Welkom

Grüß Gott!

Ter oriëntatie

Kennismaking, München in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Praktische informatie

De 15 hoogtepunten

1
Waar het Münchner Kindl woont – rond het stadhuis
De Marienplatz is het beginpunt voor alle verkenningen van de stad. Achter het stadhuis lokken traditionele en moderne winkels.

2
Markteconomie zoals vanouds – Viktualienmarkt
Achter de Alter Peter ligt de buik van München, de Viktualienmarkt.

3
Kerktorens met elk een koepeldak – Frauenkirche
De grote gotische bakstenen kerk heeft een overweldigend interieur. De torens met koepeldak zijn een symbool van München.

4
Nieuw leven ingeblazen – St.-Jakobsplatz
De gebouwen uit de late gotiek, de barok en de moderne tijd vormen een spannend geheel.

5
Levendig en kleurrijk – Gärtnerplatz en Glockenbachviertel
De uitgaansbuurt rond het theater aan de Gärtnerplatz slaapt nooit.

6
Wonder der techniek – Deutsches Museum
In het grootste en belangrijkste technische museum ter wereld is alles te zien wat het menselijk vernuft heeft voorgebracht.

7
Het koninklijke München – Residenz
Het Huis Wittelsbach was 800 jaar aan het bewind in Beieren, lang genoeg om een prachtig ensemble van ruimtelijke kunst te creëren.

8
Een ware prachtboulevard – Maximilianstraße
Een Münchense pronkstraat met chique winkels en theaters.

9
De betoverende wereld van de beeldende kunst – Kunstareal
Vier musea van wereldniveau tonen meesterwerken van schilder- en beeldhouwkunst uit de laatste zeven eeuwen.

10
Groeten uit Griekenland – Königsplatz
Hier is te zien waarom München ook wel ‘Athene aan de Isar’ heet.

11
Schwabings geestesleven en levendigheid – Univiertel
De oude kunstenaarswijk is door de jaren heen sterk veranderd, maar is toch zichzelf gebleven.

12
Altijd weer iets nieuws – Altschwabing
Cabaret en comedy voelen zich thuis ten oosten van de Leopoldstraße, met daarbij talloze clubs, restaurants, cafés en bars.

13
Het paradijs in München – Englischer Garten
Het immense landschapspark is elk seizoen mooi.

14
Koninklijk zomerverblijf – Schloss Nymphenburg
Bij het prachtige barokpaleis zijn in het uitgestrekte park nog een paar kleine kastelen te vinden.

15
Herinneringen aan de toekomst – Olympiapark
Het lichte tentdak is met zijn elan niet alleen een symbool van München, maar ook van een democratisch Duitsland.

Nog meer München

Gebouwen en pleinen

Musea

Parken en tuinen

Excursies

Kloster Andechs

Langs de Isar naar Kloster Schäftlarn

Starnberger See

Te gast in München

Overnachten

Eten en drinken

Winkelen

Uitgaan

Toeristische woordenlijst

Colofon

Paklijst

Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

1 Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Grüß Gott! – Welkom

De Münchenaren zijn graag buiten. Zo gauw er maar een paar zonnestraaltjes te bespeuren zijn, zitten ze al op het terras, in de biergarten, op een bankje in het park of aan de rand van een fontein. Of in de Englischer Garten. En daar het liefst op de helling van de Monopteros. Hier heeft men dan ook een weergaloos uitzicht op de stad in zijn volle glorie: de imposante koepel van de Theatinerkirche, het sierlijke koepeldak van de Alter Peter, de fiere Rathausturm en het dak van de Frauenkirche.

Ter oriëntatie

De ideale stad

München heeft de ideale afmetingen voor een stad. Het is een miljoenenstad, zeg maar een wereldstad, die groot genoeg is voor een veelzijdig, afwisselend, internationaal stadsleven. München heeft ook zoveel prachtige bouwwerken dat het een droombestemming voor toeristen uit de hele wereld is en zelfs voor de eigen inwoners steeds weer verrassingen biedt. Toch is de stad heel overzichtelijk en zijn de diverse locaties snel te voet of met het openbaar vervoer te bereiken. Zo doorkruist tram 19 de hele stad, vanaf de westelijke voorstad Pasing naar Berg am Laim aan de oostkant, in krap een uur. Bovendien kent de stad een duidelijke indeling. De Altstadtring omsluit de Altstadt, het oude stadsdeel dat vroeger binnen de stadsmuur lag. De Mittlerer Ring, een meerbaanse ringweg, loopt rond de binnenstad in ruimere zin, met Schwabing en Maxvorstadt, Lehel, Bogenhausen, Haidhausen, Au en Isarvorstadt, Sendling, Westend, Laim en Neuhausen-Nymphenburg. De buitenste stadsdelen, die overwegend pas in het begin van de 20e eeuw bij de stad kwamen, hebben weliswaar elk nog hun eigen karakter, maar zijn nauwelijks geschikt voor een toeristische verkenning.

