Welkom

Bem-vindos

Ter oriëntatie

Kennismaking, Lissabon in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Praktische informatie

De 15 hoogtepunten

1
Startpunt Café A Brasileira – wandeling in Chiado
Voordat u een bezoek brengt aan deze traditierijke wijk, kunt u in een beroemd café heerlijke pastéis de nata proberen.

2
Hoog boven de stad – Castelo São Jorge
Het hoog boven de stad gelegen Castelo biedt een adembenemend uitzicht over Lissabon – spannende verhalen en veel rust onder schaduwrijke bomen.

3
Fado bij dag en bij nacht – de Moorse wijk Alfama
Het levensgevoel van de fado is in de smalle straten van de Moorse wijk nog overal merkbaar.

4
De stad van de doden – begraafplaats Prazeres
In lange rijen rijgen de huizen van de doden zich aaneen. Enkele verlaten graven bieden een huiveringwekkend kijkje in het dodenrijk.

5
Feesten tot het ochtendgloren – nachtleven in Bairro Alto
Het nachtleven van Lissabon is meer dan fado alleen.

6
Cultuuroase in de stad – Fundação Calouste Gulbenkian
De fabelachtige rijkdom van Calouste Gulbenkian heeft een bijzondere kunstcollectie opgeleverd, die in dit museum te zien is.

7
Bijna een mythe – tram
Gemoedelijk schommelen de wagons van lijn 28 door de straten van Lissabon en geven de passagiers een kijkje in het alledaagse leven.

8
Winkelbuurt in de benedenstad – shoppen in Baixa
Internationale ketens, designwinkels en traditionele ateliers.

9
Mooie uitzichtpunten – miradouros van Lissabon
Uitzichtpunten rond het het stadscentrum.

10
Tijd van de zeevaarders – Belém
De Portugese ontdekkers brachten roem en een eigen kunststijl voort.

11
Kunst en cultuur – Centro Cultural de Belém
In het traditionele stadsdeel Belém zorgen het cultuurcentrum met zijn architectuur en het kunstmuseum Berardo voor een modern accent.

12
Oude pracht en nieuwe hoop – de Avenida da Liberdade
De elegantie van de langste straat van Lissabon keert langzaam terug.

13
Spel en wetenschap – Parque das Nações
Met zijn Oceanarium, wetenschapsmuseum, casino en een winkelcentrum is het terrein van de Expo 1998 nog steeds heel levendig.

14
De beste wijk van Europa? – in de woonwijk Telheiras
Maak in de wijk Telheiras kennis met het moderne Lissabon.

15
Lissabons huisstrand – de Costa da Caparica
Laat de stress van de grote stad achter door te gaan surfen, zwemmen of zonnebaden aan de nabijgelegen oceaankust.

Nog meer Lissabon

Gebouwen en pleinen

Kerken

Musea

Parken en tuinen

Excursies

Cabo da Roca

Cascais en Estoril

Ericeira

Mafra

Queluz

Sintra

Te gast in Lissabon

Overnachten

Eten en drinken

Winkelen

Uitgaan

Toeristische woordenlijst

Culinaire woordenlijst

Colofon

Paklijst

Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

1 Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Bem-vindos – Welkom

’Aan reizigers die Lissabon van zee benaderen verschijnt de stad, zelfs van veraf, als een mooi droombeeld, dat scherp afsteekt tegen een stralend blauwe hemel, door de zon met goud verlicht. Koepels, monumenten en het oude kasteel torenen boven de massa huizen uit als vooruitgeschoven bodes van dit heerlijke plekje, dit gezegende stuk land.’ Zo beschreef Fernando Pessoa zijn geliefde Lissabon in het jaar 1925. Nog steeds is het panorama vanaf de zuidoever van de Taag op de stad met zijn vriendelijke bewoners fascinerend. Let ook op de details: oasen van stilte en bezinning midden in de moderne metropool.

Ter oriëntatie

Overzicht

Als u met het vliegtuig bent aangekomen op de Aeroporto da Portela, de luchthaven in het noorden van Lissabon, kan uw bezoek aan de stad meteen beginnen. Lissabons vliegveld ligt namelijk niet ver van het centrum – plannen voor een nieuwe superluchthaven zijn vanwege de crisis voorlopig in de ijskast gezet. Met de Aerobus of de taxi bent u in 20 tot 30 minuten direct in het hart van de stad. Het mooiste zicht op Lissabon krijgt u als u de stad vanuit het zuiden over de Ponte 25 de Abril nadert. Vanwege de beruchte files hebt u op de brug meestal ruim de tijd om te genieten van het uitzicht op de aan de monding van de Taag gelegen stad. Lissabon is gebouwd op zeven heuvels, die echter allang niet meer groot genoeg zijn voor de toenemende bevolking. De blik reikt van Belém in het westen tot de oude stadswijk Alfama en bij helder weer zelfs tot het moderne Parque das Nações en de Vasco-da-Gamabrug.

Het kasteel en de oude wijk

Castelo São Jorge is een goed uitgangspunt om de stad te verkennen. Hier ligt het oudste deel van Lissabon en van hieruit begon de ontwikkeling van de stad. Tegen de burchtheuvel aan liggen de oude stadswijken Alfama ( K/L 6) en Mouraria ( J 6), waarvan de namen de Moorse herkomst verraden. Bij een wandeling door Alfama, het hart van het historische Lissabon, ontdekt u overal de traditie van de saudade, de heimwee, en de daarbij behorende liederen, de fado. Dit is dan ook de ideale locatie voor de stadsfeesten in juni – zeker bij maneschijn een magisch decor. Met de Mouraria is het slechter gesteld. Minder gerenoveerd en bezocht, staat deze wijk bekend als een probleembuurt met drugs en prostitutie. Een voorbeeld is de Largo Martim Moniz, waar de integratie nog steeds niet is gelukt.

Van Baixa naar Bairro Alto

Overdag is het druk in Baixa ( J 6/7), de benedenstad. Dan zijn de grote pleinen vol leven, de Praça do Comércio en de Rossio, de winkels in de Rua Augusta zijn geopend en het drukke verkeer maakt volop lawaai. ’s Avonds is het hier echter rustig. Er wonen hier maar weinig mensen en na sluitingstijd verliest dit deel van de stad zijn aantrekkingskracht.

Onderweg in Lissabon

Het centrum en een flink deel van de bezienswaardigheden zijn te voet bereikbaar. Verder kunt u veel van de belangrijkste plaatsen in de stad met de metro of de bus bereiken en ook taxi’s zijn nog steeds relatief goedkoop. Verder is er natuurlijk de historische lijn 28, de beroemdste tramlijn van Lissabon ( 7 blz. 48). Veel minder prettig is het rijden met de auto. Het verkeer is druk, vaak chaotisch en opstoppingen zijn eerder regel dan uitzondering. Bovendien zijn de parkeergarages inmiddels zo duur dat u na twee of drie uur de kosten van een korte taxirit al hebt uitgegeven. Fout parkeren is niet aan te raden, vooral in het centrum is de politie zeer waakzaam.

Vanuit de benedenstad kunt u door Chiado naar de bovenstad of Bairro Alto. De beroemde Elevador de Santa Justa markeert de grens. Daarachter komt u in het centrum van Chiado ( H 6), eens een woon- en uitgaanswijk, na uitgebreide renovaties nu een geliefde winkelbuurt. Als het avond wordt, verschuift het leven naar boven, naar Bairro Alto ( H 6/7). Hier stonden eens adellijke paleizen: tot het begin van de 19e eeuw was dit een buurt van aanzien. Daarna kwamen de kranten en drukkerijen, gevolgd door een bruisend nachtleven met bars, tascas en goedkope eethuizen. Nu is het vooral een uitgaansbuurt voor de jeugd.

Oude pracht: Belém

Bijna 5 km ten westen van het centrum bevindt zich het aan de Taag gelegen stadsdeel Belém ( kaart 2). Historisch is het een route terug naar de tijd van de zeevaarders en de ontdekkingsreizigers. Het prachtige Jerónimoklooster en de toren van Belém ( ten zuiden van A 8) zijn de rijkste getuigenissen van deze reizen en van de onmetelijke rijkdom die de koloniën dit kleine land hebben gebracht. Ook het Monument van de ontdekkingen aan de Taag herinnert hieraan. Belém biedt echter meer dan alleen geschiedenis. Het Café Fábrica dos Pastéis de Belém lokt zoetekauwen en het moderne Centro Cultural de Belém cultuurliefhebbers.

Nieuwe pracht: Parque das Nações

Met de metro komt u in het oosten van de stad, waar op het voormalige terrein van de wereldtentoonstelling ( kaart 7) een nieuwe stadswijk is ontstaan. Hier bevinden zich onder meer het Oceanarium, een casino en de MEO Arena, waar grote tentoonstellingen worden gehouden. Verder: een winkelcentrum met bioscopen en genoeg restaurants en cafés om de avond prettig door te kunnen brengen.

Kennismaking, Lissabon in cijfers

Centrum Lissabon

Lissabon is Lissabon en de rest is de provincie. Zo lijkt het tenminste voor de inwoners van Porto, de tweede stad van het land, die in een wedstrijd met Lissabon al lang de verliezende partij is. De positie van de metropool is zo dominant dat in Lissabon zelf eventuele concurrentie niet eens een thema is. Bijna 30% van de bevolking van Portugal leeft in groot-Lissabon en steeds meer mensen komen hiernaartoe op zoek naar werk. Deze trek van het platteland heeft men nog niet tot stoppen kunnen brengen. Vooral de oudere generatie blijft ook in de hoofdstad hun geboortestreek trouw. Alle provincies van het land hebben hun eigen regionale trefpunten, zoals het Casa do Alentejo (zie blz. 55). Ook de inwoners van Lissabon zelf zijn traditioneel in hun leefgewoonten. Ze dragen wel internationale mode en luisteren naar Amerikaanse muziek, maar het eten is hoofdzakelijk nationaal en buitenlandse restaurants zijn dan ook duidelijk in de minderheid. Het aantal buitenlanders is met een geschatte 5% nog altijd relatief laag. Dat geldt ook voor de zwarte bevolking van Lissabon.

Zwarte bevolking

De buitenlandse bevolking komt uit de voormalige Portugese koloniën (Kaapverdië, Mozambique, Angola en São Tomé e Príncipe), maar van werkelijke integratie is geen sprake. Werk was er voor de zwarte bevolking van Lissabon vooral op de grote bouwplaatsen, zoals bij de Expo’98, en bij de wegenbouw, maar door de economische crisis is er veel minder perspectief. Op de universiteiten, in parlementen en directiekamers van ondernemingen komt men ze zeker niet tegen. Zij leven met weinig kans op verbetering in hun eigen wijken aan de rand van de stad, wijken die door sociale problemen en criminaliteit geplaagd worden. Hun verhouding met de inwoners van Lissabon is daarbij niet zozeer agressief, zij worden gewoon niet opgemerkt of slechts geduld.

Zware tijden

Met armoede wordt de reiziger in Lissabon zeker geconfronteerd; de huidige economische crisis versterkt dit effect nog. Hoewel de meeste sloppenwijken inmiddels zijn afgebroken, zijn de tekenen van armoede overal in het centrum te zien. Vooral jongeren verdienen wat geld als parkeerplaatsaanwijzers (arrumadores), bedelaars laten hun wonden zien en bij veel kerkingangen vragen oude vrouwen om een aalmoes (esmola). Houd zo nodig steeds wat muntgeld paraat, deze mensen kunnen het goed gebruiken. Het wettelijk minimumloon bedroeg in 2014 slechts € 495 en veel gepensioneerden hebben een nog lager inkomen. Werk is moeilijk te vinden: Lissabon heeft geen belangrijke industrie en leeft hoofdzakelijk van dienstverlening en toerisme. Ook daarom wordt de bevolking van Lissabon steeds ouder, de jeugd trekt vanwege de goedkopere woningen naar de slaapsteden rondom de stad.

Familie

Portugezen zijn familiemensen. Daaronder vallen niet alleen de eigen gezinsleden, maar ook verwanten als neven, nichten, ooms en tantes. Kijk daarom niet vreemd op als het niet lukt een afspraak voor het weekend te maken, want er is altijd wel een doop of een bruiloft van een neef of nicht. Bruiloften herkent u trouwens aan de luid door de straten toeterende stoet auto’s. Deze familiezin helpt natuurlijk ook in tijden van crisis: de meesten kunnen zonder hulp van de familie niet rondkomen. Ook vakanties worden vaak in het appartement van verwanten doorgebracht. In Lissabon is overigens wel te merken dat de invloed van familie wat afneemt en dat vriendschappen belangrijker worden.

De Portugese mentaliteit

Natuurlijk is het moeilijk te zeggen hoe de Portugees echt is, maar een paar opmerkingen kunnen niettemin worden gemaakt. Zo wordt de Portugezen een hang naar melancholie en verlangen toegeschreven, vandaar de saudade. Deze komt het duidelijkst tot uiting in de fado, klaagliederen van verlangen en verlies en vergeefse liefde. Zoals zoveel clichés is ook dit niet helemaal onwaar. In Portugal gaat het er wezenlijk rustiger aan toe dan bij de Spaanse buren. Over het algemeen zijn de mensen kalm en vriendelijk (behalve in het verkeer), geïnteresseerd in een gesprek met een vreemdeling en niet geneigd tot extremen. De Portugezen zeggen over zichzelf dat zij een land zijn van brandos costumes, vrij vertaald: van verzorgde omgangsvormen. Dat verklaart wellicht de doorgaans vriendelijke atmosfeer bij grote stadsfeesten en andere massale gebeurtenissen, en het geduld van de Portugezen, die ook bij lang wachten niet verstoord raken. En kijk niet vreemd op als u vaak de weg wordt versperd: overal staan kleine groepen vrolijk met elkaar te praten, soms direct voor de ingang van restaurants en winkels. Daar steekt geen kwaad achter en met een vriendelijk com licença (mag ik) wordt de weg meteen voor u vrijgemaakt.

