Welkom

Benvenuti

Ter oriëntatie

Kennismaking, het Lago Maggiore in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Overnachten

Eten en drinken

Praktische informatie

Onderweg rond het Lago Maggiore

Het kanton Tessino
Locarno, Ascona, Brissago, Gambarogno

De Piemontese zijde
Cannobio, Cannero Riviera, Oggebbio, Ghiffa, Verbania, Intra, Pallanza, Baveno, Stresa, Lesa, Arona, Lago d’Orta

De Lombardische zijde
Sesto Calende, Angera, Ranco, Ispra, Cerro, Laveno, Varese, Castelveccana, Brezzo di Bedero, Luino, Maccagno

De 15 hoogtepunten

1
Wandelen en zwemmen – Valle Verzasca
Een dag genieten van oude dorpjes en een verfrissende duik in de rivier.

2
Duitse immigranten die voor furore zorgden – Monte Verità
Een museum over de geschiedenis van Ancona als centrum van de kunst en new age.

3
Cruisen en treinen – Lago Maggiore Express
Het hele Lago Maggiore in één dag: een rondreis met boot en trein, waarbij u zowel het meer als de bergen van dichterbij kunt bekijken.

4
De schitterende tuin van een excentrieke barones – Brissago-eilanden
Hoe een onbewoond eiland werd omgetoverd tot botanische tuin.

5
Van oud handelsstadje naar vakantieoord – Cannobio
De grootste trekpleister van Cannobio is de zondagsmarkt, maar het stadje is leuk genoeg om er wat langer te blijven.

6
Afgelegen paradijs – Nationaal Park Val Grande
Wandelingen door een bijna maagdelijke bergwildernis.

7
Ver van alle drukte – Lago di Mergozzo
Op een paar kilometer van het Lago Maggiore ligt dit kleine meertje, waar u nog kunt genieten van rust en prachtige natuur.

8
Het mooie, het rijke en het arme eiland – Isole Borromee
De Borromeïse eilanden en hun botanische tuinen zijn een must tijdens een bezoek aan het Lago Maggiore.

9
Wandelboulevards en skipistes – Stresa en Mottarone
Vanaf de berg bij Stresa, een gebied waar u mooi kunt wandelen en skiën, hebt u een prachtig uitzicht over de omgeving.

10
Bevrijd van het kwaad – Orta en Isola San Giulio
Het kleine Lago d’Orta heeft evenveel te bieden als zijn grote buurman, maar dan op kleinere schaal.

11
Trotse burcht met poppenmuseum – Rocca di Angera
Kostbare poppen en speelgoed van de afgelopen tweehonderd jaar staan hier naast prachtige fresco’s en schilderijen.

12
Adelaarsnest boven het meer – Santa Caterina del Sasso
Dit 13e-eeuwse klooster dat aan de rotswand hangt herbergt indrukwekkende fresco’s.

13
Een molen, een villa en fresco’s – Cocquio en Arcumeggia
Een oude molen werd getransformeerd tot kunstmuseum; fresco’s en een prachtige barokke tuin maken het bezoek af.

14
Moderne kunst in een barokke omgeving – Villa Panza
Een Italiaanse graaf verzamelde uitmuntende moderne kunst die nu te bezichtigen is in zijn villa op een heuvel in Varese.

15
Barokke kruisgang – Sacro Monte
Hier komen de inwoners van Varese graag op zondag: een wandeling langs kapellen met levensgrote beelden.

Toeristische woordenlijst

Culinaire woordenlijst

Colofon

Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

1 Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Benvenuti – Welkom

Hoe mooi het Lago Maggiore is, ziet u het beste van bovenaf: het fjordachtige meer met de Golfo Borromeo en de vele eilandjes, de omliggende bergen en dalen. Rondom het Lago, zoals de inwoners van dit gebied het meer noemen, vindt u er talloze plekken waar u een geweldig uitzicht hebt op de omgeving. Voor andere plekken, met onvergetelijke panorama’s, moet u echter een behoorlijk stuk lopen. Onderweg hebt u de kans om het contrast te zien tussen de schoonheid van het landschap en de bedreiging daarvan door de moderne ‘beschaving’.

Ter oriëntatie

Een fantastische locatie

Het op een na grootste meer van Italië, het 66 km lange, 212 km² grote Lago Maggiore, grenst in het noorden aan het kanton Tessino, in het westen aan Piemont en in het oosten aan Lombardije. Het meer reikt van de zuidelijke Alpen over de Vooralpen tot de uitlopers van de Povlakte. De belangrijkste van de meer dan tachtig aanvoerrivieren is de Ticino, die bij Magadino in Tessino in het meer uitmondt en hem in Sesto Calende in het zuiden weer verlaat, om dan bij Pavia in de Po te stromen.

Adembenemende contrasten

Al eeuwenlang heeft het Lago Maggiore een bijna magische aantrekkingskracht op mensen. Ligt het aan de vele contrasten? Tussen bergen en rivieren, tussen afgelegen bergdorpjes en oevers met palmbomen, tussen woeste, verlaten gebieden en snelgroeiende steden, tussen traditie en moderniteit? Hoe het ook moge zijn: al meer dan tweehonderd jaar trekt het Lago schrijvers, kunstenaars en denkers, wereldverbeteraars en dromers, maar ook koningshuizen en filmsterren.

Geboren uit een gletsjer

Het Lago Maggiore dankt zijn ontstaan aan een gletsjer, die het meer heeft uitgeslepen en dalen heeft gevormd. Glaciale resten in de vorm van zwerfstenen die achter uitstekende rotsen bleven hangen, tonen aan dat de grootste ijsvlakte dateert van de laatste ijstijd. De heuvels en de kleine, ronde meertjes in het zuidoosten van het Lago hebben hun oorsprong in morenen.

Het bijzondere aan dit meer is het samenspel met de bergen, die een grote rol spelen in dit landschap. Hier geniet u het hele jaar door van uitzicht op met sneeuw bedekte bergpieken. Dit permanente contrast tussen de weidsheid van het water en de nabijheid van de bergen is niet alleen fascinerend voor ‘plattelanders’.

Centraal bij elk bezoek aan dit gebied staat de Golfo Borromeo ( C 6), met zijn betoverende eilanden en botanische tuinen.

Welke oever?

Het kanton Tessino aan de noordzijde van het meer is erg toeristisch en is prima ontsloten. Met het openbaar vervoer bereikt u zelfs de meest afgelegen dorpen in de bergdalen. De Zwitserse organisatiedrang is goed merkbaar. Hier wordt bijna overal Duits gesproken, omdat de meeste toeristen uit ‘Germanië’ komen.

Net over de grens met Italië gaat het er nog vrij Zwitsers aan toe, maar met elke kilometer naar het zuiden wordt het Italiaanser. Het verschil tussen beide oevers is dan ook groot.

Aan de beschutte Piemontese westoever, de sponda grassa (de vette oever), wedijveren toeristische, schilderachtige stadjes met prachtige villa’s en weelderige parken en tuinen om de gunst van de bezoekers. De Alpen in het noorden houden de koude wind en Atlantische stromingen tegen. Het gebergte in het westen, het Monte Rosa-massief, de op een na hoogste bergketen in Europa, zorgt ervoor dat het meer in de zomer warmte kan opslaan, om deze in de winter weer af te geven. Dit voorkomt grote temperatuurschommelingen.

De oostelijke Lombardische oever daarentegen, de sponda magra (de magere oever), is in het noorden eerder arm en leeg, zeer dunbevolkt en op plekken zelfs woest te noemen. Het zuiden wordt gekenmerkt door glooiende heuvels en morenemeren. De Varesotto is een rijke, toeristische maar nog niet erg ontsloten omgeving. In de talloze dorpjes wonen veel buitenlanders, omdat er in het JRC (gezamenlijk onderzoekscentrum van de EU) in Ispra ( D/E 8) wetenschappers uit alle Europese lidstaten werkzaam zijn. Voor hun kinderen werd ongeveer vijftig jaar geleden de Europese School in Varese ( H 8) opgericht.

Het Lago trekt ook veel natuurliefhebbers en mensen die graag wandelen en zwemmen. De regio is eveneens geschikt voor gezinnen met kinderen. Voor jongeren die op zoek zijn naar disco’s en uitgaansgelegenheden is het aanbod echter beperkt; daarentegen zijn er wel veel golfbanen, die grote aantallen golfers trekken.

Zandstranden

De breedste zandstranden bevinden zich in Tessino langs de rivieren de Ticino, Verzasca en Maggia. Hier bevinden zich ook de grootste campings, waar u ook een caravan of huisje kunt huren. Aan de Italiaanse oever liggen de breedste zandstranden op de Piemontese westoever bij Cannobio ( F 3) en Verbania ( D 6) en aan de Lombardische kant bij Maccagno ( F 4). Verder bestaat de oever voornamelijk uit kiezels en rotsen.

Zomerprogramma

Het loont zeker de moeite om bij het toeristenbureau de activiteitenkalender van de afzonderlijke dorpjes op te vragen, omdat ’s zomers aan het meer heel wat af wordt gevierd. In de aanloop naar het seizoen vinden er elk voorjaar rondom het meer talloze camelliatentoonstellingen plaats. De mooiste bloemen zijn te zien in Locarno ( G 1), Cannero ( E 4) en Pallanza ( D 6). Voor wie Italiaans spreekt, zijn er diverse literatuurfestivals, lezingen door schrijvers, congressen, filmvoorstellingen, fototentoonstellingen en concerten. Vanaf eind juli barst het vuurwerk rondom het meer in volle kracht los.

Kennismaking, het Lago Maggiore in cijfers

Geliefde bestemming voor vakantie of een tweede woning

Het Lago Maggiore heeft meer te bieden dan zwemplezier, vooral de doorlopende wisselwerking tussen bergen en water. Daarbij komt nog een unieke mix van cultuur en exotisch aandoende natuur, wat verklaart waarom al meer dan tweehonderd jaar mensen vanuit noordelijker gelegen gebieden hiernaartoe reizen. Veel rijken uit Milaan hebben een tweede huis aan dit meer.

Het hele jaar door is het meereen bezoek waard

Niet alleen in het voorjaar, met zijn betoverende bloesems en de ongelooflijke, kleurige bloemenpracht, en de zomer, waarin het heerlijk genieten is in en op het water, is dit een fijne vakantiebestemming. Ook in de andere jaargetijden, wanneer er wat minder toeristen zijn, is het hier prachtig. De herfst is een periode vol culinaire festiviteiten, zoals Castagnate, een feest waarbij kastanjes uit de omliggende bossen worden gepoft, het Festa della Zucca, waarbij de pompoen centraal staat, en diverse winterfeesten in Tessino. In de wintermaanden zijn de belangrijkste bezienswaardigheden dan wel gesloten en is het meer te koud om in te zwemmen, maar bij mooi weer kunt u zeker nog genieten van de prachtige natuur. De bergen glinsteren in het zonlicht en het water is donker en diep.

Plantenwereld

De parken en botanische tuinen aan het Lago zijn door hun rijkdom aan zeldzame planten een echte toeristische trekpleister. Dankzij het milde ‘camelliaklimaat’ gedijen hier citroenen en olijven, magnolia’s, azalea’s en rododendrons. Niet alleen voor botanici fascinerend zijn de vele geacclimatiseerde exotische planten. Daarbij komt nog dat veel botanische tuinen in een adembenemend mooie omgeving liggen (bijvoorbeeld Isola Bella, Isola di Brissago). En is het weer een keer niet zo mooi als in de fotoboeken, troost u dan met de gedachte dat ook camellia’s zo nu en dan genieten van een fris buitje.

Aan het Lago Maggiore kunt u ook goed planten kopen . Vooral op de westoever zijn veel vivai, kwekers, te vinden. Bij de grens kunt u om een lijst vragen met planten die u zonder problemen mee naar huis mag nemen.

De afgelopen tien jaar is de spontane vegetatie rondom het Lago Maggiore veranderd. De kastanje, die hier honderden jaren lang het ‘brood der armen’ leverde, wordt steeds meer verdrongen door zowel inheemse als exotische groenblijvende bomen.

De grote volksverhuizing in de 19e eeuw

De aanleg van de Passe del Sempione, de Semplonpas, en de Simplonlinie, een spoorlijn, betekende het begin van de toeristische ontwikkeling van het Lago. Er werden statige villa’s met prachtige tuinen en grote belle-epoquehotels gebouwd. Deze trokken in het begin vooral gasten uit Engeland, Rusland en Frankrijk.

Terwijl aan de rand van het meer steeds meer luxueuze woningen werden gebouwd, stroomden de arme dalen in de 19e eeuw leeg; veel Italianen emigreerden. Pas sinds een paar decennia is er weer sprake van een lichte opleving.

Wat enorm opvalt, is de aanwezigheid van grote landhuizen in kleine afgelegen dorpjes. Deze huizen werden gebouwd door bewoners die aanvankelijk hun moederland moesten verlaten, op zoek naar werk. Een aantal hiervan keerde rijk terug en bouwde in hun geboortedorp hun palazzi.

Architectuur

Aan de oever van het Lago Maggiore staan oude kastelen en burchten, zoals het Rocca in Angera, dat een poppen- en speelgoedmuseum huisvest. Er zijn talloze romaanse kerken met torens die tot ver in de omgeving te zien zijn, van binnen vaak klein maar versierd met prachtige, vaak pas recentelijk blootgelegde fresco’s. Veel kerken staan buiten de dorpen, meestal met uitzicht op het meer. De oudste kerken stammen uit de 12e eeuw, en worden al vermeld in een bul van paus Innocentius II. De kostbaarste oude fresco’s zijn te bewonderen in het Rocca di Angera, in de Mater Misericordia (Collegio Papio) gelegen in Ascona en in de Madonna di Selva in de stad Locarno.

De meeste kerken alsook een aantal pronkerige villa’s werden ‘pas’ in de barok gebouwd. De belangrijkste bloeiperiode voor de architectuur op de Italiaanse westoever kwam met de jugendstil, die niet alleen zijn sporen achterliet in villa’s en hotels. Veel aanlegplaatsen voor boten zijn speels versierd met smeedijzer. Die stijl is ook weer terug te vinden in een aantal treinstations, zoals dat van Arona, waar ooit de legendarische Oriënt Express halt hield. In de omgeving van Locarno en Ascona kwam het toerisma pas later op gang. Al voor de Tweede Wereldoorlog lieten rijke Duitsers hier door beroemde architecten op de berghellingen prachtige huizen bouwen. Na de Tweede Wereldoorlog vond er een echte bou-explosie plaats.

