Welkom

Bienvenue

Ter oriëntatie

Kennismaking, Bretagne in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Overnachten

Eten en drinken

Praktische informatie

Onderweg in Bretagne

Rennes en het achterland
Rennes, Forêt de Paimpont, Josselin, Rochefort-en-Terre

De zuidkust
Vannes, Auray, Presqu’île de Quiberon, Pont-Aven

Het uiterste westen
Quimper, Audierne, Locronan, Camaret-sur-Mer, Brest

De noordkust
Roscoff, Morlaix, Lannion, Tréguier, Paimpol, St-Brieuc, Cap Fréhel, St-Malo, Dinan

De 15 hoogtepunten

1
Omstreden grensgebied – forten en kastelen bij Rennes
Noormannen en Fransen keken begerig naar Rennes. De Bretons verschansten zich achter imposante muren.

2
Een Bretons kanaal – met de boot van Redon naar Josselin
Kabbelend water, veel groen en dromerige dorpjes.

3
Soldaten van steen – de megalieten van Carnac
Bij dit prehistorische wonder past alleen eerbiedig stilzwijgen.

4
Paradijs van de bohème – Belle-Île
De schilders van het impressionisme in het woeste Bretagne.

5
De Indiëvaarders en de vijftigers – rondom Lorient
Waar ooit windjammers naar Indië vertrokken, verrees een typische jarenvijftigstad op de ruïnes van de oorlog.

6
Imposante vangstquota – toeristen en vissen in Concarneau
Een haven en een prachtige oude binnenstad nodigen uit tot flaneren.

7
Faience en shirts – voortreffelijk handwerk in Quimper
Vakwerk, sfeer en kunstnijverheid.

8
Wandelen in het westen – Pointe du Van en Pointe du Raz
In het uiterste westen van Frankrijk is het winderig en woest.

9
Een blik waardig – bij de zeebonken van Douarnenez
Voor de kust van de oude binnenstad zou een paradijs in zee zijn verzonken. Gebleven zijn norse vissers en een conservenfabriek.

10
Vlak bij het water – wandelen op Crozon
Het prachtige schiereiland is een paradijs.

11
Van vuurtoren naar vuurtoren – de Côte des Abers
Waar de golven het hoogst zijn, waakt een leger van vuurtorens over een gevaarlijke flessenhals voor de scheepvaart.

12
Pelgrims en kunst – de parochies bij Guimiliau
In het achterland beitelden Bretons hun naïeve, maar indrukwekkende voorstelling van het lijdensverhaal in steen.

13
Wandelen op graniet – de kust bij Perros-Guirec
Menhirs, vestingen, sculpturen – al miljoenen jaren lang slijpt de natuur kunstwerken uit het graniet.

14
Piratissimo – de Ville Close van St-Malo
In de grauwe vestingstad woonden onverschrokken zeerovers.

15
Kloosterberg met omeletten – de Mont St-Michel
In het wad verheft zich een knap staaltje van christelijke architectuur.

Toeristische woordenlijst

Culinaire woordenlijst

Colofon

Paklijst

Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

1 Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Bienvenue – Welkom

Als symbolen van hoop en verlangen verrijzen de vuurtorens boven het blauw van de Atlantische Oceaan (hier op Île de Cézembre). Philippe Lioret bracht ze een eerbetoon met de film L’Équipier: ‘Ik wilde eens wat anders.’ – ‘Hier aan het einde van de wereld?’ – ‘Ja.’ – ‘Nou, dat hebt u dan gevonden. Dat is hier.’

Ter oriëntatie

Met open mond aankomen

Golven van azuurblauw tot smaragdgroen, een blauwe lucht met wattige wolkjes, zachtroze granietblokken die zo bizar gevormd zijn door de wind en het water dat het lijkt alsof een kunstenaar een handje heeft geholpen. Dat soort beelden en natuurlijk belangrijke culturele locaties beheersen de voorpret en de herinnering aan Bretagne. Het vroegere stiefkind van het land is tegenwoordig zo populair dat de bezoekersaantallen binnen Frankrijk alleen te vergelijken zijn met die van de Provence (met inbegrip van de Côte d’Azur). Wat niet wil zeggen dat u hier in de zomer vergeefs naar rust zoekt.

Allereerst de hoofdstad: Rennes en omgeving

Voor een verkenning van Bretagne is Rennes ( L 4) een geschikt vertrekpunt, met welk vervoermiddel u ook komt. Ondanks verscheidene branden zijn in de Bretonse hoofdstad tal van scheefgezakte vakwerkhuizen bewaard gebleven. Evengoed gunnen veel bezoekers zich maar nauwelijks tijd voor de verlokkingen van de stad en haar omgeving, en haasten zich naar de kust. Menigeen loopt daardoor veel moois mis, zoals de grensvesting Vitré ( N 4), het met bloemen bezaaide Rochefort-en-Terre ( J 6) met zijn kinderhoofdjes en het imposante château van Josselin ( J 5), waarlangs boten door het achterland varen.

Bretagne wordt aan drie kanten begrensd door de Atlantische Oceaan en het Kanaal, en grenst landinwaarts aan de regio’s Normandië en Pays de la Loire. De vier Bretonse departementen zijn Ille-et-Vilaine (hoofdstad Rennes), Morbihan (Vannes), Finistère (Quimper) en Côtes d’Armor (St-Brieuc).

Tweede hoofdstad en zonnebank: Vannes en het zuiden

Als slechts tijdelijke regeringszetel bleef Vannes ( H 6) aan het watersportparadijs Golfe du Morbihan ( H 6/7) verschoond van oorlogen en is daarom perfect bewaard gebleven. Van het ongekroonde wereldwonder, de neolithische monumenten van Carnac ( G 6), gaat het naar het schiereiland Quiberon ( G 7), de zonnige kant van de Bretonse kust. Vanwege de beschutte zandstranden trekt deze lieflijke kuststrook veel gezinnen met kinderen. Anderen geven de voorkeur aan het allermooiste eiland voor de kust: Belle-Île ( F/G 7/8), waar jaarlijks ongeveer twintigduizend zonaanbidders een stukje strand vinden. In 1886 gaf Paul Gauguin de voorkeur aan het vasteland. Daar deelde hij het dorpje Pont-Aven ( E 5) enige tijd met collegaschilders, waarna andere contreien hem trokken en hij op reis ging naar de Zuidzee. Wie niet zo ver wil reizen, brengt eerst eens een bezoek aan het vestingeiland Concarneau ( D 5) met zijn prachtige oude binnenstad, een stukje verder naar het westen.

‘Op naar het westen!’

Dat geldt voor iedereen die de drukte achter zich wil laten. Het stadje Quimper ( D 4) weet zich een goed inkomen te verschaffen met exquisiet handgemaakt keramiek. Beladen met souvenirs trekken toeristen verder de romantische woestenij in, waar bij Cap Sizun ( B/C 4) vogels de baas zijn en bij de imposante kliffen van Pointe du Raz ( B 4) het Franse vasteland eindigt. Niet ver van deze vooruitgeschoven post belichten de vissers van Douarnenez ( C 4) hun harde bestaan in een indrukwekkend openluchtmuseum. Kalmer is de zee in de baai van Brest ( C 3), die bij Plougastel een heel ’aardbeienschiereiland’ onder zijn hoede heeft en bij Crozon ( C 3) omzoomd is met schilderachtige kliffen. Surfers en zeilers delen de kust en het water met badgasten en passagiers van plezierboten. Verrassend dichtbij liggen de door de wind gegeselde riffen van de Côte des Abers ( B/C 1/2), waar een arsenaal aan vuurtorens zeelui om een Bretonse kaap van goede hoop en zware averij leidt.

Blauwgroene gratie: de noordkust

Het inferno van golven en wind wordt gevolgd door een gecultiveerd landschap met kroppen kool. De havenstad Roscoff ( E 1) dankt haar bestaan aan de opbrengst van die akkers. Voor zonaanbidders biedt deze omgeving een aantal zandstranden.

Het monsterlijke spoorwegviaduct in Morlaix ( E 2) getuigt van pogingen om Bretagne meer welvaart te bezorgen nadat de vroege motor van de economie, de lakenhandel, was gaan sputteren. De culturele bloei in die tijd had omheinde parochies in het achterland gebracht, zoals in Guimiliau ( D 2).

De rest van de reis draait om het strand. Schilderachtige baaien met kiezel- en zandstranden tussen bizar gevormde rotsen zijn het handelsmerk van de Côte de Granit Rose ( F-H 1), waar u beslist niet alleen zult zijn. Bij Cap Fréhel ( K 2) kunt u nog één keer genieten van het uitzicht vanaf de imposante kliffen alvorens u vertrekt naar de oude piratennesten St-Malo ( K 2) en Cancale ( L 2).

Vlak bij Normandië ploeteren wadlopers door het slik, waaruit zich de beroemde kloosterrots Mont St-Michel ( M 2) verheft.

Kennismaking, Bretagne in cijfers

Met Arthur van Argoat naar Armor

De Kelten waren nog vol goede moed en spraken van Argoat, het ‘land aan het bos’. Maar dat bos is al lang van de meeste bomen ontdaan. Alleen kleine bossen getuigen hier en daar nog van Brocéliande, het mythische woud waarin koning Arthur en zijn gevolg op wilde dieren en vervaarlijke monsters stuitten. Wie precies wil weten hoe het zat, kan beter Nevelen van Avalon van Marion Bradley lezen dan een zwerftocht maken door de bossen bij Huelgoat. Maar als u niet zo zeer geïnteresseerd bent in het bovennatuurlijke als wel in de natuur komt u daar beslist aan uw trekken.

De meeste reizigers worden evenwel getroffen door de pijl van Armor. Dat is niet de verkeerd geschreven god van de liefde, maar het Keltische ‘land aan de zee’, de kust dus, het strijdtoneel van de legerscharen en de meest woeste kant van Bretagne. Tussen steile kliffen hebben zich zanderige baaien geperst. Vanaf adembenemende uitkijkplateaus dwaalt de blik over de onmetelijke uitgestrektheid van het blauwe of smaragdgroene water. Uit Armor ’boetseerden’ de Romeinen Aremorica, wat als ’Armorika’ in de leerboeken van de wetenschappers terechtkwam. Bedoeld wordt het piepkleine continent dat zich ongeveer vijfhonderd miljoen jaar geleden losmaakte van Gondwana en heel oud gesteente herbergt.

Beschermde natuur

De uitnodigende Bretonse kusten zijn voor 17% beschermd, waarbij het in 1969 gestichte Parc Naturel Régional d’Armorique alleen al 172.000 ha omvat. Maar dat park strekt zich ook ver uit het achterland in: van het eiland Ouessant tot de Monts d’Arrée. Het Réserve Naturel des Sept-Îles staat te boek als het belangrijkste trekvogelgebied van Frankrijk. Andere vogelreservaten zijn onder andere Cap Fréhel, Cap Sizun, de Falaises de Plouha, de baai van Goulven en de Golf van Morbihan. Vogels observeren kan het beste in de maanden april/mei en dan van 10 tot 11.30 en van 17 tot 18 uur. Vergeet uw verrekijker niet!

Het vakantieleed met het getijverschil

Het merkwaardigste fenomeen in Bretagne is het enorme hoogteverschil tussen eb en vloed. Bij de Mont St-Michel bedraagt dat tot wel 14 m en trekt de zee zich bij eb soms 18 km terug. Zwemmers spartelen dan letterlijk op het droge, terwijl veel stranden aan de Côte d’Émeraude bij vloed helemaal onder water komen te staan. Pas ten westen van St-Malo blijft er bij hoog water tenminste nog een smal stukje strand vrij. Bij Dinard aan de Rance werd het getijverschil al in de middeleeuwen voor de aandrijving van molens gebruikt. Daar ontstond de eerste getijdencentrale ter wereld, maar vanwege de hoge bedrijfskosten vond die geen navolging.

Breiz’h, een eigen taal

Bienvenue? Niet dat het de Bretons aan hartelijkheid zou ontbreken, maar hoe moeten ze het zeggen? Hun vaderland is Frankrijk en ook weer niet. Ze spreken Frans, maar op een manier die voor buitenlanders niet altijd even gemakkelijk te begrijpen is. Tenslotte heeft dit gebied ‘aan het eind van de wereld’ zijn eigen taal, Breiz’h, maar dat begrijpt en spreekt lang niet elke Breton.

De Bretonse taal was tijdens de Franse Revolutie verboden en beleefde pas aan het begin van de 20e eeuw een renaissance. De taal is vanaf 1965 toegestaan bij examens en wordt vandaag de dag nog door ongeveer zeshonderdduizend mensen gesproken. Vereniging Diwan, het Bretonse woord voor ’kiem’, hoopt vurig dat dat aantal gaat stijgen.

De opvallende apostrof – zoals in het woord Breiz’h – is een concessie aan het feit dat drie Bretonse dialecten een ‘h’ uitspreken waar in het vierde een ‘z’ te horen is. Wat het zou betekenen als Breiz’h nog overal zou worden gesproken, blijkt uit de tweetalige wegwijzers: Rennes en Roazhon, Audierne en Gwa-ien, Paimpol en Pempoull. Dus: ‘degemer mat’, welkom in het land van de enigszins onconventionele taal.

Breton met snor: Asterix

Koppig, verzot op bier en wilde zwijnen, en bovendien alleen in een slecht humeur als er eens geen Romein in de buurt is om een pak slaag te geven – zo presenteert sinds 1959 het bekende stripverhaal de voorouders van de Bretons. De gebeurtenissen, die met een korreltje zout moeten worden genomen, spelen zich af waar Aremorica aan het Kanaal grenst. Ver van St-Malo kan dat niet zijn geweest als we de afgedrukte kaart mogen geloven, maar helemaal precies weten we het niet. Zeker is alleen dat Caesars veldheer Crassus daadwerkelijk problemen had met Bretagne. Een zeeslag voor de kust van Morbihan deed de balans ten gunste van de Romeinen doorslaan – naar men beweert althans.

Feiten en cijfers

Geografie/oppervlakte: Bretagne heeft een oppervlakte van 27.200 km². Van oost naar west meet de regio 250 km, van noord naar zuid maximaal 150 km. Het achterland is met hoogten tot ongeveer 100 m slechts licht golvend. De grotere bosgebieden bevinden zich bij Rennes en bij Huelgoat, waar ook de hoogste top van Bretagne ligt: de Tuchenn-ar-Gador (384 m). In de buurt van de zee houdt het plateau abrupt op, wat in het noorden en het westen voor spectaculaire steile kusten zorgt. De zuidkust loopt geleidelijker af.

Bevolking: 67% van de circa drie miljoen Bretons woont in steden. Het toerisme draagt er als belangrijke economische factor aan bij dat veel mensen vanuit het binnenland naar de kust trekken. Al met al komt de bevolkingsdichtheid (103 inwoners per km²) overeen met het Franse gemiddelde. Van de beroepsbevolking is 60% werkzaam in de dienstverlenende sector – vooral in het toerisme –, 20% in de industrie en 14% in de landbouw.

De grootste steden: Rennes 210.000 (inclusief de stedelijke agglomeratie 313.500), Brest 141.000 (221.000), Quimper 63.000 (124.000), Lorient 57.000 (180.000) en St-Brieuc 46.000 (166.000) inwoners.

Bard uit hartstocht

Tegen de prachtige achtergrond van vakwerkhuizen en vestingen wordt een eenvoudige maaltijd met crêpes en cidre algauw een banket, en verandert één enkele muzikant met een doedelzak of een harp het dagelijks leven in een groot feest. Tijdens een fest-noz, een feestavond met eet- en drinkgelag en muziek, kan dat beeld werkelijkheid worden. Een van de grote barden van deze Keltische renaissance – het celtisme – komt helemaal niet uit Bretagne, maar werd in 1944 in de Auvergne geboren, uitgerekend daar waar de Galliërs bij Alesia door de Romeinse troepen werden verslagen. Die man heet Alan Cochevelou en geldt onder zijn artiestennaam Alan Stivell als de herontdekker van de Keltische harp. Festivals in Quimper, Brest en Lorient zijn een bewijs van de enorme populariteit van het celtisme (actuele evenementen en nieuwe trends op de Duitstalige site www.triskell.de). Het radiostation Arvorig FM draait Bretonse muziek en is zowel via de radio als via internet te beluisteren (www.arvorigfm.com).

Pardon, het zijn heiligen

Op het gebied van heiligen weet Bretagne meer dan Rome: 7777 patronen zouden er zijn, met elk een eigen terrein waarvoor hij in het gebed wordt betrokken. Bijzonder populair is St-Ivo (Ivo Hélory), die in 1253 in Minihy-Tréguier het levenslicht aanschouwde. Na een studie rechten vestigde hij zich als priester en rechter in het bisdom Tréguier. Zijn wijze uitspraken maakten hem tot een verdediger van de armen. ’Yves’ werd in 1347 heilig verklaard – zelfs in Rome, als een van de weinige Bretons. Wie een verzoek heeft aan hem of aan een van zijn 7776 collega’s moet deelnemen aan een bedevaart, die in Bretagne pardon heet. Krachtproeven en andere voorchristelijke riten staan al lang niet meer op het programma, maar veel Bretons grijpen terug op het laatmiddeleeuwse gebruik van de ’Tro Breiz’. Die grote pelgrimstocht voert langs de zeven oudste bisschopssteden: St-Brieuc, St-Malo, Dol-de-Bretagne, Vannes, Quimper, St-Pol-de-Léon en Tréguier.

En het lijkt wel alsof ze het geweten hebben, die heiligen! Eigenlijk zouden hun herdenkingsdagen over het hele jaar verspreid moeten zijn, maar de meeste patronen kwamen de toeristenbranche tegemoet door de belangrijkste gebeurtenissen in hun leven in de zomer te laten plaatsvinden. Dat biedt de Bretons de mogelijkheid om zich voor hun bezoekers ook weer eens in kleding te steken die u anders alleen maar van ansichtkaarten zou kennen.