Café, voetbal en tasca

Restaurants en cafés zijn in Lissabon – zoals eigenlijk overal in Portugal – op elke straathoek te vinden. Het leven speelt zich in het openbaar af; zelfs bij goede vrienden is het waarschijnlijk dat zij elkaars woning niet kennen. Men ontmoet elkaar in het café of bij het eten in een restaurant. Ook wie zonder kennis van de taal een café betreedt, zal direct de woorden Benfica en Sporting verstaan: voetbal is gespreksonderwerp nummer één – op de tafels in de cafés ligt altijd de sportkrant A Bola. Net als in de politiek zijn de Lissabonners verdeeld in aanhangers van de hoofdstedelijke clubs, in Benfiquistas en Sportinguistas.

Eén instituut van de stad, de tascas, wordt wel bedreigd. In deze oude, kleine restaurants worden sardines en goedkope rode wijn geserveerd, terwijl mannen op leeftijd urenlang aan het domino- of kaartspel zitten. Daarmee fungeren de tascas als een soort openbaar bejaardenhuis. Maar omdat de jeugd liever naar andere zaken gaat en de eigenaren kostbare verbouwingen vanwege nieuwe hygiënevoorschriften niet kunnen betalen, zijn de dagen van de tascas geteld. Wie hier als toerist binnenkomt, wordt wat wantrouwend aangekeken, alsof men een vreemde woonkamer betreedt. Bij de tweede of derde keer hoort u er echter bij en bent u een huisvriend geworden.

Feiten en cijfers

Inwoners: bij tellingen in 2011 had Portugal 10,6 miljoen inwoners, waarvan 2,3% buitenlanders. In Lissabon leven ongeveer 550.000 mensen, in de agglomeratie Lissabon circa 2,8 miljoen.

Staat en bestuur: Lissabon is hoofdstad en regeringszetel. Sinds 2011 wordt de regering gevormd door de rechtsliberale PSD onder leiding van ministerpresident Pedro Passos Coelho. Lissabon wordt door de socialistische PS geregeerd, sinds 2007 is António Costa de burgemeester.

Oppervlakte: het vasteland van Portugal heeft een oppervlakte van 92.545 km². Het land is 218 km breed en 561 km lang. De kustlijn langs de Atlantische Oceaan is 832 km lang. De stad Lissabon heeft een oppervlakte van in totaal 84 km².

Ligging: Lissabon ligt globaal in het midden van het land aan de Atlantische Oceaan en aan de noordelijke oever van de Taag.

Tijdzone: Midden Europese Tijd -1, in de zomer Midden Europese Tijd.

Het studentenleven

Lissabon heeft twee staatsuniversiteiten: de Universidade de Lisboa en de Universidade Nova. Hier studeren zo’n 35.000 studenten. Daarnaast zijn er enkele privé-instellingen. Hoewel Lissabon daarmee het grootste aantal studenten heeft, kan het studentenleven hier niet concurreren met dat in de universiteitsstad Coimbra.

Evenals in veel andere landen wordt in Portugal sterk op het onderwijs bezuinigd en daar lijden vooral de universiteiten onder. Steeds meer jonge academici verlaten het land. Net als vroeger wijken zij uit naar Amerika of Frankrijk. Alhoewel Portugal in vergelijking met andere Europese landen het laagste aantal afgestudeerden kent, gaan er toch steeds meer jongeren studeren. Ondanks de recente crisis stijgt het opleidingsniveau van het land dan ook geleidelijk.

Azulejo’s

In Lissabon zijn ze overal: de azulejo’s, tegels die de wanden en muren van bijvoorbeeld de miradouros (uitzichtpunten) sieren, en die ook als decoratie in interieurs worden gebruikt. De tegelkunst kent in Portugal een lange traditie, die teruggaat op de Arabieren. De tot kunstige tegeltableaus (silhares) samengevoegde azulejos (Arabisch al-zulayi, ’kleine steentjes’) zijn met hun sociale en historische voorstellingen waardevolle getuigen van de geschiedenis. Een overzicht van de kunstzinnige rijkdom van de tegelkunst en van de verschillende productiemethodes geeft het bezienswaardige Museu Nacional do Azulejo. Jammer genoeg zijn veel van de waardevolle tegels gestolen, zoals u kunt zien op de vlooienmarkten waar ze te koop worden aangeboden.

Kleding

Een stadsbezoek vraagt om niet al te luchtige kleding. De jongerenmode heeft weliswaar voor wat meer vrijheid gezorgd, maar in kerken en musea is decentere kleding meer op zijn plaats. Een ontbloot bovenlijf wordt op het strand wel geaccepteerd, maar in restaurants en ook op terrassen niet graag gezien. Voor de meeste Portugezen, vooral de oudere, is het bovendien onbegrijpelijk als toeristen, vooral als ze uit rijkere landen komen, niet op hun kleding letten. Daarom ook hebben de schoenpoetsers op de Rossio altijd wat te doen, want hier verzorgt men zijn uiterlijk goed.

Buurman Spanje

Nem bom vento, nem bom casamento, ’Goede winden noch goede huwelijken’ komen uit Spanje, zeiden de Portugezen vroeger. De verhouding met het buurland is echter ontspannener geworden en van de oude rivaliteit is vooral bij jonge Portugezen weinig meer te bespeuren. Bovendien vormen de Spanjaarden al sinds jaren de grootste groep Portugalbezoekers. Deze tendens is ook terug te vinden op de Portugese scholen: naast Engels is Spaans nu de populairste vreemde taal. Decennialang nam het Frans deze plaats in, maar daar is nu bijna geen interesse meer voor.

Portugese literatuur

Portugal kent een zeer rijke literatuurgeschiedenis. Lange tijd was de dichtkunst de hoogste literaire vorm, maar nu is het vooral de roman. Talrijke boeken van beroemde schrijvers uit de 20e eeuw, zoals Fernando Pessoa, José Cardoso Pires, de Nobelprijswinnaar José Saramago en António Lobo Antunes, zijn in een Nederlandse vertaling verkrijgbaar en vormen een ideale begeleider tijdens een trip naar Lissabon. Opvallend is dat de literatuur nog altijd door oudere schrijvers wordt gedomineerd; van de jongere auteurs is er niet een internationaal doorgebroken.

Stierenvechten

Lange tijd gold zowel het stierenvechten als de fado als achterhaald. Maar de tijd van de Anjerrevolutie is al weer lang geleden en nu is stierenvechten (tourada) weer in zwang. De arena daarvoor ligt in Lissabon aan de Campo Pequeno. Anders dan in Spanje mag de stier hier niet in de arena gedood worden, maar het spektakel is daarom niet minder barbaars: verwond en gepijnigd worden de dieren ook hier en na het gevecht worden ze geslacht. Wel zijn de tegenstanders van het stierenvechten intussen steeds beter verenigd. Bij protestacties komen dierenbeschermers uit heel Europa en zelfs uit Zuid-Amerika. Tot op heden hebben deze acties echter nog niet het door hen gewenste gevolg.

Kopen of huren?

Vende-se, te koop, staat op tal van appartementen. Maar wonen in Lissabon is niet goedkoop, vooral niet in een geliefde wijk als Campo de Ourique of in de mooie buitenwijk Restelo. Daar moet voor een grotere woning meer dan € 500.000 worden betaald. Omdat jonge gezinnen dit niet kunnen opbrengen, trekken zij naar de randgebieden. Daardoor veroudert het centrum en loopt het geleidelijk leeg.

Huurwoningen maken slechts een zeer klein deel van de woningmarkt uit; in dit land wordt van oudsher eerder gekocht dan gehuurd. De hypotheken voor woningen hebben inmiddels looptijden van meer dan veertig jaar. Ook zijn er steeds meer buitenlanders die in de omgeving van Lissabon, in Estoril, Cascais of aan de Algarve een tweede woning willen kopen of daar willen gaan wonen. Informeer echter heel goed – mocht u dit van plan zijn – waarop u bij de aanschaf van onroerend goed moet letten. Maar al te vaak kopen buitenlanders stukken grond waarop niet gebouwd mag worden, of appartementen in gebouwen die zonder toestemming zijn neergezet. Te veel vertrouwen op het eigen koopmansinstinct kan heel duur uitvallen.

Hete zomer

In de zomer heersen in Lissabon vaak temperaturen van rond de 35ºC. Stadswandelingen door de heuvelige stad kunnen dan echt inspannend zijn. In de laatste jaren is het klimaat hier echter ook veranderd en waren de zomers niet meer zo heel extreem. Daar komt bij dat de traditionele vakantiemaand augustus is. Dan zijn veel Lissabonners op vakantie en is de stad niet meer zo levendig. De beste perioden voor een bezoek aan Lissabon zijn nog steeds het voorjaar en de late zomer, als er een bijzonder mooi zacht licht hangt. Dan is het weer bovendien ideaal voor een stadsverkenning, met een verfrissende wind van de Taag of de zee. In de winter regent het vaak en is het onaangenaam koud, hoewel de temperaturen zelden in de enkele cijfers belanden. In deze tijd moeten reizigers warme winterkleding meenemen en ook een paraplu of regenjas bij de hand houden.

Goede lucht, slechte lucht

Door de ligging aan de Taag en door de bestendige winden heeft Lissabon een gunstig klimaat. Als echter de wind wegvalt, is de Taagbrug vanaf het kasteel vanwege de smog vaak niet te zien. De luchtwaarden zijn – vooral in de zomer – in de stad zeer verschillend. Metingen in de hoofdstaat, de Avenida da Liberdade, lieten zien dat dit een van de meest vervuilde straten van Europa is. Voorstellen om een extra belasting voor het centrum in te stellen – naar het voorbeeld van Londen – en het autoverkeer terug te dringen, hebben het niet gehaald. In de hoger gelegen stadsdelen zoals Graça of aan de rivier zoals in Belém zijn deze problemen nauwelijks aanwezig.

Het wapen van Lissabon

Een door raven geflankeerd zeilschip siert het wapen van Lissabon. Het symboliseert niet alleen het belang van de scheepvaart en de zee voor deze handelsstad, maar heeft ook betrekking op een stadslegende. Een door twee raven bewaakt schip zou namelijk het gebeente van de stadspatroon São Vicente naar de Algarve gebracht hebben, voordat Dom Afonso Henriques het in 1176 naar Lissabon liet overbrengen. Om het wapenschild slingert een band met de woorden Mui nobre e sempre leal cidade de Lisboa, in het Nederlands: De zeer edele en steeds trouwe stad Lissabon.

Geschiedenis, heden, toekomst

Hoe het begon

De geschiedenis van Lissabon gaat terug tot ongeveer 1000 v.Chr, toen Feniciërs de nederzetting Allis Ubbo op de tegenwoordige burchtheuvel stichtten. Een legende vertelt daarentegen dat Odysseus de stichter van Lissabon zou zijn. In 205 v.Chr. veroverden de Romeinen de stad en noemden haar Olissipo. Vervolgens werd zij onder Caesar Felicitas Julia genoemd. Ook de latere geschiedenis is er een van veroveringen. Na 407 n.Chr. en na de verdrijving van de Romeinen veroverden Germaanse volken Lissabon, na 585 begon de heerschappij van de Visigoten. In deze tijd zijn de eerste stadsmuur en de kathedraal, Sé Patriarcal, gebouwd. In het jaar 711 waren het de Arabieren die na de Slag van Guadalupe Lissabon en het zuiden van het Iberische schiereiland onder hun controle brachten.

Reconquista

Hoewel de Reconquista al in 718 begon, duurde de heerschappij van de Arabieren in Portugal tot 1249, toen de Algarve definitief werd terugveroverd. Lissabon zelf is verscheidene malen belegerd en geplunderd, tot het in 1147 door Afonso Henrique met hulp van de kruisridders werd heroverd. Ondanks de enorme invloed van de Arabieren zijn er in Lissabon niet veel sporen van hun erfenis te vinden, alleen de wijken Alfama en Mouraria herinneren nog aan deze tijden.

Nieuwe werelden ontdekken

Het glorierijke tijdperk van Portugal is de tijd van de ontdekkingen, tijdens de heerschappij van het Huis Aviz. Hendrik de Zeevaarder wordt nog altijd beschouwd als de belangrijkste sponsor van deze tochten. Met het op zijn werf in Lagos aan de Algarve gebouwde scheepstype, de karveel (carvela), ontdekten de Portugezen in de 15e eeuw Madeira, de Azoren en Kaapverdië, en in 1498 ontdekte Vasco da Gama de route over zee naar Calcutta. Enorme rijkdommen kwamen vanuit de koloniën het land binnen: specerijen, zijden stoffen en edelstenen stroomden naar Portugal en veranderen Lissabon in de belangrijkste en bloeiendste haven van deze tijd. Het Hiëronymietenklooster en de toren van Belém herinneren nog aan deze pracht. De aardbeving van Lissabon in 1755 maakte ten slotte een einde aan deze bloeitijd; documenten en getuigenissen van deze catastrofe zijn te zien in het Museu da Cidade.

Republiek en dictatuur

De 20e eeuw begon met een aanslag. Dom Carlos I en de troonopvolger prins Manuel werden in 1908 op de Praça do Comércio gedood. Vervolgens nam koning Manuel II twee jaar lang de regering op zich. Daarna ging hij in ballingschap en op 5 oktober 1910 werd de republiek uitgeroepen. Er was echter geen sprake van politieke stabiliteit. Tot 1926 waren er meer dan veertig verschillende regeringen en talrijke couppogingen van militairen. Na een staatsgreep van generaal Gomez da Costa werd in mei 1926 het parlement ontbonden. De machtigste man werd António Oliveira Salazar, eerst in 1928 als minister van Financiën en vanaf 1932 als minister-president. Deze door jezuïeten grootgebrachte, puriteinse dictator werd vooral gesteund door het leger, de kerk en delen van de middenklasse. Salazar werd internationaal erkend vanwege zijn aanpak van de slechte financiële situatie van het land, maar hij onderdrukte politieke partijen en vakbonden, en door censuur werden pers en kunsten ernstig beperkt.

Anjerrevolutie en democratie

Op 25 april 1974 begon in Portugal de moderne tijd. Opstandige militairen, die inzagen dat de sinds 1961 durende koloniale oorlog niet te winnen was, organiseerden een staatsgreep. De oude, zieke estado novo, de nieuwe staat van Salazar, stortte daarop bijna zonder weerstand en zonder bloedvergieten in elkaar. De bevolking stak anjers in de geweerlopen van de soldaten en vierde feest op straat. Met een analfabetismecijfer van meer dan 50%, een geruïneerde economie en nauwelijks industrie begaf het land zich vervolgens op weg naar de moderne tijd. Ook kwamen circa 1 miljoen mensen terug uit de koloniën.