De berg trekt

Steeds meer mensen trekken de bergen in, ook omdat het dankzij goede wegen, kabelbanen en zelfs helikopters (echt waar!) steeds gemakkelijker wordt om de meest afgelegen plekken te bereiken. Niet ver van het Lago zijn er behalve eenvoudige routes ook moeilijk toegankelijke, maar fascinerende wandelpaden te vinden. De natuur staat hier centraal; in plaats van het decor is het de hoofdrolspeler. U loopt niet met de voeten, maar veeleer met uw ogen, niet alleen omdat u altijd op moet letten waar u uw voeten neerzet (dat natuurlijk ook), maar veeleer omdat de omgeving zo sprookjesachtig mooi is.

Musica

Het muziekprogramma is breed en divers. Het beroemdste muziekfestival is de Settimane Musicali in Stresa, maar ook de Settimane Musicali in Ascona, Ticino Musica en diverse orgelfestivals bieden een interessant programma aan optredens. Het belangrijkste jazzfestival, met muzikanten van over de hele wereld, is het JazzAscona New Orleans and Classics.

Ecomusei

De naam Ecomusei is een overkoepelende term voor bijzondere, thematische musea in de regio, die allemaal de geschiedenis van de directe omgeving vertellen en laten zien. Voorbeelden van zogenoemde ecomusei zijn het Museo dell’Ombrello in Gignese, het Museo Etnografico e dello Strumento Musicale a Fiato in Quarna Sotto aan het Ortameer, het Fondazione Museo Arti e Industria ‘Forum’ in Omegna, maar er zijn er nog veel meer. Meer informatie over ecomusei is verkrijgbaar in de musea zelf.

Vis

Tot zo’n veertig jaar geleden leefde men aan het Lago Maggiore vooral van de visvangst. Tegenwoordig zijn er nog maar weinig beroepsvissers. Maar ook op dit vlak verandert er veel. Dankzij de slowfoodbeweging zijn in vergetelheid geraakte vissoorten, recepten en tradities weer herontdekt en neemt de vraag naar deze gerechten toe. Steeds meer restaurants hebben vis uit het meer op het menu staan.

Steen, marmer en graniet

Veel bouwmateriaal komt al honderden jaren uit de steengroeven rond het Lago Maggiore. Het beroemdste marmer komt uit de marmergroeven bij Candoglia, waarmee de Dom van Milaan is gebouwd, en die bij Baveno, met het roze marmer. Ook wordt er veel wit en grijs graniet en gneis gewonnen, terwijl ook in Tessino bij Peccia in het Vallemaggia marmer te vinden is. Dit marmer gebruikte Mario Botta samen met grijs gneis voor de bouw van de San Giovanni in Mogno. In Tessino zijn oude huizen en daken bedekt met grijs leisteen. De groeven rijten diepe wonden in de bergen, maar gelukkig zijn er plannen om de natuur weer zijn gang te laten gaan – ook al is het tot nu toe alleen nog op papier.

Milieu

Wie op of aan het water verblijft, kan in de zomer met de boot overal komen. Verlaat u het meer echter, dan hebt u aan de Italiaanse kant helaas toch vaak een auto nodig. De smalle wegen langs de oever zijn erg mooi, maar het verkeer is er zeer druk en fietsen is hier geen pretje.

De afgelopen jaren wordt er veel aan gedaan om landbouwproducten die bijna in de vergetelheid zijn geraakt weer te herintroduceren en de lege bergdorpjes weer te bevolken. Er zijn bijvoorbeeld mensen die geiten houden en behalve kaas van koemelk ook geitenkaas maken; ook zijn er steeds meer imkers die heerlijke honing produceren. Een ander typisch streekproduct is worst, vooral uit het Val d’Ossola. Kies niet alleen in de winkel maar vooral ook in restaurants voor streekproducten, zoals kaas (Bettelmatt uit het Val Formazza), worst uit het Val d’Ossola, geitenkaas uit de dalen ten noorden van Luino en Tessino en honing uit de regio rondom het Lago, wijn uit Tessino en Angera, en Brutti e Buoni – een heerlijk kruimelig gebak van eiwit en amandelen – uit Gavirate en omgeving.

Ambachtelijke kunst vindt u in de dalen in Tessino, het Val Strona is beroemd om zijn houtsnijwerk (Pinokkio) en keukenapparatuur van ontwerpers als Alessi vindt u in Crusinallo bij Omegna.

Feiten en cijfers

Ligging: het op een na grootste, fjordachtige meer van Italië (66 km lang, met een oppervlakte van 212 km²) ligt eigenlijk voor een vijfde in Zwitserland. De westoever ligt in Piemonte en de oostoever in Lombardije.

Diepste punt: 372 m.

Aanvoer: er zijn meer dan tachtig aanvoerrivieren. De grootste is de Ticino, die op de Magadinovlakte in Tessino uitmondt in het meer en deze in Sesto Calende weer verlaat.

Klimaat: het insubrische klimaat betekent dat de winters mild zijn (3-7 °C) en dat de temperatuur in de zomer nooit te hoog is (22-30 °C). In de zomer kan het hevig onweren en in de herfst zijn stortregens geen uitzondering.

Steden: de grootste steden zijn in Zwitserland Locarno, in Lombardije Luino en Sesto Calende, en in Piemonte, Verbania en Arona.

Geschiedenis, heden, toekomst

Van de prehistorie tot de middeleeuwen

Nadat de grote ijsvlakte was teruggeweken, werd het gebied rondom het meer al in het neolithicum bewoond. Van de 9e tot de 5e eeuw v.Chr. ontwikkelde zich hier de Golaseccacultuur (zie blz. 88). Vanaf ongeveer 500 v.Chr. vestigden zich de Liguriërs, Umbriërs, Etrusken en later ook keltische stammen en Galliërs (Insubriërs en Lepontijnen) in Lombardije en in het huidige Tessino.

De eerste Romeinen arriveerden in de 2e eeuw v.Chr. Ze bewerkten het land, legden wegen aan en bouwden dorpen rondom het meer, dat ze verbanus lacus noemden. Angera en Locarno werden belangrijke handelscentra. Met de val van het Romeinse Rijk in de 4e eeuw n.Chr. begon vooral vanuit Orta de verspreiding van het christendom.

Na de val van het West-Romeinse Rijk werd het gebied regelmatig binnengevallen door Germaanse stammen, Bourgondiërs, Longobarden, Franken en Karolingen. Deze volken verwoestten grotendeels wat de Romeinen hadden achtergelaten. Wat door ons de Grote Volksverhuizing wordt genoemd, zien de Italianen als barbaarse invallen.

Feodale tijd, bloei en handel

Vanaf de 11e eeuw ontstonden kleine signorie (heerschappen). Er werden romaanse kerken en burchten gebouwd, waaromheen dorpjes ontstonden. De 12e eeuw was een bloeitijd voor de wolproductie en voor leerlooiers en ververs. Het hout uit de zijdalen werd over het meer en de Ticino, en vanaf de 13e eeuw over de Naviglio, naar Milaan getransporteerd. Aan het eind van de 13e eeuw kwam de familie Visconti aan de macht, na een lange strijd tegen de Torriani (zie de fresco’s in de Burcht van Angera, blz. 97). Ook het marmer voor de Dom van Milaan werd vanaf dat moment vanuit de steengroeven bij Candoglia over het water naar Milaan vervoerd.

In 1439 stond Filippo Maria Visconti een aantal van zijn torens af aan Vitaliano Borromeo. De familie Borromeo, die ook nu nog grote landerijen, de Borromeïse eilanden en het Rocca di Angera in bezit heeft, behield haar macht ook onder de Sforza en later onder de heerschappij van de Spanjaarden. In de 17e en 18e eeuw maakte de regio opnieuw een economische bloei door, mede dankzij ontwikkelingen in de mechanica en chemie.

Naar een verenigd Italië

Het land werd vanaf het begin van de 16e eeuw tot 1860 grotendeels door buitenlandse heersers bestuurd; eerst de Spanjaarden, daarna de Oostenrijkers, wier heerschappij van 1800 tot 1815 kort werd onderbroken door Napoleon. Het verlangen naar een verenigd Italië werd steeds groter. In 1848 kwam het in Milaan, het centrum van het Risorgimento (de eenwordingsbeweging), tot bloedige opstanden tegen de buitenlandse overheersers. Garibaldi landde in Luino en leverde fel strijd met de Oostenrijkers. In 1861 werd Italië een eenheidsstaat.

Wisselende heersers in Tessino

Door zijn ligging aan de voet van de Alpen was Tessino een belangrijk gebied. Como en Milaan heersten er tot 1513, toen het in handen kwam van het Eedgenootschap, een alliantie tussen de staatjes Uri, Schwyz en Unterwalden.

De 16e eeuw was voor Locarno een rampeeuw. Tijdens de contrareformatie werden in 1555 de protestanten, onder wie ook oude patriciërsfamilies, die belangrijk waren voor de koopkracht, gedwongen om Locarno te verlaten; dertig jaar later brak de pest uit. Onder Napo-leon werd Tessino in 1803 een afzonderlijk Zwitsers kanton.

Aan het begin van de 20e eeuw kwamen de wereldverbeteraars en dromers, in de jaren 30 de jetsetters en rond 1950 grote groepen Duitsers, die hier hun Italiaanse droom wilden verwezenlijken.

Ontwikkeling van infrastructuur

Tessino was, tot de opening van de Gotthardspoorlijn in 1882, in de wintermaanden bijna helemaal afgesloten van de rest van Zwitserland. De Simplonlijn, veerdiensten op het Lago Maggiore en de spoorlijn zorgden in de tweede helft van de 19e eeuw voor een verschuiving van industrie naar handel, vooral in de regio rond Intra en Laveno.

In oktober 1925 werd Locarno internationaal beroemd toen hier Stresemann, Chamberlain, Briand en andere staatslieden samenkwamen om een vredesverdrag te tekenen.

Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog ontstond er steeds meer openlijke resistenza (weerstand) in Noord-Italië, wat ertoe leidde dat de partisanen tussen 10 september en 22 oktober 1944 hier de zelfstandige republiek Ossola oprichtten.

Bouwgolf, crisis en nieuw toerisme

In de dalen rondom het meer konden de boeren met landbouw en veeteelt amper in hun levensonderhoud voorzien. Pas met de toeristen kwam ook de welvaart. Vooral in Tessino werd in de 20ste eeuw enorm gebouwd, wat veel Duitse kopers trok. Lange tijd leek het erop alsof de groei rondom het meer geen grenzen kende. Toch raakten aan het eind van de jaren 90 steeds meer luxueuze hotels in de problemen en moesten ze hun deuren sluiten of werden ze omgebouwd tot luxeappartementen. Het nieuw leven inblazen van het toerisme lijkt een van de succesvolste manieren om uit de crisis te geraken.

Overnachten

Algemeen

Rondom het Lago Maggiore liggen er accommodaties in alle prijsklassen. In Tessino, dat de Italiaanse charme combineert met Zwitserse precisie, en op de Piemontese oever, de sponda grassa, is het aanbod groter en over het algemeen beter dan op de Lombardische oever. Maar ook daar zijn voldoende kamers te vinden en ook is er een aantal prima adressen in de wat minder toeristische gebieden.

De toeristische structuur rond het Lago Maggiore weerspiegelt over het algemeen nog die van het toerisme van vroeger, omdat bijna alle hotels en andere accommodaties familiebedrijven zijn.

Hotels

Aan het Lago Maggiore zijn er hotels in alle prijscategorieën te vinden. U kunt in Tessino en in Piemonte verblijven in een vorstelijke residentie of in een eenvoudig familiepension. Over het algemeen liggen de prijzen hier echter vrij hoog. Ondanks de vele hotelbedden is het voor de zomervakantie noodzakelijk om ver van tevoren te reserveren, omdat u anders het risico loopt nergens terecht te kunnen. Buiten het hoogseizoen is het vinden van accommodatie meestal geen probleem. In de winter zijn echter veel hotels gesloten.

Campings

Aan het Lago Maggiore vindt u veel goed uitgeruste campings. In Tessino zijn de meeste campings te vinden in de omgeving van Tenero, aan de monding van de Ticino, met prachtige stranden waar u heerlijk kunt zwemmen. Ook in de Vallemaggia zijn mooie campings.

Aan de Italiaanse zijde is het prima kamperen bij Cannobio, Feriolo en Fondotoce. Hier vindt u brede zandstranden, mooie speelweides en gezellige barbecueplaatsen. Op de oostelijke oever kunt u eveneenskamperen. Geliefd zijn hier vooral de campings bij Maccagno, waar ook een driesterrencamping te vinden is. De campings aan de Italiaanse kant verhuren vaak huisjes of caravans; deze bieden wat meer comfort dan een tent, wat zeker van pas komt als u dit gebied bezoekt wanneer het wat kouder is en regent.

Vakantiewoningen

Het aanbod aan appartementen en vakantiehuisjes is niet alleen beperkt tot de grotere toeristische centra, maar ook in het achterland zijn er veel te vinden. Erg geliefd bij buitenlandse toeristen zijn de rustici in de dalen van Tessino, de met veel liefde gerestaureerde oude stenen huisjes.

Eveneens aan de Italiaanse kant zijn er in de bergen hutten van de CAI (Club Alpino), waar u kunt overnachten. Vakantiehuizen zijn vooral voor gezinnen een goedkoper alternatief voor een verblijf in een hotel. Meer informatie over het aanbod is verkrijgbaar bij het toeristenbureau. Ook op internet zijn voldoende vakantiehuisjes te vinden en te boeken, zoals op www.casamundo.nl, www.homeaway.nl en www.vacanceselect.nl.

Jeugdherbergen

Het aanbod aan jeugdherbergen bij het Lago Maggiore is enigszins karig. Aan de Italiaanse kant van het meer is er alleen in Pallanza een grote jeugdherberg, in Besozzo een kleine jeugdherberg en nog een in Cicogna/Val Grande, terwijl er in Tessino meerdere zijn, zoals Palagiovani in Locarno of het Ostello La Genziania in Indemini in de Val Vedasca. Daarnaast zijn er wel meer groepsaccommodaties in de kleinere dalen en in de bergen.

Prijsniveau

Het Lago Maggiore was en is in de zomer een zeer geliefde vakantiebestemming. Dat wordt zeker ook weerspiegeld in de prijs die u voor een overnachting moet betalen. Net als in veel andere toeristische gebieden in Italië zijn de prijzen de afgelopen jaren aanmerkelijk gestegen. Over het algemeen geldt: uitzicht op het meer kost geld! Kamers die uitkijken op het Lago Maggiore zijn beduidend duurder dan kamers met uitzicht op de tuin of op de bergen. Daarnaast geldt ook dat hoe verder u bij het meer vandaan bent, hoe goedkoper de kamers zijn. Maar zelfs als u niet direct aan het meer verblijft, hebt u vaak een prachtig uitzicht op het Lago Maggiore en de omgeving, omdat de hotels en accommodaties hoger in de bergen liggen. In de winter biedt een aantal hotels in Tessino kamers aan tegen de helft van de prijs .