Eens wat anders dan toerisme: de economische factor groente

Dankzij de vruchtbare grond bij St-Pol-de-Léon heeft Bretagne de beschikking over een ’Gouden Gordel’. Dit gebied produceert 87% van alle Franse artisjokken, en bovendien bloemkool, uien, sla, wortels en aardappels. De verse producten gaan vooral naar de markten in Parijs, maar een aanzienlijk deel van de oogst wordt geconserveerd. In de zogeheten artisjokkenoorlog, begin jaren zestig van de vorige eeuw, lieten de boeren zien wat ze waard waren door zich energiek tegen het prijsdictaat van de groothandelaars te keren. Tegenwoordig schikken ze zich morrend naar het EU-dictaat.

Milieuvriendelijk: fietsen en wandelen

Veel van de mooiste Bretonse kustplaatsen zijn vrijwel niet met het openbaar vervoer te bereiken, zodat Bretagne met eigen vervoer moet worden verkend. Maar dat voertuig hoeft niet speciaal een motor te hebben en kan dus zeker ook een fiets zijn. Hoe langzamer de reis, des te intensiever de beleving – wat dan weer een goed argument is voor een wandelvakantie. Wandelaars kunnen bijvoorbeeld de douanepaden volgen. Nadat Napoleon in 1806 het continentaal stelsel tegen Engeland had ingesteld, bloeide langs de kust de smokkel op. Uit de goed aangelegde paden waarop ooit douaniers patrouilleerden, zijn inmiddels de mooiste wandelpaden ontstaan.

Geschiedenis, heden, toekomst

Raadselachtige monumenten van steen

Een menhir kleedt goed af, vindt de Gallische stripheld Obelix. Waar duizenden van dat soort stenen min of meer geordend in het landschap staan, moet de mens er eens een standpunt over innemen – en zich ook het wanneer, waarvandaan en waarom afvragen. Maar veel vragen over de ‘menhirs’, de megalithische monumenten, zijn tot op de dag van vandaag niet afdoende te beantwoorden. Waarschijnlijk zijn de eerste stenen hier rond 4600 v.Chr. neergezet, maar zeker niet door de Kelten – of de Galliërs, zoals de Romeinen hen noemden. Dat volk kwam pas vierduizend jaar later het land binnen. Hun zou het lot ten deel vallen om in de loop van de Gallische oorlogen knechten van de Romeinen te worden.

In het teken van het christendom en van de grote buren

Vanaf de 4e eeuw n.Chr. ontstonden in de uitwisseling met de verwante Brits-Keltische cultuur de eerste bisdommen en kloosters. De daar bewaarde of alleen maar vermoede schatten prikkelden later de hebzucht van de Karolingers (799) en de Noormannen (vanaf 845). De Bretons werden voortdurend bedreigd door hun grote buren en streefden daarom onafhankelijkheid na, die ze mede via allianties met Engeland probeerden veilig te stellen. In 1341 raakten ze daarbij onder de invloed van de Honderdjarige Oorlog. Voor Bretagne eindigden de militaire confrontaties in 1488 met de overwinning van hun tegenstanders, de Fransen. Kort daarop dwong Karel VIII, de koning van Frankrijk, de Bretonse hertogin Anne met hem te trouwen.Maar pas in 1532 werd de eenwording met Frankrijk afgekondigd, waarbij Bretagne gedeeltelijk autonoom bleef.

De economie bloeit

Onder de nieuwe machtsverhoudingen kwam vanaf het midden van de 16e eeuw de lakenhandel tot bloei. Nog meer economische vooruitgang boekte Bretagne nadat in 1664 in Lorient de Oost-Indische Compagnie was opgericht. Maar in de jaren daarna moest de regio een reeks tegenslagen incasseren. In 1675 leidde een opstand ertoe dat Bretagne haar gedeeltelijke autonomie kwijtraakte. Tien jaar later volgde de intrekking van het Edict van Nantes, dat in 1598 een einde had gemaakt aan de godsdienstoorlogen. De nu weer vervolgde hugenoten verlieten massaal het land, waardoor de door hen beheerste textielindustrie aan het wankelen werd gebracht.

Veel oorlog en weinig vrede

Steeds meer waande Bretagne zich in de positie van een buitenstaander. Bij het uitbreken van de Franse Revolutie (14 juli 1789) kozen de Bretons aanvankelijk de kant van de radicalen, maar schaarden ze zich in de opstanden van de chouans (1793-1804) achter de royalisten. Napoleon, die zich in 1804 tot keizer kroonde, dacht veel te grootschalig om rekening te houden met Bretagne. Met de instelling van het continentaal stelsel in 1806, een wraakactie tegen Engeland, stortte de Bretonse economie – die afhankelijk was van de handel met de Britse eilanden – ineen. Door de grote armoede die hierdoor ontstond, trokken de Bretons massaal weg uit Bretagne. Als groot project tegen de verpaupering werd tussen Nantes en Brest een kanaal aangelegd (1840), maar dat had weinig succes, temeer omdat het treinvervoer de scheepvaart algauw de loef afstak. Tijdens de Eerste Wereldoorlog lieten veel Bretons het leven aan het front, maar met de Duitse bezetting in 1940 brak een nog donkerder periode voor Bretagne aan. Zo werden bij de bevrijding vanaf 1944 de grote Bretonse havensteden vrijwel volledig verwoest.

Rebellie in een randgebied

Het Frankrijk van na de oorlog had het moeilijk met een rehabilitatie van Bretagne. In 1951 moest een algemeen plan de economische achterstand verlichten, maar de resultaten bleven matig. Ondertussen bleek het rebelse karakter van de Bretons hardnekkig te zijn. In 1960-1961 kwamen boeren in Finistère in opstand tegen het dictaat van de monopolistische groentehandelaars, een revolte die als artisjokkenoorlog de geschiedenis inging. In de jaren negentig van de vorige eeuw verzetten vissers zich tegen de vangstquota van de EG. Hoewel Parijs en Brussel verantwoordelijk worden gesteld voor diverse tegenslagen, bleven de Bretons aanvankelijk nauwelijks ontvankelijk voor de rechtse leuzen van Front National – tot ze bij de lokale verkiezingen van 2014 toch in veel gemeenteraden werden gekozen. Ondertussen ontstaat er steeds weer hoop dat de regio door een herindeling zou kunnen worden versterkt. De Franse indeling in regio’s beoogde ooit een decentralisatie: Parijs zou niet meer alle besluiten nemen, maar elke regio kreeg een eigen hoofdstad met beperkte bevoegdheden. Maar sinds de vorming van de regio Bretagne met hoofdstad Rennes is de historische tweede hoofdstad Nantes gescheiden van Bretagne. In het kader van bestuurlijke hervormingen wordt er in Parijs zo nu en dan over gedacht om dat te veranderen.

Overnachten

Reserveren

Bretagne is een vakantiebestemming waar eigen initiatief wordt beloond en all-invakanties een uitzondering zijn. Zelfs in het hoogseizoen is reserveren alleen noodzakelijk als u per se naar een bepaald vakantieadres wilt. Als hulp bij uw zoektocht naar accommodatie geven de toeristenbureaus (offices de tourisme) gratis overzichten uit met de adressen in de betreffende regio. Voor een overzicht van heel Bretagne kunt u terecht bij het regionale verkeersbureau (Comité Régional de Tourisme, zie blz. 23). Ook op websites als nl.rendezvousenfrance.com, www.agoda.com en www.booking.com vindt u nuttige informatie.

Prijzen

In tegenstelling tot menig vooroordeel is de prijs voor een overnachting in Bretagne lager dan die van veel Europese andere streken. In een hotel met één ster boekt u al vanaf € 35 een tweepersoonskamer zonder badkamer en ontbijt. Comfortabele kamers zijn er vanaf € 60, luxueuze vanaf circa € 100. De verschillen tussen de laagste en de hoogste kamerprijs bij de hotels in deze gids zijn te verklaren doordat de kamers vaak van uiteenlopende kwaliteit zijn. Daarbij komen nog seizoensafhankelijke schommelingen. Omdat er vrijwel geen eenpersoonskamers zijn, moeten mensen die alleen reizen meestal hun intrek nemen in een tweepersoonskamer, waarvoor toch bijna de volle prijs wordt gerekend. In het hoogseizoen zijn veel hotels geneigd om hun gasten tot halfpension te verplichten. De getoonde prijzen zijn dan per persoon en vaak relatief gunstig, mits de maaltijden natuurlijk goed van kwaliteit zijn.

Hotels

De Franse hotels zijn voorzien van één tot vier sterren, met uitzondering van de categorie ‘luxe’. Het criterium is een lijst met faciliteiten, zodat de sterren geen indicatie zijn voor prijs en ambiance. Veel hotels behoren tot een overkoepelende organisatie, waarvan overzichten via de toeristenbureaus te krijgen zijn. In de brochure ‘Relais & Châteaux’ (www.relaischateaux.com) staan hotels in kastelen met soms heel betaalbare kamers.

Logis de France is een samenwerkingsverband van middenklassehotels met een goede prijs-kwaliteitverhouding, een Franse sfeer en een regionale keuken. U herkent de hotels aan het vignet met een groen-gele haard (Fédération Nationale des Logis de France: 83, avenue d’Italie, 75013 Parijs, reserveringen tel. 01 45 84 83 84, www.logishotels.com/nl).

Snelwegen, industriegebieden en doorgaande wegen zijn het werkterrein van de goedkope hotelketen Formule 1. De kenmerken: wastafel en tv op de kamer, wc en douche op de gang. Inchecken kan dag en nacht, maar in de kleine uurtjes moet u genoegen nemen met een automaat als receptie. Wie wat meer verlangt van zijn onderkomen gaat naar de hotels van de Ibisketen.

Chambres d’hôtes

Langs de weg staan vaak bordjes die u verwijzen naar particuliere verblijven. Het interieur varieert sterk, maar informatieve tot wonderlijke gesprekken met verhuurders zijn gegarandeerd. Wie al vroeg op de dag op zoek gaat naar zo’n chambre d’hôte (pension), hoeft buiten het hoogseizoen niet te reserveren. De meeste chambres d’hôtes zijn aangesloten bij Gîtes de France, die u de catalogus tegen betaling toestuurt (Gîtes de France: 59, rue St-Lazare, 75439 Parijs Cedex, tel. 01 49 70 75 75, www.gites-de-france.com).

Vakantiehuizen en appartementen

De organisatie Gîtes de France biedt ook veel vakantiehuizen aan. Met uitzondering van beddengoed zijn in de regel alle benodigdheden in de huizen voorhanden. De huurperiode is minimaal een week. Aanbiedingen zijn te vinden in de catalogi van de toeristenbureaus, bij touroperators, bij Frankrijkspecialisten zoals Pierre & Vacances of op de advertentiepagina’s van de dagbladen.

Jeugdherbergen

De jeugdherbergen (auberges de jeunesse) in Frankrijk zijn aangesloten bij de Fédération Unie des Auberges de Jeunesse (27, rue Pajol, 75018 Parijs, tel. 01 44 89 87 27, www.fuaj.org) of bij de Ligue Française pour les Auberges de la Jeunesse (67, rue Vergniaud, 75013 Parijs, tel. 01 44 16 78 78, www.auberges-de-jeunesse.com). Voor reserveringen kunt u rechtstreeks contact opnemen met de betreffende jeugdherberg. Alleen houders van een internationaal lidmaatschapsbewijs kunnen gebruikmaken van de faciliteiten van een Franse jeugdherberg, en voor maximaal drie overnachtingen (ca. € 15 per nacht).

Campings

Geen enkele andere regio in Frankrijk heeft zo veel campings in elke categorie. Ook daarvan zijn overzichten verkrijgbaar bij de lokale toeristenbureaus, de CRT en de CDT. Reserveren is alleen in het hoogseizoen noodzakelijk. Veel particuliere terreinen zijn ’s winters gesloten, maar de gemeentecampings (camping municipal) zijn vaak het hele jaar door open.

Eten en drinken

De hang naar lekker eten

Frankrijk? Dan gaan de liefhebbers van lekker eten er eens even goed voor zitten. Maar hoewel verse producten en een degelijke bereiding in de Bretonse keuken gegarandeerd zijn, hoeft u hier niet noodzakelijk geraffineerde gerechten te verwachten. Gelet op de armoede en het zware werk was het eeuwenlang bittere noodzaak om de maag goedkoop te vullen met stevige kost. Meel, melk, water, eieren en suiker zijn de ingrediënten van het favoriete Bretonse gerecht dat die culinaire taak heeft volbracht: de pannenkoek.

Crêpe en galette

De Bretonse pannenkoeken (galettes en crêpes) hebben meestal niets te maken met pannen of koeken. Ze zijn dun, worden op een hete plaat gebakken en vervolgens fantasievol belegd. Crêpes zijn doorgaans het populairst, maar galettes hebben een langere traditie. Omdat tarwemeel ooit duur was, werd het galettedeeg gemaakt van boekweitmeel. Voor de ontdekking van de aardappel gaf dat de boeren energie. De galettes werden belegd met de restjes van de vorige dag. Inmiddels heeft het baksel dezelfde explosieve carrière achter de rug als de pizza, krijgt het allerlei fantasienamen en gaat het vergezeld van een overvloed aan exotische toevoegingen. De Bretons vinden de galette complète als er eieren, kaas en ham in zitten.

Ondanks de oudere rechten moest de galette een privilege afstaan aan de zoete, van tarwemeel gemaakte crêpe: de restaurants waar de bakkers elkaar proberen te overtreffen op het gebied van kwaliteit en presentatie heten crêperies. Gebruikelijke menu’s in die etablissementen bestaan uit twee hartige galettes en een zoete crêpe.

Specialiteiten

De stevige tot zoete overige gerechten van de Bretonse keuken komen eveneens van eigen bodem en bieden eenpansgerechten, soepen, worsten, koolgerechten en ingewanden. De namen zijn in elk geval moeilijk te verteren, te beginnen bij kig ha farz, een vleesstoofschotel met bijgerechten. Achter kouign amann gaat een soort boterkoek schuil, die met meel, suiker, boter en eieren wordt bereid. Aan zee, en dan vooral in de grote havensteden, kunt u kiezen uit een ruime sortering vis en zeevruchten. Uit Brest komt stokvis met prei, Douarnenez is trots op zijn sardinesoep met veldzuring en Concarneau biedt tonijn met rijst, wortels en witte wijn. Bovendien zijn de gegrilde haring in mosterd en de in cidre gegaarde makrelen zeer aan te bevelen.

Tegen de dorst

Doëlon, Fouesnant, Beg-Meil, Messac, Domagnié zijn namen van ciders, respectievelijk hun favoriete locaties van herkomst. Op de landelijke markt maakt de Bretonse appelwijn weinig kans tegen zijn Normandische broertje, misschien vanwege het lagere alcoholpercentage. Maar in Bretagne is de cider de onbetwiste nummer één, die de vroeger populaire karnemelk als begeleider van de crêpes al lang heeft verdrongen. De cidre is verkrijgbaar als brut (droog), demi-sec (halfdroog) of doux (mild), en alleen in een buikfles met een kurk en ijzerdraad.

Bier en wijn zijn een stuk minder populair. Alleen in het zuiden van Bretagne worden druiven geteeld, lichte soorten zoals gamay, muscadet en gros plant, die bij kenners maar weinig enthousiasme teweegbrengen. Restaurants bieden daarom meestal kwaliteitswijnen van andere Franse producenten aan. Leidingwater is als populairste dorstlesser gratis, maar u moet er vaak wel om vragen. Frisdrank wordt hier veel minder besteld dan in Nederland of België.

Tijden en prijzen

Het ontbijt van baguettes, croissants, jam en koffie biedt maar weinig variatie, maar is evengoed behoorlijk aan de prijs (vanaf € 8). Dat wordt tussen 12 en 14 uur weer goedgemaakt met de lunch, wanneer tal van restaurants menu’s met salade of soep, een dagschotel (plat du jour) en een dessert vanaf € 10 voor u op tafel zetten. Na 14 uur kunt u voor een tussendoortje alleen terecht in cafés, bars of brasserieën.

De culinaire bekroning van de dag is het diner, waarvoor men hier vanaf 19.30 uur aan tafel gaat. Niet alleen toeristen zien daarbij vaak af van à la carte en maken hun keuze uit de goedkopere menu’s (vanaf ongeveer € 15) met een voorgerecht, een hoofdgerecht en een dessert of een kaasplankje. Drankjes en koffie zijn alleen bij de duurdere menu’s inbegrepen, brood is veelal gratis.

En ten slotte ...

Doorgaans hoeft u geen tafeltje te reserveren. De bediening is bij de prijs inbegrepen, maar er wordt wel een fooi ter hoogte van 5 tot 10% van de rekening verwacht. Veel restaurants zijn op zondag of maandag gesloten en in de vakantieoorden soms zelfs de hele winter. In bars en cafés geldt dat wie zijn bestelling aan de bar consumeert een stuk goedkoper uit is dan de gasten aan de tafeltjes of op het terras.

Praktische informatie

Reizen naar Bretagne

Met het vliegtuig

Luchthaven Rennes: KLM en Air France vliegen verschillende keren per dag van Amsterdam via luchthaven Charles de Gaulle in Parijs in ongeveer 3,5 uur naar Rennes. Ook vanuit Brussel kunt u dagelijks via Parijs naar Rennes vliegen, bijvoorbeeld met Air France. De luchthaven van Rennes ligt 7 km ten zuidwesten van de stad in St-Jacques-de-la-Lande (bus nr. 57).