Verrassend is dat Portugal zich na vijftig jaar dictatuur in korte tijd tot een stabiele, doortastende republiek wist te ontwikkelen. Lissabon is uitgegroeid tot een stad waar traditie en moderniteit met elkaar zijn verbonden. Als een op toerisme gerichte stad tracht de metropool het culturele erfgoed te beschermen, zowel in Belém als in de oude stad. Met de Expo’98, de daar ontstane nieuwe wijk Parque das Nações, en met de Europese voetbalkampioenschappen van 2004 heeft Lissabon zich ook als moderne en functionele stad bewezen. Grote projecten als de hogesnelheidstrein en de nieuwe luchthaven gaan vanwege de financiële crisis echter voorlopig niet door. De tijd zal leren of deze projecten later alsnog zullen worden opgepakt.

Praktische informatie

Reizen naar Lissabon

Met het vliegtuig

Vanuit Amsterdam en Brussel gaan dagelijks lijnvluchten naar Lissabon. De vlucht duurt circa 2,5 uur. KLM (www.klm.com) en TAP Air Portugal (www.flytap.com) bieden rechtstreekse vluchten aan. Als u tijdig boekt, kunt u ook met budgetmaatschappijen rechtstreeks naar Lissabon vliegen (www.transavia.com, www.brusselsairlines.com, www.easyjet.com).

De luchthaven Aeroporto de Lisboa ligt in het noorden van de stad. Informatie over aankomst- en vertrektijden vindt u op www.ana.pt. Vanaf de luchthaven kunt u met de metro (€ 1,40) of een taxi naar het stadscentrum. Taxi’s staan bij de uitgang. De ritprijs naar de Rossio mag niet meer dan € 15 bedragen. Voor bagage in de kofferbak betaalt u € 1,60 extra. Om al te hoge ritprijzen te voorkomen, kunt u bij de informatiebalie op het vliegveld een – niet erg geliefde – taxivoucher kopen.

Voor reizigers met bagage is er voor de rit naar het centrum ook de Aerobus (7-23 uur, iedere 20 min.) beschikbaar. De prijs voor een ticket bedraagt € 3,50. In de bussen 42 en 43, die ook naar het centrum rijden, is het niet toegestaan bagage mee te nemen.

Met de trein

De reis van Nederland naar Lissabon tot het station Santa Apolónia duurt zo’n anderhalve dag. Bij het aanschaffen van een ticket loont het de moeite naar kortingen te kijken. Een InterRail-ticket kan voordelig zijn, ook voor wie ouder is dan 26 jaar (www.interrailnet.com). Vanaf het station bent u in circa 6 minuten met de metro (blauwe lijn) op de Praça dos Restauradores in het centrum.

Met de auto

Voor een reis met de auto hebt u behalve identiteitspapieren een geldig rijbewijs en de groene verzekeringskaart nodig. Door de hoge kosten van de tolwegen onderweg en de kosten van benzine is een vliegreis met huurauto (fly-drive) een betere optie, die bovendien minder inspannend en nauwelijks duurder is.

Douane

Reisdocumenten: Nederlandse en Belgische staatsburgers hebben een geldig paspoort of identiteitsbewijs nodig en mogen desgewenst ook langer dan drie maanden in Lissabon blijven. Kinderen hebben een eigen identiteitsbewijs nodig. Mensen uit landen buiten de Europese Unie (EU) moeten een geldig paspoort kunnen tonen en hebben voor een verblijf van meer dan drie maanden een visum nodig.

Douanebepalingen: Portugal heeft als land van de Europese Unie geen beperkingen voor burgers van de EU voor goederen voor persoonlijk gebruik. De douanebepalingen van de EU zijn van toepassing. Als de goederen echter een bepaalde hoeveelheid overschrijden (bijvoorbeeld meer dan een 1 kg tabak of 90 flessen wijn), moet worden aangetoond dat deze goederen niet voor commercieel gebruik zijn bedoeld.

Huisdieren die meereizen moeten een EU-dierenpaspoort hebben. Huisdieren zijn niet welkom in cafés, restaurants en hotels. Ook moeten alle honden, groot en klein, aangelijnd zijn – iets wat bijna niemand schijnt te weten. Op vrijwel geen enkel strand worden honden in de zomermaanden toegestaan.

Reizen in Lissabon

Met het openbaar vervoer

In Lissabon heerst in het verkeer altijd een hectische drukte. Het vooruitkomen met een auto gaat moeizaam, het zoeken naar een parkeerplaats is heel lastig en de weg vinden in de wirwar van straten in de binnenstad is al even moeilijk. Met het openbaar vervoer gaat het reizen gemakkelijker. Voor het reizen met tram, bus of metro hebt u de elektronische Viva Viagem Card nodig, voor € 0,50 te koop bij kaartautomaten of loketten op metrostations. Daarna kunt u bijvoorbeeld kiezen voor een enkele reis (€ 1,40 metro, € 1,80 bus, € 2,85 tram) of een dagkaart (€ 6). Verdere informatie over de mogelijkheden vindt u op www.transporteslisboa.pt. Een gunstig geprijsd alternatief is de Lisboa Card (zie blz. 20). Deze geeft toegang tot het openbaar vervoer en gratis toegang of toegang met korting tot musea.

Tram: moderne trams met airconditioning en traditionele trams (eléctricos) bestaan in Lissabon naast elkaar. De rit duurt langer dan met de bus, maar de gezellige oude trams zijn meer dan alleen een transportmiddel.

Elevadores: karakteristiek voor het dagelijks leven in Lissabon zijn de kabeltrams, die hun passagiers langs bijzonder steile straten omhoog en naar beneden brengen. Tickets voor de Elevador da Bica, de Elevador da Glória en de Elevador do Lavra zijn even duur als voor het overige openbaar vervoer. Dat geldt ook voor de lift van Baixa naar Bairro Alto en de Elevador de Santa Justa.

Metro: het kleine metronetwerk wordt geleidelijk uitgebreid. Het lijnennet beslaat de binnenstad van Campo Grande, de routes naar Benfica en de luchthaven en het gebied tot Oriente. Ingangen zijn bovengronds te herkennen aan een grote ‘M’. Een rit is ook de moeite waard vanwege de nieuwe, fraai aangeklede metrostations, die met azulejo’s (Portugese tegels) in kleine musea zijn veranderd.

Voorstadstreinen: twee hoofdroutes gaan naar de voorsteden van Lissabon, vanaf Entrecampos naar Sintra elke 30 minuten en van Cais do Sodré elke 20 minuten naar Cascais.

Bus: het netwerk van buslijnen is dicht en functioneert uitstekend. De bussen, vaak wel behoorlijk vol, rijden zeer frequent. In het weekend en ’s avonds rijden ze minder vaak. Als het druk is bij de halte, sluit u achter aan de wachtrij aan. Wie dit niet doet, kan rekenen op verontwaardigde blikken.

Veerdienst: dagelijks steken duizenden pasasagiers met de veerboot de Taag over om in Lissabon te gaan werken. Vergeleken met de vaak verstopte brug is dit een goed alternatief en voor de passagiers een aangename tocht. Vanaf het Estação Cais do Sodré vertrekken de veerboten elke 20 minuten naar Cacilha (hier kunt u de auto meenemen). Vanaf Belém varen veerboten naar Porto Brandão en Trafaria.

Taxi: een taxi is in Portugal geen luxe. Het basistarief is € 3,25. Taxi’s zijn een goed alternatief voor de eigen auto en in de stad nauwelijks duurder. De taxi’s zijn meestal beige, maar er zijn ook zwarte wagens met een groen dak. Het makkelijkst krijgt u een taxi door de chauffeur op straat met een handgebaar aan te houden; in het centrum, bijvoorbeeld op de Rossio of de Praça dos Restauradores, zijn taxistandplaatsen. Let erop dat bij het instappen de taximeter wordt aangezet.

Met de auto

Wie tussen het beroepsverkeer over de Ponte de 25 Abril naar Lissabon rijdt, moet rekening houden met files of op zijn minst met een grote verkeersdrukte. Ook in de stad zelf is het druk op de wegen en in de straten, en houdt men zich lang niet altijd aan de verkeersregels. Overal staan auto’s dubbel of zelfs op tramrails geparkeerd: een overtreding die u overigens duur kan komen te staan. Parkeermogelijkheden zijn er onder meer in de ondergrondse parkeergarages in het centrum, bijvoorbeeld bij Restauradores of aan de Praça de Camões. Hoe langer de parkeertijd, hoe gunstiger het wordt om een ritje met de taxi te overwegen. In bijna alle straten in Lissabon moet voor het parkeren betaald worden (parkeerautomaten). Ook de zelfbenoemde parkeerplaatsaanwijzers (arrumadores) verwachten voor hun service een klein geldbedrag. Een ongeluk in het drukke straatverkeer (met regen is er vrijwel geen doorkomen aan) kan veel ergernis opleveren. Nog steeds zijn er veel bestuurders zonder verzekering op de weg.

Verkeersregels: in Portugal gelden de volgende snelheidsbeperkingen: snelweg 120 km/uur, gewone buitenwegen 90 km/uur, bebouwde kom 50 km/uur. Het dragen van veiligheidsgordels is verplicht. De alcoholgrens ligt bij 0,5 promille. De vele borden die wijzen op het dragen van veiligheidsgordels en de gevaren van drank achter het stuur laten zien hoe groot deze problemen zijn. Portugal heeft met meer dan twee keer zoveel verkeersdoden (per miljoen inwoners) als Nederland te maken. De grootste voorzichtigheid is geboden!

Huurauto’s: het is vaak het goedkoopst om een huurauto voor vertrek tegelijk met de vlucht te boeken. De prijs ligt op circa € 60 per dag, de huur per week is goedkoper. Zowel grote als kleine autoverhuurders hebben een filiaal in de binnenstad en op de luchthaven:

Europcar: luchthaven, tel. 219 40 77 90.

Auto Europe: luchthaven, tel. 800 78 00 88.

Budget: luchthaven, tel. 808 25 26 27.

Hertz: luchthaven, tel. 808 20 20 38.

Solcar: Rua São Sebastião Pedreira, 51 D, tel. 213 13 90 70.

Automotor: Avenida Sacadura Cabral, 23 A, tel. 217 80 23 70.

Rupauto: Rua da Beneficiência, 99 A/B/C, tel. 217 81 78 30.

Stadsrondritten

Stadsrondritten en excursies in de omgeving van Lissabon worden onder andere door de volgende bedrijven aangeboden:

Carris: de openbaar vervoermaatschappij van Lissabon biedt verschillende rondritten aan (www.yellowbustours.com). De stadsrondrit met de tram vanaf de Praça do Comércio duurt 1,5 uur. Vertrek okt.-mei 10-17 uur elke 40 minuten, juni-sept. 10-19 uur elke 20 minuten. Prijs volwassenen € 18, kinderen (tot 10 jaar) € 9.

Een excursiebus met een open dak vertrekt vanaf de Praça da Figueira. Deze Tagus Tour gaat langs de belangrijkste monumenten door het stadscentrum naar Belém en dan langs de Taag weer terug. Vertrek elke 20 minuten, 9.30-18.50 uur. Prijs volwassenen € 15, kinderen (tot 10 jaar) € 7,50.

Transtejo organiseert van 1 april tot 31 oktober dagelijks om 15 uur een riviertocht van de Praça do Comércio tot aan het Parque das Nações. Prijs volwassenen € 20, kinderen (tot 11 jaar) € 10. Informatie: Estação Fluvial do Terreiro do Paço, tel. 808 20 30 50.

Lisboa Card

Voor toeristen kent de stad een kortingspas die gebruikt kan worden in het openbaar vervoer, de kabeltrams (elevadores), de trein van Cais do Sodré naar Cascais en in 25 musea. Bovendien geeft deze Lisboa Card korting in veel winkels. Bij de aanschaf van de kaart krijgt u een folder met daarin gedetailleerde informatie over het gebruik en de mogelijkheden. De pas kost voor volwassenen per 24 uur € 18,50, voor kinderen (5-11 jaar) € 11,50. Het is voordeliger hem voor 48 uur (€ 31,50, kinderen € 17,50) of voor 72 uur (€ 39, kinderen € 20,50) aan te schaffen. De Lisboa Card is te koop bij toeristische informatiepunten en in het Mosteiro dos Jerónimos, Praça do Império en in het Museu Nacional de Arte Antiga, Rua das Janelas Verdes (www.golisbon.com/Lisboa-Card).

Feestdagen

1 januari: Nieuwjaar

Goede Vrijdag

25 april: Einde van de dictatuur in 1974 (Dia da Liberdade)

1 mei: Dag van de Arbeid

Corpus Christi (Sacramentsdag)

10 juni: sterfdag van de dichter Luís de Camões 1580 (Dia de Portugal)

13 juni: Dag van St. Antonius (Dia do Santo António)

1 november: Allerheiligen

25 december: Kerstmis

Feesten en festivals

Procissão do Senhor dos Passos da Graça

6 maart: deze uit de 16e eeuw daterende processie gaat door de nauwe straten van de historische stadswijk Graça. Aan het eind van de 19e eeuw liepen tijdens deze processie de vrouwen blootsvoets en gesluierd mee. De staties van de lijdensweg van Jezus staan langs de route opgesteld.

Dia da Liberdade

25 april: op de nationale feestdag van Portugal wordt met een grote parade op de Avenida da Liberdade de Anjerrevolutie van 25 april 1974 herdacht. Een vrolijke bijeenkomst voor Portugezen uit het hele land en een gelegenheid voor het leveren van politieke kritiek.

Feira do Livro

Eind mei/begin juni: in het Parque Eduardo VII vindt in de openlucht gedurende een aantal dagen de boekenbeurs van Lissabon plaats.