Bed and Breakfast

Deze accommodatievorm wordt in Italië steeds populairder. Er zijn B&B’s in alle stijlen en prijscategorieën. Vaak zijn ze niet echt goedkoper dan een hotel of pension. Meer informatie is verkrijgbaar bij het plaatselijke toeristenbureau of op internet: bijvoorbeeld op www.bedandbreakfast.it of www.bbinitalie.nl.

Agriturismo

Agriturismo kan in Italië niet eenvoudig worden vertaald met ‘vakantie op de boerderij’, omdat de term op veel manieren kan worden geïnterpreteerd. Er zijn boerderijen waar u alleen kunt overnachten, maar ook waar de boerin u van harte welkom heet in de keuken om een hapje mee te eten. Vaak zijn het geen boerderijen, maar gewoon huizen die in een landelijke omgeving liggen.

Veel ‘agriturismo’-boeren verkopen uitsluitend hun eigen producten. In dat geval is er dus eerder sprake van ecotoerisme of biotoerisme.

Road to Wellness

Road to Wellness is een netwerk van hotels tussen Varese, de westelijke oever van het Lago Maggiore en Zwitserland, bij Chiasso en Mendrisio. Het biedt elektrische fietsen met GPS aan, gratis vervoer van uw bagage tussen hotels onderweg en technische ondersteuning wanneer u problemen hebt met uw E-bike.

Meer informatie (in het Engels) en een lijst van deelnemende hotels en B&B’s vindt u op de website www.roadtowellness.eu.

Prijsaanduidingen in deze gids

De prijzen die in deze gids worden genoemd zijn de prijzen voor een tweepersoonskamer in het hoofdseizoen, dat aan het Lago Maggiore meestal duurt van Pasen tot oktober. Waar twee prijzen worden gegeven, zijn deze voor verschillende typen kamers (zoals met of zonder uitzicht op het meer, met of zonder balkon, groot/klein enzovoort) of gaat het, afhankelijk van het seizoen, om een minimum- en maximumprijs. Vaak kunt u met het hotel onderhandelen over een andere prijs.

Eten en drinken

Trends

Aan het op één na grootste meer in Italië is duidelijk sprake van verschillende keukens in de drie afzonderlijke regio’s. Op de Piemontese oever is de invloed van de Franse keuken duidelijk merkbaar, terwijl er in Lombardije eerder stevig en ‘bourgondisch’ wordt gegeten. In Tessino vindt u een combinatie van zowel Italiaanse als Zwitserse invloeden. De elegante restaurants hier serveren internationale gerechten.

Rondom het meer zijn de meeste restaurants familiebedrijven. Het aantal vrouwen dat hier als chef-kok in de keuken staat, wordt steeds groter. Gelukkig zijn er ook steeds meer restaurants die de lokale, verse producten weten te waarderen en die gerechten met biologisch verbouwde ingrediënten op de kaart hebben staan. Pasta fresca, verse deegnoedels, zijn in de meeste gevallen zelfgemaakt. Dit betekent wel dat u er wat meer voor betaalt dan voor het gebruikelijke menu turistici, maar het is zeker belangrijk om deze trend bewust te steunen.

De Noord-Italiaanse keuken is in tegenstelling tot die in Zuid-Italië, waar veel met olijfolie wordt gekookt, een keuken van boter en room. Langs het meer en de rivieren worden veel visgerechten bereid – het liefst met verse vis uit het eigen Lago Maggiore. In de dalen in Tessino is vaak forel verkrijgbaar.

Lokale producten

Vroeger heerste er grote armoede in de dalen. Veel oude mensen kunnen u uitgebreid vertellen over de tijd dat het feest was wanneer ze met kerst een mandarijn kregen. Tegenwoordig staan weer veel voedingsmiddelen uit vroeger tijden op het menu die tot de beste van de regio behoren, zoals polenta, een van maïsmeel gemaakt bijgerecht voor bij wild- en vleesgerechten. Polenta is ook erg lekker gewoon met kaas en boter.

Ook kastanjes worden veel in recepten verwerkt. Dit ‘brood van de armen’ werd vroeger gedroogd in de drooghuizen. Tegenwoordig worden er de heerlijkste gerechten en taart van gemaakt, zoals gnocchi di castagne, marrons glacés en het met slagroom bedekte monte bianco, een heerlijk, maar calorierijk nagerecht.

Ook belangrijk zijn de paddenstoelen, en dan vooral eekhoorntjesbrood, die in de herfst, net als wild, niet op het menu mogen ontbreken.

Verder kan men niet zonder rijst, vooral omdat het grootste rijstgebied van Europa, in de Povlakte, zo dichtbij ligt. Er zijn enorm veel soorten risotti. Zelfs in Tessino wordt voor carnaval traditiegetrouw de saffraangele risotto alla milanese gegeten.

Uit de bergdorpjes komt de fijne, vaak in olie ingelegde geitenkaas (formaggini).

Van de bloemen van de acacia’s, lindebomen en kastanjes destilleren bijen en imkers een heerlijke aromatische honing .

De Grotti van Tessino

In Tessino kunnen de grotti zich verheugen op veel gasten: van oorsprong waren dit in de rotsen uitgehouwen kelders, die in de 19e eeuw werden verbouwd tot herbergen en cafés. In de zomer kunt u hier buiten eten aan stenen tafels onder de grote, schaduwrijke bomen, blauweregen of druivenranken, in de winter zit u lekker warm binnen bij de openhaard. In de grotti worden vooral traditionele gerechten en producten uit Tessino geserveerd: kaas, salami, brood, polenta, vlees en in de herfst paddenstoelen, met natuurlijk een glas wijn uit de regio (merlot) of uit Piemonte.

Uit eten

In de regel zijn de restaurantkeukens geopend van 12 tot 14 en van 19.30 tot 22 uur. In het zomerseizoen zijn de openingstijden vaak ruimer: dan kunnen in veel restaurants gasten ook laat in de avond nog terecht voor een warme maaltijd. In Italië betaalt u behalve voor de gerechten ook voor pane e coperto, voor het brood en de tafeldekking, of u nu wel of niet iets uit het broodmandje eet. Wel wordt het mandje zonder extra kosten steeds aangevuld als het leeg is.

De in dit boek aangegeven prijzen zijn de gemiddelde prijzen voor een driegangenmenu (antipasto of primo, secondo en dolce) zonder drankjes.

Italianen investeren geld en tijd in hun eten. Snackwagens en fastfoodrestaurants zult u hier dus niet vaak zien. In veel cafés kunt u een klein hapje eten, bijvoorbeeld een kunstig klaargemaakt en rijkelijk belegd broodje. Voor zowel de Italiaanse als Zwitserse toprestaurants betaalt u ook topprijzen. ’s Middags zijn veel restaurants goedkoper dan ’s avonds .

Wijn

De beroemdste Piemontese wijnen komen uit de regio’s Langhe en Monferrat, maar bijna overal in Piemonte wordt wijn verbouwd en gebotteld. Het dichtstbijzijnde wijngebied in de buurt van het Lago Maggiore is Ghemme, dat ongeveer 20 km ten zuidwesten van Arona ligt. Ook uit Tessino komen zeer goede wijnen. Hier wordt vooral merlot, maar ook witte wijn geproduceerd. U kunt diverse wijnhuizen bezoeken, bijvoorbeeld Delea in Losone in de Via Zandone, 11. Van buiten ziet dit wijnhuis er niet echt indrukwekkend uit, maar zodra u binnenstapt, het kleine museum hebt bezichtigd en de gistende wijn ruikt en proeft, vergeet u de industriële omgeving en hebt u alleen nog maar oog voor de wijn zelf. Ook in Tessino wordt, dankzij de toenemende realisatie van het belang van ecologische teelt, de kwaliteit van de wijn steeds beter. De eenvoudige huiswijn heet vino della casa of vino sfuso en is vaak verrassend lekker.

Italiaanse maaltijden

In tegenstelling tot Nederland is in Italië het prima colazione, het ontbijt, nog steeds maar een zeer kleine maaltijd. Veel mensen drinken ’s ochtends vroeg in een bar alleen een kopje espresso of een cappuccino, waarbij ze soms een koekje of brioche of een cornetto eten.

’s Middags wordt er tijdens de lunch meer gegeten: een primo en/of secondo (piatto del giorno is het dagmenu). Echt uitgepakt wordt er door de Italianen bij het avondeten, wanneer altijd een voor- en nagerecht op tafel komen. Bij het eten drinken de Italianen wijn en/of mineraalwater.

De circolo

In veel dorpjes is er een circolo, een eenvoudige kroeg waar de mannen uit het dorp onder het genot van een glas wijn zitten te kaarten of buiten boccia spelen. Hier kunt u meestal ook eenvoudig, maar goed en betaalbaar eten , bijvoorbeeld in Cerro, Via Buonarotti 18, tel. 0332 66 73 14 of in Monvalle, Gal de Fer Via IV. Novembre 17, tel. 0332 79 96 85 of in Miralago in Ghiffa, tel. 0323 598 88.

Praktische informatie

Reizen naar het Lago Maggiore

Met het vliegtuig

De dichtstbijzijnde grote luchthavens zijn die van Milano-Malpensa en Milano-Linate. Vanuit diverse Nederlandse luchthavens gaan er directe vluchten naar Milaan. De luchthaven Bergamo-Orio al Serio, op ongeveer 50 km ten oosten van Milaan, wordt o.a. bediend door Ryanair. Met een tussenstop in Zwitserland kunt u vliegen op Lugano-Agno (tel. 091 610 11 11). De luchthavens van Lugano en Malpensa zijn met elkaar verbonden door een shuttledienst. Locarno in Tessino beschikt over een klein vliegveld voor particulier vliegverkeer.

Met de trein

Treinen vanuit het noorden reizen over de Gotthardspoorlijn via Bellinzona. Om verder te reizen naar Locarno, Ascona en Luino moet u hier overstappen. Het zuiden van het Lago Maggiore bereikt u eenvoudiger via Milaan. Vanaf de Simplonlijn rijden er treinen via Domodossola vanaf Verbania langs het meer. Zie voor meer informatie de website van de Zwitserse en Italiaanse spoorwegen: www.sbb.ch en www.trenitalia.com.

Met de auto

U bereikt het gebied rond het Lago Maggiore via de Gotthard- of Bernardinotunnel. Een langere, maar ook erg mooie route is over de Lukmanierpas. In Zwitserland is het verplicht de groene kaart in de auto bij u te hebben. Ook hebt u een Autobahnvignet nodig (een jaar lang geldig, kosten CHF 40). Dit vignet kunt u kopen bij de grensovergangen of bij tankstations net voor de grens. Benzine is in Zwitserland goedkoper dan in Italië; diesel is ongeveer even duur.

Douane

Inwoners van de Europese Unie zijn verplicht een geldig paspoort of een identiteitskaart bij zich te dragen. Ook baby’s en kinderen moeten een eigen reisdocument hebben. Voor Italië gelden de gebruikelijke Europese invoer- en exportregelingen, voor Zwitserland gelden beperkingen. Neemt u uw huisdier mee, dan moet het gechipt zijn; ook hebt u voor het huisdier een internationaal inentingsbewijs nodig.

Reizen rond het Lago Maggiore

Met de trein

Van Bellinzona rijden er regelmatig treinen naar Locarno, dat weer via de Centovallispoorlijn verbonden is met Domodossola en vanwaar u naar Milaan kunt reizen (via Luino-Laveno). De nieuwe treinverbinding van ‘Tilo’ loopt vanaf Cadenazzo via Laveno naar de luchthaven Milaan-Malpensa. De lijn Milaan-Simplon via Domodossola loopt vanaf Sesto Calende tot aan Verbania langs het meer. Meer informatie op de websites: www.trenitalia.it en www.sbb.ch. De trein in Italië is goedkoper dan bij ons. Als u bijvoorbeeld een uitstapje naar Milaan wilt maken, is het aan te raden de trein te nemen .

Tessino per bus

De Zwitserse plaatsen zijn over het algemeen, als u er niet met de trein kunt komen, goed te bereiken met de bus. Vaak is het handig een kortingskaart of kaartje waarmee u gedurende een langere periode kunt reizen aan te schaffen. Meer informatie hierover is verkrijgbaar bij de toeristenbureaus en de treinsta-tions in Zwitserland.

De dalen zijn het hele jaar door goed bereikbaar met de gele bussen van de postdienst, die in weer en wind naar de verste uithoeken rijden, of de blauwe FART-bussen vanuit Locarno. FART: in Locarno bij het treinstation, tel. 091 751 87 31, www.centovalli.ch. Dienstregelingen zijn verkrijgbaar bij de toeristenbureaus, postkantoren en bus- en treinstations.

Italië per bus

In beide regio’s zijn er diverse particuliere busondernemingen die u langs het meer van de ene plaats naar de andere kunnen vervoeren. In bijna alle plaatsen aan het meer zijn bushaltes. Informatie over de dienstregeling is verkrijgbaar bij het plaatselijke toeristenbureau. Kleinere, afgelegen plaatsen in de bergen zijn echter lastiger met de bus te bereiken.

Alibus: openbare bus op aanvraag vanaf Malpensa naar Verbania. U moet de bus ’s ochtends voor 11 uur bestellen. Tel. 03 23 55 21 72, www.safduemila.com, vanaf Verbania € 11,50, vanaf Stresa € 9, vanaf Arona € 5,50.

Met de boot

Navigazione del Lago Maggiore, Viale Baracca 1, Arona, tel. 03 22 23 32 00, www.navlaghi.it. De kaartjes zijn duur; het is daarom goedkoper om de Holidaycard aan te schaffen . Voor € 83 (kinderen van vier tot elf jaar € 42) kunt u een weeklang gebruikmaken van de veerdiensten (een driedagenkaart voor volwassenen bedraagt € 65, voor kinderen € 33). Meer informatie kunt u verkrijgen via het gratis telefoonnummer 800 55 18 01, dag. 8.30-19 uur (alleen vanuit Italië).

Het hele jaar varen er autoveerboten tussen Intra en Laveno (in de spits om de 20 min.; auto tot 3,50 m € 7,80, tot 4,5 m € 9,80, vanaf 4,5 m € 12,80, incl. bestuurder, daarna € 3,40 per persoon). In de zomer zijn de grote plaatsen aan het Lago Maggiore per veerboot met elkaar verbonden. Vanuit Stresa, Pallanza en Baveno kunt u de boot naar de Borromeïse eilanden nemen (kaart verkrijgbaar bij de toeristeninformatiebureaus).

Er zijn ook allerlei rondvaartmogelijkheden. Wilt u met de draagvleugelboot, dan moet u dat van tevoren boeken. De boot is weliswaar erg snel, maar u zit binnen en ziet amper iets van het landschap. Op woensdagen vertrekken er in verband met de weekmarkt extra boten naar Luino. Reserveer op tijd uw plekje! Ook andere markten in Italië zijn vanuit Zwitserland met de boot goed te bereiken.