Altstadt C- E 5-7

De Altstadt is het centrum, het middelpunt en de oudste kern van de stad. Rond de Petersbergl vestigden zich de eerste bewoners; iets verderop vergadert al eeuwenlang de gemeenteraad; de Sendlingerstraße, de Kaufingerstraße en de Neuhauser Straße zijn de belangrijkste winkelstraten. Als u slechts een dag in München verblijft, kunt u met een uitgebreide wandeling door de Altstadt de belangrijkste bezienswaardigheden bewonderen, zoals Marienplatz, Frauenkirche, Residenz, Asamkirche en St.-Jakobsplatz. Verder komt u langs de Viktualienmarkt en een flink aantal bars en cafés om even bij te komen, van het beroemde Hofbräuhaus tot het Weißes Bräuhaus im Tal, een van de oudste gelegenheden van München.

Gärtnerplatz en Glockenbachviertel D-E 7-8

Ten zuiden van de Viktualienmarkt, in de straten rond de Gärtnerplatz, vindt u de kleurrijkste buurt van München, die doorloopt tot in de driehoek tussen de Isar en de Alter Südfriedhof. De vroegere arbeiderswijk is sinds de jaren 90 een van de hipste uitgaansbuurten van de stad, maar inmiddels ook een van de duurste plekken om te wonen. Wat eerst alleen nog een trefpunt voor de homogemeenschap was, is overgenomen door een hele generatie 18- tot 28-jarigen. Winkels voor ijzerwaren en fournituren zijn omgetoverd tot cafés, sushibars en clubs. Al met al is het een kleurrijke, tolerante buurt. Maar zoals dat gaat als een wijk populair wordt bij de grote massa: de hipsters verkassen inmiddels naar aangrenzende buurten als Au en Untergiesing.

Maxvorstadt en Schwabing C-F 1-5

‘Schwabing is geen plaats, maar een toestand,’ zei men zo’n honderd jaar geleden over deze wijk van kunstenaars en bohemiens. Sinds die tijd zijn er vele modes en stromingen geweest, en elke generatie beklaagde zich steeds weer over de neergang van het ‘oude’ Schwabing. Maar in de straten achter de universiteit heerst nog altijd een fantasierijke sfeer waarin veel wordt gediscussieerd en allerlei ideeën opborrelen. Het blok dat wordt begrensd door de Türken-, Schelling-, Barer- en Adalbertstraße is in opkomst als uitgaansgebied.

De woonwijken tussen het Hohenzollernplatz en de Leopoldstraße zijn statig en nauwelijks meer te betalen, vooral nadat steeds meer panden gerenoveerd zijn en hun gevels naar oude voorbeelden gerestaureerd. Eigenlijk zijn ze nu nog mooier dan ze ooit geweest zijn. De ‘Leo’, zoals de koosnaam voor de Leopoldstraße luidt, is een levendige en rumoerige uitgaansstraat, en in de straten naar de Englischer Garten treft u alles aan van het traditionele café-restaurant tot de eenvoudige friettent, van smalle drukke plekjes rond het Wedekindplatz tot vrijwel stille uithoeken.

Giesing en Au D-F 8-10

In Au, ontstaan op de uiterwaarden van de oostelijke Isar-oever, staat de beroemdste ‘berg’ van de stad, de Nockherberg. Deze is bekend om de grote Bierkeller waar elk jaar de Starkbieranstich wordt gevierd. Op het Mariahilfplatz houdt men driemaal per jaar de Auer Dult, een zeer geliefde jaarmarkt. Au is vanouds een wijk van de ‘kleine luiden’, net als de aangrenzende Giesing, waar de bewoners uiterst honkvast zijn. Beide buurten zijn steeds meer in trek.

Haidhausen F-H 7-8

In Haidhausen woonden in de 19e eeuw dagloners en kleine handelaars. Maar toen in de jaren 70 een alternatief publiek op zoek ging naar betaalbare woonruimte tussen de Wiener Platz en Max-Weber-Platz, veranderde de oude wijk in een levendige buurt – misschien iets te trendy, maar wel leuk en inspirerend. Het oude Haidhausen is alleen nog in het museum te zien.

Kennismaking, München in cijfers

De tweede hoofdstad

De Münchenaren zien hun stad graag als de ‘Heimliche Hauptstadt’ (stiekeme hoofdstad), want de oude status van eeuwen her – als residentie van het Huis Wittelsbach en de hoofdstad van het koninkrijk Beieren – is niet zomaar vergeten. München heeft ook tal van andere mooie bijnamen: ‘Isar-Athen’ (Athene aan de Isar) verwijst naar de kunststad van barok en classicisme, ‘Freizeitmetropole’ (vrijetijdsmetropool) verwijst naar de weergaloze ligging nabij diverse meren, met de Alpen op de achtergrond en de mogelijkheid in korte tijd in Italië te zijn.