Festas dos Santos Populares

12-29 juni: overal in Lissabon, vooral in de binnenstad en in de oude Moorse wijken Graça, Mouraria en Alfama, viert men de maand van de volksheiligen. In de nacht van 12 op 13 juni is het feest van de stadsheilige, St. Antonius (Santo António). Het van oorsprong religieuze feest begon na de aardbeving van 1755, toen de Igreja de Santo António zwaar beschadigd raakte. Toen ontstond de traditie om wat geld uit naam van de heilige te vragen. Vervolgens zijn de feestelijkheden steeds verder uitgebreid, waarbij ook Johannes (São João) en Petrus (São Pedro) erbij betrokken raakten. Met veel muziek, rode wijn en sardines is de hele stad op de been. Sinds 1932 worden er gekostumeerde parades gehouden op de Avenida da Liberdade, waarbij de diverse buurten zich feestelijk presenteren.

Festa de São Pedro in Montijo

25 juni-1 juli: feest van de vissers op de zuidoever van de Taag. De vissers laten hun boten zegenen, overal worden sardines gegrild en de mannen drijven stieren door de straten.

Festas do Barrete e das Salinas in Alcochete

2e zondag in augustus: na de aanleg van de Vasco da Gamabrug is de weg naar de andere kant van de rivier een stuk korter geworden. Dit feest is vergelijkbaar met dat van de vissers in Montijo (zie hierboven). In Alcochete wordt bovendien een bedevaartsprocessie gehouden langs de aantrekkelijke oever van de Taag, waarbij de Senhora da Vida wordt meegevoerd om de zoutwerken te zegenen. Zoals gewoonlijk in Ribatejo zijn er ook stierenlopen.

Festa do Avante

1e weekend in september: het grootste volksfeest van Portugal wordt door de communistische partij georganiseerd op de Taagoever in Seixal in de Quinta da Atalaia. Muziek, tentoonstellingen, theater, dans en regionale gerechten zijn bedoeld voor mensen van alle partijen.

Geld

In Portugal is de euro de munteenheid. U kunt met alle gangbare passen geld opnemen bij de automaten. Deze zijn in Lissabon op bijna elke hoek van de straat te vinden. De meeste restaurants en winkels accepteren creditcards. Als er fora do serviço bij de ingang staat, kunt u niet met een creditcard betalen.

Gezondheid

Voor Portugal zijn geen inentingen of bijzondere voorzorgsmaatregelen nodig. EU-burgers in het bezit van de Europese gezondheidskaart (EHIC) worden in de Portugese ziekenhuizen gratis behandeld (soms wordt een bijdrage van € 5 gevraagd). De meeste artsen in de ziekenhuizen spreken Engels of Frans. Voor bijvoorbeeld transport terug naar huis in geval van ernstige ziekte moet u een reisverzekering afsluiten.

Drinkwater: de kwaliteit van het drinkwater in Lissabon is over het algemeen goed, alleen in de zomer ruikt het soms naar chloor. De meeste Portugezen drinken hun water uit een flesje. In openbare parken bij de uitzichtpunten zijn kleine waterbronnen om de dorst te lessen. Waar het water niet drinkbaar is, staat op een bord: Água não potável, ’Water niet drinkbaar’.

Informatie

... in Nederland

Portugees Verkeersbureau

Zeestraat 74

2518 AD Den Haag

tel 070 328 12 39

www.visitportugal.com

... in België

Dienst voor Toerisme Portugal

Blanchestraat 15

1050 Brussel

tel. 02 230 52 50

www.visitportugal.com

... in Lissabon

Centro de Turismo: hier kunt u terecht voor stadsplattegronden, buskaartjes en informatie over bezienswaardigheden, hotels en evenementen.

Palácio Foz ( H 6): Praça dos Restauradores, tel. 213 46 33 14, metro: Restauradores, bus: 36, 44, 707, 709, 711, ma.-za. 9-20, zo. 10-18 uur.

Luchthaven: tel. 218 49 43 23.

Station Santa Apolónia ( L 6): Avenida Infante Dom Henrique, tel. 218 49 36 89.

Telefonische inlichtingen voor toeristen: tel. 808 78 12 12, dag. 8-19 uur.

Lisbon Welcome Center ( J 7): Praça do Comércio, bus: 11, 13, 25A, 81, dag. 9-20 uur.

... via internet

Landcode: .pt

Omdat het toerisme van groot belang is voor de economie, is het toeristische aanbod via internet goed georganiseerd. Veel websites geven hun informatie ook in het Engels, Frans, Spaans en Duits. Via de zoekmachines google.pt of sapo.pt kunt u bovendien nog meer interessante sites vinden. Handig om te weten: bij het zoeken op internet hoeft u de Portugese accenten niet te gebruiken.

www.visitportugal.com/nl: de officiële toeristenwebsite van Portugal, ook in het Duits, Spaans en Engels. Informatie onder andere over: de geografie van het land, naar regio’s en steden ingedeelde hotels en restaurants, reisroutes, stranden van Portugal, excursies en reisbureaus. En natuurlijk veel informatie over Lissabon.

www.visitlisboa.com: de officiële en tegelijk de beste website over Lissabon. Deze informeert – ook in het Engels – over de geschiedenis van de stad en over bezienswaardigheden en actuele evenementen, aangevuld met internetadressen van hotels en restaurants. Hier vindt u bovendien informatie over congressen, transportmiddelen en het nachtleven van Lissabon. Ook het maandelijks verschijnende tijdschrift Follow Me Lisboa kan op deze website online gelezen worden. Via een link komt u bij het weerbericht, met daarbij het actuele weer in Lissabon en informatie over de gemiddelde jaartemperaturen.

www.cm-lisboa.pt/visitar: overzichtelijke toeristische website van het stadsbestuur, ook in het Engels. Er is informatie over accommodatie en restaurants, tips voor evenementen en winkelen, en informatie over kerken van de verschillende religies. Ook kunt u filmpjes over Lissabon bekijken.

www.viniportugal.pt: de officiële website van de Portugese wijnproducenten. De informatie wordt ook in het Engels gegeven. Wie al voor de reis een goede Portugese wijn wil uitzoeken, is hier aan het goede adres.

www.languagecourse.net: Portugees leren in Lissabon? Hier vindt u informatie over de mogelijkheden.

Veiligheid en noodgevallen

Waar toeristen zijn, zijn zakkenrollers. Op buslijnen met vooral toeristische bestemmingen, op stations en op het vliegveld moet u goed op uw waardevolle spullen passen. Toch is Lissabon een bijzonder veilige hoofdstad. Overvallen of dagelijkse misdaden zijn zeldzaam en vinden vooral plaats in de buitenwijken. Lastig zijn wel de helers en dealers die hasj en gouden horloges willen verkopen aan de bezoekers van de pleinen Rossio, Figueira en Restauradores.

Belangrijke telefoonnummers:

Alarmnummer: tel. 112 (hele land), brandweer: tel. 213 42 22 22, politie: tel. 217 82 52 00, toeristenpolitie: Praça dos Restauradores, Palácio Foz, tel. 213 42 16 34, autopech: tel. 707 50 95 10 (Portugese automobielclub, ACP), ziekte: tel. 219 42 11 11 (Rode Kruis), alarmnummer bij vergiftigingen: tel. 808 25 01 43.

Centrale ziekenhuizen: Rode Kruis: tel. 217 71 40 00, Hospital São José: tel. 218 84 10 00, Hospital Santa Maria: tel. 217 80 50 00, Hospital São Francisco Xavier: tel. 210 43 10 00.

Blokkeren van pinpas of creditcard: tel. 0031 30 283 53 72 of kijk op www.pasblokkeren.nl. Voor België tel. oo32 70 344 344 of kijk op www.cardstop.be.

Gevonden voorwerpen (politie) ( zuidoostelijk van M 1): Praça Cidade Salazar, Lote 180 R/C 1800 Lissabon-Olivais, tel. 218 53 54 03.

Ambassades

Nederlandse ambassade ( E 6): Avenida Infante Santo nr. 43 - 5º, 1, tel. 213 91 49 00, portugal.nlambassade.org.

Belgische ambassade ( G 4): Pr. Marquês de Pombal 14-6° (AXA-gebouw), tel. 213 17 05 10, www.diplomatie.be/lisbonnl.

Kinderen

Een stadsbezoek met kinderen kan erg vermoeiend zijn – dat geldt ook voor Lissabon. Er zijn veel trappen en heuvels te beklimmen en dan kan de lol van het lopen er snel afgaan. Als de kinderen niet al te jong zijn (vanaf 8 of 9 jaar) kunnen zij echter ook onvergetelijke indrukken opdoen. Waarom niet een ritje maken in tram 28 (7 blz. 48) of een bezoek aan de dierentuin brengen? De groene long van Lissabon, het Parque de Monsanto, heeft talrijke speelplaatsen en het Wetenschapsmuseum in het Pavilhão do Conhecimento in het Parque das Nações (13 blz. 66) biedt spannende en leerzame momenten. En dan is er ook nog het Oceanarium, een fascinerend aquarium met diverse habitats, van pinguïns tot haaien. Op zomerse dagen kunt u met de kinderen naar het strand aan de Costa da Caparica (15 blz. 71), waar zwem- en speelplezier zijn verzekerd.

Klimaat en reisseizoen

In de zomer heersen er in Lissabon vaak temperaturen van rond de 35ºC. Een wandeling door de heuvelachtige stad kan dan flink vermoeiend zijn. Het beste is het om Lissabon te bezoeken in het voorjaar of de late zomer en dan te profiteren van een bijzonder mooi zacht licht, een aangenaam klimaat en een verfrissende wind vanaf de Taag of uit zee. In de winter moet u zich instellen op veel regen. Cafés, bioscopen, woningen en hotels (met uitzondering van de grote hotels) hebben geen verwarming. Ondanks zachte temperaturen (meestal meer dan 10 °C) kan Lissabon in de winter daarom vrij ongezellig zijn.

Openingstijden

Banken: ma.-vr. 9-15 uur.

Winkels: ma.-vr. 9-13, 15-19, za. 9-13 uur. De grote winkelcentra zijn langer geopend, bovendien vaak op zo.

Musea: doorgaans di.-zo. 10-17 uur. Informatie over afwijkende openingstijden bij het toeristenbureau.

Hoofdpostkantoor: Praça dos Restauradores, 24 uur geopend.

Apotheken (farmácias): ma.-vr. 9-13, 15-19, za. 9-13 uur, nacht- en weekenddiensten staan buiten aangegeven.

Reizen met een handicap

Er zijn weinig initiatieven te bespeuren om de stad barrièrevrij te maken. Vooral de parkeergewoontes van de Lissabonners en de hoge stoepen maken het rijden met een rolstoel lastig. Er is een brochure (in het Portugees) met informatie over plekken in Lissabon die wel toegankelijk zijn voor rolstoelrijders.

Inlichtingen: Associação Portuguesa de Deficientes, Largo do Rato, 1200 Lisboa, tel. 213 88 98 83, www.apd.org.pt, plus bij het toeristenbureau op de Praça dos Restauradores.

Sport en activiteiten

Fitness

Fitnesscentra: grote hotels, zoals het Hotel Alfa (Avenida Columbano Bordalo Pinheiro, tel. 217 23 63 63) en ook het Lisboa Sheraton & Towers, hebben health-clubs, waar ook niet-gasten tegen betaling gebruik van kunnen maken. Ook in de winkelcentra Amoreiras en Colombo zijn vergelijkbare faciliteiten waar toeristen welkom zijn.

Fitnessclub: Olaias Club ( L 1), Rua Robal Gouveia, tel. 216 00 07 79, bus: 40, 56. Zwemmen, tennis, squash, toestellen; met restaurant. Achter het Centro Comercial de Olaias in het oosten van de stad.

Golf

Rondom Lissabon liggen op een afstand tot 50 km vijftien golfbanen. De sport raakt de laatste jaren ook in Lissabon steeds meer in trek. Kijk voor een overzicht van de golfbanen op www.portugalgolf/clisapre.htm.

Joggen

Een favoriet bij joggers: de Taagoever ter hoogte van de Torre de Belém. Ideaal om te joggen zijn ook het strand van de Costa da Caparica en het Estádio Nacional in Cruz Quebrada.

Sportevenementen

Tennis Estoril Open: internationaal tennistoernooi, het grootste van Portugal, wordt eind april in het Estádio Nacional in Lissabon gehouden.

Marathon van Lissabon: in april internationale marathon van de Cidade Universitária tot de Praça do Comércio.

Troféu Rei Juan Carlos: zeilwedstrijd, elk jaar tussen april en juni in Cascais.

Zeilweek in Cascais: in juni in Cascais, www.estorilcoast-tourism.com.

Windsurfwedstrijd: Europese kampioenschappen in september bij het Praia do Guincho.

Motorsport: de Grote Prijs van Portugal wordt in september op het Autódromo van Linhó in Estoril (28 km van Lissabon) verreden.

Halve marathon van Lissabon: eind september wordt 21 km over de Vasco da Gamabrug tot het Parque de Nações gelopen.

Surfen

De stranden van Costa do Estoril trekken altijd veel geoefende surfers. Voor beginners is het Praia de Carcavelos tussen Lissabon en Cascais aan te raden. Ook het Praia Grande en het Praia das Maçãs bij Sintra raken steeds meer in trek bij surfers. Meer ervaring en techniek zijn vereist op het Praia do Guincho, een paradijs voor windsurfers, die hier uit de hele wereld bijeenkomen om de bijna altijd harde wind te trotseren.

Voetbal

Sport Lisboa e Benfica: ( ten noorden van C 1), Estádio da Luz, Avenida General Norton Matos, metro: Colégio Militar, bus: 3, 64, 729, 765, 767, 799. De voetbalclub van Portugal met de langste traditie, de meeste titels en het grootste stadion van de stad. Het oude stadion is, net als dat van Sporting, voor de Europese kampioenschappen van 2004 afgebroken en door een nieuw vervangen. Nu is hier plek voor 70.000 toeschouwers.

Sporting Clube de Portugal: (ten noorden van H 1), Estádio Alvalade XXI, Rua Francisco Stromp, metro: Campo Grande, bus: 7, 36, 47, 78, 106, 108, 777. Sporting Lissabon is een van de bekendste clubs in Portugal. Als Sporting in het nieuwe stadion speelt, is de hele omgeving in groen-witte kleuren gehuld. Sfeervol is het vooral als Sporting tegen de grote rivaal Benfica speelt.