Andere luchthavens: ook de vliegvelden Pleurtuit (5 km ten zuiden van Dinard, trein naar Dinard en St-Malo), Bretagne Sud (8 km ten westen van Lorient, bus en taxi) en Guipavas (9 km ten noordoosten van Brest, pendelbus) zijn met een overstap in Parijs te bereiken (Air France: Nederland, tel. 020 654 57 20, www.airfrance.nl, België tel. 02 620 01 84, www.airfrance.be).

Met de trein

Ook de snelste treinverbinding met Rennes loopt via Parijs. Hiervoor neemt u allereerst de Thalys, die diverse keren per dag vanaf Amsterdam Centraal vertrekt en via Schiphol, Rotterdam, Antwerpen en Brussel naar het Parijse Gare du Nord rijdt (vanaf Amsterdam duurt de reis ca. 3,5 uur, vanaf Brussel ca. 1,5 uur). Daarna gaat het met de metro, de bus of de taxi verder naar Gare Montparnasse (ca. 1 uur), vanwaar de TGV (Train à Grande Vitesse, hogesnelheidstrein) naar Rennes vertrekt (ca. 2 uur). Reserveren is verplicht, zowel voor de Thalys als voor de TGV. Overigens kunt u ook intercity’s naar Rennes nemen. U bent dan vaak wel goedkoper uit, maar u bent ook een stuk langer onderweg.

Voor nadere informatie en onlinereserveringen gaat u naar www.nsinternational.nl, www.b-europe.com of www.sncf.fr.

Met de auto

De autosnelweg via Amiens, Rouen en Caen biedt u de mogelijkheid om de zo gevreesde rondweg rond Parijs letterlijk links te laten liggen. Vanuit Amsterdam hebt u dan zo’n 850 km af te leggen (reistijd ca. 8,5 uur), vanuit Brussel ongeveer 650 km (ca. 6,5 uur). Aan tol (péage) bent u met een personenauto voor een enkele reis ruim € 30 kwijt. Betalen kan zowel contant als met een creditcard (boven elke tolpoort is aangegeven met welk betaalmiddel u daar kunt afrekenen). Kijk voor nadere informatie op www.autoroutes.fr.

Douane

EU-ingezetenen moeten een paspoort of identiteitskaart bij zich hebben die bij aankomst geldig is, maar zullen dat document in de praktijk alleen bij noodgevallen nodig hebben. Ook kinderen moeten met een eigen paspoort of identiteitskaart reizen, ongeacht de leeftijd van het kind. Wie met zijn eigen auto komt of van plan is om een auto of camper te huren, moet vanzelfsprekend zijn rijbewijs en de groene verzekeringskaart niet vergeten.

In het verkeer tussen de landen binnen de Europese Unie is er geen maximum gesteld aan waren die bestemd zijn voor persoonlijk gebruik. Wel bestaan er zogenaamde ‘indicatieve hoeveelheden’: wie meer dan 800 sigaretten, 10 l sterkedrank of 90 l wijn bij zich heeft, moet aannemelijk kunnen maken dat die hoeveelheid voor persoonlijk gebruik is bestemd. Voor waren die belastingvrij op de luchthaven zijn gekocht, gelden in het algemeen de volgende maximale hoeveelheden: 200 sigaretten of 100 cigarillo’s of 50 sigaren of 250 g tabak; 1 l sterkedrank of 2 l sherry en 2 l wijn; 50 g parfum of 25 ml eau de cologne, souvenirs ter waarde van € 600.

U mag uw huisdier meenemen naar Frankrijk, maar dan moet u wel een geldig EU-dierenpaspoort kunnen tonen.

Reizen in Bretagne

Met het vliegtuig

Het vliegverkeer binnen Bretagne beperkt zich vanwege de korte afstanden in essentie tot vluchten vanuit Brest naar Île d’Ouessant en vanuit Lorient naar Belle-Île.

Met de trein

Na de opheffing van een aantal trajecten is het net van de Franse spoorwegmaatschappij SNCF enigszins wijdmazig geworden. De snelle TGV (zie blz. 20) speelt een belangrijke rol in het treinvervoer over de grotere afstanden. Stempel uw kaartje voor vertrek af bij een van de oranje automaten op het station. Voor een dienstregeling gaat u naar een van de offices de tourisme, overige inlichtingen over de treinenloop kunt u krijgen op tel. 08 36 35 35 35 of via www.ter-sncf.com/bretagne.

Met de bus

Behalve expresbussen van de SNCF rijden er ook bussen van particuliere busondernemingen door Bretagne. Bij de busstations kunt u vaak alleen maar een dienstregeling voor het betreffende departement krijgen.

Met de veerboot

Vanuit St-Malo vertrekken veerboten naar Plymouth, Portsmouth en de Kanaaleilanden, vanuit Roscoff naar Plymouth en Cork. Bovendien gaan er veerboten naar de eilanden voor de kust.

Met de auto

Wie het verplichte gebruik van de autogordel of een parkeerverbod negeert, of het maximaal toegestane alcoholpromillage (0,5) of de maximumsnelheid overschrijdt, kan rekenen op een forse straf. Op autosnelwegen is de maximumsnelheid 130 km/u (bij een nat wegdek en voor beginnende automobilisten 110 km/u), buiten de bebouwde kom op vierbaanswegen 110 km/u (100 km/u) en anders 90 km/u (80 km/u), en binnen de bebouwde kom 50 km/u.

Elke bestuurder van een motorvoertuig moet in Frankrijk een ongebruikte alcoholtester (alcootest/ethylotest) bij zich hebben en deze bij een eventuele verkeerscontrole aan de politie kunnen tonen (tot nader bericht worden er echter geen boetes uitgedeeld). Deze tester is verkrijgbaar bij de winkels van de ANWB. Verplicht zijn verder een gevarendriehoek en gele hesjes voor de inzittenden.

In de zone bleue (blauw bord met een P of een blauwe streep op straat) mag u 1,5 uur (’s middags 2,5 uur) parkeren met een parkeerschijf. Parkeerplaatsen waar u normaal voor moet betalen, zijn tussen 12 en 14 en na 19 uur gratis. Een geel gemarkeerde stoeprand betekent dat u daar niet mag parkeren.

Benzine is het goedkoopst bij de benzinestations van grote supermarkten. Een huurauto kunt u het beste al voor vertrek boeken, want dat is meestal goedkoper dan ter plekke huren. Een taxi kost afhankelijk van het moment van de dag € 0,75-1,25 tot € 1,50-2,50 per kilometer. Het starttarief bedraagt € 2.

Op autosnelwegen staat er om de 2 km een praatpaal (refuge); in geval van pech bent u verplicht dat via een praatpaal door te geven. Op andere wegen kunt u bij pech dag en nacht gratis bellen met tel. 08 00 08 92 22 van AIT-Assistance. Het ANWB-steunpunt in Lyon is bereikbaar via tel. 04 72 17 12 12. ANWB alarmcentrale: + 31 70 314 14 14.

Feestdagen

1 januari: nieuwjaarsdag (Nouvel An)

maart/april: paasmaandag (Lundi de Pâques)

1 mei: Dag van de Arbeid (Fête du Travail)

8 mei: wapenstilstand 1945 (Armistice 1945)

mei/juni: Hemelvaartsdag (Ascension)

mei/juni: pinkstermaandag (Lundi de Pentecôte)

14 juli: nationale feestdag, bestorming van de Bastille

15 augustus: Maria-Hemelvaart (Assomption)

1 november: Allerheiligen (Toussaint)

11 november: wapenstilstand 1918 (Armistice 1918)

25 december: Kerstmis (Noël)

Feesten en festivals

La Route du Rock: half februari en half augustus in St-Malo, zie blz. 110.

Festival de la Bande Dessinée: half april in Perros-Guirec, zie blz. 99.

Fête du Nautisme: tweede weekend van mei en begin juli, watersportfestival in Brest en St-Malo, zie blz. 83 en blz. 110.

Pardon de St-Yves: derde zondag van mei, van Minihy naar Tréguier, zie blz. 96.

Tour de Bretagne des Véhicules Anciens: eind mei/begin juni (www.abva.net).

Fête des Fraises: 2e zondag van juni, ‘aardbeienfeest’ in Plougastel, zie blz. 79.

Tombées de la Nuit: begin juli, openluchtfestival in Rennes, zie blz. 40.

Troménie, Petite Troménie, Grande Troménie: half juli, bedevaartstocht in Locronan, zie blz. 73.

Pardon de Ste-Anne: 25/26 juli, in Ste-Anne-d’Auray, zie blz. 51.

Fête des Fleurs d’Ajonc: eerste weekend van augustus, feest voor de bloei van de brem in Pont-Aven, zie blz. 63.

Les Jeudis du Port: juli en augustus, muziekspektakel en parade van zeilschepen in Brest, zie blz. 83.

Festival Interceltique: eerste helft van augustus, cultureel festival in Lorient, zie blz. 62.

Fête des Filets Bleus: half augustus, vissersfeest in Concarneau, zie blz. 65.

Les Chemins de St-Michel: 29 september, op de Mont St-Michel, zie blz. 113.

Transmusicales: begin december, rockfestival in Rennes, zie blz. 40.

Geld

Er zijn weliswaar gebieden in Frankrijk waar u goedkoper uit bent dan thuis, maar Bretagne hoort daar jammer genoeg niet bij. De prijzen zijn vergelijkbaar met die in Nederland en België. En wat betreft de entreeprijzen wordt ook al geen medelijden met de bezoeker getoond. Wie niet al te veel eisen heeft, kan met € 70 per dag aardig rondkomen. Met uw bankpas kunt u contant geld opnemen bij tal van geldautomaten en betalen bij winkels of restaurants waar u het Maestro-logo ziet. Ook met een creditcard kunt u doorgaans goed terecht in Bretagne.

Gezondheid

Wie een wettelijke ziektekostenverzekering heeft afgesloten, heeft op vertoon van de Europese gezondheidskaart (EHIC, in België EZVK) recht op medische zorg in Frankrijk. Die kaart kunt u aanvragen via www.ehic.nl, Belgen kunnen hem gratis ophalen bij hun ziekenfonds. Sluit altijd voor vertrek een reisverzekering af die ook uw ziektekosten dekt, want uw eigen ziektekostenverzekeraar vergoedt mogelijk niet alle in het buitenland gemaakte kosten. Een extra verzekering is dus absoluut noodzakelijk als u niet zelf voor allerlei hoge kosten wilt komen te staan. In medische noodgevallen kunt u contact opnemen met het ANWB-steunpunt in Lyon via tel. 04 72 17 12 12.

Apotheken zijn herkenbaar aan het groene neonkruis (9-12, 14-18.30 uur, informatie over dienstdoende apotheken vindt u bij de deur).

Informatie

Franse verkeersbureaus

In Nederland

Atout France

nl.rendezvousenfrance.com

Het kantoor is gesloten voor publiek.

In België

Atout France

be.rendezvousenfrance.com

In Bretagne

Algemeen

Comité Régional du Tourisme de Bretagne

1, rue Raoul Ponchon

35069 Rennes Cedex

tel. 02 99 28 44 30

www.tourismebretagne.com

Côtes d’Armor

Comités Départementals de

Tourisme (CDT)

Côtes d’Armor

7, rue St-Benoît

22046 St-Brieuc Cedex 2

tel. 02 96 62 72 00

www.cotesdarmor.com

Finistère

4, rue du 19 Mars 1962

29018 Quimper Cedex

tel. 02 98 76 24 77

www.finisteretourisme.com

Ille-et-Vilaine

5, rue du Pré Botté

35 101 Rennes

tel. 02 99 78 47 46

www.bretagne35.com

Morbihan

Allées Nicolas-Le-Blanc

56010 Vannes Cedex

tel. 02 97 54 06 56

www.morbihan.com

Bretagne op internet

Landencode Frankrijk: fr

Efficiënt surfen vereist een goede beheersing van de Franse taal, want als er al een Engels- of Duitstalige versie van de website is, dan is deze zelden zo actueel als het origineel.

bretagne.startpagina.nl: handige website met links naar allerlei onderwerpen die van pas kunnen komen bij de voorbereiding van uw reis naar Bretagne.

nl.rendezvousenfrance.com: site van het Frans Bureau voor Toerisme (Atout France, zie hiernaast), waar u ook informatie over Bretagne vindt.

www.tourisme.fr: gezamenlijke site van de offices de tourisme in zowel Frans als Engels. In theorie vult elk lokaal toeristenbureau de site met actuele informatie (openingstijden van het bureau, hoogtepunten van de stad, etc.), maar jammer genoeg kwijten niet alle bureaus zich even zorgvuldig van die taak.

www.bretagne.bzh: activiteiten, cultuur en achtergronden, ook in het Engels en het Duits. Interessante nieuwsbrief ‘Breizhine’.

www.bretagne.nl: Nederlandstalige website van Bretagnekenners met uitgebreide praktische informatie over cultuur, bezienswaardigheden, natuur, sport en vrije tijd.

www.bretagne-vakantie.bzh: officiële en complete website met ideeën, tips, accommodatie en praktische informatie voor uw verblijf in Bretagne.

Kinderen

Goede omstandigheden

Frankrijk heeft al lang ingezien dat een solide vakantiegebied serieus rekening moet houden met zijn kleinste gasten. Zo vindt u hier animatie op het strand, op kinderen gerichte uitstapjes en ander vertier, gezinsprijzen in hotels en kindermenu’s (menu enfant) in restaurants. Maar van menige toeristische activiteit zal vanwege de taalbarrière geen gebruik worden gemaakt. Toch kan het zinvol zijn dat kinderen al vroeg met een vreemde taal geconfronteerd worden en bovendien kennismaken met een andere cultuur.

Station Kid

Bijzonder kindvriendelijke vakantieoorden krijgen het etiket ‘Station Kid’ opgeplakt. In Bretagne is dat Perros-Guirec, waar kinderen gebruik kunnen maken van speelterreinen, beachclubs, zeilscholen, klauterparadijzen, internetcafés, skatevoorzieningen en bowlingbanen. In het hoogseizoen is er elke donderdag een gratis show met poppenkastspelers, goochelaars en clowns.

Veiligheid en noodgevallen

Bretagne staat te boek als een heel veilige reisbestemming, maar in de toeristencentra is extra voorzichtigheid geboden. Aan de kust worden zo nu en dan inbraken in vakantiehuizen of geparkeerde auto’s gepleegd en zijn soms ook fietsen het doelwit van criminelen.

Belangrijke telefoonnummers

Politie: tel. 17, brandweer: tel. 18, eerste hulp: tel. 15, algemeen alarmnummer (ook mobiel): 112.

Creditcard blokkeren: MasterCard, tel. 0800 022 58 21; Visa, tel. 0800 022 31 10; American Express: tel. +31 20 504 80 00.

Ambassades:

Nederland: 7-9, rue Eblé, 75007 Parijs, tel. 01 40 62 33 00, frankrijk.nlambassade.org, ma.-vr. 9-13 en 14.30-18 uur.

België: post: 9, rue de Tilsitt, 75840 Parijs; loketten: 1 avenue Mac-Mahon, tel. 01 44 09 39 39, www.diplomatie.be/parisnl, ma.-vr. 9-12.30, verder op afspraak.

Consulaten:

Nederland: 2, Quai de la Douane, 29212 Brest, tel. 02 98 80 32 70, ma., di., do. en vr. 9-12 en 14-17 uur, wo. alleen op afspraak.

België: 58, avenue de la Perrière, 56100 Lorient, tel. 02 97 83 67 92.

Uitstapjes en activiteiten

Jardin Zoologique de Bretagne ( H 2): deze in 1966 gestichte dierentuin is een heerlijk uitstapje voor het hele gezin. Op het 14 ha grote terrein zijn dieren uit de hele wereld ondergebracht (Moulin de Richard bij Trégomeur, tel. 02 96 79 01 07, www.zoo-tregomeur.com, apr.-sept. dag. 10-19, okt.-mrt. wo., za., zo. 13.30-17.30, in de schoolvakanties dag. 10-17.30 uur, ’s zomers € 15,50, daarbuiten € 13).

Labyrinthe du Corsaire ( K 2): een van de grootste labyrinten van Europa (11 ha). Een bezoek staat of valt met het seizoen, want het doolhof is in een maisveld aangelegd (Route de Quelmer, La Passagère bij St-Malo, tel. 02 99 81 17 23, www.labyrintheducorsaire.com, juli-aug. dag. 10.30-19 uur, € 8,50).

Manoir de l’Automobile ( L 5): dit museum doet het kind in de man en de man in het kind ontwaken. Op een landgoed uit de 17e eeuw staan ongeveer vierhonderd flitsende sportwagens en blinkende limousines. Op zaterdag kunt u een tochtje in een oldtimer of een Ferrari winnen (Lohéac, tussen Rennes en Redon, 4, rue de la Cour Neuve, tel. 02 99 34 02 32, www.manoir-automobile.fr, juli/aug. dag. 10-19, daarbuiten di.-zo. 10-13 en 14-19 uur, volw. € 10, kind € 7).

Port-Musée du Bâteau ( C 4): de vissershaven van Douarnenez is het decor van dit openluchtmuseum met schepen uit de hele wereld (zie blz. 76).

Océanopolis ( C 2/3): het grootste zeeaquarium van Frankrijk staat in Brest; met aaibak (zie blz. 80).

Parc de Préhistoire ( J 6): in Malansac bij Rochefort-en-Terre steken natuurgetrouw nagemaakte dinosaurussen hun nek uit (La Croix Neuve, tel. 02 97 43 34 17, www.prehistoire.com, apr.-juni dag. 11-19, juli/aug. dag. 10-19.30, sept. di.-zo 13-19, okt. za., zo. 13-18 uur, volw. € 13, kind € 7,50).

Kastelen en burchten: de imposante verdedigingswerken en woongebouwen van Fougères ( N 3, zie blz. 37), Vitré ( N 4, zie blz. 37) en Josselin ( J 5, zie blz. 41) lijken rechtstreeks uit een prentenboek te komen.

