u met pensioen bent. In Berlijn is het feest voor iedereen. Na een wat moeizame start in de jaren 90 lijkt Berlijn vandaag de dag onstuitbaar in haar dadendrang.

Berlijn is van oudsher een toevluchtsoord voor iedereen die de bekrompenheid van de provincie of de gevestigde orde van andere grote steden wil ontvluchten. Dit explosieve mengsel van ondernemende, dynamische en nieuwsgierige mensen krijgt gezelschap van de vele bezoekers van de stad, die zich een beeld van het nieuwe Berlijn willen vormen.

Zij ervaren ter plaatse wat deze metropool nu echt laat vibreren: 180 beats per minute in de clubs, dramatiek die het hart sneller doet kloppen tijdens de uitvoeringen in de Deutsche Staatsoper, een opwindend ritme bij nachtelijke shows en musicals en rustgevende alfagolven tijdens het flaneren, een etentje, een museumbezoek of een adempauze op een terrasje.

Waarom is Berlijn zo hip?

Berlijn heeft een heel bijzonder verleden. Het is ongeveer een derde goedkoper dan andere metropolen; zelfs de sterrenrestaurants blijven er betaalbaar. In Berlijn kan heerlijk worden gefietst. Bovendien is de stad onwaarschijnlijk groen, met bomen in vrijwel elke straat. De clubs verwelkomen elk weekend bezoekers en staan voor elke seksuele voorkeur open. Berlijn heeft meer musea dan regendagen. En de stad brengt telkens weer wat nieuws. Steeds wanneer de buitenwereld denkt dat het nu wel eens afgelopen zal zijn met al die bouwplaatsen, verrijst ergens wel weer een nieuwe torenflat of worden diepe tunnels voor een metro gegraven.

De opwindendste plek van Europa

De verleiding om van de nacht een dag te maken, is een van de grootste charmes van Berlijn. De stad kent winterslaap noch zomers flegma – Berlijn slaapt niet, maar biedt met 1500 evenementen per dag (!) voortdurend opwinding en inspiratie – en dient zodoende als elixer voor iedereen die de burgerlijke zelfvoldaanheid wil ontvluchten.

Veel mensen zien Berlijn tegenwoordig als een soort themapark met een bundel geschiedenis, wat exotica en de droom van een grote toekomst. De stad is zonder enige twijfel met afstand de opwindendste plek van Europa.

Integratie

Berlijn staat voor wrijving en is allesbehalve een gestroomlijnde stad. De metropool heeft in de loop der eeuwen mensen uit de hele wereld getrokken. Ze kwamen omdat ze voor een oorlog in hun moederland moesten vluchten, zoals de hugenoten in de 18e eeuw en Afrikanen die via Lampedusa hierheen vluchtten. Ze zagen in deze stad kansen om te overleven en een nieuw bestaan op te bouwen.

Of ze kwamen zoals vroeger de Joden uit Rusland en later de Sileziërs –zoals nu de Polen, de Turken en de Russen – omdat ze vertrouwden en vertrouwen op de integratiekansen in Berlijn; op de flexibiliteit van de stad om nieuwe zaken op te nemen en die voor een proces van zelfvernieuwing te gebruiken – als een slang die doorlopend vervelt.

Hoewel Berlijn niet zo’n hoog aantal migranten als Frankfurt, Stuttgart of München huisvest, drukt die groep hier een groter stempel op het stadsbeeld dan in die steden: er zijn ontelbare dönerstalletjes, Russische galeries en restaurants, een schare bouwvakkers en architecten uit alle delen van de wereld die in de Friedrichstraße werkt en een kleurrijke, internationale gemeenschap kunstenaars in het Scheunenviertel en in Prenzlauer Berg.