Daarnaast zijn er diverse avondcruises te boeken, waarbij u aan boord kunt eten. Extra romantisch is een rondvaart over het Lago Maggiore in de gerestaureerde raderboot ‘Piemonte’ uit 1929! Deze en andere boten zijn ook voor feesten en partijen te huur.

Midden oktober tot eind maart varen er alleen boten van Angera naar Arona, vanuit Stresa via Isola Bella, Isola dei Pescatori, Baveno en Pallanza naar Intra, van Cannero naar Luino tot aan Cannobio en van Locarno naar Magadino.

Met de boottaxi

Een snelle en directe manier om over het meer uw eindbestemming te bereiken is de boottaxi.

Ennio Taxi Boat: op de Lombardische oever, tel./fax 03 31 93 13 01, mobiel 33 96 30 82 22, enniotaxiboat@lagomaggiore.net, vanaf Laveno. Ennio spreekt ook Duits en weet alles over het meer. Vaart ook ’s avonds.

Taxi Banano: tel. 03 23 78 81 12, mobiel 0039 98 34 33 22, www.taxibanano.com vanaf Cannero en Cannobio.

Met de auto

Hoewel in Zwitserland het openbaar vervoer erg goed is, hebt u in Italië nog vaak een auto nodig. Rondom het meer en in de omliggende dorpen zijn de wegen deels goed, maar soms zijn ze erg smal en bochtig. In de zomer is het dringen om een parkeerplekje; houdt u in de grotere plaatsen rekening met file.

Huurauto: rondom het Lago Maggiore kunt u op veel plekken een auto huren (autonoleggio); behalve de grotere namen zijn er ook lokale verhuurbedrijven.

Taxi: vanaf Laveno, Leggiuno: De Ambroggi Carlo: tel. 34 87 22 42 82

Feestdagen

1 januari: nieuwjaarsdag (capodanno)

6 januari: Driekoningen (epifania)

Voorjaar: paaszondag/paasmaandag

25 april: Dag van de bevrijding van het fascisme in Italië (liberazione)

1 mei: Dag van de arbeid (festa del lavoro)

15 augustus: Maria-Hemelvaart (ferragosto)

1 november: Allerheiligen (ogni santi)

8 december: Maria Onbevlekte Ontvangenis (immacolata concezione)

25 december: Kerstmis (natale)

26 december: S. Stefano

Extra feestdagen in Tessino

19 maart: S. Giuseppe

mei/juni: Pinksteren (corpus domini)

29 juni: S. Pietro e Paolo

1 augustus: nationale feestdag (festa federale)

Feesten en festivals

Carnaval: ieder dorp viert zijn eigen carnaval, soms met grote optochten

Camelliafeest: mrt., in Locarno

Antiekmarkt Brocante: mei, wordt gehouden in het oude centrum van Locarno, www.procittavec-chia.ch

Internationaal festival voor straatkunstenaars: mei in Ascona, www.artistidistrada.ch

Notte Bianca: mei, een avond vol muziek, kunst, theater, onder andere in Locarno

Festival Cusiano di Musica Antica: midden juni, in Orta

Antichi Organi: juni/okt., orgelconcerten in de kerken in de provincie Varese

JazzAscona New Orleans & Classics: juni/juli, www.jazzascona.ch, openluchtconcerten met jazzmuziek aan het meer in Ascona

Festival Umberto Giordano: juli, klassieke muziek in Baveno

Internationaal Orgelmuziekfestival: juli, in de kerk S. Carlo in Magadino (Gambarogno)

Zomernachtfestival Luci e Ombre: juli, festival met een groots vuurwerk in Locarno

Moon & Stars: juli, rock- en popfestival op de Piazza Grande in Locarno

Ticino Musica: eind juli, www.ticinomusica.com. Festival voor de klassieke muziek in Locarno, Ascona en de Vallemaggia

CSI Internationaal Springconcours: eind juli in Ascona, www.csi-ascona.ch

Zwitserse nationale feestdag: 1 aug., met vuurwerk in Ascona

Internationaal Filmfestival in Locarno: begin aug., www.pardo.ch

Lagomaggioremusica: aug., klassiek concours Gioventù Musicale d’Italia

Stresa Festival: eind aug./begin sept., www.stresafestival.eu. Muzikale weken in Stresa

Settimane Musicali: eind aug./midden okt., www.settimane-musicali.ch. Internationale muziekfestivalweken in Ascona

Kerstmarkt en tentoonstelling van kerststallen: dec., bijvoorbeeld in Vira Gambarogno. Kerststal onder water in Laveno

Geld

Euro in Italië, Zwitserse franken in Zwitserland. Wisselkoers: ca. € 1 = CHF 1,22 (stand: juni 2014).

Gezondheid

Bij uw ziektekostenverzekering kunt u een Europese verzekeringskaart (EHIC) aanvragen, die in ziekenhuizen en bij huisartsen in Italië en Zwitserland worden erkend.

Apotheken, farmacia vindt u in alle grote plaatsen. Een reisverzekering is aan te raden, omdat u dan in noodgevallen zelf uw ziekenhuis of arts kunt kiezen.

Informatie

ENIT (Italiaans verkeersbureau): hier zijn behalve informatie ook routekaarten verkrijgbaar, die u kunt laten toesturen: www.enit.it.

In Nederland

Met ingang van 1 januari 2011 is het Italiaans Verkeersbureau in Nederland gesloten. Wel is er een bureau in Brussel: Avenue Louise 176, 1050 Brussel, tel. +32 (0)2 647 11 54, brussels@enit.it.

Ook kunt u folders aanvragen op de internationale website of bij de Duitse vestiging in Frankfurt:

Barckhausstrasse 10, 60325 Frankfurt, tel. +49 (0)69 23 70 69.

In Zwitserland

Uraniastr. 32, 8001 Zürich, tel. 04 34 66 40 40, fax 043 46 64 041, zurich@enit.it, ma.-vr. 9-17 uur, za. gesl.

Aan het Lago Maggiore

Dankzij de uitstekende toeristische infrastructuur in het gebied rond het Lago Maggiore zijn er in de grotere plaatsen goede toeristenbureaus. De belangrijkste adressen zijn:

Piemonte: Agenzia di Accoglienza e Promozione Turistica Locale, ‘Distretto Turistico dei Laghi’, Corso Italia, 18, 28838 Stresa, tel. 03 233 04 16, www.distrettolaghi.it.

Lombardije: APT, Via Romagnosi 9, tel./fax 03 32 28 19 13, 03 32 28 60 56, iatvaresecitta@provincia.va.it. Voor Va-rese, www.varesecittagiardino.it en voor de provincie www.turismovarese.com.

Zwitserland: Ente Turistico Lago Maggiore, Largo Zorzi 1, tel. 0848 09 10 91, www.ascona-locarno.com.

Kinderen

Land, water en bergen bieden veel leuks voor kinderen van alle leeftijden. In de zomer is het meer zelf natuurlijk de belangrijkste attractie. Ook het kleine Lago di Monate, dat al vroeg opwarmt, wanneer het Lago Maggiore nog ijzig koud is, is vooral bij Cadrezzate een heel eind vanaf de oever ondiep en dus geschikt voor kinderen. In augustus wordt het hier zeer druk en is het ook vaak erg warm.

Bij slecht weer

In Quartino (in de buurt van Magadino, oostelijk van H1) zijn het minigolfcomplex Miraflores (tel. 091 795 26 27, ma.-vr. 8.30-23, za. 8.30-24, zo. 9-19 uur) en het zwemparadijs met glijbanen Wawe in Sesto Calende (bij mooi weer ook buitenbad met glijbanen) een prima alternatief voor een regenachtige dag. Ook het hele jaar geopende Lido Locarno, Via Respini 11, www.lidolocarno.ch, biedt wellness en vertier rond het water.

Musea voor kinderen

Erg leuk voor kinderen zijn in deze regio het poppen- en speelgoedmuseum in de Rocca di Angera (zie blz. 89) en ook het Museo Europeo dei Trasporti in Ranco ( D 9), tel. 03 31 97 66 14, apr.-sept. di.-zo. 10-12, 15-18, okt.-mrt. 10-12, 14-16.30 uur; gratis toegang, maar een donatie is wel gewenst. Origineel verkeersmuseum. Met postkoetsen, bagage en passagiers in oude kleding tot treinen, kabelbanen en motoren, maar ook met de metro van Milaan wordt hier de geschiedenis van het openbaar vervoer tot leven gebracht.

Veiligheid en noodgevallen

Gelegenheid maakt de dief! Laat nooit camera’s of andere waardevolle spullen in uw auto liggen. Op markten en andere drukke plekken geldt: let op voor zakkenrollers! Bij verlies of diefstal van uw pinpas of creditcard, kunt u in de regel gratis bellen met uw bank om uw pas of kaart te laten blokkeren. Noteer voor vertrek de telefoonnummers die u hiervoor moet bellen.

Belangrijke telefoonnummers

Politie: in Italië 112 of 113, in Zwitserland 117

Brandweer: in Italië 115, in Zwitserland 118

Ambulance: in Italië 118, in Zwitserland 144

Autopech: in Italië 116, in Zwitserland 140

Diplomatieke diensten in Milaan

Nederlands consulaat-generaal: Via Gaetano Donizetti 20, eerste verdieping, tel. 024 85 58 41, mil@buza.nl, ma., di., do. en vr. 9-12 uur. Voor noodgevallen buiten kantooruren belt u met: 034 72 47 13 59.

Diplomatieke diensten in Lugano

Nederlands consulaat: Via Chiosso 8, tweede verdieping, tel. 091 966 12 74, fax. 091 930 88 47, www.nlembassy.ch, bellen op ma. 9-11 uur (buiten de schoolvakanties). Nederlandse ambassade: Seftigenstrasse 7, 3007 Bern, tel. 031 350 87 00, ben@buza.nl, ma.-vr. 8.30-12.30, 13.30-17 uur. Voor noodgevallen buiten kantooruren belt u met: 097 651 14 50.

Dierenplezier

In het park van de Villa Pallavicino in Stresa kunt u lama’s en geiten aaien. In Agrate Conturbia ligt de dierentuin Parco Faunistico La Torbiera ( D 11) in een prachtig aangelegd park (Via Borgo Ticino 11, tel. 03 22 83 21 36, www.latorbiera.it, mrt.-sept. dag. 10-18, vr. gesl, okt./nov. alleen za./zo. 10-17 uur, volwassenen € 11, kinderen tot elf jaar € 8).

In Varallo Pombia (aan de weg van Arona naar Novara) ligt een safaripark. U kunt met eigen auto door het park rijden (tel. 03 21 95 64 31, www.safaripark.it, volwassenen € 17, kinderen van vijf tot dertien jaar € 12).

Attractieparken

Parco Avventura in Gordola ( H 1): hier kunnen kinderen via hangbruggen van boom naar boom lopen (www.parcoavventura.ch, apr.-okt. 10-17, in het hoogseizoen 10-18 uur, volwassenen CHF 25/uur, kinderen CHF 12).

Adventurepark Baveno ( C 6): park met diverse spannende klimroutes (www.aquadventurepark.com). Sinds juni 2012 is hier ook een zwembad met glijbanen. Het gehele jaar geopend.

Met kinderen naar de bergen

In de winter zijn er op de bergen Mottarone en Cardada Cimetta eenvoudige skipistes, die in de zomer met de kabelbaan gemakkelijk bereikbaar zijn. Ook de Sasso Ferro bij Laveno is een excursie waard. U gaat met de kabelbaan omhoog en u kunt er dan voor kiezen om helemaal naar beneden te wandelen (de duur is ongeveer twee uur, halverwege kunt u even uitrusten bij ‘Gigliola’; van daar af wordt het steil en rotsachtig) of dat u weer in een van de ‘bakjes’ stapt voor de terugreis.

Hebt u trek in warme chocolademelk, dan kunt u van Luino via Ponte Tresa naar Caslano rijden, ongeveer 3 km na de Zwitserse grens, naar de chocoladefabriek met museum Alprose, waar ze u alles vertellen over cacao en waar u natuurlijk ook iets lekkers kunt proeven (Via Rompada 3, www.alprose.ch, ma.-vr. 9-17.30, za./zo 9-16.30 uur).

Klimaat en reisseizoen

Het Lago Maggiore is beroemd om zijn milde klimaat (in de winter 3-7 °C, in de zomer 22-30 °C). In het voorjaar kan het flink regenen. De bergen in het noorden houden koude wind en atlantische stromingen tegen; het meer zelf slaat in de winter enorm veel warmte op en werkt in de zomer juist verkoelend.

Kenmerkend zijn de winden, zoals de tramontana uit het noorden en de inverna uit het zuiden. Zeilers en zweefvliegers moeten de wind goed in de gaten houden, omdat het weer snel kan omslaan. Van het voorjaar tot in de herfstmaanden is het Lago Maggiore een fijne bestemming; in juli en vooral augustus is het hier erg druk met vakantiegangers.

Markten

Langs het meer is iedere weekdag een markt te vinden :

Ma: Baveno, Varese

Di: Arona, Ascona, Laveno

Wo: Luino, Orta, Sesto Calende

Do: Angera, Locarno

Vr: Cannero, Stresa, Pallanza, Gavirate

Za: Intra

Zo: Cannobio

Openingstijden

De volgende openingstijden kunnen per plaats enigszins verschillen.

Banken: It: ma.-vr. 8.30-13, 14.15-15.45; Zw: ma.-vr. 8.30-16.30 uur.

Postkantoren: It: ma.-vr. 8.15-13.30 uur, in grotere plaatsen ook ’s middags tot 18 uur geopend, za. en op de laatste dag van de maand sluiten ze eerder. Zw: zie winkels.

Winkels: It: algemeen: 9-12.30 en 15-19.30 uur, zo. en ma.-middag gesl. Supermarkten zijn ma.-ochtend geopend. In de zomer zijn veel winkels ook op zo. en ’s avonds langer open. Zw: 8-12, 14-17/18.30 uur, zo. gesl.

Markten: vinden rondom het meer dagelijks plaats, voor plaatsen zie het kader hierboven.

Kerken: ’s middags meestal gesloten, kleinere, afgelegen kerken zijn bijna altijd gesloten. Neem contact op met de pastoor of ga naar het plaatselijke toeristenbureau.

Reizen met een handicap

Volgens de Italiaanse wetgeving moeten alle openbare gebouwen, zoals kantoren en musea, toegankelijk zijn (gemaakt) voor gehandicapten. In de praktijk is dat echter vaak niet het geval – gelukkig zijn de Italianen nooit te beroerd om even te helpen. De meeste hotels hebben inmiddels kamers voor mindervalide gasten.

Roken

In alle openbare gelegenheden is roken verboden, behalve in restaurants met een speciale rookruimte.