München is dan ook een stad die tot de zintuigen spreekt. Het nodigt u uit om te genieten van al het moois dat er te zien is. Dat maakt een wandeling door München zo bijzonder aangenaam: overal vindt u pleinen waar u een ruimer uitzicht hebt, kleine hoekjes waar u iets onverwachts kunt ontdekken, verrassende doorkijkjes, subtiel gecomponeerde combinaties van oud een nieuw. Uiteraard domineert het traditionele; het ongewone moderne moet wantrouwen overwinnen, langzaam een plaatsje veroveren en zich een tijd lang verscholen houden, totdat het plotseling verdedigd wordt als iets wat ‘er altijd al is geweest’. Dat geldt voor modes in kunst en kleding, voor gerechten en voor voetgangersgebieden, met glas overdekte passages en uitzonderlijke gebouwen.

Münchenaren en de anderen

Italianen en Fransen hebben de mooiste barokpaleizen en -kerken van München gebouwd, en talloze ingenieurs, natuurwetenschappers, kunstenaars, schrijvers en dichters, waren afkomstig uit andere delen van Duitsland, die uiteraard verder naar het noorden lagen. ‘Noordelijken’ noemde men hen in de 19e eeuw, al gauw ‘Pruisen’, zelfs al ze uit het Rijnland, Saksen of Thüringen kwamen. En hoe groter en hoe belangrijker de stad werd, des te meer werd de stad ook een mengelmoes. München telt nu ongeveer 1,46 miljoen inwoners, van wie 354.000 buitenlanders – zo’n 39% van de Müncheners heeft buitenlandse roots. En elk jaar krijgt de stad er zo’n 24.000 inwoners bij – vanuit het buitenland en vanuit andere Duitse steden als Düsseldorf, Detmold of Dinslaken.

‘Echte Münchenaren’, van wie de ouders en zo mogelijk zelfs de grootouders in München werden geboren, zijn er niet veel. Ze zijn te herkennen aan geklaag over de ‘vreemde invloeden’ in de stad, dat men Tschüss zegt in plaats van Servus, Brötchen in plaats van Semmeln, Berliner in plaats van Krapfen. Toeristen horen dit verbaasd aan. Ze hebben zich ook al afgevraagd wat de kelnerin in het Weißes Bräuhaus eigenlijk bedoelde met Gäh weida, ruckts a bissl zsamm!, toen ze een andere gast aan hun tafel liet plaatsnemen en hun aangaf dat ze iets moesten inschikken. Maar mopperen maakt ook deel uit van de Münchense ziel. Toch zijn de Münchenaren, hier geboren of hierheen verhuisd, uiteindelijk trots op hun mooie, ruime stad.

De economie

In München gaat veel geld om. Een blik op de chique winkelstraten rond Residenz en Maximilianstraße laat daarover geen twijfel bestaan. Achter die glanzende façade gaat een flinke economische kracht schuil. In de statistieken neemt München steevast een toppositie in: München is na Berlijn de grootste stad wat werkgelegenheid betreft en heeft de hoogste groeiprognose en de laagste werkloosheid (2013: 4,6 %) van het land. Andere cijfers komen ook in de buurt van topscores: in geen andere Duitse stad zijn zo veel bedrijven actief op het gebied van IT, software, communicatie en media, namelijk rond de 29.000. Andere branches op het gebied van onderzoek en innovatie, zoals biotechniek, lucht- en ruimtevaart en satellietnavigatie, zijn goed vertegenwoordigd.

Verder is München de standplaats van een aantal ondernemingen met een succesvol verleden, zoals de machinefabriek Krauss-Maffei, Siemens-AG, MAN, Wacker Chemie en de autofabriek BMW. Deze bieden niet alleen werk aan tienduizenden werknemers in de eigen fabrieken, maar ook aan kleine en middelgrote toeleveranciers.

Als uitgeversstad behoort München zelfs tot de wereldtop. Alleen in New York zijn meer uitgeverijen. München telt er maar liefst 140, met verder productiemaatschappijen voor film, televisie en radio. Genoeg opgegeven van München. De stad heeft het helemaal niet nodig om zich aan te prijzen – de toeristen komen toch wel: in 2013 was het aantal overnachtingen in München 12,9 miljoen. Al die bezoekers komen voor beurzen, congressen, vergaderingen, grote sportwedstrijden, het Oktoberfest – of gewoon voor München zelf, voor zijn pleinen, parken, kerken, paleizen, theaters en musea. Misschien hebben ze daarbij zelfs de raad van Ernest Hemingway ter harte genomen: ‘Rij niet eerst ergens anders heen, want er gaat niets boven München. Al het andere in Duitsland is tijdverspilling.’