Breuken en kenteringen

In dit verband worden graag de wilde jaren 20 van de vorige eeuw als voorbeeld aangehaald, waarin – volgens de mythe – de lichten in Berlijn nooit uitgingen. Toch volgden de jaren 30 met het fascisme, dat vanuit Berlijn werd geleid. De jaren 40 brachten ellende en verwoesting over vrijwel heel Europa en veranderden de stad zelf in een puinhoop. In de jaren 50 werd de stad van de vier mogendheden een centrum van spionage. De jaren 60 brachten de bouw van de Muur en de ontwikkeling van West-Berlijn tot een fonkelend en provocerend consumptie-eiland midden in de DDR, maar ook de studentenopstand. De jaren 70 lieten Berlijn zowel in het oosten als het westen tot een centrum van alternatievelingen worden en de hedonistische jaren 80 werden afgesloten met de val van de Muur.

En in de eerste tien jaar van het nieuwe millennium is Berlijn alweer helemaal veranderd. De open gaten in het centrum zijn stuk voor stuk volgebouwd. Niet alleen rond de Leipziger Platz, maar ook op de Alexanderplatz waar het enorme winkel- en uitgaanscentrum Alexa is verrezen. De nieuwbouw blijft maar doorgaan, in City-West met hotels, winkelcentra en cafés, en langs de East Side Gallery waar de O2-World, flats en kantoorgebouwen zijn opgetrokken. Ook worden op open plekken langs de vroegere Muur woningen gebouwd. Voor experimenten is nog volop plek, zoals in Friedrichshain op het uitgestrekte RAW-terrein.

Een bijzondere negorij

De stadsbestuurders, de stedenbouwkundigen en de investeerders zijn zich er waarschijnlijk nauwelijks van bewust dat ze zich een voorstel van Friedrich Engels eigen hebben gemaakt. Die schreef namelijk al in 1885 over Berlijn: ‘Verbouw die hele negorij van onder tot boven, dan wordt het misschien nog eens wat.’

Berlijn dijt uit

Slechts eenvierde van de inwoners van Berlijn is er geboren. De trek van jongeren naar deze stad –‘iedereen wil immers naar Berlijn’ – is ongekend. Daarnaast wonen er ‘visitors in residence’: stagiaires en kunstenaars die een half of een heel jaar in Berlijn verblijven en de kroegen in Kreuzberg bevolken.

Omgang met het verleden

Berlijn is centraal noch hiërarchisch gestructureerd en niemand kan in dat chaotische systeem zeggen dat hij de baas is. Maar de sporen van de tijd dat alles anders was, zijn niet weggemoffeld. Ze zijn gebleven in tentoonstellingen als ‘Topographie des Terrors’, bewaard in de monumenten voor het verzet tegen de nazi’s of hebben na jarenlang touwtrekken als Holocaust-monument voor de vermoorde Joden van Europa een bijzondere plaats midden in de hoofdstad gekregen. Het Mauermonument in de Bernauer Straße herinnert aan de Koude Oorlog.

Niet verslappen

Feest voor iedereen. Feest doet het goed in Berlijn. De clubs floreren, platenmaatschappijen en muziekzenders hebben zich in de stad gevestigd; de modebranche richt zich op Berlijn. Modebeurzen worden ‘s avonds in de clubs voortgezet en uitgezonden op de muziekkanalen van de tv. Trouwens, Berlijn is op alle televisiekanalen te zien. Maar eigenlijk valt er in de feestlustige stad niet zoveel te vieren. De helft van de inwoners heeft een baan. Een groot deel, namelijk 38,6%, heeft een uitkering. In heel Berlijn krijgt een op de dertien huishoudens overheidssteun, maar in de probleemwijken is dat een op de zes huishoudens. Meer dan 17% van de Berlijners kreeg in 2014 een uitkering voor langdurig werklozen, en 126 rechters hielden zich bezig met 117.000 klachten over de nieuwe uitkeringsregels die voor langdurig werklozen gelden. Een op de vier Berlijners moest maandelijks rondkomen van minder dan € 700.