Village Gaulois ( F 1): de belangrijkste attractie van Pleumeur-Bodou is een wetenschapspark met planetarium, dat geschikt is voor jong en oud (zie blz. 95). In het naastgelegen ‘Galliërdorp’ wordt spelenderwijs kennis opgedaan: de kinderen zetten gezamenlijk menhirs overeind en bereiden toverdrankjes naar het recept van de druïden (www.levillagegaulois.org, apr.-juni en sept. zo.-vr. 12-18 uur, volw. € 5, ’s zomers € 6, kind € 4 resp. € 5).

Wat u verder nog kunt doen: een paard-en-wagen huren voor een tochtje, dieren uit het wad vissen, met een motorboot over een kanaal tuffen, vuurtorens aan de Côte des Abers tellen en vanuit de grote havensteden met een historisch schip de zee opvaren.

Klimaat en reisseizoen

Met 2200 zonuren per jaar kan de zuidkust van Bretagne bijna de concurrentie met de Côte d’Azur aan, terwijl de overige Bretonse regio’s door de Golfstroom gematigde temperaturen kennen, ook in de winter. In de koudste maand februari is de gemiddelde temperatuur 6°C, en in de warmste maand augustus 16°C aan de noordkust en 18°C aan de zuidkust.

Voor een pure strandvakantie is alleen de periode van juni tot september geschikt, maar van de watertemperatuur van de Atlantische Oceaan en het Kanaal moet u niet al teveel verwachten. Langs de meeste stranden is het zeewater dan ongeveer 17°C, alleen in beschutte baaien in het zuiden worden temperaturen tot 22°C bereikt. Warme dagen zijn vanwege de wind vrijwel nooit drukkend en zware bewolking trekt meestal snel voorbij.

In de lente, maar vooral in het herfstseizoen kan het soms behoorlijk stormen, wat langs de kust voor een imposante branding zorgt. De vuurtorens trotseren dan op indrukwekkende wijze de golven. De lentemaanden zijn het meest geschikt voor het observeren van vogels en het bekijken van de flora. Wandelingen kunnen dankzij de milde temperaturen vrijwel het hele jaar door worden gemaakt.

Météo France is altijd op de hoogte van de actuele weerssituatie, maar verklapt dat op www.meteofrance.com jammer genoeg alleen in het Frans. Via een zoekmachine op de site kunt u de weersverwachting voor elke plaats in Bretagne raadplegen. In het Nederlands vindt u informatie via onder meer www.buienradar.nl en www.weerplaza.nl.

Zwemverboden beslist niet negeren!

Zwemmen in de Atlantische Oceaan is lang niet eenvoudig. Stromingen, riffen en een snel opkomende vloed vormen meer dan voldoende aanleiding om u te beperken tot de stranden die van blauwe vlaggen zijn voorzien en in het hoogseizoen onder toezicht staan. Andere vlaggen staan voor een volledig zwemverbod (rood), extra voorzichtigheid (geel) of gering gevaar (groen). Wie met kinderen reist, kan het beste naar de vlakkere zandstranden langs de zuidkust gaan, ook al zijn die drukker dan veel baaien in het noorden.

Openingstijden

Banken: 9.30-12.30, 14-16.30 uur.

Toeristenbureaus: ma.-vr. 9-12, 14-16, za. 9-12, in de grote steden dag. 9-20 uur.

Winkels: ma. 14-19, di.-za. 9-12, 14-19 uur, in de steden vaak zonder middagpauze. Bakkers zijn ook zo. tot 14 uur open, maar op ma. gesloten. Supermarkten: ma.-za. 9-20, maar soms ook zo. tot 13/14 uur. De winkels van de grote ketens hebben soms nog ruimere openingstijden.Weekmarkten worden rond 14 uur afgebroken.

Musea: de meeste musea zijn ma. gesloten en de rest van de week van 10 tot 17 uur open. Kleine musea zijn vaak minder lang open.

Postkantoren: ma.-vr. 9-18, za. 9-12 uur.

Reizen met een handicap

Moderne hotels, campings en restaurants zijn doorgaans wel ingesteld op gehandicapte bezoekers. Een brochure met relevante adressen is tegen betaling verkrijgbaar bij: Association des Paralysés de France (APF), 17, boulevard Auguste-Blanqui, 75013 Parijs, tel. 01 40 78 69 00, www.apf.asso.fr.

Nadere informatie

Comité National de Liaison pour la Réadaptation des Handicapés, 236 bis, rue de Tolbiac, 75013 Parijs, tel. 01 53 80 66 66.

Roken

In openbare gebouwen, hotels, restaurants, bars en discotheken is roken bij wet verboden. Overtreders kunnen rekenen op een boete van rond de € 70.

Sport en activiteiten

Duiken

Scheepswrakken voor de kust van St-Malo en tussen Île de Groix en de baai van Lorient maken die wateren tot populaire duiklocaties. Maar niet alleen daar vereenvoudigen scholen en kundige gidsen de kennismaking met de Bretonse onderwaterwereld. Wie gaat duiken moet dat melden bij de plaatselijke havenautoriteiten (informatie: Comité Interrégional Bretagne-Pays de la Loire de la Fédération Française d’Études et de Sports Sous-marins, 39, rue de Villeneuve, 56100 Lorient, tel. 02 97 37 51 51, www.ffessm.fr).

Fietsen

De Bretonse heuvels zijn weliswaar niet bijzonder hoog, maar op bepaalde trajecten is het hellingspercentage toch aanzienlijk. Een fietstocht wordt verder bemoeilijkt door een stevige wind, die meestal uit het westen blaast. Het beste fietsseizoen is de vroege zomer, wanneer de temperatuur en het vakantieverkeer hun maximum nog niet hebben bereikt. In de lente en de herfst kunnen stormen zo nu en dan roet in het eten gooien. Provinciale wegen kunt u beter mijden. Wel geschikt voor een fietstocht zijn de kleinere eilanden, omdat veel bezoekers hun auto op het vasteland achterlaten. Op veel stations en via toeristenbureaus zijn hybridefietsen (VTC) en mountainbikes (VTT) te huur. In Franse lijnbussen moet u een toeslag betalen voor het vervoer van een fiets. Sommige treinen van de Franse spoorwegmaatschappij SNCF vervoeren uw fiets daarentegen gratis; informatie daarover vindt u in de ‘Guide du train et du vèlo’. Wie per se op zijn eigen fiets wil rijden, kan die ook alvast per trein vooruit sturen. Het transport neemt vier tot acht dagen in beslag. Uw stalen ros moet dan verpakt zijn in een speciaal karton, dat verkrijgbaar is bij de fietswinkel. Een overzicht van fietspaden kunt u krijgen bij: Fédération Française de Cyclisme, 1, rue Laurent- Fignon, 78180 Montigny-le-Bretonneux, tel. 08 11 04 05 55, www.ffc.fr.

Golfen

De oeroude strijd over welk land het golfspel heeft uitgevonden, zal hier niet worden beslecht. Maar het staat buiten kijf dat in Dinard in 1887 de op een na oudste golfbaan van Frankrijk is aangelegd. Dat gebeurde door Britten die zich in dit gebied hadden gevestigd; het ontwerp is van de beroemde Schotse architect Tom Dunn. Het Bretonse gras zou bijzonder hoogwaardig zijn en de banen staan te boek als heel goed onderhouden. Golfcentra zijn Rennes en de grotere kustplaatsen (informatie: Ligue de Golf de Bretagne, 130, rue Eugène Pottier, 35000 Rennes, tel. 02 99 31 68 80, www.liguebretagnegolf.org).

Kanoën en kajakken

De Golf van Morbihan, de kust bij Paimpol en de Bréhat-archipel zijn dankzij hun beschutte ligging uitermate geschikt om tochten met een zeekajak te maken. In het binnenland zijn in het bijzonder het Oustdal en de benedenloop van de Odet aan te bevelen voor kanoërs en kajakkers. Een van de vele adressen met informatie over deze watersporten is Kayak de mer Varec’h, Bois Bas, 56870 Baden, tel. 02 97 57 16 16, www.kayak-bretagne.com.

Paardrijden

‘Equibreizh’ heet het uitgestrekte netwerk van ruiterpaden, dat in etappes van 25 tot 30 km is ingedeeld. Een gids met een gedetailleerde kaart is verkrijgbaar bij: Comité Régional pour le Tourisme Équestre en Bretagne (CRTEB), 5bis, rue Waldeck Rousseau, 56103 Lorient Cedex, tel. 02 97 84 44 00, www.equibreizh.com.

Strandzeilen

Zeilen op de scheidslijn van land en zee vereist brede stranden en compact zand. Beide zijn aanwezig langs de baai van Mont St-Michel, op het Grande Plage du Sillon bij St-Malo, in Penthièvre op het schiereiland Quiberon en vooral langs de baai van Goulven. Als het druk is op het strand zult u moeten uitwijken naar speciale pistes.

Surfen

Op alle grote stranden zijn surfplanken te huur. Het voorjaar en het najaar (vanaf september) bieden de beste surfcondities. Beginners kunnen hun heil zoeken langs de rustigere zuidkust, maar ook daar behoort de westkant van het schiereiland Quiberon tot de grotere uitdagingen. Andere surfbolwerken zijn St-Malo, de baai van Audierne en het gebied rond Douarnenez. Windsurfers trekken eerder naar de Rade de Brest, waar diverse keren per jaar wedstrijden worden georganiseerd, zoals de Challenge d’automne de Windsurf (eind okt./begin nov.).

Vakantie met een roulotte (woonwagen)

Bretagne verkennen met een slakkengang: van juni tot september kunt u een woonwagen huren voor een tocht door het achterland. Uw schommelende verblijf beschikt over vier slaapplaatsen en een keuken, en wordt voortgetrokken door een paard. Voor dit gezinsfeest bent u € 450-620 per week kwijt, afhankelijk van het seizoen (Roulottes de Bretagne, La Gare de Locmaria-Berrien, 29690 Huelgoat, tel. 02 98 99 73 28, http://konkouest.free.fr).

Vakantie op een motorboot

Zie blz. 42.

Vissen en diepzeevissen

Wie een Breton met een emmer en rubberlaarzen uit zijn auto ziet stappen, moet geen verkeerde conclusies trekken: dat is niet het kind in de man dat ontwaakt, maar de amateurkok die in actie komt. Hij is op weg om alles wat geschikt is om in de pan te eindigen uit het wad en tussen de rotsen vandaan te pulken. Deze bezigheid is net zo legaal als het vissen met spinhengels vanaf de kade en de oever.

U hebt alleen een vergunning nodig als u van plan bent om met een net te gaan vissen. De visakte is verkrijgbaar bij speciaalzaken, tabakswinkels en toeristenbureaus. Bij verkeersbureau Atout France (zie blz. 23) kunt u informatieve brochures krijgen.

All-inarrangementen voor een tocht op een klassieke vissersboot zijn onder andere te boeken in Camaret-sur-Mer, Concarneau, Dinard, Douarnenez, Paimpol, Perros-Guirec en Roscoff. Ook een tocht met een zeilkotter om Île de Groix is een waar avontuur.

Met sportief elan naar het wellnesscentrum

Wellness is in Bretagne nauw verbonden met de naam van een sportman. Begin jaren zestig van de vorige eeuw stichtte wielerlegende Louison Bobet op Quiberon het eerste centrum voor thalassotherapie, het huidige Miramar Crouesty Hotel (www.miramarcrouesty.com). De behandelingen met en in zeewater zijn beslist aangenaam en wellicht ook geneeskrachtig, maar de therapieën – tegen reuma, artrose, circulatiestoornissen of stress – moeten doorgaans uit eigen zak worden betaald. Behalve op Quiberon zijn er ook thalassocentra in Carnac-Plage, Douarnenez, Perros-Guirec, Roscoff en St-Malo en op Belle-Île.

Wandelen

Het netwerk van Bretonse langeafstandswandelpaden (Sentiers de Grande Randonnée = GR, wit-rood gemarkeerd) en middellangeafstandswandelpaden (Sentiers de Grande Randonnée de Pays = GRP, geel-rood) heeft een totale lengte van rond de 5000 km. Populaire routes zijn de GR 34 langs de kust van St-Brieuc naar Morlaix en de 225 km lange rondwandeling GR 380 vanaf Morlaix, die naar de mooiste omheinde parochies voert.

Daarbij komen nog 1500 km jaagpaden langs rivieren en kanalen. Overnachten kunt u in een van de eenvoudige gîtes d’étape (informatie en topogidsen bij: Fédération Française de la Randonnée Pédestre, 64, rue du Dessous des Berges, 75013 Parijs, tel. 01 44 89 93 90, www.ffrandonnee.fr).

Duurzaam reizen

Het milieu beschermen, de lokale economie steunen, intensieve ontmoetingen mogelijk maken, van elkaar leren – duurzaam toerisme neemt de verantwoordelijkheid voor milieu en maatschappij. Op de volgende websites staan tips waarmee u uw reis op een duurzame manier gestalte kunt geven.

www.eau-loire-bretagne.fr: website met informatie over de waterkwaliteit in Bretagne, maar ook met tal van documenten waarmee het publiek wordt geattendeerd op bestaande milieuproblemen.

www.groenevakantiegids.nl: ECEAT, het Europees Centrum voor Eco- en AgroToerisme biedt milieuvriendelijke vakantieadressen in 24 landen, waaronder Frankrijk. Op de website vindt u verschillende adressen in Bretagne (doorklikken op ‘Frankrijk’ en ‘Bretagne’).

www.bretagnealaferme.com: voor een vakantie op het Bretonse platteland kijkt u op deze website, waar u de keuze hebt uit circa 125 adressen.

www.milieucentraal.nl: deze onafhankelijke voorlichtingsorganisatie biedt praktische informatie over milieu en energie in het dagelijks leven. Op de site vindt u onder meer een vakantiespecial.

Zeillocaties en surfspots

Ook voor zeilliefhebbers geldt dat de noordkust met de jachthavens St-Malo, Dinard, Perros-Guirec en Roscoff meer geschikt is voor ervaren zeilers. Beginners kunnen beter ervaring opdoen langs de meer beschutte zuidkust (Bénodet, Concarneau en Le Palais op Belle-Île), in de baai van Douarnenez en in de Rade de Brest. Op de Îles de Glénan is een grote zeilschool gevestigd. Voor het varen met een zeilboot of een motorboot onder de 10 pk is weliswaar geen vergunning vereist, maar wel kennis van de lokale wateren (informatie: Fédération Française de Voile, 17, rue Henri Bocquillon, 75015 Parijs, tel. 01 40 60 37 00, www.ffvoile.org).

Telefoon en internet

Wie nog gebruik wil maken van een telefooncel heeft daarvoor een telefoonkaart (télécarte) nodig, die verkrijgbaar is bij tabakswinkels, bars, benzinestations en postkantoren. U hebt de keuze uit 50 of 120 eenheden. Het daltarief voor gesprekken binnen Frankrijk loopt van 22.30 tot 6 uur, en voor gesprekken naar het buitenland ma.-vr. van 21.30 tot 8 uur en van za. 14 uur tot ma. 8 uur. Inlichtingen: tel. 12.

Naar Frankrijk: +33, netnummer zonder de 0, abonneenummer.

Naar Nederland: +31, netnummer zonder de 0, abonneenummer.

Naar België: +32, netnummer zonder de 0, abonneenummer.

Veel hotels bieden hun gasten gratis internet, waarvoor u vaak eerst een toegangscode bij de receptie moet vragen. Typische hotspots zijn fastfoodrestaurants, cafés en bistro’s.

Onderweg in Bretagne

Langs de Côte d’Émeraude, boven het Fort du Guesclin bij het voormalige piratennest Cancale, geniet een meeuw van de lichtheid van het Bretonse bestaan. Wind en golven zijn ook de dragende elementen voor elke bezoeker die de zonnigste kanten van Bretagne in zijn hart wil sluiten.

Rennes en het achterland

Rennes L 4

Rennes, dat door de Keltische Redones als Condate werd gesticht en door de Romeinen werd uitgebreid, leidde eeuwenlang het bestaan van een muurbloempje. Pas in de middeleeuwen werd de stad een hertogelijke zetel en verrezen in het nabije achterland tal van burchten en kastelen (1 zie blz. 36). Het gedwongen huwelijk van de Bretonse hertogin Anne met Karel VIII, de koning van Frankrijk, maakte een einde aan de autonomie van de regio. Later ging Rennes naarstig met de Parijse stroom mee, wat de stad een snelle groei bezorgde – in vergelijking met de Bretonse buren. Maar 210.000 inwoners duidt nog altijd op een kleine hoofdstad, die zich met dienstverlening, industrie en research een plaats in de 21e eeuw veroverde.

De inwoners van Rennes zijn enigszins gereserveerd, waardoor de stad soms bijna provinciaals aandoet. Schemerige steegjes zult u hier tevergeefs zoeken, want van het oude vakwerk in een doolhof van straatjes is na de grote brand van 1720 maar weinig overgebleven. Rennes is beschaafd, en de montere, maar niet uitbundige ambiance past bij de door het classicisme beheerste architectuur. Boven een groot deel van de Vilaine, de rivier die de stad in tweeën deelt, zijn in 1840 gebouwen verrezen, zodat het water nog maar hier en daar te zien is.

Overigens: lang geleden runden de ouders van Asterix en Obelix een souvenirwinkeltje waar ze in aparte artikelen handelden, zoals tweedehands Romeinse helmen. De kringloopwinkel bevond zich in Condate, de door de Redones gestichte voorganger van het huidige Rennes waar de Romeinse indringers waren neergestreken. Vandaag de dag is de Marché Ste-Anne 2 het beste adres voor bijzondere souvenirs.