Sport en activiteiten

Wie wil bewegen of sporten kan rondom het Lago Maggiore zijn hart ophalen. In de zomer biedt het water veel mogelijkheden, zoals zwemmen, windsurfen, zeilen of roeien. De omliggende bergen nodigen uit tot wandelen en klimmen, en er zijn mooie startlocaties voor parasailen. In de winter kunt u skiën met uitzicht op het meer; voor de ervaren skiër zijn er moeilijkere pistes bij Bosco Gurin, voorbij Locarno.

Boccia

Dit is een zeer geliefd spel, zowel in Italië als in Tessino, vooral onder de wat oudere mannen. Vroeger had elk dorp een baan, nu vindt u ze nog bij een aantal circoli (dorpscafés).

Bungeejumpen

In Tessino kunt u zich van de 220 m hoge muur van de Verzasca bij Locarno in het diepe storten (CHF 255 per sprong, studenten en kinderen onder achttien jaar CHF 195). Informatie is verkrijgbaar bij het in outdooractiviteiten gespecialiseerde Trekking Team AG, tel. 09 780 78 00, www.trekking.ch. Deze onderneming organiseert ook canyontochten, kanosafari’s, rafting- en mountainbike-excursies.

Canyoning

Het Trekking-Team (www.trekking.ch) biedt diverse mogelijkheden voor canyoning in de dalen voorbij Locarno. Afhankelijk van uw interesse en ervaring kan een individueel pakket worden samengesteld. Ook Indephthoutthere biedt canyoning, riviertochten, klimmen, fietsen en individuele outdoor-evenementen aan, www.indepthoutthere.com.

Fietsen

Italianen zijn gek op fietsen en wielrennen. Zeker in het weekend ziet u ondanks de drukte veel fietsen op de weg. Fietspaden zijn hier een zeldzaamheid. De stroomdalen in Tessino, de weg langs de Ticini in het zuiden van Sesto Calende en de fietsrondweg rondom het Lago di Varese zijn erg geschikt voor een fietstocht; wilt u mountainbiken, dan bieden de vele bergen u voldoende paadjes om u uit te leven. Gelukkig zijn er steeds meer plekken waar u een fiets kunt huren, bijvoorbeeld op de treinstations in Zwitserland, bij informatiebureaus en in fietswinkels. In Tessino is de gratis kaart Bikeemotions met fietsroutes verkrijgbaar. Sinds het wereldkampioenschap wielrennen in het jaar 2008 in Varese, worden er steeds meer fietspaden aangelegd – en men is nog veel meer van plan.

Golfen

Rondom het meer treft u een enorm aanbod aan golfbanen.

Golf Club Castelconturbia: Via Castel-conturbia 10, Agrate Conturbia, tel. 03 22 83 23 37, www.castelconturbia.it. Deze bijzonder ruim aangelegde golfbaan biedt golfliefhebbers een parcours met 27 holes.

Golf Club Patriziale Ascona: Via Lido 81, Ascona, tel. 091 791 21 32, www.golf.ascona.ch, in de zomer 7.15-18.30, in de winter 8.30-15.30 uur. Golfbaan met achttien holes. U moet wel lid zijn van een golfclub.

Golf Gerre Losone: Via alle Gerre 5, Losone, tel. 091 785 10 90, www.golflosone.ch. Nieuwere golfbaan met achttien holes.

Golfschool van Locarno: Via Respini, Locarno, tel./fax: 091 752 33 53, www.golflocarno.ch. Het hele jaar door geopende golfbaan direct aan het meer.

Golf des Iles Borromées: Località Motta Rossa, Brovello Carpugnino, tel. 03 23 92 92 85, www.golfdesilesborromees.it, ma. gesl. (juni-sept. geopend). Golfbaan met achttien holes, 7 km van Stresa.

Golf Club Alpino di Stresa: Viale Golf Panorama 48, Vezzo, tel. 03 23 206 42, www.golfalpino.it, apr.-nov. Di. gesl. (juli/aug. geopend). Golfbaan met negen holes, alleen voor leden van de golfclub.

Cicolo Golf Piandisole: Via alla Pineta, 1, Premeno (ongeveer 10 km van Verbania), tel. 03 23 58 71 00, www.golfpiandisole.com. Negen holes.

Golf dei Laghi: Via Trevisani 926, Travedona Monate, tel. 03 32 97 81 01, www.golfdeilaghi.it. Achttien holes.

Golf & Sporting Club: Strada Statale 34 del Lago Maggiore, Verbania-Fondo-toce, tel. 03 23 808 00, www.acme.it/golfverbania, het hele jaar geopend. Negen holes.

Wandelen

De wandelmogelijkheden bij het Lago Maggiore en de omliggende bergen en dalen zijn zeer uitgebreid (kaart van Kompass met schaal 1:50 000). Het aanbod varieert van goed gemarkeerde, gemakkelijke wandelpaden tot lastige, slecht of helemaal niet aangegeven routes, waarvoor u een goede kaart, ervaring en conditie nodig hebt. Informatie bij de toeristenbureaus.

Zelfs bij de meest onschuldig uitziende routes is voorzichtigheid geboden: draag stevige schoenen en geschikte (regen)kleding, neem water, voldoende proviand en een betrouwbare wandelkaart mee. Voor Tessino publiceert Quadra Concept goede kaarten (1:25 000). Deze zijn verkrijgbaar bij de toeristenbureaus. Op de kaarten zijn alle belangrijke locaties opgenomen: berghutten, kabelbanen, wandeltijden, uitkijkplaatsen enzovoort. Voor de Val Grande is de landkaart van Zwitserland uitstekend, met een schaal 1:50 000 of 1:25 000. Voor de provincie Varese wordt de bij het toeristenbureau verkrijgbare kaart Via Verde Varesina (3V) aanbevolen. De berggids Gianguido Giuliani in Tessino (hij spreekt Frans en een beetje Duits) organiseert wandelvakanties van een week voor minimaal vijf tot zes personen, die afhankelijk van het seizoen steeds een ander thema hebben (www.trekking-gg.com, tel. 091 753 24 48, mobiel 0041 764 99 14 40). Informatie over verschillende berggidsen bij de toeristenbureaus van Ascona en Locarno. Wees voorzichtig als u in de Val Grande gaat wandelen. De wegen zijn maar ten dele aangegeven en deels gevaarlijk, en met uw mobiele telefoon hebt u hier geen ontvangst. Laat u van tevoren goed informeren, ook over het weer en de weersvoorspellingen. Op de website www.parcovalgrande.it vindt u veel bruikbare informatie.

Klimmen

Vooral de rotsen bij Ponte Brolla bij de ingang van de Vallemaggia, zijn een geliefde klimplek. Ook in Avegno zijn er mogelijkheden om te klimmen. Van de klimmuren in Berzona in de Valle Onsernone hebt u een prachtig uitzicht op het meer. In Italië zijn er bij Malesco in de Valle Vigezzo en Maccagno klimtuinen.

Paardrijden

De ranch Almögna in Maggia organiseert paardrijtochten voor maximaal vijf personen door het prachtige Vallemaggia (tel. 091 753 28 53).

Paragliden/parachutespringen

In de bergen rondom het meer zijn er ideale springplekken voor ‘Icarussen’. Vanaf de Sasso Ferro (zie blz. 24) of de Monte Nudo kunt u prachtig naar beneden zweven. U landt dan op het veld van ‘Icaro’ (Via Mulino, Laveno, www.icaro2000.com). Duo-paragliden € 100, duo-deltavliegen € 130, jaarlidmaatschap € 10. De bus naar de Monte Nudo kost € 8. In de zomer dag., in de winter op za. en zo. Informatie: tel. 03 32 64 83 35.

Parachutespringen is mogelijk op de Magadinovlakte bij Paracentro c/o Aeroporto Cantonale Locarno, tel. 091 745 26 51, www.paracentro.ch. Informatie over parachutespringen in Zwitserland is te vinden op de website www.paragliding-ticino.ch.

Skiën

Voor kinderen en niet al te ervaren skiërs zijn de hellingen van de Mottarone, de Alpe di Neggia (zie blz. 57) en de Cardada Cimetta erg geschikt. Deze hellingen zijn niet te steil. Skiërs met meer ervaring kunnen hun hart ophalen op de pistes bij Bosco Gurin (zie blz. 42) in Tessino.

Tennissen

In de meeste grote gemeenten zijn er buiten- en binnenbanen te vinden; ook sommige hotels zijn in het bezit van tennisbanen waar u, als u er verblijft, gratis of tegen een kleine vergoeding kunt spelen.

Denk om de natuur – duurzaam reizen

Alle plaatsen aan het meer zijn in de zomer per boot bereikbaar. In Tessino kunt u met het openbaar vervoer ook bijna overal komen. Het wordt zelfs dringend aangeraden om in de zomermaanden niet met de auto naar het Valle Verzasca te komen, omdat er zo weinig parkeerplaatsen zijn. Gelukkig komen er ook steeds meer fietspaden en fietsverhuurders. Meer informatie is verkrijgbaar bij de toeristenbureaus. Vanaf Laveno gaat er een trein naar Varese en verder naar Milaan.

In het land van slowfood is het natuurlijk het fijnst als u zelf ook lokale producten koopt en eet, het liefst biologisch. In de provincie Varese kunt u bij veel boerderijen uit speciale ‘melkautomaten’ zelf melk tappen.

Vissen

Op het meer en langs de rivieren in de zijdalen zijn allerlei mogelijkheden om te gaan vissen. In Tessino kunt u bij het toeristenbureau in Locarno een visvergunning afhalen. Vissen in Italië is wat lastiger. Aan de Piemontese oever kunt u een visvergunning afhalen in vishobbywinkels, die u dan op het postkantoor moet betalen. Voor de provincie Varese moet u een drie maanden geldende vergunning aanschaffen. Informatie: ma.-vr. 9-12 uur in Varese, Piazza Libertà 1, tel. 03 32 25 22 65, m.gambino@provincia.va.it.

Abonnementen in Tessino

De Regionalpass is de moeite waard voor mensen die vaak een kabelbaan of bergspoorbaan gebruiken en zeker één dag een boottocht willen maken (weekkaart ca. CHF 110, driedagenkaart ca. CHF 92). In andere gevallen kunt u beter kiezen voor de Arcobaleno (www.arcobaleno.ch). Er is bijvoorbeeld een proefabonnement dat zeven dagen geldig is en dat ook door toeristen kan worden gebruikt. Dit abonnement is verkrijgbaar via internet of bij FART in Locarno, tegenover het treinstation. In juli en augustus is een maandabonnement de moeite waard, zelfs als u er maar twee weken gebruik van maakt, omdat dat abonnement in die periode voor de halve prijs verkrijgbaar is .

Wellness en fitness

Hoewel het Lago Maggiore en de omgeving veel mogelijkheden bieden om buiten te sporten, zijn er ook diverse wellnesscentra. In de grote luxehotels is het mogelijk om te kuren of een wellnessprogramma te volgen.

Zeilen, windsurfen en kitesurfen

Informatie over zeilscholen is verkrijgbaar bij de plaatselijke toeristenbureaus. Windsurfen kunt u vooral op het noordelijke deel van het Lago Maggiore, waar het altijd waait. Erg geliefd zijn Maccagno en Pino aan de Lombardische zijde en Cannobio aan de Piemontese zijde.

Zwemmen

Zwemmen is overal in het meer mogelijk, maar omdat er veel particuliere woningen en landhuizen staan, zijn niet alle stranden toegankelijk. Op veel plekken aan de oostkust is zwemmen verboden; deels uit veiligheidsoverwegingen, omdat de bodem erg steil afloopt, en deels omdat de waterkwaliteit te wensen overlaat. De mooiste plekken om te zwemmen bevinden zich langs het noordelijke deel het meer; zandstranden vindt u bij Tenero in Tessino, bij Monvalle in Lombardije en bij Cannobio en Fondotoce in Piemonte. De zwembaden in Ascona en Locarno zijn zeer populair.

Openbare stranden worden aangegeven met bruin-witte borden . De hotels hebben ook hun eigen stranden. Niet helemaal ongevaarlijk, hoewel ze er op warme dagen erg aantrekkelijk uitzien, zijn de rivieren in de zijdalen in Tessino. Vooral de gneisrotsen van de Verzasca en de zand- en kiezelbanken in de Vallemaggia trekken massa’s zon- en waterliefhebbers. Vraag de lokale bewoners waar het veilig is om te zwemmen!

Telefoon

Bellen vanuit Italië naar Nederland: 0031 + netnummer zonder 0 + abonneenummer. Telefoneren vanuit het buitenland naar Italië: 0039 + netnummer (inclusief de eerste 0) + abonneenummer. Italiaanse vaste nummers beginnen altijd met een 0, mobiele nummers met een 3, nooit een 0.

Nummerinformatie: 12; internationaal: 41 76 (vanaf uw mobiel: 89 21 76).

Onderweg rond het Lago Maggiore

De zwoele zomeravonden aan het meer kunnen erg idyllisch worden genoemd. Vooral in de pittoreske dorpjes waar het overdag wemelt van de mensen en waar ’s avonds de rust weerkeert als de laatste veerboten en toeristenbussen weer zijn vertrokken, zoals op het Isola dei Pescatori in het Lago Maggiore of hier, aan het Lago d’Orta.

Het kanton Tessino

Locarno G 1

Locarno (15 duizend inwoners) is de enige grote stad in Tessino aan het Lago Maggiore. De stad is ontstaan uit het samensmelten van verschillende dorpjes en barst overal uit zijn voegen. Vaak vindt u hier nog oude stenen huisjes met leistenen daken, die een idee geven van hoe mooi het hier was voor de eerste bouwgolf na de Tweede Wereldoorlog. Ooit reikte het meer tot aan de Piazza Grande en het Castello. De door de rivier de Maggia aangevoerde grond werd al snel geannexeerd en bebouwd.

De Maggiadelta, die nu Locarno scheidt van Ascona, werd eerst door de Kelten en later door de Romeinen bewoond. In de 12e eeuw werd de aan de voet van de Alpen gunstig gelegen stad rijk en streden Como en Milaan om de macht.

De 16e eeuw zag een opeenstapeling van rampen in Locarno: in 1513 werd het onderworpen door het Eedgenootschap. Als gevolg van de contrareformatie werden in 1555 de protestanten, onder wie ook oude patriciërsfamilies, gedwongen Locarno te verlaten; dertig jaar later werd de stad getroffen door de pest. Van 1803 tot 1878 was Locarno afwisselend met Lugano en Bellinzona hoofdstad van het kanton Tessino. De opening van de Gotthardspoorlijn in 1882 betekende het begin van de ontwikkeling van Locarno als toeristisch en economisch centrum. Bekend werd de stad pas echt toen er in 1925 het Verdrag van Locarno werd ondertekend. Dit verdrag regelde de erkenning van grenzen tussen bepaalde landen, die door het Verdrag van Versailles in 1919 waren ontstaan, en de voorbereiding van het toetreden van Duitsland tot de Volkenbond.