Een kwart van alle jeugdige allochtonen in Berlijn komt zonder diploma van school en nog eens 40% maakt met moeite het basisonderwijs af. Toch lijkt er met het hoge aandeel twee- en drietalige stedelingen – rond de twee miljoen – een groot potentieel braak te liggen. De meesten spreken overigens Russisch, gevolgd door Turks en Pools. Engels komt pas op plaats vier.

De schulden van Berlijn hebben een enorme dimensie aangenomen. Zelfs met de 405 miljoen euro die de stad voor de verkoop van de grootste woningbouwvereniging – met een bestand van 65.000 woningen, een middelgrote stad – van een Amerikaanse investeerder ontving, kan maar een fractie van de rente worden voldaan van een schuld die in 2014 bijna 61 miljard euro (€ 17.500 per inwoner) bedroeg. Elke seconde stijgt de schuld met € 51. Bovendien heeft Berlijn met een werkloosheidscijfer van 11% in 2014 ook nog het grootste aandeel in de landelijke uitgaven op dat gebied. Ambtenaren in Berlijn zijn jaarlijks gemiddeld 6 weken ziek; werknemers in de rest van Duitsland gemiddeld 2 weken.

Vuurproef

En wat staat Berlijn de komende jaren te wachten? Feesten en een lege kas. Volgens ramingen ontvangt de stad in 2015 17,7 miljard euro aan onder andere belastingen; de eerste prioriteit is het aflossen van de schulden.

Maar de stad heeft slechtere tijden gekend. Zoals 500 miljoen jaar geleden, toen Berlijn verscheurd was. Het huidige Scandinavië en het huidige Centraal-Europa lagen op twee verschillende aardschollen, en het gebied waar tegenwoordig Berlijn ligt, bevond zich precies op de grens. Het noorden van Berlijn lag op het continent Baltica, het zuiden op Avalonia.

De moderne bezoeker lijkt de huidige tectonische spanningen, de dynamische verbouwing van de stad, te waarderen, want nog nooit trok Berlijn zo veel toeristen. In het begin van de jaren 90 van de vorige eeuw werden er 7 miljoen overnachtingen per jaar geregistreerd, inmiddels is dat aantal opgelopen tot 30 miljoen. Naar schatting 225.000 Berlijners leven van het toerisme.

Turken in Berlijn

In Berlijn (dat 3,4 miljoen inwoners telt) wonen bijna 1 miljoen migranten. Van hen bezitten ruim 400.000 een Duits paspoort. Over niet al te lange tijd zal een meerderheid van de kinderen onder vijf jaar buitenlandse wortels hebben. Veel migranten wonen in Kreuzberg, Neukölln en Wedding. Mitte heeft met 28% het hoogste aantal buitenlanders. Het is een zeer heterogene gemeenschap, die bestaat uit voormalige ‘gastarbeiders’ die gebroken Duits spreken, succesvolle jonge ondernemers, politici, strenggelovige moslims en jonge vrouwen in korte rokjes. In 1962 woonden er 511 Turken in Berlijn, in 1973 al 79.400. De islam is na het protestantisme en het katholicisme de derde religie in Berlijn. Er zijn 22 moskeeën en tegen de tachtig kleinere gebedsruimten. De 5500 Turkse bedrijven zijn met hun 27.000 werknemers goed voor een omzet van 2,2 miljard euro; men is vooral actief in de detailhandel (50%), de horeca (25%) en het bouwbedrijf (10%). De krantenverkoop in Berlijn bevindt zich stevig in Turkse handen. Sinds eind jaren 80 hebben Berlijners van Turkse afkomst honderden woningen en bedrijfspanden in de stad gekocht. En Turkse bedrijven houden zich bezig met de restauratie van de 19e-eeuwse panden van Berlijn.