Cathédrale St-Pierre 1

ma.-za. 8.30-12, 14-17, zo. 8.30-10.30 uur

Nadat de oude kathedraal van Rennes in 1762 was ingestort, werd tussen 1787 en 1844 een nieuw godshuis gebouwd (een ontwerp van Mathurin Crucy), dat van de nodige pracht en praal is voorzien. In de zuidelijke zijbeuk getuigt een gotisch vleugelaltaar van de hoogstaande kunst van Vlaamse houtsnijders.

In de straatjes ten oosten van de kathedraal vindt u het weinige vakwerk uit de late gotiek en de renaissance dat de grote brand in de 18e eeuw heeft weten te doorstaan. Acht jaar na het inferno, in 1728, kreeg de gouverneur van Bretagne een residentie van steen: het Hôtel de Blossac op 6, rue du Chapître.

Place des Lices

Uit het toernooiveld uit de tijd van de ridders ontstond de op twee na grootste markt van Frankrijk, de Marché des Lices 1. De markt bestaat uit twee gietijzeren hallen uit 1865. Ten oosten ervan (Rue des Innocents, Place du Champ-Jacquet en Place St-Michel) hebben ondernemers de meeste van de nog resterende vakwerkhuizen in cafés en bars veranderd.

Palais de Justice 2

Place du Palais, tel. 02 23 20 43 28, www.parlement-bretagne.com, informatie en rondleidingen via het toeristenbureau (zie blz. 40), € 7,20

Dit prachtige paleis is gebouwd tussen 1618 en 1655 en heeft een gevel uit 1726. De schatten in de zalen, waar ooit het Bretonse parlement bijeenkwam, vielen in 1994 ten prooi aan een brand. De beschilderde lambrisering in de première chambre civile kon grotendeels worden gered.

Place de la Mairie

Stadhuis: ma.-vr. 8-18.30, za. 9- 12.30 uur, toegang gratis; opera: zie blz. 39

De opéra de Rennes 1, die uit 1832 dateert, en het tweevleugelige stadhuis 3 met de klokkentoren (1734-1743) staan statig tegenover elkaar. In het stadhuis, dat liefkozend le gros (‘de dikke’) wordt genoemd, kunnen de vestibule, de monumentale trap en de banketzalen worden bezichtigd.

Met journalisten door Rennes: Ouest-France, het dagblad met de grootste oplage van Frankrijk, heeft een kantoor in Rennes en biedt op zijn site actuele informatie over de gebeurtenissen in Bretagne. Zo vindt u hier bijvoorbeeld een webcam, het weerbericht en het bioscoopprogramma, maar ook uitgebreide artikelen (natuurlijk in het Frans) over de lokale politiek (10, rue du Breil, ZI Rennes Sud-Est, 35051 Rennes Cedex 9, tel. 02 99 32 60 00, www.ouest-france.fr).

Musée des Beaux-Arts 4

20, quai Émile Zola, tel. 02 23 62 17 45, www.mbar.org, di. 10-18, wo.-zo. 10-12, 14-18 uur, € 5

Het Musée des Beaux-Arts pronkt met schilder- en beeldende kunst uit de oudheid tot de moderne tijd. Het visitekaartje van het museum is De tijgerjacht van Peter Paul Rubens. Ook zijn schilderijen uit de school van Pont-Aven (zie blz. 56) te zien.

Musée de Bretagne 5

10, cours des Alliés, tel. 02 23 40 66 00, www.musee-bretagne.fr, di. 12-21, wo.-vr. 12-19, za., zo. 14-19 uur, € 4

Dit museum is een bolwerk van Bretonse geschiedenis en cultuur en samen met de stadsbibliotheek en het wetenschapscentrum Espace des Science ondergebracht in het ultramoderne cultureel centrum ‘Les Champs Libres’. Wapens en keramiek getuigen van de steen- en ijzertijd, terwijl het tijdperk van de Galliërs en de Romeinen wordt geïllustreerd met inscripties en bronzen beeldjes. In de zaal over de middeleeuwen vindt u kapitelen van romaanse abdijen die al lang uit het straatbeeld zijn verdwenen. Meubilair, snijwerken en klederdracht zijn afkomstig uit latere eeuwen. Er is een aparte collectie gewijd aan de Dreyfusaffaire. De ten onrechte beschuldigde joodse officier Dreyfus werd in Rennes in ere hersteld.

Overnachten

Luxe verblijf voor ecotoeristen – Le Coq-Gadby 1: 156, rue d’Antrain, tel. 02 99 38 05 55, www.lecoq-gadby.com, bus: lijn 15 en 19, 23 kamers en suites, 2 pk vanaf € 85, suite tot € 400, toprestaurant wo.-middag, zo., ma. gesl., zie kader hiernaast.

Buiten oud, binnen chic – Nemours 2: 5, rue de Nemours, tel. 02 99 78 26 26, www.hotelnemours.com, 29 kamers, 2 pk € 84-100. Dit oude pand met zijn ultramoderne interieur ligt niet ver van het museum. Vriendelijk personeel, gratis wifi.

Vakwerk met tuin – Garden Hotel 3: 3, rue Duhamel, tel. 02 99 65 45 06, www.hotel-garden.fr, 25 kamers, 2 pk € 72-92. Centraal gelegen Logis de France in een vakwerkpand. De inrichting van de kamers komt wat ouderwets over, maar in sommige kamers wordt dat goedgemaakt met een terras aan de tuin.

Circa 1 km ten noorden van het Parc du Thabor staat het 18e-eeuwse pand van hotel Le Coq-Gadby 1. Dit hotel met zijn prachtige tuin heeft zich helemaal gewijd aan milieuvriendelijke luxe en duurzame energie. Als een van de topadressen op het gebied van wellness verwelkomt men ook sterren uit de Franse filmwereld. Voor een behandeling betaalt u ongeveer € 100 per uur. Wie een kamer in het laagste prijssegment kiest, moet met weinig ruimte genoegen nemen.

1Omstreden grensgebied –forten en kastelen bij Rennes

Kaart: | L-N 3-5; oriëntatiekaartje: blz. 38
Vervoer: | Rondrit met de auto vanaf Rennes, zie blz. 32, ca. 170 km

Normandië dankt zijn naam aan de Noormannen, en die werden in Frankrijk als gevaarlijk beschouwd. Om Rennes tegen de strijdlustige buren te beschermen, bouwden de Bretons in het oosten van de stad een sterke linie van grensvestingen. Zo konden de handelscentra met hun statige architectuur in relatieve rust tot bloei komen.

Nadat de koning van Frankrijk de scepter had overgenomen, gebruikte de adel de politieke rust om bij Rennes een paar sprookjeskastelen te bouwen. Alleen als gevolg van de godsdienstoorlogen rinkelden daar nog een keer de sabels, want in het merendeels katholieke land waren er altijd nog een paar rijke protestanten.

Burchten en een bijzondere briefschrijfster

Châteaugiron 1 is een van de weinige plaatsen die in 1589 door katholieken werd verwoest. Slechts twee torens van de middeleeuwse vesting hebben de bestorming overleefd. Het kasteel Les Rochers-Sévigné 2 ligt er daarentegen nog altijd vreedzaam bij. Voormalig kasteelvrouwe Marie de Rabutin-Chantal (1626-1696) kwam uit Parijs en trouwde in 1644 met markies Henri de Sévigné, die zijn vermogen en vervolgens in een duel ook zijn leven verloor. Marie trok zich daarna terug op het familieverblijf. Ze werd bekend door de correspondentie met haar dochter, waarin ze nu eens kritisch en dan weer geamuseerd het dagelijks leven van de betere kringen van de Bretonse maatschappij belicht. De ruim 1500 brieven werden dankzij Marcel Proust leesvoer voor de hele natie.

De meeste vertrekken van het kasteel zijn al lang verbouwd, maar een in 1671 gebouwde kapel en de kasteeltuin zijn ter nagedachtenis aan Marie in Franse stijl gehouden. Marie had de eigenaardigheid om een spontane inval in een boomschors te kerven, gedachteflarden die u tegenkomt tijdens een wandeling door het park.

Het nabijgelegen Vitré 3 werd al in de 11e eeuw versterkt, maar het prachtige kasteel heeft nog maar weinig middeleeuwse elementen. De huidige populariteit heeft de vesting te danken aan een restauratie in de 19e eeuw. U vindt hier een museum, dat is ondergebracht in drie van de zeven machtige torens. Tentoongesteld worden onder andere een drievleugelig altaar (1544) met 32 emailwerken uit Limoges, 16e- en 17e-eeuwse gobelins uit Vlaanderen, kleding, meubilair en een natuurhistorische verzameling.

Binnen de ommuring toont het centrum van Vitré een middeleeuws stratenpatroon en veel goed onderhouden vakwerkhuizen. De historische panden scharen zich rond de laatgotische Notre-Dame (15e/16e eeuw), een kerk waarvan het interieur renaissancistische trekjes vertoont. Een opvallend detail is de buitenkansel aan de zuidkant van de kerk, waar de voorganger vroeger twistgesprekken met protestanten voerde. Evenals in Châteaugiron liep de adel hier in de 16e eeuw over naar de protestantse kerk, een zeldzaamheid in het verder streng katholieke Bretagne. De uit Vitré afkomstige stadsheer Gaspard II de Coligny verwierf roem nadat hij in de beruchte Bartholomeusnacht (23/24 augustus 1572) door katholieken was omgebracht. Zeventien jaar later – de godsdienstoorlogen duurden voort – trokken katholieke legers samen op voor een beleg van Vitré, dat vijf maanden zou duren.

Inspiratie voor Balzac

Ook in Fougères 4 zijn er kerken, vakwerkhuizen en een vesting. De plaats was vanaf de 13e eeuw een centrum van de lakenhandel, maar specialiseerde zich aan het einde van de 19e eeuw in de productie van damesschoenen. Daarbij voegden zich ook andere industrieën, die in juni 1944 doelwit waren van bombardementen door de geallieerden. De verdedigingswerken van Fougères behoren tot de grootste van de middeleeuwen en zijn bij wijze van uitzondering nu eens niet op een hoogte, maar in een dal gebouwd. De rivier de Nançon en de omliggende moerassen leken in de 11e eeuw voldoende bescherming te bieden voor de vesting, maar de kasteelheren werden meermaals uit die droom geholpen. De imposante ringmuur met de dertien torens heeft die stormachtige tijden het beste doorstaan. In de oude binnenstad van Fougères zijn behalve de vakwerkhuizen ook twee kerken bezienswaardig: de St-Sulpice (15e-18e eeuw) met een zogende madonna uit de 12e eeuw en de St-Léonard (15e/16e eeuw) met overblijfselen van brandschilderkunst uit de 12e eeuw. De op een rots gebouwde bovenstad met de grote herenhuizen uit de 17e en 18e eeuw speelde een belangrijke rol in de strijd van de chouans tegen de republikeinen. Hier schreven Honoré de Balzac en Victor Hugo werken over de chouannerie.

Vervolgens gaat het via de N12 naar St-Aubin-du-Cormier 5. Hier behaalde Frankrijk in 1488 de overwinning waarmee de koning Bretagne in handen kreeg. Daarvan getuigt nog een burchtruïne, vanwaar een bosweg naar de bizar gevormde rotsen van Rochers Bécherel leidt.

Overigens: van hotels met ouderwetse charme, uitzicht op een kasteel en de naam Du Château zijn er twee in Bretagne. Vitré 1: 5, rue Rallon, tel. 02 99 74 58 59, www.hotelduchateauvitre.com, 23 kamers, 2 pk € 56-69. Combourg 2: 1, place Chateaubriand, tel. 02 99 73 00 38, www.hotelduchateau.com, half dec.-half jan. gesl., 33 kamers, 2 pk € 69-160; restaurant: menu vanaf € 28.

Kasteel aan het meer

De Chateaubriands verdienden hun geld als vissers en zeerovers. Een deel van het kapitaal gebruikten ze voor de aanschaf van een kasteel in Combourg 6. Schrijver François-René Chateaubriand, die in 1768 in St-Malo werd geboren, bracht twee jaar van zijn jeugd achter de muren van dit aan zee gelegen kasteel door. Zijn nazaten wonen nog altijd in het complex, waar maar een paar objecten uit zijn Parijse woning aan de schrijver herinneren.

De charme van het plaatsje wordt helemaal bepaald door het kasteel, dat in het water van een meer weerspiegelt en de huisjes van Combourg lijkt weg te drukken.

Informatie

Offices de tourisme: Place Général de Gaulle, 35500 Vitré, tel. 02 99 75 04 46, www.ot-vitre.fr; 23, Maison de la Lanterne, 35270 Combourg, tel 02 99 73 13 93, www.combourg.org.

Openbaar vervoer: TGV van Rennes naar Vitré, verder bussen.

Duur: 1-2 dagen.

Les Rochers-Sévigné: apr.-sept. dag. 10-12.30 en 14-18 uur, okt.-mrt. in vakanties wo.-za. 14-17, daarbuiten alleen zo. 14-17 uur, € 6.

Château de Combourg: www.chateau-combourg.com, juli/aug. dag. 10.45, 14-17.30, apr.-juni en sept. zo.-vr. 14-17.30, okt. zo.-vr. 14-17 uur; park: apr.-sept. zo.-vr. (juli/aug. ook za.) 10-12.30, 14-18, okt. zo.-vr. 10-12, 14-17 uur, € 8,30.

Eten en drinken

Regionale producten – La Réserve 1: 36, rue de la Visitation, tel. 02 99 84 02 02, www.lareserve-rennes.fr, menu € 19-42. In deze brasserie, gelegen achter het parlementsgebouw, komen uitstekende, betaalbare gerechten op tafel, bereid met ingrediënten uit de regio. De goede service en het aantrekkelijke terras lokken ook talrijke zakenmensen.

Gezond – St-Germain-des-Champs 2: 12, rue du Vau St-Germain, tel. 02 99 79 25 52, di.-za. 12-14.30 uur, aug. gesloten, menu vanaf € 15. Verse vruchtensapjes en vegetarische lekkernijen, allemaal biologisch. Liefhebbers zweren bij de sandwiches.

Voedzaam – Le Quatre B 3: 4, place de Bretagne, tel. 02 99 30 42 01, zo.-vr. dag en nacht open, za. alleen ’s avonds, menu € 12,50-31. Traditionele keuken in een bistrosfeer. Door de ruime openingstijden geschikt voor nachtbrakers.

Eten wat de plaat schaft – Le Breton Voyageur 4: 2, rue St-Thomas, tel. 02 99 78 23 49, za. en ma.-wo. ’s middags, zo. hele dag. De ene crêpe is de ander niet. Dat weten ze in Rennes en daarom is dit onooglijke zaakje beslist aan te bevelen. Voor een menu met twee galettes en een crêpe betaalt u vanaf ongeveer € 10.

Winkelen

Onder dak en luifel – Marché des Lices 1: Place des Lices, za. 7-13.30 uur. Rond de oude markthallen (zie blz. 32) staan ’s zaterdags allerlei kraampjes met verse levensmiddelen.

Van alles wat – Marché Ste-Anne 2: Place Ste-Anne, do. 15-19 levensmiddelen, wo., za. 9-18 tweedehands boeken, eerste en derde za. van de maand kunstnijverheid.

Uitgaan

Klassieke muziek en opera – Opéra de Rennes 1: Place de la Mairie, tel. 02 23 62 28 28, www.opera-rennes.fr. Deze traditionele zaal programmeert de betere opera’s, concerten en dansuitvoeringen.

Modern toneel – Théâtre National de Bretagne 2: 1, rue St-Hélier, tel. 02 99 31 12 31, www.t-n-b.fr. Veel mensen komen alleen om de opvallende gevelbelichting te bekijken. Achter de gevel biedt de grootste schouwburg van Bretagne afwisselende, gedurfde en avantgardistische voorstellingen.

Dans, muziek en literatuur – Le Triangle 3: Boulevard de Yougoslavie, tel. 02 99 22 27 27, www.letriangle.org. Een jong team organiseert shows van diverse uitvoerende kunsten, maar ook lezingen.

Sport en activiteiten

Boottochten – Bateau École Husson Bourg L’Evêque Conduite 1: 33, rue Brest, tel. 02 99 54 11 44. Verhuur van motorboten en cursussen. Verhuur vanaf € 150 per dag.

Paradijs voor golfers – Golf de La Freslonnière 2: Le Rheu, tel. 02 99 14 84 09, www.golfdelafreslonniere.com, 7 km ten westen van het centrum van Rennes (via de N 24 richting Lorient, bus: lijn 54), greenfee € 35-40 (9 holes) resp. € 46-60 (18 holes). Rennes beschikt over een indrukwekkend aantal golfbanen, waaronder dit complex op het terrein van het Château de La Freslonnière. In het kasteel zijn bovendien comfortabele kamers te huur (2 pk € 86-128).

Informatie

Office de tourisme : 35064 Rennes-Cedex, 11, Rue St-Yves, tel. 02 99 67 11 11, www.tourisme-rennes.com. Via dit toeristenbureau kunnen goedkope weekendjes weg in Rennes worden geboekt.

Luchthaven: St-Jacques-de-la-Lande, zie blz. 20.

Trein: Gare SNCF, 19, place de la Gare, tel. 08 92 35 35 35. TGV, o.a. naar Brest (2 uur) en Parijs (2,5 uur).

Streekbus: Gare routière, 16, place de la Gare, tel. 02 99 30 87 80. Met busmaatschappij Illenoo (www.illenoo-services.fr) naar bestemmingen in departement Ille-et-Vilaine. Andere maatschappijen rijden naar naburige departementen.

Stadsbus: STAR, tel. 09 70 82 18 00, www.star.fr. Gelet op de korte afstanden alleen handig voor bestemmingen aan de rand van de stad.

Metro: één lijn, vanuit het noordwesten (Villejean) naar het zuidoosten (Le Blosne) van de stad, vijftien stations. In het centrum zijn dat Ste-Anne, République, Charles-de-Gaulle en station. Een combiticket voor metro en bus kost € 1,50 (1 uur) of € 3,80 (1 dag).