Wellness

Terwijl in de vakantiestreek Algarve steeds meer hotels wellnessvoorzieningen in hun aanbod opnemen, is dit in de hoofdstad nog vrij nieuw. Een mooi wellnesscentrum vindt u bijvoorbeeld in Olissippo Lapa Palace (zie blz. 90). Het beschikt over onder meer een verwarmd zwembad, sauna, stoombad en fitnessruimte. Andere grote hotels hebben vergelijkbare faciliteiten.

Wie tijdens een bezoek aan de stad niet in een luxehotel verblijft, kan naar een van de goed uitgeruste healthclubs gaan.

Duurzaam reizen

Het milieu ontzien, de lokale economie stimuleren, ontmoetingen bevorderen, van elkaar leren – sociaal verantwoord en milieuvriendelijk toerisme houdt rekening met klimaat, natuur en samenleving.

De website van de Portugese milieuvereniging Quercus geeft informatie over activiteiten zoals milieueducatie, natuurbehoud, duurzame energie en ecotoerisme: www.quercus.pt (in het Portugees).

Schoon Lissabon: het is moeilijk de Lissabonners uit hun auto te krijgen. Daarom kan men als toerist beter de metro nemen, die bovendien alle belangrijke bezienswaardigheden aandoet. Milieuvervuiling is een belangrijk thema geworden. De Taag is inmiddels een stuk schoner en er zijn zelfs weer dolfijnen in waargenomen. Het is echter niet aan te bevelen erin te zwemmen – vooral niet aan de stranden van de noordoever.

Daarnaast wordt ook in het dagelijks leven het milieubewustzijn sterker: in bijna alle supermarkten zijn biologische groenten en fruit te koop.

Zwembaden en stranden

Zwemmen in de Atlantische Oceaan kan op het kilometerslange zandstrand aan de Costa da Caparica aan de andere kant van de Taag. De kust is echter niet overal geschikt om te zwemmen, omdat hier vaak hoge golven en sterke stromingen voorkomen. Rode vlaggen op bewaakte stranden geven een zwemverbod aan. Iets verder naar het zuiden, in Sesimbra, ligt het mooie Praia do Meco, een zeer aanbevelenswaardig strand. Helaas zijn hier in de zomer niet genoeg parkeerplaatsen.

De stranden aan de noordkant van de Taag in de buurt van de stad zijn met enig voorbehoud aan te bevelen. Het Praia de Carcavelos is weliswaar bijna altijd druk, maar de kwaliteit van het water is hier niet al te goed. De Portugezen storen zich hier kennelijk niet aan.

Wat verder weg, niet ver van Sintra, ligt het Praia Grande, een mooi en schoon strand. Vaak is de golfslag hier heel sterk. Ook bij Sintra ligt het Praia das Maçãs. Het strand is landschappelijk erg mooi, maar vanwege de vaak bijzonder sterke branding niet erg geschikt om te gaan zwemmen. Populaire badplaatsen zijn Cascais en het 55 km verderop gelegen Ericeira.

Telefoon

Vanuit het buitenland: 00 351.

Landnummers: Nederland +31, België +32.

Vanuit postkantoren en telefooncellen kunt u naar het buitenland bellen. Voor de telefooncellen hebt u een telefoonkaart (cartão de telefone) nodig, te koop bij postkantoor of kiosk. Voor mobiel bellen binnen de EU zijn tariefgrenzen vastgelegd, die elke aanbieder naar beneden mag bijstellen. Tarieven liggen bij 41,65 cent voor uitgaande en 13,09 cent voor inkomende gesprekken. Bij een langer verblijf loont het om een prepaidkaart te kopen.

De 15 hoogtepunten

Lissabon is nog steeds een heel rustige metropool. De stad leeft van het bijzondere licht en van het uitzicht op de Taag met zijn schepen en meeuwen. Het dagelijkse leven speelt zich af op straat, in de ontelbare cafés en bij de miradouros, de uitzichtpunten, die bijna als woonkamer van de inwoners fungeren. Het zijn prima plekken om een bezoek aan Lissabon mee te beginnen.

1Startpunt Café A Brasileira – wandeling in Chiado

Kaart: | H 6-7, Oriëntatiekaartje: blz. 33
Vervoer: | Metro: Baixa-Chiado

Brasileira is het beroemdste café van het land. Hier ontmoetten kunstenaars en intellectuelen elkaar en hier komen nu veel toeristen om zich voor het café met een bronzen Fernando Pessoa te laten fotograferen of om een bica, een Portugese espresso, te drinken. Het is het ideale startpunt voor een wandeling door Chiado, een van de levendigste wijken van Lissabon.

Wedergeboorte van een wijk

De wijk Chiado werd wereldberoemd toen in de ochtend van 25 augustus 1988 in het warenhuis Grandella brand uitbrak. Er werden achttien gebouwen in de historische wijk getroffen, door de vlammen verwoest of zwaar beschadigd. Portugals sterarchitect Álvaro Siza kreeg de opdracht voor de wederopbouw en hij koos ervoor de herinnering te laten herleven. Geheel klaar zijn de werkzaamheden nog steeds niet, maar de wederopbouw betekende al wel een opleving voor deze wijk tussen onder- en bovenstad. Het is nu een levendige winkel- en woonbuurt, een modelvoorbeeld van vernuftige architectuur en de geslaagde balans tussen traditie en moderniteit.

Bica en Pastel de Nata

Op nr. 120 in de Rua Garrett bevindt zich het beroemdste café van het land, A Brasileira do Chiado 1. In 1905 werd het geopend om koffie uit Brazilië te verkopen, later werd het bekend als trefpunt van kunstenaars en intellectuelen, zoals Almada Negreiros en Fernando Pessoa. Tijdens het bewind van Salazar kon men hier redelijk open discussiëren – met de spionnen van het regime aan de buurtafel. En ook nu het café, overigens naar Lissabonse maatstaven nogal duur, een verzamelpunt voor toeristen uit de hele wereld is, heeft het zijn charme en zijn belang niet verloren. Dat blijkt al op de mooie esplanade voor het café, waar men het beste kan gaan zitten met een bica en een pastel de nata, het in het hele land bekende bladerdeeg-crèmetaartje. Maar een blik op het interieur is beslist de moeite waard. Daar is nog altijd te zien dat Brasileira een kunstenaarscafé was, de juiste plek voor een tertúlias, een soort kunstenaarssalon.

Het dorp van de dichters

Vanaf de esplanade met de in brons gegoten dichter is het de moeite waard de lange route te nemen door de Rua Serpa Pinto tot de Largo de São Carlos. Hier staat het in 1793 geopende Teatro São Carlos 1, met een neoclassicistische façade die gemodelleerd is naar het gelijknamige theater in Napels. Het theater had een grote betekenis voor de vader van Fernando Pessoa. Naast zijn werk bij het ministerie van Justitie schreef hij ook operakritieken. Hij kon de repetities vanuit zijn werkkamer horen, want ertegenover op het huis met het nummer 4 kwam op 13 juni 1888 op de vierde verdieping Fernando Pessoa ter wereld. Een kleine gedenkplaat bij de ingang herinnert aan de geboortedag van deze niet alleen voor de Portugese literatuur zo belangrijke man, van wie Chiado zijn thuis was. Fernando Pessoa woonde hier tot zijn vijfde jaar, de gelukkigste tijd van zijn kinderjaren. Na de vroege dood van zijn vader en nadat zijn moeder was hertrouwd, vertrok de familie naar Zuid-Afrika.

Wie nog meer cultuur zoekt, kan het iets verderop in de Rua Serpa Pinto gelegen bezienswaardige MNAC - Museu do Chiado 2 bezoeken. Dit museum werd na de brand opnieuw opgebouwd en in 1994 heropend. Er wordt voornamelijk Portugese kunst vanaf 1850 getoond.

Winkelen in Chiado

De Rua Garrett en de Rua do Carmo zijn de belangrijkste winkelstraten van Chiado. Inmiddels domineren ook in Portugal enkele reusachtige winkelcentra, maar in Chiado zijn naast grote internationale merken als Hugo Boss, H&M en Benetton nog steeds enkele Portugese winkels te vinden. Zo is de boekhandel Bertrand 3 (Rua Garrett 17) een bezoek waard vanwege het interieur en verkoopt de kleine winkel er direct tegenover koffie, thee en chocolade uit de hele wereld.

Aan het einde van de Rua Garrett, waar het vooral bij de jeugd geliefde modehuis Zara is gevestigd, kunt u via een doorgang op een mooie binnenhof komen. Hier zijn enkele cafés en een restaurant en u kunt zien hoe er in Chiado wordt geleefd. Woningen, cafés, kantoren zijn zo gepland dat een levendige wijk is ontstaan.

Als u de Rua Garrett tot het einde uitloopt, komt u bij de Armazens do Chiado, een middelgroot winkelcentrum dat vooral bij jongeren populair is. Hier bevindt zich, naast vele andere winkels, een filiaal van FNAC 1, het goedkoopste adres voor elektronica, muziek, dvd’s en boeken. Als u een van deze producten ergens anders goedkoper aantreft, vergoedt FNAC het verschil.

Ga voor de Armazens do Chiado naar links, de Rua do Carmo in, en werp een blik op nr. 89, de mooie winkel van Ana Salazar 2, Portugals beroemdste modeontwerpster voor vrouwen. Lange tijd was zij de enige Portugese internationale ster in de modewereld. Goedkoop is het niet, maar u koopt wel iets bijzonders.

Een kerk zonder dak en een cervejaria

Vanaf de Rua do Carmo kunt u terugwandelen door de Rua Garrett of met de Elevador de Santa Justa 4 naar de Carmokerk 5 gaan. Het ritje met de lift is ook bijzonder vanwege het mooie uitzicht over Baixa en het Castelo São Jorge. Het dak van de Carmokerk is door de grote aardbeving van 1755 verwoest en nooit meer herbouwd. Nu is hier het Museu Arqueológico do Carmo ingetrokken. Let bij een bezoek aan de kerk vooral op het fraaie licht en de weldadige rust. Midden in het stadsgewoel kunt u hier het gefladder van duiven horen.

De voor de kerk gelegen Largo do Carmo was tijdens de Anjerrevolutie op 25 april 1974 een belangrijke verzamelplaats. Nu kunt u hier in de zomer op een van de esplanaden in de schaduw zitten en bijkomen van het winkelen.

Vanaf de Largo do Carmo omhooggaand, komt u bij het in 1867 gestichte Teatro da Trindade 6. Hier staat vooral licht repertoire op het programma, maar er worden ook concerten gehouden. De Rua Nova da Trindade brengt u vervolgens bij de Cervejaria da Trindade 2, een van de bekendste gastronomische plekken van Lissabon. In 1836 is dit gebouw op de resten van een klooster uit de 13e eeuw als brouwerij neergezet en korte tijd later werd er een bar geopend. In 1986, bij de viering van het 150-jarig jubileum, werd het gebouw als stedelijk cultureel erfgoed erkend. Omringd met mooie azulejo’s wordt hier vooral bier gedronken, dat inmiddels niet meer zelf gebrouwen wordt, en bife à Trindade gegeten. In de zomer kunt u een plekje op de binnenplaats zoeken. Ondanks de grootte van het gebouw kan er ’s avonds een rij voor de deur staan. De Portugezen zijn daarbij zeer geduldig – waar een rij staat, kan goed worden gegeten.

De Rua Nova da Trindade eindigt bij de Largo de Trindade Coelho. Hier staat de Igreja de São Roque 7, een van de interessantste kerken van de stad. Het van buiten nogal eenvoudige bouwwerk verrast binnen met de kapel São João Baptista, een onvergetelijk Italiaans kunstwerk uit de 18e eeuw. Koning Dom João bestelde deze kapel in 1742 in Rome op verzoek van de jezuïeten, waarna hij door de beste kunstenaars van die tijd met de beste bouwmaterialen werd gemaakt. Nadat Paus Benedictus XIV de kapel in 1744 in Rome gezegend had en daarvoor van de Portugese koning het aanzienlijke bedrag van 100.000 cruzados had ontvangen, werd hij uit elkaar gehaald en verscheept. In 1747 kwam de kapel, samen met de kunstenaars die hem hadden gemaakt, aan in Portugal. In 1749 was de kapel weer opgebouwd.

Informatie

Igreja de São Roque: Largo Coelho Trindade, metro of Elevador da Glória, ma. 14-19, di.-zo. 10-18 uur.

Museu Arqueológico do Carmo: Largo do Carmo, www.museuarqueologicodocarmo.pt, mei-sept. ma.-za. 10-18 uur, okt.-apr. ma.-za. 10-17 uur.

Museu do Chiado: Rua Serpa Pinto, 4, www.museuartecontemporanea.pt, metro: Baixa-Chiado, tram: 28, bus: 58, 100, di.-zo. 10-18 uur, ma. en feestdagen gesloten.

Eten en drinken

Café A Brasileira do Chiado: Rua Garrett, 120, www.cafe-abrasileira.com, dag. 8-2 uur.

Cervejaria da Trindade: Rua Nova da Trindade, 20 C, tel. 213 42 35 06, www.cervejariatrindade.pt, dag. 10-1 uur, feestdagen gesloten.

2Hoog boven de stad – Castelo São Jorge

Kaart: | J-K 6
Vervoer: | Tram: 28

Op een van de zeven heuvels van Lissabon staat het Castelo São Jorge, een absolute must voor iedere bezoeker van de stad. De burcht biedt een prachtig uitzicht over Alfama, de benedenstad en de Taag. Bovendien komt u hier veel te weten over de stad en zijn geschiedenis, want de burchtheuvel was het middelpunt van de stadsontwikkeling van Lissabon.

In 1789, bijna veertig jaar na de verwoestende en beruchte aardbeving, schreef de Deense adviseur van de koning, J. P. Texier: ’Op de top van de berg waar het kasteel van Sint-Joris staat, hebt u een uitgestrekt uitzicht. Dit is het hoogste punt van de stad, dat in het midden liggend alle straten beheerst. Het kasteel is zeer oud en de vestingwerken zijn in de burgeroorlogen en in de oorlogen met Spanje altijd een goede verdediging geweest.’

Nu valt er niets meer te verdedigen, maar het uitzicht over de Taag en de daken van de stad vanaf de 120 m hoge burchtheuvel is indrukwekkend.