‘Das Leben der Anderen’

In Berlijn worden jaarlijks zo’n driehonderd films en afleveringen van televisieseries opgenomen: Wolffs Revier’, Rosa Roth, Das Leben der Anderen, Marlene, Stauffenberg met Tom Cruise, enzovoort. Bij de plaatselijke politie beschikt men over een speciale afdeling om deze zaken te stroomlijnen. Daar zijn ook politiehelikopters, een authentieke gevangenis, uniformen, hekken voor afzettingen, waterkanonnen en politieboten te huur. Het overleg, de locatiebepalingen en de overige logistieke begeleiding leveren de politie miljoenen op. Het grootste succes van de Berlijnse productiemaatschappij X-Filme was de film Good bye Lenin! In Berlijn werken bij 1700 bedrijven in totaal 33.700 mensen aan bioscoop- en televisieproducties – een record in Duitsland.

Berlijn is niet duur

Voor bezoekers zijn het relatief lage kostenniveau en de lage lonen in de horeca mooi meegenomen, want de prijzen zijn daardoor gematigd. Berlijn staat qua prijsniveau op de twaalfde plaats van de Europese metropolen.

Berlijn is betaalbaar tot echt goedkoop (www.gratis-in-berlin.de), of het nu om een hotelkamer, kleding of een avondje stappen gaat. Dit is dus hét moment om te investeren, bijvoorbeeld in een mooie winkel, een kantoor of een atelier.

Er is waarschijnlijk geen stad ter wereld met zo veel toprestaurants waar u zo weinig voor uw maaltijd betaalt. Natuurlijk, goede restaurants zijn duur, hier ook. Maar minder duur dan elders!

Huisnummers

In Berlijn kunt u er niet van uitgaan dat even en oneven nummers ongeveer op dezelfde hoogte tegenover elkaar liggen. In 1798 werd bepaald dat huizen aan bijvoorbeeld de Kurfürstendamm ten opzichte van het vroegere stadskasteel rechts oplopend moesten worden genummerd en links aflopend. Vanaf de Alexanderplatz loopt de nummering aan weerszijden van de straten echter wat meer gelijk op.

Feiten en cijfers

Stichting: Berlijn is ontstaan uit de handelsnederzettingen Cölln en Berlin, waarvan in 1237 respectievelijk 1244 voor het eerst melding werd gemaakt. Groot-Berlijn kreeg haar huidige vorm door een ruimtelijke herindeling in 1920.

Oppervlakte: 88.912 ha, ofwel bijna 900 km², waarvan 67,8% bebouwd, 17,5% bos en 6,4% water.

Bevolking: 3,5 miljoen inwoners, evenveel als het aantal inwoners van heel Zuid-Holland. De stad telt bijna 1 miljoen migranten. Berlijn wordt omsloten door de deelstaat Brandenburg (2,5 miljoen inwoners).

Stadsbestuur: Berlijn is opgedeeld in twaalf stadsdelen, met elk een eigen burgemeester. De senaat, het stadsbestuur, zetelt in het Rote Rathaus.

Varia: Berlijn telt meer bruggen dan Venetië en meer grachten dan Amsterdam. De Fernsehturm is met 368 m een van de hoogste ter wereld.

Berlin, Bärlin

Jammer genoeg is destijds niet opgeschreven waarom de beer op het stadswapen terecht is gekomen. In 1280 duikt het dier voor het eerst op een zegel op. Wetenschappers kunnen maar niet tot overeenstemming komen over het hoe en waarom. Volgens sommigen is de naam ‘Berlin’ afgeleid van het Oud-Poolse woord voor ‘stad aan het moeras’. Maar dat klinkt niet fraai, zo modderig en achteraf. Bovendien klopt deze theorie niet, want destijds was het extreeem droog, zoals uit talloze opgravingen blijkt. In feite betekent ‘Berlin’ ‘verzamelplaats van beren’ (de naam komt van Bär-lin, het Duitse woord voor ‘beer’). De beren wisten van de doorwaadbare plaats in de Spree en vestigden zich in de buurt. Vervolgens ontdekten ook de mensen de doorwaadbare plaats, waarna ze aan de oever gingen wonen.