Autoverhuur: grote verhuurbedrijven op de luchthaven, online reserveren bijvoorbeeld via www.rentalcars.com/nl/; in de stad kunt u ook bij het office de tourisme terecht (zie hiervoor).

Tombées de la Nuit: begin juli. Groot openluchtfestival met hedendaagse kunst, www.lestombeesdelanuit.com.

Transmusicales: begin dec. Rockfestival met internationale sterren. De stad staat te boek als toonaangevend centrum van nieuwe muziekstromingen, www.lestrans.com.

Forêt de Paimpont K 5

Wie nu door het Bretonse achterland met zijn monoculturen rijdt, kan zich nauwelijks voorstellen dat koning Arthur hier ooit door de dichte bossen van Brocéliande zou hebben gedwaald. De 18e- en 19e-eeuwse rooiers hebben geen half werk geleverd, maar met het Forêt de Paimpont bleef 7000 ha van die oude kastanje-, eiken- en beukenbossen over. Een orkaan in 1987 en een brand in 1990 richtten hier evenwel ook grote schade aan. De gaten werden opgevuld met sparren en dennen. Wonderlijke benamingen herinneren nog aan Arthur en zijn mannen: de Tombe de Merlin of het Miroir aux Fées aan het begin van het Val sans retour, het ‘Dal zonder terugkeer’ dat betoverd werd door de fee Morgana.

Centre Arthurien K 4

Château de Comper, Concoret, tel. 02 97 22 79 96, www.centre-arthurien-broceliande.com, juli, aug. do.-di. 10-19, mrt.-juni, sept. okt. do.-ma. 10-17.30 uur, € 5,50

Hoe zat het nu precies met Arthur? Het Centre Arthurien in de burcht van Comper, dat ook evenementen met thema’s rond het keltendom biedt, probeert daar een antwoord op te geven. Het kasteel zou de geboorteplaats van Viviane zijn geweest, de fee op wie Merlijn verliefd was geworden. De tovenaar moest al zijn kennis aanspreken om haar te veroveren. Uiteindelijk vertelde hij haar ook hoe je een man voor altijd opsluit en werd daarmee het eerste slachtoffer van de fee, die hem in een doorzichtige doodkist stopte.

Paimpont K 5

Paimpont, de plaats die het bos zijn naam geeft, is het startpunt van wandelingen. De 7e-eeuwse abdij is tijdens de Franse Revolutie grotendeels verwoest, maar de kerk biedt nog fragmenten van 13e-eeuwse fresco’s.

Château de Trécesson K 5

Ten zuidwesten van het Forêt de Paimpont, op circa 10 km van Paimpont, staat het 15e-eeuwse Château de Trécesson. Een stukje vanaf de weg, die vanaf hier in noordelijke richting door het bos loopt, ligt de Fontaine de Barenton. Uit deze bron borrelen belletjes omhoog, een niet volledig verklaard natuurfenomeen dat mogelijk is terug te voeren op chemische reacties.

Overnachten

Dromerig – Le Relais de Brocéliande: 5, rue des Forges, Paimpont, tel. 02 99 07 84 94, www.relais-de-broceliande.fr, 24 kamers, 2 pk € 84-136, suite € 126-148. Dit idyllisch gelegen oude hotel is de ideale uitvalsbasis voor wandelingen. De goedkopere kamers doen heel rustiek aan, terwijl de suites overtuigen met comfort. Goed restaurant met terras (menu vanaf € 23). U kunt hier ook fietsen huren.

Informatie

Office de tourisme: 5, esplanade de Brocéliande, 35380 Paimpont, tel. 02 99 07 84 23, http://tourisme-broceliande.com.

Josselin J 5

Een plaats onder de hoede van een burcht: dat gaat over Josselin (2600 inw.) en zijn château aan de oever van de Oust, waarop elk cliché van het vechtlustige ridderleven kan worden losgelaten. Achter het kasteel ligt de eigenlijke plaats tegen de helling, waar aan het kerkplein een paar restaurants uitnodigen tot een pauze. Beneden op de rivier hebben de schippers een heel ander perspectief (2 zie blz. 42).

Château

tel. 02 97 22 36 45, www.chateaujosselin.com, apr.-half juli dag. 14-18, half juli-eind aug. dag. 11-18, sept. dag. 14-18, okt. za., zo. 14-17.30 uur, € 13,50, alleen het kasteel € 8,40

Het door de familie Rohan gebouwde kasteel werd in de 12e eeuw verwoest, daarna herbouwd, aan het eind van de 14e eeuw uitgebreid met negen ronde torens, en vervolgens weer helemaal in de as gelegd. De imposante gevel aan de kant van de binnenplaats dateert uit het tijdperk van hertogin Anne de Bretagne. Het huidige kasteel is een reconstructie uit de 19e eeuw, want de Rohans stonden aan de kant van de hugenoten en werden daarvoor gestraft door de katholiek Richelieu. Hij liet het kasteel in 1629 slopen. Alleen de begane grond is te bezichtigen, want achter de massieve muren woont nog altijd een tak van de familie. In de voormalige stallen (3, Rue des Trente) is een museum met ongeveer zeshonderd poppen ondergebracht.

2Een Bretons kanaal – met de boot van Redon naar Josselin

Kaart: | J/K 5/6; oriëntatiekaartje: blz. 44
Vervoer: | Boottocht van Redon (zie hierna) naar Josselin (zie blz. 41)

Napoleon had meer dan één droom die niet in vervulling ging. In Bretagne wilde hij graag waterwegen om de havens in geval van nood van voedsel te kunnen voorzien. Lang na de dood van de keizer werden de kanalen werkelijkheid, maar algauw bewees het spoor betere diensten. De binnenwateren beleefden hun tweede jeugd als speelplaats van amateurkapiteins.

Legenden zijn geen literaire producten waarvan je de schrijver onwaarachtigheden kwalijk zou nemen. Toch is het verdrietig dat van de legendarische wouden uit de Arthurlegende slechts een paar handdoekgrote flarden zijn overgebleven. Elders doet het Bretonse achterland met zijn monoculturen vaak saai aan. Wat de mens daar bedierf – althans vanuit toeristisch perspectief –, heeft hij op een andere plaats weer goedgemaakt: met een netwerk van waterwegen, waar op de smalle oevers de natuur nog onbelemmerd haar gang lijkt te kunnen gaan. Een heerlijke omgeving voor een tocht met een motorboot.

Daarbij moet u het traject weloverwogen kiezen, want er staan u hier zeshonderd kilometer rivieren en kanalen ter beschikking. In deze gids is gekozen voor een route die circa 25 km ten oosten van Rochefort-en-Terre in Redon 1 begint.

De keizer zij dank

Redon, dat aan de samenvloeiing van de Oust en de Vilaine ligt, ontwikkelde zich al in de middeleeuwen tot een handelshaven, maar er brak pas een bloeiperiode aan toen ingenieurs de route van het Canal de Nantes à Brest afbakenden. De waterweg door Bretagne was een hartewens van Napoleon. Sinds hun overwinning bij Trafalgar (1805) hadden de Britten ook de wateren voor de kust van Bretagne onder controle, zodat er problemen met de bevoorrading van de havensteden dreigden. Kanalen moesten uitkomst bieden, maar werden pas in 1840 voltooid. Ze werden gebruikt voor het transport van bouwmateriaal en graan, tot het spoor zijn intrede deed.

De andere bestemming van de waterwegen – voor het toerisme – maakte Redon tot een prominente haven van motorboten. Vanaf het station is het maar een paar minuten lopen naar de kaden waar die zogeheten pénichettes voor anker liggen. Voordat de motor van de huurboot wordt gestart, geeft de verhuurder een korte instructie. De belangrijkste informatie: een vaarbewijs is niet noodzakelijk. De rest wordt onderweg vanzelf duidelijk, zoals het passeren van sluizen. Het traject voert langs plaatsen waar u boodschappen kunt doen, dus proviand meenemen is eigenlijk overbodig. Fietsen zijn wel erg handig, want juist in het hart van Bretagne laat het openbaar vervoer zich van zijn traagste kant zien.

Door het toverbos

Ongeduld drijft veel nieuwbakken kapiteins ertoe Redon zo snel mogelijk te willen verlaten – nu eens niet over de weg, maar via de Oust. De kanaalarbeiders hebben het leeuwendeel van hun werk aan de natuur overgelaten, beschikbare rivieren gebruikt en die slechts hier en daar geregulariseerd of via gegraven gedeelten met elkaar verbonden. En dus wisselen kaarsrechte stukken en natuurlijke bochten elkaar af. In beide gevallen kunt u ervan op aan dat u ver van het wegverkeer rondtuft. Het eerste hoogtepunt vindt u bij Painfaut, waar Île aux Pies 2 zich van zijn mooiste kant laat zien. De granieten wanden zijn tot wel 50 m hoog en vormen een imposante wegwijzer naar de Aff, het riviertje dat even later naar het noorden buigt.

Overigens: wie de smaak te pakken heeft, kan na Josselin verder varen naar Rohan. Maar vanaf Pontivy verhindert de stuwdam van Guerlédan een vervolg van uw reis, omdat daar de al sinds lang geplande sluizen ontbreken. Pas vanaf Port de Carhaix zou u verder kunnen varen over de Aulne, naar de 85 km verderop gelegen Rade de Brest.

Hoe verder u via de Aff in de richting van La Gacilly vaart, des te onwerkelijker zal de wereld onder het dichte bladerdak op u overkomen: waterlelies, watervogels, spiegelbeelden, de afwisseling van felle lichtflitsen en dansende schaduwen. Uiteindelijk heeft de sprookjeswereld u helemaal omsloten en lijkt het alsof uw boot in een vreemd object is veranderd. La Gacilly 3 met de cosmeticafirma Yves Rocher brengt u weer terug in de werkelijkheid. Daar wachten ook ligplaatsen en restaurants, waar u na uw boeiende tocht even op adem kunt komen.

Kastelen, bloemen, biertjes

Vervolgens gaat het stroomafwaarts naar de monding van de Aff en de aanvankelijk rechte, maar later weer kronkelende Oust op. Ter hoogte van St-Martin 4 betoont de wachter van sluis Gueslin zich een liefhebber van planten: bij wedstrijden is hij meermaals onderscheiden voor zijn weelderige bloemenarrangementen.

In Malestroit 5 kunt u een fietstocht maken langs gotische en renaissancistische huizen, waarvan sommige met houtsnijwerk. In het zuidelijke portaal van de kerk (12e-16e eeuw) zijn de symbolen van de evangelisten te ontdekken – stier en adelaar werpen in de zomer tegen 15 uur een schaduw die overeen zou komen met het profiel van Voltaire. Wie meer geïnteresseerd is in de recentere geschiedenis zou in de buitenwijk St-Marcel een bezoek moeten brengen aan het Musée de la Résistance (zie blz. 46).

Overigens: wie het geduld kan opbrengen om niet meteen een boottocht over het kanaal te maken, kan natuurlijk ook in Redon overnachten, bijvoorbeeld in het kleine Hotel Asther 1 in het voetgangersgebied. ’s Avonds kunt u een sfeervol wandelingetje langs het nabijgelegen kanaal maken om u op de komende dagen ‘voor te bereiden’ (14, rue des Douves, tel 02 99 71 10 91, www.asther-hotel.com, 18 kamers en een brasserie, 2 pk vanaf € 57).

De rest van de route vaart u zo nu en dan langs maisvelden. Maar zelfs deze monoculturen zullen u vanaf de boot minder saai lijken dan vanuit de auto. Ook de dorpen op de oevers maken nu de indruk alsof ze door een ander ritme zijn gegrepen, zoals bijvoorbeeld Le Roc-St-André 6. In een voormalige goudmijn aan de rand van die plaats brouwt brasserie Lancelot bieren, die allemaal genoemd zijn naar een Bretonse held. Maar wie nog moet varen, doet er verstandiger aan te kiezen voor de ‘limonade 1905’ met natuurlijke citroenextracten of de hippe ‘Breizh-cola’ (9 km ten noordwesten van Malestroit, tel 02 97 74 74 74, rondleidingen ma.-do. 14.30, 15.30, 16.30, vr. 14.30, 15.30 uur, www.brasserie-lancelot.com, toegang gratis).

Een stukje verder doemt het kasteel van Josselin 7 (zie blz. 41) als een sprookjesachtige openbaring voor u op – maar jammer genoeg ook als symbool van het afscheid van een afwisselende tocht.

Informatie

Comité des Canaux Bretons: 6, rue de Lourmel, 56308 Pontivy, tel. 02 97 25 38 24, www.canaux-bretons.net.

Vervoer: Redon is ook bereikbaar met de trein vanuit Vannes, Rennes en St-Nazaire/Nantes.

Boot- en fietsverhuur

Cris’boat Croisières 1: 75, rue de Vannes, 35600 Redon, tel. 02 30 96 08 57, www.crisboat.com.

Locaboat Holidays: Bloklaan 22a, 1231 AZ Loosdrecht, tel. 0294 23 77 42, www.locaboat.com. De pénichette voor twee personen kost buiten het hoogseizoen vanaf ongeveer € 800 per week, maar is in de zomer een stuk duurder. Voor de beschreven route hebt u een week nodig (heen en terug ca. 150 km). Koken en overnachten doet u aan boord.

Fietsverhuur 2: via Maison du Tourisme, Place de la République, Redon, tel. 02 99 71 06 04 (€ 10-12 per dag).

Winkelen

Op de weekmarkt 1 op Place des Lices in Redon (za.) kunt u wat vers proviand inslaan.

Notre-Dame-du-Roncier

Deze laatgotische parochiekerk heeft romaanse wortels, waarvan in het koor nog resten te vinden zijn. Hoogtepunten zijn het grafmonument van Olivier de Clisson en zijn echtgenote Marguerite (15e eeuw) en het uitzicht vanaf de klokkentoren over het stadje.

Overnachten

Kamers met uitzicht – Du Château: 1, rue Gén. de Gaulle, tel. 02 97 22 20 11, www.hotel-chateau.com, feb., een week in nov. en een week in dec. gesl., buiten het hoogseizoen zo.-avond en ma. gesl., 35 kamers, 2 pk € 83-97. Deze Logis de France is mooi bij het kasteel gelegen. ‘Heel gewoontjes’ is nog mild uitgedrukt voor het interieur, maar in veel kamers maakt het uitzicht dat helemaal goed. Parkeerplaats, goed restaurant (ma., vr. en zo-avond gesl., menu € 21-44).

Eten en drinken

Stevig – La Duchesse Anne : 8, place de la Duchesse Anne, tel. 02 97 22 22 37, zo. avond en ma. gesl., menu € 10-16. Prima restaurant met terras. Goedkope gerechten volgens traditioneel recept.

Sport en activiteiten

Peddelen – Roncier: Quai Fluvial, tel. 06 73 50 62 82, www.canoe-kayak-josselin.com. Verhuur van kano’s en kajaks voor tochten op de Oust, alleen in juli en aug. Circa € 15 per uur.

Informatie

Office de tourisme: 4, rue des Remparts, 56120 Josselin, tel. 02 97 22 36 43, www.josselin-communaute.fr/office-de-tourisme.

Bus: verbindingen met Rennes, Vannes en Lorient.

Festival médiéval: 14 juli, middeleeuws feest met een grote parade in prachtige kostuums.

Pardon: 8 sept., bedevaartstocht naar de Notre-Dame du Roncier.

Rochefort-en-Terre J 6

De volle parkeerplaatsen aan weerszijden van Rochefort-en-Terre zijn het eerste duidelijke signaal dat u een ‘schoolvoorbeeld’ van een toeristenoord nadert. De straatjes met kinderhoofdjes, weelderige bloemversieringen en beeldschone gevels geven het gevoel dat u in lang vervlogen tijden bent beland. De huizen van leisteen en graniet (16e-18e eeuw) hebben zich geschikt naar de wensen van deze tijd en souvenirwinkeltjes achter hun muren toegelaten.

Château-Musée

Kasteel momenteel gesloten, park in de zomer gratis te bezoeken

Dit 14e-eeuwse kasteel werd tijdens de Franse Revolutie verwoest. De Amerikaanse portretschilder Alfred Klots liet de ruïne vanaf 1907 restaureren. In het kasteel is een regionaal museum ondergebracht.

Overnachten

Charmant en nostalgisch – Le Pélican: Place des Halles, tel. 02 97 43 38 48, www.hotel-pelican-rochefort.com, half jan.-half feb. gesl., zes kamers, 2 pk € 132-138 (met ontbijt en diner). De kamers van dit hotel (16e-18e eeuw) zijn heel sfeervol ingericht met mooi oud meubilair. In het goede restaurant zijn ook niet-gasten welkom (zo.-avond en ma. gesl., menu € 23-58).

Eten en drinken

Schilderachtig en stevig – Les Ardoisières: 4, place St-Michel, tel. 02 97 43 47 55, menu vanaf € 15. Les Ardoisières was aan het begin van de 20e eeuw het lievelingscafé en een terugkerend motief van de Zwitserse schilder Marius Borgeaud. Op tafel komen traditionele gerechten.

Winkelen

Weekmarkt – Marché hebdomadaire: in Questembert ( J 6), dat 7 km ten zuidwesten van Rochefort-en-Terre ligt, vindt u een 55 m lange markthal uit 1552. Ma. 9-13 uur wordt in en rond de hal een weekmarkt gehouden, die op de eerste ma. van de maand extra groot is. Wo. vanaf 17 uur vindt hier een boerenmarkt plaats.

Informatie

Office de tourisme: Place du Puits, 56220 Rochefort-en-Terre, tel. 02 97 26 56 00, www.rochefort-en-terre.com.

Trein: in Questembert aansluiting op de lijn Vannes-Redon.

Bus: naar Vannes, Questembert, Redon.