Waar alles begon

Boven bij het Castelo São Jorge 1, dat sinds 1910 een nationaal monument is, bevindt zich de oudste kern van de stad, die vanaf de 14e eeuw de naam van Sint-Joris draagt. Deze naam dankt hij aan de strijdkreet van de Engelsen, die Dom João I in de oorlog tegen Castilië te hulp schoten. Opgravingen op de burchtheuvel laten zien dat hier al in de 6e eeuw v.Chr. een nederzetting was. Een burcht kwam er pas in de 10e of 11e eeuw, toen Lissabon onder Moorse heerschappij stond, waaraan met de overwinning van Dom Afonso Henriques, de eerste koning van Portugal, in 1147 in Lissabon een einde kwam.

Binnen de middeleeuwse kasteelmuren staan de resten van de voormalige koninklijke residentie. Tot de 16e eeuw woonden hier de Portugese koningen. Het complex is verder omgeven door tien verdedigingstorens. Kasteel en burchtheuvel zijn door de aardbeving van 1755 ernstig beschadigd. Na een restauratie ziet het complex er nu weer goed geconserveerd uit.

Panorama

De route omhoog naar het Castelo São Jorge is de moeite waard vanwege het geweldige uitzicht. U krijgt dan meteen een goed overzicht over de stad. Niet te missen is de Ponte 25 de Abril, de aan de Golden Gate Bridge herinnerende brug over de Taag, die op 70 m hoogte Lissabon met Almada verbindt. Na vier jaar bouwen was de brug op 6 augustus 1966 klaar. Deze brug – 3222 m lang en voorzien van vier rijstroken – kan het stadsverkeer van nu allang niet meer aan. Daarom zijn eronder twee rijstroken en een treinspoor toegevoegd. Sinds 1999 stroomt het verkeer dan ook wat beter door.

Ten zuiden van de Taag, in Almada, staat het Cristo-Reimonument. Dit monument dankt zijn bestaan aan een gelofte die op 20 april 1940 in Fátima werd gedaan: als Portugal niet bij de Tweede Wereldoorlog betrokken zou raken, zou men dit beeld oprichten. Het 109 m hoge monument is op 17 mei 1959 ingewijd. Met een lift kunt u omhoog naar het uitzichtplatform en vandaar genieten van het fantastische panorama.

Vanaf het kasteel naar het westen kijkend, reikt het uitzicht over Baixa en Chiado tot aan het Parque de Monsanto. Hier kunt u ook de torens van het winkelcentrum Amoreiras herkennen, dat zo’n beetje het symbool van het moderne Lissabon geworden is. In 1985 werd dit door de Lissabonse architect Tomás Taveira ontworpen centrum geopend en sindsdien zijn er nog meer postmoderne gebouwen in het aangrenzende stadsdeel bijgekomen. De Duitse auteur Hans Magnus Enzensberger beschrijft het als het werk van een terroristische crèchemedewerker, die hier zijn gekleurde bouwstenen op elkaar heeft gezet. De Lissabonners zijn er echter blij mee en stromen met duizenden tegelijk naar de winkels, restaurants en bioscopen in dit postmoderne glaspaleis.

Torre de Ulisses en delicatessen

Neem bij een bezoek aan de burchtheuvel ook de Torre de Ulisses, de Odysseustoren, mee. Volgens de sage is Odysseus de stichter van de stad. In de toren is de enige periscoop van het land, waarmee een blik rondom over de stad mogelijk is.

Het kasteel herbergt een uitstekend restaurant, het Casa do Leão 1, het Leeuwenhuis. Deze naam dankt het etablissement aan de ruimtes waarin vroeger wilde dieren waren ondergebracht. Bij mooi weer kunt u buiten zeer stijlvol en met een prachtig uitzicht dineren. De Portugese keuken van dit restaurant, een van de pousadas (de staatshotels van het land), is uitstekend. Maar dit smakelijke genoegen is niet goedkoop.

Archeologie

Eigenlijk moest hier een parkeergarage komen, maar bij de start van de werkzaamheden in 1996 stuitte men al snel op een belangrijke archeologische vondst. Sinds maart 2010 is hier de Núcleo Arqueológico te bezoeken. De vondsten laten op een indrukwekkende manier de geschiedenis van de burchtheuvel zien, van de ijzertijd en de opeenvolgende nederzettingen, van de periode van de Moorse overheersing en van de bouw van het kasteel. Er is vooral veel aandacht voor de Moorse tijd, waarbij al snel duidelijk wordt dat de invloed van de Moren enorm was. Zij tolereerden de religies en gebruiken van christenen en joden, en onderdrukten hun talen niet. De Mozaraben – aan de Arabische cultuur aangepaste christenen – namen al snel de technische vaardigheden en koopmanskunsten van de Arabieren over. Zo heeft men de intensieve verbouw van olijven, amandelen, vijgen en andere landbouwproducten aan de Moren te danken, net als verbeteringen in de visvangst en bij de scheepsbouw.

Informatie

Castelo de São Jorge: www.castelodesaojorge.pt, nov.-feb. dag. 9-18 uur, mrt.-okt. dag. 9-21 uur (museum, Torre de Ulisses en kassa’s sluiten een halfuur eerder), entree € 8,50.

Eten en drinken

Restaurante Casa do Leão: tel. 218 87 59 62, dag. 12.30-15 en 20-22.30 uur (voor diner reserveren). Menu ca. € 38. De keuken is traditioneel Portugees: onder andere bacalhau (stokvis), schelp- en schaaldieren, lams- en varkensvlees. Alles wordt zeer goed bereid. Voor vegetariërs staat een aantal uitstekende vegetarische gerechten op de menukaart.

3Fado bij dag en bij nacht – de Moorse wijk Alfama

Kaart: | K-L 6
Vervoer: | Tram: 28, bus: 728

Fado is meer dan gewone traditionele Portugese muziek. Het is een levensgevoel, dat ook overdag is terug te vinden in de nauwe straatjes van Alfama. De liederen van onvervuld verlangen, afscheid, droefenis en lijden klinken ’s nachts in de fadorestaurants. Na een wandeling door de Moorse wijk zult u het gevoel beter begrijpen.

Terwijl de oude wijk Mouraria, die vanaf 1179 alleen bestemd was voor de Arabische bevolking, tegenwoordig vooral in de liederen van fadozangers met weemoed herinnerd wordt, leeft in de nauwe straten van Alfama, dat de grote aardbeving min of meer ongeschonden doorstaan heeft, het Moorse Lissabon voort. Ook Joodse invloeden zijn aanwezig: de Rua de Judiaria herinnert bijvoorbeeld aan de voormalige Jodenbuurt. Het bonte stegenlabyrint van Alfama, waar het heerlijk ronddwalen is, strekt zich uit van het voornaamste plein, de Largo do Chafariz de Dentro, waar in de buurt enige fadolokalen te vinden zijn en waar deze liederen ook een eigen museum hebben, tot de Largo de São Vicente en het kasteel.

Vaak is deze traditionele wijk door reizigers enthousiast beschreven. De Portugese winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur José Saramago is er echter van overtuigd dat buitenstaanders de stegen van Alfama eindeloos kunnen bezichtigen, doorlopen en fotograferen, maar dat ze hun geheimen en eigenaardigheden nooit echt zullen leren kennen of begrijpen. Daarbij komt dat de wijk snel verandert en zijn oorspronkelijkheid steeds meer verliest.

Van een aantal oude huizen staan alleen nog de façades overeind. Erachter is het vaak nodig een grondige renovatie door te voeren. Doorgaans wordt er in deze populaire wijk zeer luxe gerenoveerd, zonder het straatbeeld te veranderen. Nog steeds vindt de wandelaar in Alfama veel kleine winkels en restaurants, waar voor weinig geld gegrilde sardines en wijn geserveerd worden. Maar met de oude bewoners verdwijnen steeds meer van deze kleine tascas.

Onvermijdelijk komt de wandelaar op zijn zigzagkoers door Alfama langs enkele bezienswaardige plekken. Zoals de kerk São Vicente de Fora 1, gelegen aan de gelijknamige Largo en voorzien van een classicistische gevel en mooie trappen. De kerk is gebouwd ter ere van de heilige Vincentius, wiens gebeente van een boot voor de stormachtige kust van de Algarve gered zou zijn. De urn met de as van de heilige bevindt zich nu in de kerk.

Een van de mooiste gebouwen uit de 17e eeuw is de voormalige kerk Santa Engrácia 2 aan de Campo de Santa Clara. Het barokke gebouw werd vanaf 1681 neergezet, naar ontwerp van João Antunes, bouwmeester in dienst van de koning en een van belangrijkste barokarchitecten van Portugal. Toen uit de kerk enkele waardevolle relieken gestolen werden, arresteerde men de Joodse Simão Pires en verbrandde hem levend. Hij stond echter weer op, omdat hij onschuldig was en alleen gezwegen had om zijn verhouding met een non te verbergen. Daarop werd de kerk gesloten en kort daarna werd de nieuwe kerk gebouwd, die pas in 1966 klaar was en tot nationaal pantheon werd uitgeroepen. Belangrijke Portugezen liggen hier begraven of worden hier herdacht, zoals de beroemde fadozangeres Amália Rodrigues.

Sinds 1881 vindt op de Campo de Santa Clara de beroemde Feira de Ladra 1 (’Dievenmarkt’) plaats. Op deze van 7 tot 18 uur gehouden markt (di., za.) kan men weliswaar weinig antiek, maar wel veel oude spullen en rommeltjes vinden. De sfeer van deze vrolijke en goed bezochte vlooienmarkt wordt bepaald door de muziek die de cd-verkopers laten horen. Ook kleding en schoenen worden hier goedkoop aangeboden.

Midden in Alfama staan nog twee andere bezienswaardige kerken. Aan de Largo de São Miguel is dat het na de aardbeving van 1755 gebouwde godshuis São Miguel 3. De barokke kerk Santo Estévão 4 aan het gelijknamige plein verrast vooral door de mooie azulejo’s.

Overigens: In de fado, zo zegt men, vindt de zwaarmoedigheid van de Portugese ziel zijn diepste uitdrukking. De meestal treurige liederen, die sinds 2011 tot het Werelderfgoed behoren, gaan over onbeantwoorde liefde, verlangen zonder hoop (saudade) en het dagelijkse lijden in Mouraria of Alfama. De fado stamt oorspronkelijk uit Brazilië en kwam met de terugkeer van de Portugese koninklijke hofhouding in 1823 mee naar Portugal. Pas aan het einde van de jaren twintig van de vorige eeuw ontwikkelde de fado zich in Lissabon in de arme wijken tot de vorm zoals wij die nu kennen. In de straten van Alfama is ook de carrière van de legendarische, in 1999 overleden fadozangeres Amália Rodrigues begonnen.

In het huis van de fado

Museu do Fado 5: Largo do Chafariz de Dentro, metro: Santa Apolónia, bus: 728, 735, 759, 794, di.-zo. 10-18 uur.

Sinds 1998 heeft Lissabon een museum dat geheel aan de fado is gewijd. Wandelend langs nagebouwde plekken waar van oudsher fado wordt gezongen, leren de bezoekers van alles over de fadocultuur, die in dit museum wordt gekoesterd.

Fado horen

Clube de Fado 1: Rua de S. João da Praça, 92-94, tel. 218 85 27 04, www.clube-de-fado.com (ook in het Engels), bus: 37, tram: 12, 28, dag. 20-2 uur, menu ca. € 50. In een prachtige bij de muziek passende omgeving kunt u in het hart van Alfama de fado beleven, uitgevoerd door muzikanten en zangers van naam. De keuken is traditioneel Portugees. Helaas geen goedkope ervaring.

Parreirinha de Alfama 2: Beco do Espírito Santo, 1, tel. 218 86 82 09, bus: 728, 735, 745, 759, 794, dag. 20.30-2.30 uur (fado vanaf 21.30 uur), menu ca. € 35. De eigenares van dit lokaal, Argentina Santos, leeft voor de fado en is zelf een bekende fadozangeres. Dat traditionele Portugese gerechten zoals rijst met zeeduivel of jonge geit uit de oven en wijn in deze intieme ambiance horen, is voor haar vanzelfsprekend. Voor het diner reserveren!

4De stad van de doden – begraafplaats Prazeres

Kaart: | D 6
Vervoer: | Tram: 25, 28, bus: 701, 709, 718, 774

In de woonwijk Campo de Ourique bevindt zich een ware dodenstad, de begraafplaats Prazeres. ’Jazigo’ heet zo'n monumentaal graf, dat net als de huizen in een stad genummerd is. Een wandeling over de begraafplaats kan voor sommigen een wat griezelige ervaring zijn, want op een aantal graven staat ’abandonado’, verlaten. Soms kunt u dan tot diep in de vervallen dodenhuizen kijken.

Bij de laatste halte van tram 28, aan de Praça S. João Bosco, bevindt zich een historisch museum onder de blote hemel: de begraafplaats Prazeres. Deze werd in 1833 gesticht, toen er een cholera-epidemie in de stad woedde, die de autoriteiten dwong twee nieuwe begraafplaatsen aan te leggen. En omdat in dit deel de belangrijkste families van de stad woonden, is de begraafplaats Prazeres 1 een stenen monument geworden van de hedendaagse geschiedenis.

Museum in een museum

Vanaf de ingang van de begraafplaats ziet u direct de Núcleo Museológico, een klein begraafplaatsmuseum (di.-zo. 9.30-16 uur). Alle tentoongestelde objecten komen uit vervallen en verlaten graven op de begraafplaats. Op de eerste verdieping zijn thematische afdelingen; in een daarvan wordt getoond hoe men in de wereld van de doden de weg kon vinden.

Rondgang in de stad der doden

Een wandeling over de begraafplaats lijkt op een wandeling door een stad. Er zijn straatnamen en de huizen van de doden zijn genummerd. De meeste grafhuizen zijn goed verzorgd en onderhouden, maar tussendoor stuit u steeds weer op een vervallen mausoleum. Die kunnen een wat macabere indruk maken, omdat u diep in de lege graven kunt kijken.