Geschiedenis, heden, toekomst

Stichting

Aan weerszijden van de Spree lag een kleine handelsnederzetting. Berlijn werd in 1244 voor het eerst in een oorkonde genoemd, de nederzetting ertegenover al in 1237. Recente opgravingen in de buurt van het Rote Rathaus tonen aan dat hier al voor die tijd mensen hebben gewoond.

Berlijn onder de Hohenzollern

In 1440 kwam vrijhandelsstad Berlijn in handen van de Hohenzollern. De Berlijners weigerden zich te onderwerpen, zetten de bouwplaats van het kasteel onder water en verjoegen de belastingambtenaren. Maar uiteindelijk dolven ze het onderspit. De Hohenzollern bleven tot 1918 aan de macht.

De Dertigjarige Oorlog richtte een bloedbad aan in Berlijn, want eind 1648 telde de stad nog maar 6000 inwoners. Hierop nodigde de Grote Keurvorst Frederik Willem de vervolgde hugenoten uit Frankrijk uit om zich in de stad te vestigen. Zijn zoon liet zich in 1701 in Königsberg als Frederik I tot koning van Pruisen kronen. De legendarische Frederik de Grote (regeerperiode 1740-1786), een verlicht heerser, legde de basis voor het historische Mitte van Berlijn en wist Pruisen via diverse oorlogen tot een van de vijf grootste Europese mogendheden op te werken.

In 1806 trok Napoleon Berlijn binnen; het vierspan van de Brandenburger Tor werd als oorlogsbuit naar Parijs gebracht. Tegelijkertijd gaf de Franse Revolutie de Pruisische hervormers een duwtje in de rug. In 1848 wilde de burgerij net als elders in Europa een aandeel hebben in de macht. Maar de revolutie werd met geweld de kop ingedrukt. In 1871, na de succesvolle oorlog tegen Frankrijk, werd Berlijn hoofdstad van het Duitse Rijk. Pruisen ging op in Duitsland. Dankzij de hoge herstelbetalingen uit Frankrijk brak een tijdperk van stadsuitbreiding en industriële expansie aan. Tussen 1882 en 1905 groeide het aantal inwoners van Berlijn van twee naar drie miljoen.

De Weimarrepubliek

Duitsland kwam geslagen uit de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). De oorlog eindigde met revolutie, de Hohenzollern deden afstand van de macht, de keizer vluchtte naar Nederland en de republiek werd uitgeroepen. In 1920 werden zeven steden, 59 gemeenten en 27 districten samengevoegd tot de metropool Groot-Berlijn, die destijds meer inwoners telde (vier miljoen) dan nu. Elke dag verschenen er 150 kranten in de stad, de variététheaters bloeiden en de elektronicabeurzen, de AVUS-autoraces en wielerzesdaagsen trokken een groot publiek. Onzekerheid, wisselende regeringen en de economische wereldcrisis zorgden voor onrust in het land.

Berlijn onder de nazi’s

In 1933 gebruikten de nationaalsocialisten de brand in de Reichstag om elke oppositie de kop in te drukken en in 1936 maakten ze de Olympische Spelen tot een propagandashow. In 1938 werden synagogen vernield. De latere uitroeiing van de Joden beroofde Berlijn van een in cultureel opzicht bepalende bevolkingsgroep.

In 1945, aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, was Berlijn één grote ruïne met nog maar 2,4 miljoen inwoners. In de Slag om Berlijn kwamen meer dan 200.000 mensen om het leven. De door het Russische leger veroverde stad werd opgedeeld in een Russische, een Amerikaanse, een Britse en een Franse sector.

Gedeelde stad

Van juni 1948 tot mei 1949 blokkeerden de Russen de toegangswegen naar West-Berlijn. De stad lag midden in de Russische zone. Hierop voorzagen de Amerikanen, Britten en Fransen Berlijn via een luchtbrug van voedsel. Amerikaanse piloten dropten chocolade voor de kinderen uit hun ‘rozijnenbommenwerpers’. De Russische sector van de stad lag in de DDR, die in 1949 als tweede Duitse staat in de door de Russen bezette zone werd gesticht.