Pardon: derde zo. van aug., bedevaartstocht naar de Notre-Dame-de-la-Tronchaye.

In de buurt

Musée de la Résistance bretonne ( J 6)

St-Marcel, 56140 Malestroit (16 km ten noorden van Rochefort), tel. 02 97 75 16 90, www.resistance-bretonne.com, half juni-half sept. dag. 10-19, apr.-half juni 10-12, 14-18, half sept.-eind mrt. wo.-ma. 10-12, 14-18 uur, € 7,70

Dit museum in het westen van Malestroit (zie blz. 43) is gewijd aan het Bretonse verzet. Hoogtepunt is een nagemaakte Franse straat uit de tijd van de Tweede Wereldoorlog, met winkels, een benzinepomp en auto’s.

De zuidkust

Vannes H 6

Toen de Parijse regering in 1664 niet Vannes maar Lorient aanwees als zetel van de Indiëcompagnie was dat een geluk bij een ongeluk. Weliswaar begon daarmee een periode van economische neergang, maar de stad aan de Golf (53.000 inwoners) bleef als inmiddels onbeduidende haven grotendeels verschoond van de bommenregen van de Tweede Wereldoorlog. De uitnodigende straatjes herbergen nog een aanzienlijk aantal Bretonse vakwerkhuizen, waarin winkels, restaurants en cafés het toeristenleven veraangenamen. Uit de Romeinse tijd rest niet veel meer dan de naam Civitas Venetis, de nederzetting van Keltische Veneten die Caesar in de Golf had verslagen. Daar werd in de 4e eeuw de eerste Bretonse bisschop bevestigd, verhief de koning in 826 Nominoë tot hertog, kwam in 1675 het uit Rennes gevluchte parlement bijeen en kwamen na het uitbreken van de Franse Revolutie de chouans in opstand tegen de republikeinen. Vannes biedt dus veel geschiedenis en een schat aan stille getuigen.

Porte St-Vincent 1

Vanaf de charmante kaden van de jachthaven wordt de blik getrokken door de barokke Porte St-Vincent (1704), de prachtige toegangspoort tot de ommuurde binnenstad. Daar kunt u bij een van de cafés in de classicistische huizen rond de poort uw stadswandeling voorbereiden. De eerste stop is Place des Lices. Het voormalige toernooiveld is omzoomd met middeleeuwse vakwerk- en 18e-/19e-eeuwse stenen huizen.

Maison Vincent Ferrier en Maison de Vannes 2

Op 17, place Valencia stierf in 1419 de later heilig verklaarde dominicaan Vincent Ferrier uit Valencia. De gevel van het Maison de Vannes (begin 16e eeuw) op de hoek van de Rue Noé is getooid met twee gezichten, die volgens de titel van het werk ‘Vannes en zijn vrouw’ voorstellen.

Musée d’Histoire et d’Archéologie de Vannes 3

2, rue Noé, tel. 02 97 01 63 00, half juni-eind sept. dag. 10-18, € 6,30 (het kaartje is ook geldig voor La Cohue, zie hierna)

In het 15e-eeuwse Château Gaillard kwam in 1675 het Bretonse parlement bijeen. Vandaag de dag vormt het kasteel het decor van een museum met een schat aan vondsten, van de prehistorie tot de renaissance.

La Cohue – Musée des Beaux-Arts 4

Place St-Pierre, tel. 02 97 01 63 00, half juni-sept. dag. 10-18, okt.-half juni dag. 13.30-18 uur, ’s zomers € 6,30 (combiticket met Musée d’Histoire), ’s winters € 4,30

Boven de oude, door vakwerkhuizen omringde markthal La Cohue (‘het gedrang’, 12e-16e eeuw) kwam ooit de rechtbank bijeen. Nu presenteert het Musée des Beaux-Arts daar onder andere schilderijen van Delacroix, Corot en Goya, maar ook veel werken van Bretonse kunstenaars.

Cathédrale St-Pierre 5

Vanwege de uitbundige mengeling van stijlen (13e-19e eeuw) behoort de kathedraal niet tot de grootste attracties van de stad. Noemenswaardig zijn de 16e-eeuwse kruisgang en de renaissancistische kapel (1537) bij de linkerzijbeuk met het grafmonument van de heilige Vincent Ferrier.

Aquarium océanographique

et tropical 6

Parc du Golfe, Rue Daniel Gilard, tel. 02 97 40 67 40, www.aquarium-du-golfe.com, okt.-mrt. dag. 14-18, apr.-juni, sept. dag. 10-12, 14-18, juli/aug. dag. 9.30-19.30 uur, € 13, combiticket met de Jardin aux Papillons (zie hierna) € 19,10

De grootste attractie van het Parc du Golfe, 2 km ten zuiden van Vannes, is het aquarium met zwemmers en kruipers uit zowel tropische als Bretonse wateren. In de bassins zijn onder andere zeepaardjes, kwallen en kreeften te ontdekken.

Jardin aux Papillons 7

Parc du Golfe, Rue Daniel Gilard, tel. 02 97 40 67 40, www.jardinauxpapillons.com, begin-half apr., half-eind sept. dag. 10-12, 14-18, mei-juni, begin-eind sept. dag. 10-12, 14-18, juli-aug. dag. 10-19 uur, € 10,90, combiticket met Aquarium (zie hiervoor)

In dit enorme glazen gebouw krijgt u de kans om exotische vlinders van heel dichtbij te bewonderen.

Overnachten

Een tikje exotisch – Villa Kerasy 1: 20, avenue Favrel et Lincy, tel. 02 97 68 36 83, www.villakerasy.com, 15 kamers, 2 pk vanaf € 94. Deze villa met tuin is een eerbetoon aan de Bretonse Indiëvaarders, want elke kamer staat voor een oosterse haven. Een ayurvedische kuur in het wellnesscentrum kost circa € 100 per uur.

Goedkoop slapen – Anne de Bretagne 2: 42, rue Olivier de Clisson, tel. 02 97 54 22 19, www.annedebretagne-vannes.com, 20 kamers, 2 pk € 57-65. Centrale, maar evengoed rustige locatie bij het station. Eenvoudige inrichting.

Eten en drinken

Delicaat – Au Péché Mignon 1: 6, place Général de Gaulle, tel. 02 97 54 01 18, zo.-avond gesl., menu € 18,50-26,50. Modern ingericht restaurant met traditionele, maar geraffineerde gerechten.

Prima lunch – Au Pont Vert 2: 40, avenue du Maréchal de Lattre de Tassigny, tel. 02 97 40 80 13, zo. gesl., menu € 13-40. Goede bediening, smakelijke gerechten en een prachtige locatie aan de haven. Populair, dus reserveren is noodzakelijk.

Winkelen

Gegarandeerd vers – Marché 1: levensmiddelenmarkt in de oude binnenstad, wo. en za. 8.30-13 uur.

Uitgaan

Stripbar – Aux Amis de la BD 1: 16, rue Hoche, tel. 02 97 47 52 61, vr. en za. tot 1 uur, anders tot 21 uur. ‘BD’ staat voor bandes dessinées, oftewel stripverhalen. Deze aparte bar doet tegelijkertijd dienst als leeszaal en winkel.

Sport en activiteiten

Geluidloos over de Golf – Armor Evasion 1: 12, rue Moitessier, 56880 Ploeren, tel. 02 97 54 18 77, www.armorevasion.com. Een zeekajak is een perfect vervoermiddel op de Golfe du Morbihan. Armor verhuurt ook boten (vanaf € 11 per uur en biedt tochten met gids aan (€ 50 per dag).

Specialist onder water – Les Vénètes 2: 5, avenue Wilson, tel. 02 97 42 47 00, http://venetes.free.fr. Deze club organiseert in de zomermaanden duiktrips naar de fascinerende onderwaterwereld van de Golfe du Morbihan. Voor een kennismakingscursus zonder uitrusting betaalt u vanaf ca. € 30.

De voormalige zouttuinen bij het dorpje Falguérec, ongeveer 10 km ten zuiden van Vannes, zijn een toevluchtsoord van zowel inheemse als trekvogels. De dieren hebben een oppervlakte van 22o ha tot hun beschikking. Vanuit het bezoekerscentrum kunt u dit Réserve Naturelle Marais de Séné ( H 6) via aangelegde wandelpaden bezichtigen (feb.-begin mrt., apr.-begin mei zo. 14-18/19, juli-half sept. dag. 10-13, 14-19 uur, € 5, rondleidingen met gids na reservering: tel. 02 97 66 92 76, www.reservedesene.com).

Informatie

Office de tourisme: Quai Tabarly, 56039 Vannes, tel. 02 87 47 24 34, www.tourisme-vannes.com.

Trein: via Lorient naar Brest, via Redon naar Rennes en Nantes.

Bus: o.a. naar Auray, Lorient, Pontivy, Redon, Rennes en Sarzeau.

Veerboot: diverse keren per dag naar Île d’Arz (retour vanaf € 15) met Compagnie du Golfe, 43, Rue des Frères Lumière, www.compagnie-du-golfe.fr, tel. 02 97 67 10 00.

Fêtes d’Arvor: half aug., driedaags feest met straatartiesten en muziek.

In de buurt

Presqu’Île de Rhuys ( H 7)

Oesterbanken in het noorden, zandstranden in het zuiden, dat is het aanbod van dit schiereiland ten zuiden van Vannes. In de vakantieoorden Arzon, Port Navalo (met oude villa’s) en Port du Crouesty (jachthaven) krijgt u het gevoel aan het einde van de wereld te zijn beland. De mooiste stranden liggen tussen St-Gildas en Port-Navalo. De kloosterkerk van St-Gildas (11e eeuw) is een van de indrukwekkendste overblijfselen uit de romaanse tijd in Bretagne. Vanaf 1128 was filosoof en geestelijke Pierre Abélard (1079-1142) abt in dit klooster.

Auray G 6

De mooie rivierhaven nodigt reizigers uit om een korte pauze te houden, of in ieder geval een foto te maken als herinnering. In 1364 werd in Auray (12.700 inwoners) een belangrijke slag geleverd in de Bretonse erfopvolgingsoorlog en in 1771 was dit de geboorteplaats van de latere rebel Georges Cadoudal (zie blz. 51). Uit diens tijd stammen veel van de vakwerkhuizen.

De natuur van de Golfe du Morbihan

Bij Pointe de Kerpenhir bevindt zich een ‘flessenhals’ van slechts een kilometer breedte, waardoor de getijden miljoenen liters water de Golfe du Morbihan in en uit persen. Bij eb is het 130 km² grote wateroppervlak van het bekken tot een derde gereduceerd. Op Er Lannic bevinden zich twee stenen monumenten die bij vloed deels worden overspoeld, terwijl de bouwers hier nog met droge voeten zijn aangekomen. Bezoekers kunnen een tochtje met de boot maken (die in alle havens aan de Golf worden aangeboden), maar er zijn een paar beperkingen: Er Lannic is een beschermd vogelreservaat en andere eilanden zijn particulier eigendom. Het is toeristen wel toegestaan om bijvoorbeeld de cairn op Île Gavrinis te bezichtigen (veerboot vanuit Larmor-Baden). De imposante grafheuvel staat bekend om zijn kunstzinnige gravures. Het langste eiland, Île aux Moines (6 km), dankt zijn vegetatie aan het milde klimaat.

Mausolée de Cadoudal

in het zuidwesten van Auray, langs de weg naar Le Reclus

Op de heuvel tegenover zijn geboortehuis vindt u het graf van boerenzoon Cadoudal. Op 22-jarige leeftijd sloot hij zich aan bij de chouannerie, de opstand van de koningsgezinden tegen de republikeinen. De onverzettelijke rebel werd op 12 juni 1804 terechtgesteld.

Overnachten, eten en drinken

Dicht bij de natuur – Du Loch: 2, rue Guhur, La Forêt, tel. 02 97 56 48 33, www.hotel-du-loch.com, half dec.-begin jan. gesl., 2 pk € 55-109. Modern hotel op een rustige locatie. Populair restaurant (za.-middag en zo.-avond gesl., menu vanaf € 22).

Exotisch – Le Rajasthan: 91, rue Clemenceau, tel. 02 97 24 35 50, www.rajasthan.sitew.fr, zo. gesl., menu vanaf € 25. De Indiase gerechten zijn aan de Europese smaak aangepast. Ook vegetarisch.

Informatie

Office de tourisme: 20, rue du Lait, 56400 Auray, tel. 02 97 24 09 75, www.auray-tourisme.com.

Trein: naar Quiberon, Lorient en Vannes.

Bus: eveneens naar Quiberon, Lorient en Vannes.

Pardon de Ste-Anne: 25/26 juli, bedevaartstocht naar Ste-Anne-d’Auray.

In de buurt

Ste-Anne-d’Auray G 6

6 km ten noordoosten van Auray, trésor (kerkschat), tel. 02 97 57 68 80, juli-aug. dag. 10-12, 14.30-18, half mrt.-juni, sept.-dec. di.-zo. 10.30-12, 15-18 uur, € 4

De gelovigen uit deze regio hebben lange tijd gedacht dat de heilige Anna een Bretonse kasteelvrouwe was, die haar kind, de Moeder Gods Maria, in Nazareth ter wereld bracht terwijl ze op de vlucht was voor haar echtgenoot. Op haar oude dag zou ze zijn teruggekeerd naar Bretagne. Op 26 juli 1623 verscheen ze in Ste-Anne aan de landarbeider Yves Nicolazic en gaf hem opdracht een kerk te bouwen. Dat godshuis brandde in 1796 af, waarna er tussen 1866 en 1872 een nieuwe kerk werd gebouwd (een belangrijke kerkschat).

Carnac G 6

3 zie blz. 52.

Presqu’île de Quiberon G 7

Een jaar telt 8760 uur. En wanneer u bedenkt dat ruim een derde daarvan in de nacht valt, dan zijn tweeduizend zonuren een ware droom. En precies die droom maakt Presqu’île de Quiberon (5000 inwoners) werkelijkheid.

Ondanks de enorme toeloop is op de lange zandstranden van het schiereiland altijd nog wel een rustig plekje te vinden, zoals u omgekeerd natuurlijk ook de drukte kunt opzoeken. Het drukst is het in de hoofdplaats Quiberon. Aan de oostkant van het schiereiland is het wat rustiger, zoals bij St-Pierre-Quiberon.

Vanuit Quiberon gaat een veerboot naar het zuidelijker gelegen Belle-Île (4 zie blz. 57).

3Soldaten van steen – de megalieten van Carnac

Kaart: | G 6; oriëntatiekaartje: blz. 55
Vervoer: | Fietstocht vanuit Carnac

Obelix, de oer-Breton, draagt niet bij toeval een menhir op zijn rug. Nee, zijn geboortestreek heeft alle recht om zich de bakermat van de megalitische cultuur te noemen. Alleen al rond het plaatsje Carnac staan ruim drieduizend menhirs, die erop wachten om tijdens een fietstocht te worden verkend.

De stenen monumenten voor de poorten van Carnac-Bourg 1 zijn daar al een paar millennia te bewonderen. De dikke brokstukken dateren uit het neolithicum, grofweg het midden van de 5e tot het einde van de 3e eeuw v.Chr. De nu circa 4400 inwoners van Carnac waren slim genoeg om munt te slaan uit dat imposante erfgoed. De 350.000 jaarlijkse gasten leveren weliswaar een aardige bijverdienste op, maar zorgen ook voor problemen. Zo verrichtten de vele bezoekers ongewild graafwerk door tussen de rijen stenen paden uit te slijten en de granietblokken daarmee hun stabiliteit te ontnemen. Daarom kwamen de populairste alignements (rijen stenen) in de jaren negentig van de vorige eeuw achter hekken te staan en zijn ze sindsdien alleen nog vanaf de weg te bekijken. De halsbrekende toeren die sommige mensen uithalen om toch een zo mooi mogelijk kiekje van de stenen te maken, is een schouwspel op zich.

In het gelid

De nadelen die gepaard gaan met het predicaat publieksfavoriet zijn jammer genoeg ook van toepassing op de kapel St-Michel (17e eeuw) in het noordoosten van Carnac. Daarbij gaat het de bezoekers overigens niet zozeer om de kapel als wel om het fundament ervan: een oeroude grafheuvel. De tumulus is met zijn 125 m lengte, 60 m breedte en 10 m hoogte de grootste van Europa. De afmetingen en de vele kleine oudheden die tussen 1862 en 1864 zijn gevonden hebben tot de conclusie geleid dat de grafheuvel rond 3800-3500 v.Chr. voor een belangrijk persoon is aangelegd.

Het grote graf herbergt een kleine teleurstelling, want bezichtigen kunt u de ruimten in het binnenste van de heuvel al lang niet meer. Net zoals jaren later de alignements du Ménec 2 in het noorden van Carnac voor bezoekers werden gesloten. In elf parallelle rijen van 1167 m staan daar in totaal maar liefst 1099 menhirs. Mogelijk zijn ze ooit gebruikt om gedurende het jaar de punten van de zonsopkomst te bepalen en fungeerden ze als een soort kalender voor de akkerbouw.

Maar vandaag de dag moet de bezoeker dus van een afstandje toekijken, omdat hekken hem de weg versperren. Daar kan hij zich aan ergeren en teruggaan naar het dorp óf de fiets pakken en ingaan op het aanbod dat op een bordje staat: Route des Alignements (D196). In de buurt van Carnac staan nog meer rijen stenen, die weliswaar minder in de belangstelling staan maar jammer genoeg ook omheind zijn. Zoals Kermario 3, dat slechts 500 m verder naar het oosten ligt. Vanaf de stomp van een voormalige molen hebt u een mooi overzicht over het complex, dat maar zeventig stenen minder telt dan Le Ménec.