Filmfestival

Al meer dan zestig jaar vindt in augustus in Locarno het kleinste van de grote filmfestivals plaats. Gedurende tien dagen worden hier niet alleen de grote kaskrakers, maar ook zo’n vierhonderd kleinere, indrukwekkende films van over de hele wereld vertoond aan een heterogeen publiek. Er worden geen Oscars of Gouden Palmen uitgedeeld, maar de zeer begerenswaardige Gouden Luipaarden. Vooral bij de nieuwe films in de oorspronkelijke taal is er veel concurrentie. Het Internationale Filmfestival van Locarno is een overzichtelijk en spannend festival voor cineasten, producenten en jonge talenten in de filmindustrie. Hoogtepunt zijn de openluchtvoorstellingen op het grote scherm op de Piazza Grande, waar elke avond zevenduizend toeschouwers ademloos zitten te kijken. Informatie: www.pardo.ch

Piazza Grande 1

Het centrum en hart van de stad is de door bomen omzoomde, grote Piazza Grande met cafés, winkels en restaurants. Op marktdagen lijkt de met kinderkopjes geplaveide piazza wel een antiek schilderij. De steegjes van de oude, autovrije binnenstad, komen uit op dit plein waar in de zomer ook openluchtconcerten worden gegeven. In de winter (dec.-jan.) verandert het plein in een ijsbaan (Locarno on Ice) en voor het jaarlijkse filmfestival wordt het omgetoverd tot de mooiste ‘bioscoopzaal’ ter wereld.

Castello Visconteo 2

Piazza Castello 2, mrt. of apr.-okt. di.-zo. 10-12, 14-17 uur

Er is maar weinig overgebleven van de oude Viscontiburcht, maar in de 20e eeuw werd het ooit zo imposante kasteel weer herbouwd. Terwijl hier vroeger een rustig meer was, wordt het gebouw nu omgeven door drukke wegen. In het kasteel bevindt zich het Museo Civico e Archeologico, met een collectie Romeins glas, keramiek en reliëfs. Op de tweede verdieping is een expositie over het Verdrag van Locarno te bezichtigen, dat na onderhandelingen tussen Stresemann, Chamberlain en Briand werd getekend.

Casa Rusca 3

Piazza S. Antonio, di.-zo. 10-12, 14-17 uur

Op het prachtige met arcades omgeven binnenplein van deze patriciërswoning staan beelden uit de verzameling van de dadaïst Hans Arp.

Basilica S. Vittore 4

Via della Collegiata, Muralto

Op een steenworp afstand verwijderd van het station staat de na de San Nicolas in Giornico belangrijkste romaanse kerk van Tessino. Aan de zuidzijde bevindt zich een marmerreliëf van de heilige Victor te paard. In de kerk zijn delen van een in de jaren 80 bij restaurantiewerkzaamheden ontdekte verzameling romaanse fresco’s (12e eeuw) te zien. Achter het hoofdaltaar bevinden zich fragmenten van een gotisch fresco. De zuilen in de crypte zijn met mooie kapitelen versierd. De dikke campanile (16e eeuw) werd in 1932 verhoogd.

Santa Maria in Selva 5

Via Valle Maggia

Kleine, onopvallende, maar interessante kerk met kerkhof. Van de oorspronkelijke kerk is alleen het koor bewaard gebleven. De fresco’s, die een prachtig voorbeeld zijn van de hoofse gotiek (rond 1400), stellen de kroning van Maria, de geboorte van Jezus, een Maria met uitgespreide mantel en een kruisiging tussen mooie bloemmotieven voor.

Madonna del Sasso 6

Het meest kenmerkende gebouw van Locarno werd gebouwd op de plek waar in 1480 Maria aan Fra’ Bartolo-meo van Ivrea verscheen. Een kruisweg (Via Crucis) leidt omhoog naar de prachtig gelegen pelgrimskerk en het kloostercomplex uit de 17e eeuw (ongeveer 40 min. lopen, ook via de weg bereikbaar, of neem de kabelbaan naar Orsellina). Het belangrijkste werk in de kerk is de Vlucht naar Egypte van Bartolomeo Suardi – Bramantino genoemd – uit 1522. De indrukwekkende verzameling ex voto’s in het onlangs gerestaureerde museum geeft goed weer hoe sterk de Mariaverering is.

Overnachten

Aan het meer – Giardino Lago 1: Via alla Riva 2, Minusio, tel. 091 786 95 95, www.giardino-lago.ch, 2 pk/ontbijt vanaf CHF 250/370. Rustig gelegen aan de boulevard van Minusio. In vlees gespecialiseerd restaurant (‘high-performance’-oven) en Roof Lounge. De gasten kunnen gebruikmaken van de Spa in Hotel Giardiono in Ascona.

Jazzhotel – Hotel Garni Millennium 2: Via Dogana Nuova 2, tel. 091 759 67 67, www.millennium-hotel.ch, 2 pk/ontbijt CHF 190/290. Klein hotel in het voormalige tolhuis aan het meer.

Sympathiek – Casa da Vinci 3: Via Bartolomeo Rusca 6, tel. 091 751 30 60, www.casa-davinci.ch, 2 pk/ontbijt CHF 110/140, zaal met 7 bedden CHF 50 per persoon. Oud Tessino-huis in het centrum van Locarno. Fietsverhuur, en gebruik van keuken op aanvraag.

Jeugdherberg – Ostello Palagiovani 4: Via Varenna 18, tel. 091 756 15 03, www.youthhostel.ch, voor leden kamer met 4 bedden vanaf CHF 39 per persoon, 2 pk met bad vanaf CHF 60 (niet-leden CHF 6 extra), met ontbijt, in het hoogseizoen CHF 5 extra, lunch en diner CHF 16,50. Modern gebouw met 174 bedden, verdeeld over twee- en vierpersoonskamers. Hier bevinden zich ook een radiostation, jeugdcentrum, muziekschool en een persagentschap voor jongeren.

Gezellig – Barbatè: in Tegna ( F 1), tel. 091 796 14 30, www.garnibarbate.ch, 2 pk/ontbijt vanaf CHF 162. Op een paar kilometer van Locarno ligt aan het begin van de Vallemaggia dit kleine, rustige hotel met zeventien kamers en een prachtig aangelegde tuin. Gratis taxi-service voor gasten.

Oude patriciërswoning – Cà Vegia: in Golino ( F 1), tel. 091 796 12 67, www.hotel-cavegia.ch, 2 pk/ontbijt vanaf CHF 145. Vierhonderd jaar oud huis midden in het dorp. Oude meubels, bont servies en veel gezelligheid.

Eten en drinken

Vlees en nog meer vlees – Osteria Enoteca Ferriroli 1: Via Cantonale in Contra, boven Brione sopra Minusio (ongeveer 20 min. van Locarno), tel. 091 745 11 14, www.ferriroli.ch, ma./di. gesl, ongeveer CHF 70. De specialiteit hier is gegrild vlees, van allerlei soorten, zelfs rendier. Mooi terras en een fijne sfeer.

Fijnproevers – Osteria del Centenario 2: Via Verbano 17, tel. 091 743 82 22, www.osteriacentenario.ch, zo.-avond en ma. gesloten. Proeverijmenu CHF 86. Elegant adres aan de boulevard.

Winkelen

Markt 1: apr.-okt. elke do. 9-17, nov./dec. 9-16 uur, feb./mrt. elke twee weken. Grote markt met meer dan honderd kraampjes op de prachtige Piazza Grande.

Uitgaan

Disco – Vanilla Club 1: Via Cantonale, za. en de avond voor een feestdag 23-5 uur. Grote discotheek in Riazzino bij Locarno.

Sport en activiteiten

Lido Locarno 1: Via Respini, tel. 091 759 90 00, ca. 8.30-21 uur. In de zomer van 2009 werd dit grote zwembadcomplex geopend waar u gewoon baantjes kunt trekken maar ook met de kinderen gezellig kunt ronddollen. Er zijn heerlijk rustgevende thermaalbaden, spannende glijbanen en er is een snackbar voor de lekkere trek.

De berg Cardada-Cimetta boven Locarno is sinds de opening een paar jaar geleden van de door sterarchitect Mario Botta ontworpen kabelbaan2 ook vanuit de stad te bereiken: www.cardada.ch.

Parachutespringen3: vanaf het vliegveld van Lucarno kunt u een sprong in het diepe wagen.

Jachthaven 4 met 400 aanlegplaatsen. Informatie bij kapitein Nadir Quarta, tel. 091 752 30 40, mobiel 07 93 59 73 74, www.portolocarno.ch.

Bungeejumpen 5: echt voor durfals die zin hebben in avontuur: vanaf de muur van Verzasca. Trekking-Team AG: tel. 079 600 70 07, www.trekking.ch. Ze organiseren bungeejumping, canyoning, kanosafari’s, rafting en mountainbiketochten.

E-bikes: bij de toeristenbureaus in Locarno en Ascona kunt u ook elektrische fietsen huren (CHF 29 per dag), waarmee u gemakkelijk de bergen op komt.

Informatie

Ente Turistico Lago Maggiore: Largo Zorzi, 1, tel. 0848 09 10 91, www.ascona-locarno.com, mrt.-okt. ma.-vr. 9-18, za. 10-18, zo. 10-13.30, 14.30-17, nov.-mrt. ma.-vr. 9.30-12, 13.30-17, za. 10-12, 13.30-17 uur, zo. gesl. Informatie en gedetailleerde kalender.

Camelliafeest: einde Maart.

Ticino Musica: eind juli, www.ticinomusica.com. Festival voor klassieke muziek in Locarno, Ascona en de Vallemaggia.

Internationaal filmfestival: eerste helft van aug. in Locarno (zie ook blz. 22). Informatie: Via Luini, tel. 091 756 21 21, www.pardo.ch (in het Engels en Italiaans).

In de omgeving

De dalen ten noordwesten van Locarno ( kaart 2): hier liggen drie woeste, authentieke dalen: Centovalli, Vallemaggia en Val Verzasca (1 blz. 38) waar u kunt wandelen, zwemmen en waar veel moois te zien is. Voordat de stuwdammen en elektriciteitscentrales werden gebouwd, vormden de razende bergrivieren een constante bedreiging voor de bewoners van de dalen. Om zich tegen overstromingen te beschermen werden de dorpjes op de berghellingen gebouwd. Het leven in deze moeilijk toegankelijke gebieden – er reden in die tijd geen postauto’s – was voor de vaak bitter arme bevolking erg zwaar. Veel mensen emigreerden of werkten ver van huis: in Milaan werkten ze bijvoorbeeld als schoorsteenveger, of ze trokken naar het buitenland om daar in de bouw te gaan werken.

Het jeugdboek Levende bezems (Die Schwarzen Brüder) van Lisa Tetzner vertelt het ontroerende verhaal van een klein jongetje, dat als schoorsteenveger wordt meegenomen naar Milaan. In de diverse lokale musea is ook te zien hoe het leven er vroeger uitzag.

De afgelopen jaren is de economie in de Alpen dankzij het natuurtoerisme en de komst van alternatieve communes een stuk verbeterd. Rustici die lang leegstonden, worden met liefde gerestaureerd en worden weer tot leven gewekt.

Centovalli/Valle Vigezzo ( C-F 1/2): er zijn 1001 mogelijkheden voor dagtochten in de dalen. Dit dal is het beste te bereiken met de trein en de kabelbaan. Dienstregelingen en informatie zijn verkrijgbaar bij de FART La Biglietteria, op het station, tel. 091 756 04 00, www.centovalli.ch en www.ascona-locarno.ch. Hier kunt u ook meer informatie opvragen over kaartjes voor de Centovalli Express (zie blz. 51), kabelbanen, aansluitingen op treinen en mogelijkheden om te bungeejumpen. Wilt u gaan wandelen, dan is het verstandig een landkaart van Zwitserland aan te schaffen op schaal 1:25 000 of 1:50 000, zoals de kaarten van Quadra Concept (zie blz. 27)

Verscio ( F 1): in dit kleine dorpje met stenen huizen bevindt zich de Scuola Teatro Dimitri, geleid door de beroemde clown Dimitri. In 2000 werd het kleine Museo Comico op de eerste verdieping geopend, waar u een collectie instrumenten, foto’s, posters, rekwisieten en afbeeldingen van olifanten van over de hele wereld kunt bewonderen. Er wordt gespeeld van maart tot oktober. Informatie via tel. 091 796 25 44 (ma.-vr. 9-12, 14-17 uur), voorverkoop tel. 091 796 15 44, www.teatrodimitri.ch. Op dagen dat er voorstellingen zijn, kunt u in de foyer van het theater en op het binnenplein vanaf 17.00 uur en na de voorstellingen iets eten en drinken. De bediening is in handen van studenten.

1Wandelen en zwemmen – Valle Verzasca

Kaart: | 2, E/F 4/5, ten noorden van Locarno
Vervoer: | Bus of auto

Dit ongeveer 25 km lange smaragdgroene bergdal met oude dorpjes nodigt uit tot lange wandelingen. Op warme dagen kunt u even een korte zwempauze inlassen tussen de grote, door water gladgeslepen en groen glinsterende gneisrotsen.

In de zomer is de Valle Verzasca het gemakkelijkst te voet of met de bus te bereiken, omdat parkeren er dan bijna onmogelijk is. U kunt uw wandeling beginnen in Mergoscia en als u moe wordt onderweg de bus pakken of vanaf de eindbestemming per bus terugrijden. Vanaf Mergoscia is het ongeveer zeven uur lopen naar de verst afgelegen plek in het dal.

Het hart van Tessino

In het kleine dorpje Mergoscia, het geografische centrum van Tessino, houdt de weg op. Achter het mooie, gesloten kerkcomplex met campanille, pastorie en beenderhuis bevindt zich op de grond een kleine, ronde deksel zonder iets erbij: dit is het exacte middelpunt van Tessino. In het enige café, de Osteria della Posta 1, kunt u even wat eten en drinken en nog een laatste blik werpen op het Lago Maggiore.

Reusachtige dam

Met de auto of de bus rijdt u aan de andere kant door de bosrijke Verzasca-kloof naar de 220 m hoge en 380 m lange boogdam aan het begin van het dal. Deze stuwdam werd in de jaren 60 gebouwd om elektriciteit op te wekken en damde de zo gevreesde, wilde rivier de Verzasca in. De reusachtige dam lijkt wel door cyclopen te zijn gebouwd. Erachter ligt het 7 km lange en tot 200 m diepe fjordachtige stuwmeer, het Lago di Vogorno.

In Vogorno ontdekte men bij recente restauratiewerkzaamheden op de rechtermuur van de lange, smalle kerk San Bartolomeo in de gelijknamige wijk een Byzantijns aandoend fresco, waarop tien streng uitziende figuren met aureool staan, die ondanks de vrij primitieve stijl van schilderen door de onbekende kunstenaar, zeer feestelijk en indrukwekkend aandoen.