Ook moet u zeker gaan kijken bij het mausoleum van Pedro de Sousa Holstein, de Jazigo Palmela, aan de noordkant van de begraafplaats. Sousa Holstein (1781-1850) was een bekende Portugese politicus en diplomaat, en de eerste minister-president van Portugal. Het in 1849 gebouwde mausoleum is het grootste privémausoleum van Europa. Er zijn hier tweehonderd mensen begraven die, met uitzondering van twee geestelijken, allemaal tot dezelfde familie behoren. Van buiten is het gebouw geïnspireerd op een vrijmetselaarstempel. Binnen in de kapel staan diverse beelden van belangrijke kunstenaars.

Rustplaats voor kunstenaars

De begraafplaats is niet alleen voorbehouden aan de belangrijkste families van de stad, ook kunstenaars werden hier ter aarde besteld en aan hen is de talhão dos artistas gewijd. Daarbij hoort natuurlijk ook de beroemdste fadozangeres van Portugal, Amália Rodrigues, die echter intussen naar het nationale pantheon is overgebracht. Ook Fernando Pessoa was hier in een eenvoudig graf gelegd, voordat hij in 1985 zijn laatste rustplaats vond in het Jerónimoklooster.

De gedenkstenen voor de kunstenaars zijn eenvoudig gehouden. U ontdekt de graven van de beroemde Portugese gitarist Carlos Paredes, de dichter Cesário Verde en de schrijver José Cardoso Pires. In september 2009 werden de stoffelijke resten van de belangrijke schrijver en intellectueel Jorge de Sena uit Californië hierheen gebracht. Sena is in 1978 gestorven in de Verenigde Staten, waar hij in ballingschap had geleefd.

Informatie

Cemitério dos Prazeres: Praça S. João Bosco.

Eten in Campo de Ourique

Ga in de aangrenzende wijk eens kijken bij O Comilão 1 (Rua Tomas Da Anunciação, 5 A, tel. 213 96 26 30, tram: 28, dag. 12-16, 19-23 uur), een vriendelijk en geliefd buurtrestaurant met een goede Portugese keuken. De muren hangen vol met foto’s van bekende persoonlijkheden die hier ooit te gast zijn geweest. Senhor Cardoso is een goede chef-kok. Niet voor niets blijven veel klanten hem trouw. Menu ca. € 15.

Aansluitend...

Na een bezoek aan de begraafplaats kunt u een wandeling door de woonwijk Campo de Ourique maken. Als u de tramrails volgt, komt u vanzelf in het centrum van de buurt. Het is een van de laatste traditionele bairros waar de mensen nog leven en werken, een kleine wereld op zichzelf. Helaas worden steeds meer van de rond 1930 gebouwde huizen afgebroken en vervangen door extreem dure luxewoningen. Maar nog altijd kunt u hier allerlei interessante winkels en tal van kleine restaurants en cafés vinden.

5Feesten tot het ochtendgloren – nachtleven in Bairro Alto

Kaart: | H 6-7, Oriëntatiekaartje: blz. 45
Vervoer: | Metro: Restauradores, Baixa-Chiado

Als in Lissabon de avond valt, gaat niet alleen de jeugd op pad om zich te amuseren in Bairro Alto. In de nauwe straatjes rijgen de bars, restaurants en winkels zich aaneen – voor auto’s is de wijk dan (officieel) verboden. Herrie is er echter genoeg, want overal klinkt muziek en de feesten gaan in milde zomernachten door tot in de vroege uurtjes, ook gewoon buiten op straat.

Als de avond valt…

Vanaf de Avenida da Liberdade gaat de kabeltram Elevador da Glória 1 de heuvel op naar Bairro Alto. Boven aangekomen kunt u rechts naar de Miradouro São Pedro de Alcântara 2, vanwaar u een prachtig uitzicht hebt over de stad en op het kasteel. Tegenover dit kleine plantsoen nodigt de Solar do Vinho do Porto 1 u uit voor een aperitief. In een verzorgde sfeer kunt u zich hier vertrouwd maken met de vele soorten port en zich ontspannen voordat de echte avond begint.

Bairro Alto is een van de oude stadswijken. De nauwe, hooggelegen straatjes zijn tot op heden bewaard gebleven omdat de aardbeving en de later inzettende moderniseringswoede hier nauwelijks schade hebben aangericht. Tot de tijd van de Marquês de Pombal, die hier opgroeide en woonde, was Bairro Alto een voorname wijk. De vele villa’s en stadspaleizen met hun tuinen zijn daar nog getuigen van. Omdat de stad zich vanaf het eind van de 18e eeuw steeds meer uitbreidde, hoort Bairro Alto nu tot de centrale buurten. In de 19e eeuw trokken hier kranten naartoe, de naam van de straat Diário de Notícias herinnert hieraan. Met de komst van kranten en drukkerijen begon ook het tot voor kort niet al te goed bekend staande nachtleven met veel bars, tascas en goedkope lokalen. Alle architectonische vernieuwingen heeft deze wijk tot nu toe getrotseerd. In de zomer van 2003 liet de burgemeester van Lissabon wel enkele straten van de wijk voor autoverkeer afsluiten, maar dat betekende vooral een verbetering van Bairro Alto. Want waar vroeger auto’s de voetgangers het leven moeilijk maakten, staan nu tafels op straat om te eten en een feestje te vieren.

Culinaire stemming

Voor het avondeten zijn er in Bairro Alto talrijke mogelijkheden. Zoals het sympathieke Restaurant 1º de Maio 2, een geliefd trefpunt van toneelspelers en journalisten, en het wat voornamere Pap’ Açorda 3 in de Rua da Atalaia. Maar waarom zou u niet naar het typische Bota Alta 4 gaan, een van de populairste adressen van de wijk? Wie tot kort voor acht uur komt, krijgt meestal direct een plaats, maar wie later komt, moet in de wachtrij voor het restaurant aansluiten. Voor de Portugezen zijn rijen overigens een bewijs van de kwaliteit van een restaurant en zij worden dan ook geduldig ondergaan. Geen eigenaar komt op het idee zijn gasten aan te sporen sneller te eten. Wie later komt, wacht gewoon even!

Fado en de Miradouro Santa Catarina

Na het eten is het voor de Portugese begrippen nog altijd vroeg. U kunt een wandeling maken door de kronkelende straatjes, langs de stoepiers van de fadolokalen, waar de bezoekers vaak direct vanuit de bus naar binnen worden geloodst. De kwaliteit van deze zaken is niet slecht en de muziek is zeer traditioneel. Maar u moet rekenen op een verplicht minimumbedrag aan consumpties. En de fado vadio, zoiets als de straatfado, vindt men in Bairro Alto al lang niet meer.

Voordat de nacht echt begint, maakt u misschien toch nog liever een kleine wandeling door de Rua da Atalaia, voorbij de Elevador da Bica naar de Miradouro Santa Catarina 3, om het verplichte kopje koffie na het diner te drinken. Dit uitzichtpunt bestaat al sinds 1883. In het midden staat een blauw marmeren beeld van de mythologische figuur Adamastor: eens de schrik van zeevaarders, nu de bewaker van de Taag.

Feesten tot het ochtendgloren

Hoe later de avond, des te voller wordt het in Bairro Alto. Groepen van meestal jongere Lissabonners trekken dan door de straten. Overigens zijn hier ook interessante mode- en designwinkels, die in het weekend ook later op de avond geopend zijn en de gelegenheid geven tot late inkopen. Dat kan bijvoorbeeld in de Rua da Atalaia 36 bij de Espaço Fátima Lopes 1, waar de beroemde van Madeira afkomstige modeontwerpster naast haar boetiek ook een bar en discotheek heeft. Tegen middernacht is het de moeite waard een blik te werpen in Frágil 2, ook in de Rua da Atalaia. Echt vol wordt deze nog steeds zeer trendy discotheek pas na twee uur. Wie zich een cultuurdrager vindt – van filmmakers tot musici en cultuurcritici – komt hier om te zien en gezien te worden.

Overigens: in de Rua da Barroca, 59, midden in Bairro Alto, bevindt zich een van de belangrijkste culturele plekken van Lissabon, de Galeria Zé dos Bois 4 (ma.-za. 19-23 uur). Op het omvangrijke programma staan opkomende kunstenaars uit de wereld van de elektronische en experimentele muziek, die nieuwe stromingen in de kunst laten zien. Ook zijn er geregeld discussieavonden. In dit centrum komt een publiek bij elkaar dat wil ontkomen aan de mainstream in de kunstwereld en daarvoor is het ZDB, zoals het afgekort genoemd wordt, een van de interessantste plaatsen in de stad. Informatie over optredens: www.zedosbois.org.

Voor wie Bairro Alto nu niet meer genoeg is, kan zich door de Rua do Alecrim naar de nachtbars aan de Cais do Sodré begeven. Of van daaruit verdergaan naar de allernieuwste discotheken in de Rua 24 de Julho en naar de Docas aan de oever van de Taag, waar zeker tot de vroege ochtend wordt gedanst en gefeest. Want slapen kan men tenslotte ook thuis.

Algemene informatie

Beste dagen: wo.-za. is er het meest aan de hand in Bairro Alto, maar ook dan begint de nacht pas na 12 uur. De buurt is ook overdag interessant tijdens een wandeling door de schilderachtige straatjes. Veel restaurants zijn ook voor de lunch geopend.

Feesten

Espaço Fátima Lopes: Rua da Atalaia, 36, di.-za. 22.30-4 uur (bar en discotheek).

Frágil : Rua da Atalaia, 126, di.-zo. 22.30-4 uur. Dit was ooit het centrum van het nachtleven in Lissabon, maar ook nu verzamelt zich hier een publiek met onder meer journalisten, schrijvers en toneelspelers. Deze zaak in Bairro Alto is vaak doodverklaard, en even vaak weer opgestaan, steeds in een nieuwe outfit. In de verder wat benauwde zaak kunt u zich zowel tijdens liveconcerten als door de dj’s muzikaal zeer goed op de hoogte stellen van de laatste trends.

Eten en drinken

Solar do Vinho do Porto 1: Rua São Pedro de Alcântara, 45, ma.-vr. 11-24, za. 14-24 uur.

1º de Maio 2: Rua da Atalaia, 8, tel. 213 42 68 40, ma.-vr. 12-22.30, za. 19-22.30 uur, menu rond € 18. Vriendelijk restaurant in Bairro Alto, dat nog altijd populair is. Geserveerd worden typisch Portugese gerechten. De waard kent zijn gasten: wie meer dan twee keer komt, wordt gegarandeerd herkend en begroet. De inrichting is het tegenovergestelde van gestileerd, maar hier telt dan ook vooral de prettige atmosfeer.

Pap’Açorda 3: Rua da Atalaia, 57, tel. 213 46 48 11, ma. 20-23.30, di.-za. 12.30-14.30, 20-23.30 uur, menu ca. € 50. Een soort klassieker van Bairro Alto. Twee Portugezen uit Alentejo bedachten het plan om het eten uit hun regio op verfijnde wijze aan te bieden. Dat recept bleek de basis van hun succes.

Bota Alta 4: Rua da Atalaia, 122, tel. 213 42 79 59, ma.-vr. 12-14.30, 19-22.30, za. 19-22.30 uur, hoofdgerechten ongeveer € 20. Een ook door toeristen veel bezochte klassieker in Bairro Alto. Geserveerd wordt de typische keuken van Portugal, aangevuld met goede wijnen. Kom op tijd, want dit is een bijzonder geliefd restaurant. Binnen oogt het klein en al snel vol. Let ook op de kunstwerken aan de muur, waarmee kunstenaars hun eten hebben betaald.

Cultura do Chá 5: Rua das Salgadeiras, 38, tel. 213 43 02 72, ma.-za. 12-22 uur. Ook in Bairro Alto zijn er alternatieven voor alcoholische versnaperingen en een luidruchtig nachtleven. De theecultuur staat centraal in dit traditioneel ingerichte huis. Daarbij worden zelfgemaakte taarten geserveerd.

6Cultuuroase in de stad – Fundação Calouste Gulbenkian

Kaart: | G 2
Vervoer: | Metro: S. Sebastião, Praça de Espanha

Calouste Sarkis Gulbenkian is de geschiedenisboeken ingegaan als ’Mister Five Percent’, want hij had vijf procent van de aandelen bij de grootste oliemaatschappij van zijn tijd (Shell). Met zijn enorme fortuin werd na zijn dood de Fundação Calouste Gulbenkian opgericht, een van de belangrijkste culturele instellingen van het land.

In de door verkeersdrukte getekende Avenida de Berna bevinden zich de tuin en de gebouwen van de Gulbenkianstichting, een van de rijkste culturele privé-instellingen ter wereld. In de tijd van de dictatuur was deze stichting voor Portugal van enorme betekenis – bijna als een culturele oase in het kleine land. De door de stichting gefinancierde mobiele bibliotheken brachten literatuur en vaak ook alfabetisering tot in de meest afgelegen provincies. De culturele inspanningen van de stichting waren onafhankelijk en bleken een belangrijke wegbereider voor het democratische Portugal.

Een bezoek aan de stichting kan beginnen met een kleine wandeling door de in 2002 gerenoveerde Gulbenkiantuin of met een bezoek aan het Gulbenkianmuseum. De collectie van het museum is te danken aan de liefde en passie voor kunst van een man die ooit de rijkste ter wereld was.

Als uit Duizend-en-een-nacht

Calouste Sarkis Gulbenkian werd op 29 maart 1869 geboren in Istanbul, toen Constantinopel geheten. De Gulbenkians waren oorspronkelijk Armeniërs en stonden bekend als goede handelaars en diplomaten. De jonge Gulbenkian schijnt op de schouders van een slaaf naar school te zijn gedragen, terwijl hij hardop riep: ‘Maak plaats, hier komt de zoon van Calouste, de beste leerling van de school.’ En dat was ook zo. Zijn studie voerde hem naar King’s College in Londen, waar hij afstudeerde op een onderzoek naar aardolie. De maar 1,60 m metende Gulbenkian had snel succes en al jong ontwaakte zijn passie voor kunst. Zijn paleisachtige huis in Parijs veranderde in een museum voor zijn ‘kleine lievelingen’, de kunstwerken. Nu is dit huis een filiaal van de stichting. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, in 1942, verhuisde Gulbenkian naar Lissabon. Daar stierf hij op 20 juli 1955 in zijn suite in het hotel Aviz.