Door het klimaat gedreven

Een lokale legende heeft de verklaring paraat voor de overvloed aan stenen. De heilige Cornelius, die in 253 na een korte ambtsperiode als paus uit Rome vluchtte, zou achtervolgd zijn door legers, die hij voor straf in stenen veranderde. Dat soort interpretaties wijst op pogingen van de eerste missionarissen om de Keltische bevolking haar stenencultus uit het hoofd te praten. De verwondering over de giganten is tenslotte niet alleen een fenomeen uit onze tijd. Waar het de missionarissen te bont werd, lieten ze de stenen verwoesten of er christelijke symbolen op aanbrengen om de betovering te verbreken.

Naast de legenden zijn er ook deugdelijke argumenten voor de rijkdom aan stenen. Wie is gaan fietsen, kan het zelfs aan den lijve ondervinden: aangenaam warm en zonnig is het aan de Golf. In het neolithicum werden dergelijke temperaturen weliswaar nog niet bereikt, maar was het na de ijstijd in het zuiden van Bretagne al warmer dan in het noorden en daarom ook dichterbevolkt. Op die manier zijn duizenden dolmens, menhirs en tumuli bewaard gebleven, soms beter dan op andere plekken in Europa. Na de ondergang van de raadselachtige cultuur zou het twee millennia duren voordat het zuiden van Bretagne met het binnentrekken van de Romeinen weer iets wereldschokkends meemaakte. In de tussentijd was het Bretonse continent gezakt en had zich ten oosten van Carnac een ‘kleine zee’ (morbihan) gevormd.

Overigens: bij de Marché Bio 1 kunt u biologisch geteelde landbouwproducten voor de picknick kopen (6, rue du Tumulus, Carnac; dag. 9-19 uur, in de wintermaanden middagpauze van 13-15 uur). Wie geen zin heeft om te picknicken gaat naar bar-restaurant Le Surcouf 1 met zijn goede Bretonse keuken (21, rue des Résistants, bij de Pont de Kerisper, tel. 02 97 55 73 59).

Een badplaats aan die Golfe du Morbihan is de eindbestemming van uw fietstocht, maar eerst komt u langs nog meer megalithische monumenten. De bouwers hebben zelfs wegwijzers neergezet. Zo verwijst een menhir naar het graf Mané Er Groez 4 (voorbij Kermario vanaf de D196 rechts richting Kercado). Hier voert een 3,5 m hoge en 30 m lange gang naar een grafkamer, waarvan de draagstenen verfraaid zijn met gravures. Mané Er Groez dateert uit ongeveer 3500 v.Chr. en is daarmee een van de oudste megalithische monumenten van Bretagne. De alignements de Kerlescan 5, verder naar het oosten, zijn 1500 jaar jonger.

Dikke brokstukken aan zee

Via Rue Mané Roularde gaat het verder in zuidelijke richting. Vervolgens slaat u linksaf Rue de Kerispert in en weer linksaf Rue du Passage in. Bij de Pont de Kerisper 6 komt u uit op de D781. De brug met het prachtige uitzicht op de vissers- en jachthaven van La Trinité-sur-Mer had een voorganger van Gustave Eiffel, maar die werd in de Tweede Wereldoorlog verwoest.

Het rustige deel van de tocht ligt nu achter u, want de snelste route naar Locmariaquer 7 loopt helaas via de drukke D781. Het ‘dorp van de heilige Maria’ trekt vooral bezoekers met zijn megalithische monumenten, waaronder de 130 m lange table des marchands (4000-3400 v.Chr.). De gravures op de dekplaat sluiten naadloos aan bij die op een dolmen op het voor de kust gelegen Île Gavrinis (zie blz. 51). De oplossing van dat raadsel is simpel: beide stenen zijn brokstukken van een ouder monument.

Overigens: als u nog wat tijd over hebt voordat u terugfietst naar Carnac, kunt u vanuit de haven een cruise op de Golfe du Morbihan maken. Zeer aan te bevelen is een tussenstop in de badplaats Carnac-Plage 8, waar u een 3 km lang zandstrand vindt.

Het volgende raadsel ligt in vier stukken gebroken in hetzelfde dorp: de Men-er-Hroëc’h, ooit 20 m hoog en 350.000 kg zwaar. Het granietblok is de grootste menhir van Bretagne en werd vanaf het schiereiland Quiberon hiernaartoe gebracht. Uit berekeningen blijkt dat er destijds vijftien tot twintig mensen nodig waren om een 1000 kg zware steen te verplaatsen en overeind te zetten. Mogelijk is de bevolking van deze hele regio dus druk geweest met deze kolos. Nu eens wordt aangenomen dat de menhir het graf van een vorst markeert, dan weer zou de steen een baken zijn voor zeelieden. Maar waarom is de menhir in stukken gebroken? Sommigen denken dat hij rond 1700 door de bliksem is getroffen, anderen vermoeden dat dit het werk is van christelijke monniken. Weer anderen menen dat de steen al in het neolithicum is omgehaald om als steengroeve te fungeren. Dat laatste wordt weersproken door het feit dat onder de brokstukken sporen van Gallo-Romeinse kolonisten zijn gevonden. Onopgehelderd is ten slotte ook de taak van het gevaarte. Was de steen een verwijzing naar het nabijgelegen graf, onderdeel van een observatorium of een wegwijzer voor zeelieden die de Golfe du Morbihan binnenvoeren? Tot op de dag van vandaag moet de wetenschap het antwoord schuldig blijven.

Informatie

Offices de tourisme: 74, avenue des Druides, 56342 Carnac Cedex, tel. 02 97 52 13 52, www.ot-carnac.fr (kaart van het gebied); 1, rue de la Victoire, 56740 Locmariaquer, tel. 02 97 57 33 05, www.morbihan-way.fr.

Vervoer en fietsverhuur: vanuit Quiberon en Auray rijden bussen naar Carnac. Fietsen bij Cycles Lorcy 1, 6, rue de Courdiec, Carnac, tel. 02 97 52 09 73.

Lengte: de tocht is ca. 35 km lang.

Monumenten in Locmariaquer: http://locmariaquer.monuments-nationaux.fr, juli, aug. dag. 10-19, mei, juni 10-18, sept.-apr. 10-12.30, 14-17.15 uur, € 5,50.

Naar het museum

Musée de Préhistoire 9: 10, place de la Chapelle, Carnac, tel. 02 97 52 22 04, www.museedecarnac.com, juli/aug. dag. 10-18.30, apr.-juni, sept. wo.-ma. 10-12.30, 14-18, okt. wo.-ma. 10-12.30, 14-17.30, nov.-mrt. wo.-ma. 14-17.30 uur, € 6. De collectie van maar liefst zevenduizend stukken overbrugt de tijdruimte tussen de oude steentijd en de vroege middeleeuwen.

In alle rust overnachten

Du Tumulus 1: 31, chemin du Tumulus, Carnac-Bourg, tel. 02 97 52 08 21, www.hotel-tumulus.com, begin nov.-half feb. gesl., 24 kamers, 2 pk € 95-300. Dit hotel uit 1900 weet ouderwetse charme met moderne ruime kamers te combineren. Wellnesscentrum (behandelingen vanaf € 20), zwembad, park en een goed restaurant (zo.-avond gesl., menu vanaf € 45).

Côte Sauvage

De westkust is niet zozeer geschikt voor watersporters als wel voor natuurliefhebbers. Een pad voert langs de granieten kliffen, die op sommige plekken wel 40 m hoog zijn. Vanwege de gevaarlijke stromingen en de sterke branding is zwemmen hier verboden.

Overnachten

Uitstekende ligging aan het strand – Sofitel Thalassa: Pointe de Goulvars, tel. 02 97 50 20 00, www.sofitel.com (algemene site met zoekfunctie), 129 kamers, 2 pk vanaf € 125 (bij reservering via internet). Dit hotel behoort tot de toonaangevende wellnessadressen in Bretagne. Hier kunt u heerlijk ontspannen tijdens een zenmeditatie of een van de therapieën met zeewater (vanaf ca. € 35). Andere faciliteiten zijn een zwembad, een tennisbaan en een uitstekend restaurant (menu vanaf € 39).

Leuke locatie zonder extra’s – Des Druides: 6, rue de Port-Maria, tel. 02 97 50 14 74, www.hotel-des-druides.com, half nov.-half feb. gesl., 31 kamers, 2 pk € 69-139. Een Logis de France met een restaurant (menu vanaf € 20). Gelegen in de buurt van het Grande Plage. De kamers zijn heel eenvoudig ingericht, maar sommige kamers bieden wel uitzicht op zee.

Eten en drinken

Genieten aan het strand – Villa Margot: 7, rue de Port-Maria, tel. 02 97 50 33 89, www.villamargot.fr, di./wo. en jan. gesl., menu € 27-44. Dit restaurant is gevestigd in een 19e-eeuws huis en heeft een verwarmd terras aan zee. Uitstekende gerechten voor een aangename prijs.

Winkelen

Groente en vis – Marché: za. markt op Place du Varquez, ’s zomers ook wo. aan de Port-Haliguen in Quiberon; do. markt in St-Pierre-Quiberon, 8/9-13/14 uur.

Sport en activiteiten

Peddelplezier – Les Sillages: 18, rue du Rouzenn, St-Pierre-Quiberon, tel. 06 81 26 75 08, www.kayak-sillages.com. In een zeekajak langs de kust peddelen. Korte tochten vanaf € 20.

Informatie

Office de tourisme: 14, rue de Verdun, 56174 Quiberon, tel. 02 97 50 07 84, www.quiberon.com.

Trein: lokale treinen vanuit Auray.

Bus: naar Auray en Carnac.

Veerboot: zie blz. 60.

Les Temps Forts: juli/aug., elke wo. een concert aan het Grande Plage in Quiberon, van pop tot klassiek.

Lorient F 6

5 zie blz. 61.

Pont-Aven E 5

In 1886 liet schilder Paul Gauguin (1848-1903) zijn vrouw en kinderen in Parijs achter om zich in het idyllische dorpje Pont-Aven aan zijn werk te wijden. Dat deden zijn collega-kunstenaars al zo’n twintig jaar; vol enthousiasme schilderden ze daar Bretonse landschappen. Maar Gauguin hield het niet lang uit in dit paradijs voor kunstenaars. Eerst verhuisde hij naar het nabijgelegen vissersdorpje Le Pouldu ( F 5/6) en kort daarop ging hij op reis naar de Zuidzee. Uiteindelijk viel ook de kunstenaarskolonie van Pont-Aven uiteen. Wat bleef zijn de motieven van hun schilderijen, een aantal van hun werken en tal van galeries.

4Paradijs van de bohème – Belle-Île

Kaart: | F/G 7/8; oriëntatiekaartje: blz. 60
Vervoer: | Veerboot van Quiberon naar Le Palais, vanaf daar een tocht met de fiets of de auto

De eerste bewoners – monniken – werden aangetrokken door de eenzaamheid. Later was het eiland interessant vanwege de strategische ligging. De toestroom van toeristen is te danken aan de beroemde schilder Claude Monet en actrice Sarah Bernhardt. Een rondrit volgt hun spoor naar de mooiste plekjes van Belle-Île.

Elke zomer komen zo’n twintigduizend bezoekers naar Belle-Île om van de natuur te genieten, waartegen de 4500 bewoners geen bijzondere bezwaren hebben. Slechts zo nu en dan stijgt een gemor op over de invasie, die vooral Parijzenaars naar het eiland voert. Verder is men gewend geraakt aan de aanblik van de vele vreemdelingen, hoewel Belle-Île met zijn zoetwaterbronnen vaak een fel betwiste basis is geweest van alle vloten die met reden een ruime bocht maakten om het vasteland van Frankrijk. Op het 84 km² grote eiland zijn ondanks alle drukte toch nog rustige plekjes te vinden. Alleen het aantal hotelbedden en caféstoelen schiet enigszins tekort.

Van vesting naar zandstrand

Er staat helemaal geen paleis in de hoofdplaats van het eiland, nee, de Fransen veranderden het Bretonse ‘Porzh-Lae’ simpelweg in Le Palais 1 en maakten daarmee van de ‘Haven’ een ‘Paleis’. En op de semantische bezetting volgden in 1658 ‘spijkers met koppen’ toen Nicolas Fouquet, de minister van Financiën van Lodewijk XIV, het eiland kocht. De vesting van Le Palais, waarmee al in 1549 was begonnen, werd daarna tot een imposante citadel omgebouwd. De stervorm is een typisch kenmerk van de destijds beroemde bouwmeester Vauban, maar diens bijdrage aan het bouwwerk is waarschijnlijk gering geweest. De citadel valt niet onder monumentenzorg, en een hotel-restaurant op het terrein doet een toenemende commercialisering vrezen.

Het grote verdedigingswerk bij de toegang tot de haven biedt een prachtig plaatje. Achter de muren vindt u behalve het hotel een park en een klein museum. Het zwaartepunt van de expositie ligt bij de beroemde bezoekers van het eiland, en dan vooral bij Sarah Bernhardt en Claude Monet.

Zonaanbidders moeten beslist een kijkje gaan nemen op het 2 km lange Plage des Grands Sables 2 bij Samzun, het mooiste zandstrand van Belle-Île. Het ligt heel handig pal ten oosten van Le Palais, terwijl de meeste andere stranden alleen te voet of met de boot te bereiken zijn.

In het oosten de stilte

De song van Bob Dylan over de ‘bloomin’ bright star of Belle Isle’ volgt nog de oude schrijfwijze en slaat overigens ook op de Marquis de Belle-Isle, Fouquets kleinzoon Louis-Charles-Auguste. Als oorlogsheld redde hij het aanzien van de familie nadat zijn opa in ongenade was gevallen bij de koning, en stelde het eiland in 1718 als ruilobject ter beschikking aan de kroon. Een paar jaar later, toen Nova Scotia ten deel was gevallen aan de Engelsen, werd Belle-Île bevolkt door Franse emigranten uit Canada. Met een weinig spectaculaire broodwinning zoals akkerbouw, paardenteelt en graanhandel gaven ze het achterland gestalte. Dat is nog goed te zien in de gemeenschappen rond Locmaria 3 aan de beschutte oostkust.

Schilderachtige kliffen

Aanmerkelijk woester en daarmee voor toeristen aantrekkelijker is de westelijke helft van het eiland. Het avontuur begint op 5 km van Le Palais in Bangor 4, waar de Rue Claude Monet aan een favoriet wandelpad van de impressionistische schilder herinnert. Van 12 september tot en met 25 november 1886 verbleef Monet op het eiland en in die tijd maakte hij 36 schilderijen. ‘Ik bevind me in een prachtig woest landschap, te midden van rotsen en een ongelooflijke kleurenzee; ik ben laaiend enthousiast, ook al valt het werk me zwaar omdat ik eraan gewend was het Kanaal te schilderen, en de oceaan is echt heel wat anders,’ schreef hij aan zijn vriend Gustave Caillebotte. Alleen tussen de regels door is te lezen welke moeite het Monet kostte om de natuur en het herfstweer te trotseren en de destijds nog moeilijk toegankelijke kliffen te bereiken.

Oriëntatiepunt was en is de 52 m hoge vuurtoren Grand Phare 5 uit 1836, die bij Goulphar aandacht vraagt voor een grandioos, door Monet meermaals geschilderd kustlandschap met bizar gevormde rotsen. Toen beeldhouwer Auguste Rodin dit landschap zag, zou hij hebben gezegd: ‘Dit is een Monet.’ Net als Henri Matisse was Rodin gast van de Australische schilder John Russell, die Belle-Île al in 1883 had ontdekt. Zijn huis, dat door de eilandbewoners ‘kasteel van de Engelsen’ werd genoemd, ontwikkelde zich tot een ontmoetingsplaats van kunstenaars. Tegenwoordig staat daar Castel Clara, een luxehotel met een beautyfarm en een peperduur restaurant.

Een actrice, aalscholvers envisconserven

Zonnebaden en surfen ja, zwemmen nee: dat is het beste advies voor de met rotsen omzoomde zandstranden die zich 3 km ten noorden van de vuurtoren bij Port Donnant 6 uitstrekken.

Vanaf hier is het nog iets meer dan 12 km naar Pointe des Poulains, waar de golfbaan van het eiland (13 holes) op cultuurhistorische bodem is aangelegd. In 1894 had actrice Sarah Bernhardt (1844-1923) zich laten overhalen om een van haar bevriende Parijse schilders naar Belle-Île te vergezellen. Vol enthousiasme kocht ze in het uiterste noordwesten een verlaten vesting met een enorme lap grond als toekomstig zomerverblijf. Door de jaren heen zou ze een miljoen franc hebben uitgegeven om het verblijf en de prachtige tuin te onderhouden. Sinds 2007 zijn het fort als Musée Sarah Bernhardt 7 en de Villa des Cinq Parties du Monde van haar zoon voor het publiek toegankelijk. In de buurt van het museum bevolken aalscholvers de Grotte de l’Apothicairerie. De nesten van de vogels ogen als flessen in de rekken van een oude apotheek.

Overigens: Hoëdic ( G 8) en Houat ( G 7), ‘eend’ en ‘eendje’, heten de twee buureilanden van Belle-Île. Op Hoëdic is behalve een fort uit 1859 niets bijzonders te zien. De vesting op Houat is gebouwd door Vauban, maar kon tegen de Britse belagers nauwelijks wat uitrichten. Het circa 5 bij 1 km grote eiland werd in de 17e en 18e eeuw drie keer door de Engelsen bezet.

Tegenwoordig zet de veerboot, die aanlegt bij de noordkust, alleen maar een paar dagjesmensen van het vasteland af. Ze kunnen via een pad het hele eiland rondwandelen of gaan zwemmen bij een van de mooie stranden, waaronder Tréac’h er Salus in het zuidwesten en Tréac’h er Goured in het oosten. Ook de flora lokt menige bezoeker, want in de luwte van de duinen groeien wilde dwergrozen en een zeenarcissensoort die alleen hier voorkomt.