Kleinste gemeente in Tessino

Direct boven het dorp kijkt u uit over Corippo 1. Het schilderachtige, als een nest aan de berg hangende dorpje valt onder beschermd dorpsgezicht. Als u te voet vanuit Mergoscia komt, kunt u net voor Corippo links nog even een oude molen bekijken. Erachter kunt u zich opfrissen onder de waterval in een klein poeltje.

Wie met de auto onderweg is, kan deze het beste aan de weg parkeren en ongeveer 20 min. naar boven lopen, omdat in het dorp zelf bijna geen parkeerplekken zijn. Corippo telt slechts zeventien inwoners, maar heeft wel een burgemeester, een raadhuis, een kerk, een klein kerkhof en een lieflijke osteria 2 Vanaf deze plek loopt de weg langs de Verzasca. U hebt steeds een mooi uitzicht op het kabbelende water en de mooi gevormde, glad geslepen gneisrotsen.

Meest fotogenieke plek

In Lavertezzo tuimelen de toeristen bijna over elkaar heenom de brug Ponte dei Salti 2, ook wel de ponte romano genoemd, met zijn dubbele bogen op de foto te kunnen zetten. De middelste pijler van de elegante brug van grijs natuursteen rust op een machtige gneisrots in de rivier. De rond geslepen rotsformaties in het groen glinsterende, heldere water zijn hier erg mooi. Aan de overkant van de brug ligt Grotto Al Ponte 3, met zijn eigen wijnen, worst en kaas, waar u heerlijk een avondje onder de schaduwrijke platanen kunt doorbrengen.

Verweerde kunstobjecten in het bos

‘Un Sentiero per l’arte’ 3 een kunstwandelroute, voert vanaf de Ponte dei Salti in Lavertezzo naar Ganne, net voor Brione. De route is een onderdeel van de ‘Sentierone’, die door het hele Val Verzasca voert. Hier hebben kunstenaars, vooral uit Zwitserland, Duitsland en Italië, kunstwerken gecreëerd, sporen achtergelaten, tekens gemaakt – het is een natuur- en cultuurpad met kunstobjecten langs de weg. De weg loopt zowel langs de rivier als door het bos. Anders dan de land art uit de jaren 60 in de Verenigde Staten zijn de huidige werken geen reusachtige ingrepen in het landschap, maar minimalistische tekenen van een nieuw econologisch bewustzijn. Veel ervan verworden weer tot natuur en blijven alleen in de herinnering behouden.

Voor u aan het laatste stuk naar Brione begint, volgt u de bordjes naar de wolvenval, de Luera delle Ganne. Onder een grote rots bevindt zich een ommuurde groeve, waar men vroeger met levend aas wolven naar binnen lokte, om ze daarna te doden. De laatste keer dat hier echter een wolf werd gezien, is al meer dan honderd jaar geleden!

Fresco’s uit de school van Giotto

Brione, gelegen op een zonnig en open plateau, heeft rond de tweehonderd inwoners en is een belangrijke plaats in het dal. De meermaals verbouwde parochiekerk S. Maria Assunta 4 is een bezoek waard, omdat u hier een vroege, helaas niet helemaal bewaard gebleven reeks fresco’s op de zuidmuur kunt zien. Hoe en van waar de onbekende schilder het afgelegen dal bereikte, is tot nu toe een raadsel. De fresco’s in de stijl van Giotto dateren van rond 1350.

Schuin tegenover de kerk staat het mooie, kleine Castello Marcacci, de voormalige zomerresidentie van een adellijke familie uit Locarno.

Helemaal achter in het dal ligt Sonogno. Deze minuscule gemeente is bijna een openluchtmuseum. In een oude boerderij werd een klein museum ingericht over de omgeving (tel. 091 746 17 77, mei-okt. dag. 13-17 uur, CHF 4, kinderen tot zestien jaar CHF 1). In het museumwinkeltje kunt u van alles kopen, van mooie, ambachtelijke kunst uit Tessino tot handgesponnen maar ook zelf geverfde wol en de van deze wol vervaardigde breisels.

Eten en drinken

Osteria della Posta 1 in Mergoscia, tel. 091 745 15 09, di/wo. gesl. Irene is de derde generatie in de osteria, maar omdat ze alleen is, is hier alleen brood met lokale kaas en salami verkrijgbaar (en ze weet niet hoe lang ze nog door zal gaan).

Osteria Corippo 2 tel. 091 745 18 71, mobiel 79 543 39 69, www.corippo.ch, 19 mrt.-1 nov., 11-19 uur. ’s Avonds alleen op reservering geopend. Mauro en zijn vrouw Nico serveren eenvoudige, maar heerlijke gerechten.

Grotto al Ponte 3 tel 091 746 12 77, mei-okt. altijd geopend. Reserveren is niet mogelijk.

Overnachten

Ai Piee 1 in Brione, tel. 091 746 15 44, www.piee.ch, begin mrt.-okt., primi vanaf CHF 22, secondi vanaf CHF 30. Dario, Daniele en Roberta uit Italië serveren goede wijnen en uitstekende gerechten, vooral vis, iets wat in dit dal niet vaak op tafel komt. In de herfst kunt u ook genieten van wild en paddenstoelen. Pizza is er altijd. Het ontbijt wordt in de eetzaal of op het terras geserveerd. Er zijn acht kamers, waarvan de vier met zonnig balkon het mooist zijn, 2 pk CHF 120/160.

Bungeejumpen 1

Er kan worden gesprongen vanaf de stuwdam bij het Lago di Vogorno, apr.-eind okt., 9.30-18 uur, juli/aug. tot 19 uur. De val hier is 220 m en de locatie is bekend geworden door de James Bond-film GoldenEye.

Valle Onsernone ( 2, C/D 5): informatiepunt in Auressio, tel. 091 797 10 , www.onsernone.ch. Maagdelijk, afgelegen bergdal dat veel kunstenaars trok en blijft trekken. Max Frisch woonde bijvoorbeeld in Berzona. U kunt hier in de voetsporen treden van meneer Geiser uit De mens treedt op in het holoceen. In Loco (14 km van Locarno) bevindt zich het Museo Onsernonese, waar u ambachtelijke voorwerpen vindt die kenmerkend zijn voor de regio, zoals het strovlechtwerk: korven, tassen en hoeden. Tel. 091-797 10 70, www.ascona-locarno.com, apr.-okt. wo.-zo. 14-17 uur, apr./mei/juni alleen op vr. gesl. Er is een molen waar van het farina bona (het goede meel) een geroosterd maïsmeel wordt gemaakt; men maakt er ook ijs van. In het zijdal Val Vergelletto kunt u met een kabelbaan de Alpe Salei in de Alpen bereiken.

Vallemaggia ( 2, C-E 3-5): voorbij de kloof van de Ponte Brolla begint de Vallemaggia (Vallemaggia Turismo, tel. 091 753 18 85, goede internetsite met veel informatie: www.vallemaggia.ch), het grootste van de dalen voorbij Locarno. In dit weidse, zonnige en vlakke dal kunt u wandelen en, op veel plaatsen langs de Maggia, heerlijk zwemmen. Vanaf het hoofddal vertakken zich diverse zijdalen. In juli/augustus worden er op de mooiste pleinen in de dorpjes en in de grotti van de Vallemaggia concerten gegeven (Informatie: www.magicblues.ch). Daarnaast kunt u in de Scuola di Scultura di Peccia een cursus volgen bij het beeldhouwende echtpaar Alex en Almute Naef (tel. 091 755 13 04, www.steinbildhauen.ch).

Cevio ( 2, C/D 4, ca. 27 km ten noordwesten van Locarno) is de belangrijkste plaats in het dal. Hier vindt u patriciërswoningen uit de 16e en 17e eeuw. Erg mooi is de voorgevel van het gerechtsgebouw, waarop de landvoogden hun familiewapens vereeuwigden. Een andere bezienswaardigheid is het Museo di Valmaggia, tel. 091 754 13 40, apr.-okt. di.-za. 10-12, 14-18 uur. In het Negozio dell’Artigiano (tel. 091 754 18 16) kunt u traditionele, ambachtelijke kunst uit Tessino kopen. Vanaf Cevio kunt u afslaan richting de Val Rovana. Het Walserdorp Bosco Gurin (ongeveer 40 km ten noordwesten van Locarno) ligt op 1507 m, en is daarmee het hoogstgelegen bewoonde dorp in Tessino (www.bosco-gurin.ch). In het ‘Walserhaus’-museum worden de geschiedenis van de migratie in de 13e eeuw en het levensverhaal van de uit Wallis stammende Walser verteld. Tel. 091 754 18 19, www.walserhaus.ch, apr.-okt.

In het lieflijke Cavergno ( 2, C/D 3, ongeveer 30 km ten noordwesten van Locarno) takt zich de nog maagdelijke, zeer waterrijke Val Bavona af, een dorpje waar tot op de dag van vandaag geen elektriciteit is. U kunt hier de splui (uitgesproken als sploe-ie) zien: verblijfplaatsen voor mensen en dieren in de rotsen. Aan het eind van het dal brengt de kabelbaan u vanaf half juni van San Carlo naar Robiei (www.robiei.ch) op 2000 m hoogte. Mooi is de weg van de transhumance van Binasco naar San Carlo (5 uur). Naast de razende waterval in Foroglio kunt u heerlijk eten in La Froda, tel. 091 754 11 81, www.foroglio.ch, een restaurant dat bekend werd door een film van Leni Riefenstahl uit de jaren 30. Weer terug in Cavergno gaat de route naar de Val Lavizzara. Achter Peccia voert de bochtige en steile weg via Mogno naar Fusio, een echte alpinewereld. Bezienswaardig in Mogno is de kerk San Giovanni Battista, die de uit Tessino afkomstige beroemde architect Mario Botta in de jaren 90 bouwde van wit marmer en grijs graniet uit de omliggende groeven (het hele jaar geopend, 9.30-17 uur, ook bij hevige sneeuwval). In Peccia kunt u even een hapje eten en wat drinken. In de prachtig gelegen, ooit als molen gebruikte Grotto Pozzasc (tel. 091 755 16 04, Pasen-midden nov., dag. geopend) worden uitstekende specialiteiten uit Tessino opgediend. De 28 verschillende wandelroutes, ‘Sentieri delle Pietre’ genoemd, bieden u de mogelijkheid de agriculturele en culturele aspecten van de Val Lavizzara te bekijken. De routebeschrijvingen zijn verkrijgbaar bij Vallemaggia Turismo, net als de gids ‘Magic secrets’. Informatie vindt u op internet: www.vallemaggiasecrets.ch.

Overnachten in de zijdalen

Er zijn twee kampeerterreinen: in Avegno en in Gordevio, diverse berghutten en Baracca Backpacker in Aurigeno, een oud houten huis aan de rand van het bos met een gemeenschappelijke keuken. U moet zelf een slaapzak meenemen. Mobiel 079 207 15 54, www.backpacker.ch/aurigeno, apr.-okt., vanaf CHF 28/31 per persoon. Ook erg comfortabel is bijvoorbeeld Cà Serafina in Lodano, 2 pk CHF 170-220 (afhankelijk van de duur van het verblijf), tel. 091 756 50 60, www.caserafina.com, of Casa Ambica in Gordevio, 2 pk CHF 160-200, tel. 091 753 10 12, www.casa-ambica.ch. Informatie over andere hotels, en ook over de vele Privatzimmer en vakantiewoningen en de soms goedkopere groepsaccommodaties in de zijdalen, is verkrijgbaar bij Vallemaggia Turismo.

2Duitse immigranten die voor furore zorgden – Monte Verità

Kaart: | G 1, stadsplattegrond: blz. 44/45
Vervoer: | Te voet vanaf Ascona ca. 30 min.

Vanaf de Berg van de waarheid predikte men iets meer dan een eeuw geleden vrije liefde, vegetarisme, communisme, anarchie en nog veel meer. Tegenwoordig is hier een seminarie met museum gevestigd.

Misschien was Ascona een slaperig vissersdorpje gebleven als de Monte Verità 1 er niet was geweest. Het kleine plaatsje Ascona werd dankzij kunstenaars en intellectuelen – onder wie talrijke Duitsers – beroemd tot ver over de Zwitserse landsgrenzen. Aan het begin van de 20e eeuw zorgden deze immigranten voor furore door vanaf de Monte Verità anarchie, vrije liefde, communisme, vegetarisme en nog andere deugden te verkondigen.

Hippies ante litteram

De Belgische fabrikantenzoon Henri Oedenkoven en de uit München afkomstige pianiste Ida Hofmann zetten aan het begin van de 20e eeuw op de heuvel boven Ascona een soort coöperatief op. Tot de eerste leden behoorden bohemiens, anarchisten, dadaïsten en expressionisten, die op deze plek vol idealen een nieuwe levensvorm wilden proberen, vrij van sociale conventies en dwang. Ze woonden in hutten waar veel licht en lucht binnenkwam, aten vegetarisch, droege wijde kleding of helemaal niets en trokken vele anderen aan die ook droomden van een betere wereld – zowel politiek andersdenkenden, die een klassenloze maatschappij, geweldloosheid, de emancipatie van vrouwen en rechten van arbeiders predikten, als mensen die op zoek waren naar een natuurlijker leven, ver van het leven in de decadente grote stad. Ook kwam er een sanatorium voor mensen die ziek waren geworden van de maatschappij. In 1920 vertrokken de oprichters echter gedesillusioneerd naar Brazilië.

Van toevluchts- tot pelgrimsoord

In 1926 kocht de bankier Eduard von der Heydt de heuvel. De kunstverzamelaar trok kunstenaars, zoals Walter Gropius, Marcel Breuer en Oskar Schlemmer aan om aan het meer een hotel in de Bauhausstijl te laten ontwerpen en bouwen. Het gebied was tot de oorlog een creatief centrum voor kunstenaars en alternatievelingen en een toevluchtsoord voor velen die nazi-Duitsland hadden verlaten. In de jaren 50 werd Ascona, de ‘Republiek van de thuislozen, de vervolgden en de subproletariërs’ (Erich Mühsam), ontdekt door het toerisme. Sindsdien heeft de stad zich ontwikkeld tot een waar kuuroord.

In 1964 erfde het kanton Tessino de ‘Heuvel der utopieën’. Tegenwoordig is de plek, die ooit de schrik van de bourgeoisie was, een pelgrimsoord voor iedereen die smacht naar Utopia of er meer over te weten wil komen. Casa Anatta, het vroegere houten hoofdgebouw, werd getransformeerd tot museum, met een zeer interessante, door Harald Szeeman ingerichte permanente tentoonstelling, die meer vertelt over waar hier vroeger over werd gedacht en gesproken. Het museum wordt momenteel gerestaureerd en delen ervan gaan in 2013 weer open. Hetty Rogantini De Beauclair, de dochter van de eerste secretaris van de oprichter Henri Oedenkoven, heeft hier nog de leiding. U kunt ook een van de kleine hutten, Casa Selma, bezichtigen, waar een video wordt vertoond over de geschiedenis van de Monte Verità.