De verzameling

In ongeveer veertig jaar heeft Gulbenkian meer dan zesduizend werken gekocht. Het was zijn wens deze ooit onder één dak verzameld te zien. Portugal heeft deze wens vervuld, maar Gulbenkian heeft het in 1969 gebouwde museum niet meer kunnen meemaken. Alleen al de daar aanwezige verzameling Lalique-sieraden bestaat uit 180 objecten: kostbare armbanden, oorringen, broches, halskettingen en haarpennen, gemaakt van glas, edelstenen, metaal en ivoor. Met hun bizarre vormen en motieven fascineren deze stukken nog steeds.

Gulbenkians muntenverzameling staat bekend als een van de beste ter wereld. Bezienswaardig zijn ook de Egyptische oudheden, de tapijten- en schilderijencollectie, met onder meer Rembrandt en Watteau. Moderne kunst zult u hier daarentegen tevergeefs zoeken. Behalve voor Lalique, met wie hij bevriend was, had hij voor moderne kunst weinig belangstelling.

Centro de Arte Moderna

Voor een overzicht van hedendaagse Portugese kunst kunt u het best naar dit in 1983 geopende museum gaan. Hier bevinden zich werken van de belangrijkste Portugese kunstenaars van de Tweede Wereldoorlog tot nu.

De verzameling bestaat uit werken van onder anderen José Almada Negreiros, Daniel Blaufuks en Pedro Cabrita Reis, maar ook uit een bezienswaardige collectie werken van diverse Britse kunstenaars.

Muziek

Een ander belangrijk onderdeel van de culturele inspanningen betreft muziek. De stichting heeft een eigen koor en een eigen orkest. Daarnaast worden regelmatig gastconcerten en festivals georganiseerd. Bijzonder zijn vooral de openluchtvoorstelingen tijdens zomeravonden in het Grande Auditório. Dan vergeet u al snel dat u zich midden in de stad bevindt.

Adressen en openingstijden

Fundação Calouste Gulbenkian 1: Avenida de Berna 45 A, www.biblarte.gulbenkian.pt, metro: S. Sebastião, Praça de Espanha, bus: 56, 716, 718, 726, 718, 742, ma.-vr. 9-13, 14.30-17.30 uur. Biblioteca de Arte/kunstbibliotheek: ma.-vr. 9.30-19 uur. Boekhandel/Livraria da Sede: ma.-za. 10-17.45 uur.

Museum Calouste Gulbenkian 2: www.museu.gulbenkian.pt, di.-zo. 10-18 uur.

Centro de Arte Moderna 3: www.cam.gulbenkian.pt, di.-zo. 10-18 uur.

Eten en drinken

Restaurant Cafeteria 1: di.-zo. 10-17.45 uur. Zelfbediening voor bezoekers. Betaalbaar eten met uitzicht.

7Bijna een mythe – tram 28

Kaart: | D-L 6-7, Oriëntatiekaartje: blz. 51
Vervoer: | Tram: 25, bus: 701, 709, 718, 774 tot de Prazeresbegraafplaats

Een rit met de eléctrico, de historische tramlijn 28, is een hoogtepunt van elk bezoek aan Lissabon. De eigenlijk al afgedankte tram behoort nu tot de topattracties van de stad. In een rustig tempo ratelt hij door de mooiste wijken en wurmt zich door de nauwe stegen van Campo de Ourique richting de oude stadswijken Alfama en Graça.

Een oude bekende

Hoe vaak is er wel niet over tramlijn 28 geschreven. Auteurs en journalisten van tal van tijdschriften schreven met gevoel over de oude eléctrico, die langzaam rammelend door de oude wijken van de stad rijdt. Hoewel het niet bijzonder origineel is reclame te maken voor deze bijna verplichte toeristenrit van de Campo de Ourique naar de oude stadswijken Alfama en Graça, mag u zich deze bijzondere ervaring niet laten ontgaan. Zeker niet in de zomermaanden, als er vaak ook fadozangers meerijden.

De tocht begint bij de begraafplaats Prazeres in Campo de Ourique 2. De naam van deze in 1833 gestichte begraafplaats heeft overigens niets met ’plezier’ (prazeres) te maken; hier bevond zich vroeger de kapel ter ere van Nossa Senhora dos Prazeres, die de dodenstad zijn naam gaf.

Het beste is om vroeg in de ochtend te starten, dan is er nog een plaats aan het raam te krijgen en zijn de rails – met wat geluk – nog niet volgeparkeerd met auto’s. Door de parkeergewoontes van sommige autobezitters is het moeilijk van tevoren de duur van de rit in te schatten. Tegenwoordig kunnen de foutparkeerders op boetes rekenen, waardoor de situatie iets is verbeterd, maar de discussies tussen de trambestuurders en de autobezitters vormen ook nu nog altijd een levendig onderdeel van de rit.

Door de wijk Estrela

Vervolgens gaat het door Campo de Ourique, langs het populaire Café Canas en dan bergafwaarts naar Estrela. Rechts staat de Basílica da Estrela 3, gebouwd in de tweede helft van de 18e eeuw. Zij wordt ’s nachts verlicht en is dan met de witte koepel al van verre zichtbaar. De barokke kerk is ontworpen door Mateus Vicente de Oliveira, de architect die ook het kasteel van Queluz tekende. Na zijn dood werd de kerk in classicistische stijl voltooid.

De voorgevel wordt geflankeerd door twee klokkentorens. De kerk werd gesticht door Dona Maria I, wier mausoleum u binnen kunt bezichtigen. Aan de linkerkant bevindt zich de toegang tot de mooie, zeer goed onderhouden Jardim da Estrela 4, die tussen 1842 en 1852 is aangelegd. Vooral op hete zomerdagen is dit een ideale plek om te pauzeren of in het café aan het water onder schaduwrijke bomen een bica (espresso) te nemen. Ook is hier een kiosk, die sinds 1938 vooral in de zomer als een kleine bibliotheek fungeert, waar vooral oudere mensen leesvoer voor een dag gaan halen. Mooi is ook de coreto, een muziekpaviljoen waar vroeger dansmuziek werd uitgevoerd en waar de paren omheen dansten.

Slingerende wegen

Hierna volgt São Bento met het imposante Palácio da Assembleia da República 5. In dit voormalige benedictijnenklooster, waarvan de bouw in 1598 begon, vergadert tegenwoordig het parlement. Vertraagd door een brand in 1895 is het complex pas halverwege de 20e eeuw afgemaakt. Bezoekers kunnen alleen de zaal voor plenaire vergaderingen bezichtigen. Bij het parlementsgebouw hoort een grote tuin die niet openbaar toegankelijk is. Rondleidingen worden alleen aan schoolklassen gegeven.

Overigens: een rit met tram 28 is ook een tocht in het spoor van Fernando Pessoa (1888-1935), die tot de moderne klassieken van de wereldliteratuur behoort. In Campo de Ourique, in de Rua Coelho da Rocha, 16-18, woonde Fernando Pessoa de laatste vijftien jaar van zijn leven. Hier schreef hij in zijn kleine werkkamer en hier stond de legendarische kist waarin men na zijn dood zijn enorme nalatenschap vond. Bijna al zijn werk is pas na zijn dood uitgegeven. Het huis herbergt nu het Casa Fernando Pessoa 1, een aan de dichter en aan de lyriek gewijd, mooi gerenoveerd literatuurcentrum. Maar ook het Café A Brasileira en het restaurant Martinho da Arcada, de Largo São Carlos in Chiado en Baixa brengen de tramreizigers op het spoor van deze belangrijke schrijver.

Door nauwe bochten gaat het door Bairro Alto en ook langs de Largo de Camões 6 met het standbeeld van de nationale dichter Luís de Camões. Wie hier uitstapt, kan de mooi aangelegde bestrating op het plein bewonderen. Verder gaat het naar Chiado, met links het Café A Brasileira 1 (zie blz. 30).

De tram draait nu de Rua António Maria Cardoso in. Voor de oppositie was deze straat ooit met angst verbonden, want hier bevond zich het hoofdkwartier van de geheime politie van Salazar, de zogeheten Pide. Velen zagen hier graag een museum over de periode van de dictatuur, maar inmiddels zijn er luxeappartementen gebouwd. Met enig geraas rijdt tram 28 dan Baixa in. Daar ziet u ook de concurrentie van de oude trams: moderne, met reclame beplakte, airconditioned en comfortabele trams. Wie zich voorstelt hoe het is elke dag met de onhandige lijn 28 naar zijn werk te moeten gaan, kan begrijpen waarom veel Lissabonners de nieuwe wagons bijzonder op prijs stellen. Sneller zijn ze echter niet, want ze rijden over dezelfde rails.

Klim naar Alfama

Nu begint de klim richting het kasteel en Alfama. De 28 wringt zich hier door nauwe stegen, vaak met maar een handbreedte tussen de tram en de muren van de huizen. Kleine jongens gebruiken deze nieuwe stukken voor een niet ongevaarlijke proef voor durfals: zij hangen buiten aan de tram en springen er pas op het laatste moment vanaf. Dan passeert de tram de Largo de Santo António da Sé 7, waar vroeger verliefde stelletjes afspraken – tenslotte is de heilige Antonius hun schutspatroon. Bij de stadsfeesten in juni is dit plein net zoals vroeger het bruisende middelpunt. Dan koopt men hier basilicum (manjerico) in potjes met een kleurige bloem, om die vervolgens aan zijn of haar geliefde te schenken. Ook vinden hier elk jaar op deze feestdag ter ere van de heilige Antonius vele bruiloften plaats. Of er tijdens de stadsfeesten ook getrouwd wordt tussen gelijke geslachten? Het homohuwelijk is in elk geval sinds mei 2010 legaal in Portugal. De Sé Patriarcal, de kathedraal, ziet u aan de rechterkant, voordat de tram de Miradouro Santa Luzia 8 bereikt. Wie niet tot aan het plein Martim Moniz doorrijdt en daarmee dus niet de hele lijn af wil maken, moet hier uitstappen, want het uitzicht vanaf dit punt over Alfama en de Taag is prachtig.

Vanhieruit kunt u een wandeling omhoog maken naar het Castelo São Jorge 9, een bezoek brengen aan de oude wijk Graça of een dwaaltocht maken door de bochtige straatjes van Alfama. Wie dan nog steeds niet genoeg heeft van rammelende trams en piepende rails, kan ook de hele weg met de tram via dezelfde route terugrijden.

Martim Moniz

Eindpunt van de rit is Martim Moniz 10, een enigszins onaanzienlijk plein aan de rand van Alfama. Vanhieruit komt u in Mouraria, een van de oude Moorse wijken van Lissabon, die echter niet zo goed bewaard is gebleven als Alfama. Terwijl in Alfama wordt gerenoveerd en de traditionele restaurants goede tijden beleven, is Mouraria, de wijk aan de voet van de burchtheuvel, steeds meer in verval geraakt. Een groots opgezet renovatieplan moet hier verandering in gaan brengen. Hoe hoger u richting het kasteel klimt, des te mooier de omgeving wordt.

Informatie

Startpunt: begraafplaats Prazeres.

Eindpunt: Miradouro Santa Luzia.

Duur: 60-90 min., afhankelijk van het verkeer.

Ticket : te koop in de tram of neem een dagkaart, zie blz. 19.

De beste tijd

De rit is altijd de moeite waard, maar vroeg in de ochtend is de tram nog niet zo vol en kunt u een plaats aan het raam krijgen.

Let op

Vooral in de zomer moet u goed op uw waardevolle spullen letten! In tram 28 en bij de bezienswaardigheden zijn heel professionele zakkenrollers aan het werk.

8Winkelbuurt in de benedenstad – shoppen in Baixa

Kaart: | J 6-7, Oriëntatiekaartje: blz. 55
Vervoer: | Metro: Baixa-Chiado, Rossio

In Baixa, Lissabons winkel- en kantoorwijk, bevinden zich enkele van de mooiste pleinen van de stad, zoals de Rossio en de aan de Taag gelegen Praça do Comércio. Ook is hier de Rua Augusta, de voornaamste winkelstraat van de stad, met winkels, banken, cafés en restaurants. De moderne tijd heeft inmiddels ook hier zijn intrede gedaan, maar nog steeds vindt u in deze straat aantrekkelijke adresjes met de sfeer van vroeger.

De Praça do Comércio 1 is een ideaal startpunt voor een wandeling door Baixa, de benedenstad van Lissabon. Door de ligging aan de Taag staat dit plein bekend als een van de mooiste pleinen van Europa. De Lissabonners noemen het plein nog altijd bij zijn oude naam: Terreiro do Paço. Hier kwamen naar verluidt, geflankeerd door twee raven, op een 14 september de stoffelijke overblijfselen van de stadsheilige São Vicente aan. De heilige en de twee raven zijn nu in het stadswapen van Lissabon vereeuwigd. Voor de aardbeving van 1755 bevonden zich hier het koninklijk paleis en een waardevolle bibliotheek – naar men beweert met het bewijs dat de Portugezen Amerika ontdekt hebben. Aan de noordkant van het plein staat de in 1755 begonnen en pas in 1873 voltooide Triomfboog 2 (Arco Triunfal Rua Augusta), die de ingang naar Baixa markeert. In het midden van het plein kijkt koning Dom José I over de rivier uit.

Baixa is inmiddels uitgegroeid tot een favoriet gebied voor stadsontwikkelaars. Steeds meer banken en ministeries verlaten de benedenstad, bewoners zijn er maar weinig en veel woningen zijn veranderd in opslagruimtes van de winkels. Tot nu hebben alle bemoeienissen echter niet geleid tot een opleving van het gebied.

De grote beving

Op 1 november 1755, op Allerheiligen, werd Lissabon getroffen door een zware aardbeving. De aansluitende vloedgolf zou tot twintig meter hoog geweest zijn. Nog meer verwoestingen werden aangericht door de talrijke branden die op de beving volgden. De beving was zo sterk dat hij in heel Europa en Noord-Afrika te voelen was. Tienduizenden mensen verloren hierbij hun leven, terwijl van de bloeiende havenstad Lissabon slechts puin resteerde. Daar waar nu de Praça do Comércio is, bevond zich het koninklijk paleis, dat samen met zijn bibliotheek met 70.000 werken verwoest werd. Voor de hele Europese filosofie van de verlichting betekende de aardbeving een ommekeer. Zo stelde Voltaire zich na de aardbeving vragen bij de rechtvaardigheid van God.