Monte Verità vandaag de dag

Ongeveer honderd jaar na de oprichting van de Monte Verità werd in de zomer van 2006 hier een theehuis geopend, waar men kan deelnemen aan een traditionele Japanse theeceremonie. Op deze manier keert toch iets van de vroegere levensbeschouwelijke en filosofische manier van leven terug in de vorm van kleine theeblaadjes. De groene thee die in de ceremonies wordt gebruikt, groeien ter plekke; dit is de enige plantage van groene thee in Europa. In het Bauhaushotel (Hotel Monte Verità) 4 worden sinds 1990 weer vergaderingen en seminars georganiseerd. U kunt hier ook een kamer reserveren of heerlijk eten in het restaurant met zonneterras en uitzicht op het meer.

Informatie

Internet: www.monteverita.org

Rondleidingen: Pasen tot midden okt., za. 17 uur, duur ongeveer 1 uur, CHF 10.

Theeceremonie: apr.-okt., di 17, nov.-mrt. eerste en derde za. van de maand, 10.30 uur, duur 90 min., CHF 38.

Overnachten

Ver van de drukte kunt u genieten van een weldadige rust in het Hotel Monte Verità 4 (Via Collina 84, www.monteverita.org/albergo, 2 pk CHF 210/230). De kamers zijn comfortabel maar ietwat spartaans ingericht. Er is een uitgebreid ontbijtbuffet en in het restaurant kunt u genieten van een mediterrane keuken. Gerechten vanaf CHF 20.

In de omgeving

Arcegno (F1) is te voet via de Sentiero delle Betulle in ongeveer 1 uur te bereiken vanaf het Parco Parsifal. In de 14e-eeuwse kerk S. Antonio Abate, die in de 17e en 18e eeuw volledig werd gerenoveerd, kunt u fragmenten van middeleeuwse fresco’s bewonderen.

Ascona G 1

Ascona (5000 inw.), dat ooit een bescheiden vissersdorp was, werd in de 20e eeuw wereldberoemd toen idealisten de Monte Monescia tot hun Monte Verità (2 blz. 43) maakten. Na de wereldverbeteraars kwamen de rijke industriëlen, die ook vaak optraden als beschermheer van de kunsten. In de jaren 30 vonden in Moscia am See in het huis van Olga Fröbe-Kaptyn, de oprichtster van Eranos, de eerste vergaderingen plaats, waar ook sociale en theologische wetenschappers als Carl Gustav Jung en Karl Kerényi aan deelnamen. Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog verhuisden vele schrijvers, zoals Max Frisch, Hermann Hesse, Erich Maria Remarque, Robert Neumann en Hans Habe, naar Tessino. Ascona veranderde daarna in een mondain kuuroord voor zeer rijke toeristen. De nostalgie naar het land waar de citroenen bloeien, resulteerde er in 1970 zelfs in dat het nieuwste model uit de Opel-fabriek naar het dorp werd vernoemd: de Opel Ascona.

Slechts een bezoek aan de historische ‘Berg van de waarheid’ doet de bezoeker vermoeden wat voor culturele en theologische wind er vroeger door het dorpje waaide.

Tegenwoordig staan in het autovrije Ascona hotels en cafés schouder aan schouder, en vindt u er diverse boetieks en luxueuze restaurants. Het centrum, met de langgerekte Piazza Motta aan het meer en de achterliggende straatjes en binnenpleinen, is relatief intact gebleven. Hier valt in de zomer altijd iets te beleven: er zijn mimespelers, er worden concerten gegeven en als er markt is, is het hier erg druk en gezellig. De tuinen hebben moeten wijken voor restaurants en cafés met mooie pergola’s. Langs het meer en hoger in de bergen staan schitterende villa’s.

Van de middeleeuwen is in Ascona niet veel meer te zien. De resten van het Castello dei Ghiriglioni (13e eeuw) werden geïntegreerd in een hotel-castello-meerburcht. Van het in de 16e eeuw gesloopte Castello San Materno zijn tegenwoordig alleen nog de resten te zien van een momenteel helaas gesloten romaanse burchtkapel, met een met fresco’s versierde apsis.

Museo Epper 2

Via Albarelle 14, tel. 091 791 19 42, apr.-okt. di.-vr. 10-12, 15-18, za./zo. 15-18, juli/aug. di.-vr. 10-12, 20-22, za./zo. 20-22 uur

Behalve houtsnedes, aquarellen en tekeningen van de belangrijke Zwitserse expressionist Ignaz Epper (1892-1969) zijn in dit museum ook werken van de beeldhouwster Mischa Epper te zien. Het museum (geopend in 1980) bevindt zich in het atelier van het echtpaar Epper (interessante tentoonstellingen).

Museo Comunale d’Arte Moderna 3

Via Borgo 34, www.museoascona.ch, mrt.-dec. di.-za. 10-12, 15-18, zo. 10.30-12.30 uur, CHF 7

Dit museum werd gesticht door Marianne Werefkin en Richard Seewald. Naast de permanente collectie zijn er wisselende tentoonstellingen.

Collegio Papio 4

Via Papio, www.papio.ch

De door Bartolomeo Papio (1526-1580) gestichte en door Pellegrino Tibaldi gebouwde school (tegenwoordig een privé-gymnasium) heeft een groot, toegankelijk binnenplein in renaissancestijl. Via het plein bereikt u de kerk S. Maria della Misericordia, met fresco’s uit de 14e tot 16e eeuw. Hier worden ook concerten gegeven.

Casa Serodine 5

Piazza S. Pietro

Deze 17e-eeuwse patriciërswoning heeft een prachtige voorgevel met decoraties en figuren gemaakt door Giovanni Battista Serodine. De Serodines waren een bekende kunstenaarsfamilie uit Ascona.

SS. Pietro e Paolo 6

Piazza S. Pietro

De hoge campanile is al van ver af te zien. In de 16e-eeuwse kerk hangen schilderijen van de lokale kunstenaar Giovanni Serodine (17e eeuw).

Overnachten

Kindvriendelijk – Casa Emmaus 1: Via Emmaus 15, Losone, tel. 091 786 90 20, www.casa-emmaus.ch, 2 pk/ontbijt vanaf CHF 165, woning voor maximaal zeven personen vanaf CHF 140 per dag. Er is onlangs een nieuw gebouw toegevoegd dat toegankelijk is voor mindervalide gasten.

Bij het strand – Hotel Arcadia 2: Via Patrizia 47, tel. 091 791 10 15, www.arcadia.li, 2 pk/ontbijt vanaf CHF 175. Dit hotel ligt op een rustige plek, dicht bij de golfbaan en het Lido. Goede keuken, ook tafels buiten.

Pure luxe – Eden Roc 3: Via Albarelle 16, tel. 091 785 71 71, www.edenroc.ch, 2 pk/ontbijt CHF 360/840. Comfort direct aan het water (buiten- en binnenbad, miniclub voor de kinderen en fitnesscentrum) met het gerenommeerde restaurant La Brezza. In de winter vaak speciale aanbiedingen.

Eten en drinken

Ook voor de lokale bevolking – Osteria Nostrana 1: Piazza Motta, tel. 091 791 51 58, www.osteria-nostrana.ch. De osteria aan de toeristische boulevard direct aan het meer is het hele jaar door eveneens bij niet-toeristen erg geliefd. U kunt hier ook alleen een bord pasta of een pizza bestellen.

Buiten Losone aan de rand van het bos – Grotto Raffael 2: Vicolo Canaa 21, Losone, tel. 091 79 11 529. Typische grotto uit Tessino, buiten met houten en stenen tafels. Serveert lokale producten.

Mooie binnenplaats – Della Carrà 3: Carra dei Nasi 18, tel. 091 791 44 52, www.ristorantedellacarra.ch, in de winter zo./ma gesl., lunch vanaf CHF 30/40, diner CHF 60/70. Mediterrane keuken, ook geliefd bij de lokale bevolking.

Vol licht – Hostaria San Pietro 4: Passaggio San Pietro 5, tel. 091 791 39 76, ma./di. gesl., ongeveer CHF 50. Door een grote glazen koepel valt veel licht binnen in dit café. Op het terras zit u aan kleine bistrotafeltjes. De menu- en wijnkaart bieden veel keuze voor een goede prijs.

Winkelen

In de straatjes, steegjes en binnenpleinen vindt u winkels, boetieks en diverse galeries (www.shoppingascona.ch).

Beroemd Duitstalig boekenantiquariaat – Libreria della Rondine 1: Piazza San Pietro 6, tel. 091 791 22 80, www.libreriadellarondine.ch. Deze beroemde boekhandel, historisch ontmoetingspunt van Duitse kunstenaars en intellectuelen, werd net op tijd gered van de ontwikkelaars, die er een boetiek van wilden maken. Weekmarkt: apr.-okt., di. 10-17 uur, op de Piazza Motta. Kerstmarkt: half december.

JazzAscona New Orleans & Classics

Sinds 1985 is Ascona het toneel van een van de belangrijkste jazzevenementen in Europa. Eind juni/begin juli worden hier gedurende het tiendaagse festival meer dan twintig concerten per dag gegeven – op de piazza’s, in hotels en in clubs. In het anders zo nette Ascona gebeurt tijdens deze dagen iets geks: wanorde regeert de straten. In plaats van elegante symfonieën worden hier wilde improvisatiesessies gegeven. Informatie: www.jazzascona.ch

Uitgaan

Dansen en meer – Teatro San Materno 1: Via Losone 3, tel. 091 792 30 37, www.tatrosanmaterno.ch. Dit in de jaren 20 voor de danseres Charlotte Bara opgerichte Bauhaustheater is na jarenlange restauratie weer geopend.

Jazz – Delta Beach Lounge 2: Via Lido 82, tel. 091 791 40 60, www.deltabeach.ch, direct aan het Lido. Fruitige cocktails en gezellige jazzmuziek.

Populair bij de jongeren – Club Seventy 7 San Materno 3: Via Moscia 2. Kleine, nieuwe disco met verschillende thema-avonden.

Ook in de winter – Jazz Cat Club 4: Via Muraccio 21, www.jazzcatclub.ch. Concerten van musici uit de internationale jazz- en blueswereld.

Sport en activiteiten

Grande Lido di Ascona 1: Via Lido, tel. 091 791 71 30, mei-sept. 9-19 uur, gratis toegang. Breed strand met een lange waterglijbaan, tafeltennistafels, restaurant, beachvolleybal en speeltuin.

IJs- en skatebaan Siberia 2: Via S. Materno, tel. 091 791 32 22, ma.-vr. 8-11.30, 14-16.30, za./zo. 14-16.30 uur. In de zomer kunt u hier inline skaten, vanaf oktober tot maart schaatsen.

Golf Club Patriziale Ascona 3: zie blz. 26.

Informatie

Ente Turistico Lago Maggiore: Viale Papio 5, tel. 091 791 00 91, www.ascona-locarno.com, mrt.-okt. ma.-vr. 9-18, za. 10-18, zo. 10-14, nov.-mrt. ma.-vr. 9.30-12, 13.30-17, za. 10-14 uur.

Lago Maggiore Express: in Ascona is een halte van de Lago Maggiore Express (3 blz. 50), waarmee u het meer per boot en trein kunt ontdekken.

Carnaval: in februari traditiegetrouw op de dinsdag gratis risotto eten op de piazza.

Straatfestival: eind mei.

Ticino Musica: festival met klassieke muziek, eind juli in Ascona en Locarno, www.ticinomusica.com

Internationaal springconcours: eind juli, www.csi-ascona.ch

Settimane Musicali: concertserie met klassieke muziek, eind aug./midden okt., www.settimane-musicali.ch.

3 Cruisen en treinen – Lago Maggiore Express

Kaart: | C/D 7-G 1 en kaart 2
Vervoer: | Reistijd boot en trein samen: bijna zes uur

De Lago Maggiore Express belooft een onvergetelijke reis over de bergen, door de dalen en over het water. Met de trein en de boot bezoekt u diverse plekken die u allemaal een prachtig beeld geven van de verscheidenheid aan landschappen rondom het meer.

Voor deze rondreis, waarvoor u een hele dag, of beter nog, twee dagen moet uittrekken, zijn goed weer en helder zicht een groot voordeel. Tijdens deze reis ziet u (in geconcentreerde vorm) alles wat er in dit gebied te zien is en wat het Lago Maggiore zo speciaal maakt – het is een fascinerend veelzijdige regio, met een mengeling van een mediterraan klimaat met prachtige planten op de westelijke oever en op de eilanden, de woeste oostelijke oever, de bergen en de bijbehorende dalen en daarachter de besneeuwde, wit glinsterende Alpen.

U kunt de tocht maken vanuit elke gewenste plaats en in beide richtingen; de meeste mensen beginnen in Stresa of Locarno. Voor u vertrekt, moet u wel de dienstregeling goed bekijken, om te bepalen waar u even een pauze kunt inlassen en of er dan weer treinen of boten vertrekken om de reis te vervolgen. Ook wordt aangeraden om ’s ochtends zo vroeg mogelijk te vertrekken. Met een tweedaags ticket hebt u echt de tijd om onderweg alles goed te bekijken en kunt u onderweg overnachten. Op de tweede dag is het ticket ook geldig voor alle andere bootverbindingen. Het is in de weekenden en in augustus altijd erg druk, dus maak de reis het liefst op een ander moment om drukte te vermijden.

De trein op zijn best

Op een paar honderd meter afstand van elkaar liggen de aanlegsteiger van de veerboot en het treinstation van de Centovalli (direct naast het SBB-station) van Locarno/Muralto 1. Deze spoorlijn werd in de jaren 20 geopend en verbond de Gotthard- en Simplonlijnen met elkaar, en zo ook Tessino met Wallis. De reis over de smalspoorbaan met grote vensters duurt een kleine twee uur. De trein klimt langs de Centovalli omhoog tot een hoogte van 800 m en slingert zich daarna naar beneden naar Domodossola. U ratelt over meer dan tachtig bruggen en door meer dan dertig tunnels, en komt onderweg langs diepe kloven, smalle dalen, weilanden, kastanjebossen en watervallen.

Net voorbij Ponte Brolla 2, met zijn smalle kloof en fascinerende rotsformaties, komt u bij Verscio 3, waar het beroemde Teatro Dimitri staat (zie blz. 37). Na de 70 m hoge brug over de Melezza net voor Intragna begint de Valle Centovalli. In Intragna 4, met een prachtig oud centrum, staat de hoogste kerktoren van Tessino. In het Museo delle Centovalli e del Pedemonte worden oude agrarische en handwerkapparaten getoond, naast klederdracht en religieuze volkskunst. In Verdasio kunt u de kabelbaan naar Rasa nemen, het autovrije dorpje hoog in de bergen. Het liefst zou u overal willen uitstappen, maar daar is helaas geen tijd voor.