Feiten en cijfers

Ligging en grootte: München ligt in het zuidoosten van Duitsland, midden in de Zuid-Duitse steengruisvlakte, een weinig vruchtbaar afzetgebied van de gletsjers uit de ijstijd. De stad beslaat een oppervlakte van 31.046 ha en ligt op een hoogte van 482-579 m boven zeeniveau.

Bevolking: met ongeveer 1,46 miljoen inwoners is München de op twee na grootste stad van Duitsland. Het aantal inwoners van buitenlandse komaf bedraagt 25,4%, van wie de meesten uit Turkije afkomstig zijn, gevolgd door Kroatië, Griekenland, Italië, Oostenrijk en Polen.

Bestuur: München is opgedeeld in 25 stadsdelen, die worden vertegenwoordigd door deelraden. De deelraden zijn verantwoordelijk voor het bevolkingsregister, hoorzittingen en voorlichting, en houden geregeld bewonersvergaderingen waar men verzoeken en voorstellen naar voren kan brengen. De top van het stadsbestuur bestaat uit twee burgemeesters en een opperburgemeester; in de gemeenteraad hebben tachtig onbezoldigde leden zitting.

Toppers: het hoogste bouwwerk is de Olympiaturm van 291 m, de hoogste woonflat is de Uptown München aan de Georg-Brauchle-Ring van 146 m. De Englischer Garten is het grootste park binnen een stad ter wereld, de Hirschgarten is de grootste biergarten van Beieren. Voor andere records zorgt elk jaar het Oktoberfest, zij het dan op het gebied van bezoekersaantallen, stroomverbruik, getapte bierhoeveelheden en bierprijzen.

Vooral buiten

Maar het leven bestaat niet alleen uit werken. Men gaat graag naar buiten. Bij het eerste voorjaarszonnetje zit het in de middagpauze rond de fontein op de Rindermarkt dan ook tjokvol mensen die zich in de warme gloed koesteren. De terrassen komen vol stoelen en tafels te staan, in de parken wandelt men af en aan, de Englischer Garten vult zich met zonaanbidders, en iets later op de dag begeeft iedereen zich naar de dichtstbijgelegen biergarten. In het weekend gaat men naar een van de nabijgelegen meren om te zwemmen en te zonnebaden, gaat men fietsen langs de Isar of meteen ‘naar de bergen’, want de dichtstbijzijnde berg ligt op nog geen uur van München.

Bovenaan staat de biergarten

Wat is het beste aan München? Als er een top tien werd opgesteld, dan zou de ‘biertuin’ ongetwijfeld helemaal bovenaan staan. Een biergarten in München is namelijk meer dan een paar tafels en banken onder de bomen. De biergarten vertegenwoordigt een levensgevoel. Hier komt echt iedereen, van elke leeftijd, elke nationaliteit en elk beroep, en iedereen zit eensgezind naast elkaar. Het bier haalt u zelf bij de tap, nadat u de kroes van de gewenste maat van tevoren zelf hebt gespoeld, en het eten hebt u in het ideale geval al bij u. Dat kan ook alleen maar in München: iedereen mag zijn eigen eten meebrengen. Dit gebruik stamt uit de tijd dat de grote bierkelders werden aangelegd waarin het bier gekoeld werd opgeslagen met blokken ijs uit de Alpen of uit de ’s winters dichtgevroren wateren. Boven op de kelders plantte men kastanjebomen, die met hun dicht gebladerte koele schaduw verschaften. Wat lag meer voor de hand dan hier tafels en banken neer te zetten? Dat was tegen het zere been van de etablissementen in München: de brouwerijen moesten bier leveren, niet als concurrrent van de horeca optreden. Daarom tapten de brouwers in hun tuinen alleen nog bier, voor het eten zorgde men zelf. Dat gebeurt bij voorkeur in stijl in een mand. Een rugzak is nog net toelaatbaar, een plastic zakje kan echt niet. Dan komt er een geblokt tafellaken tevoorschijn met een paar houten plankjes, en uiteindelijk de lekkernijen: radijsjes, komkommers, tomaten, rettich, brood, Brezen of Semmeln, een stuk emmentaler, een paar Regensburger of andere worstjes, zelfgemaakte worstsalade of aardappelsalade … wat er in de keuken maar te vinden is. Döner, pizza of belegde baguettes zijn niet aan de orde. Als u uw rug wat moet sparen, kunt u ook een kussen meebrengen, want een bierbank wordt na verloop van tijd steeds harder om op te zitten. Maar het wordt hier ook steeds gezelliger. Men komt hier al snel met anderen in gesprek, en spreekt elkaar gemakkelijk met ‘je’ en met de voornaam aan.

De concurrentie tussen de gewone horeca en de brouwers is inmiddels niet meer zo hevig. Tegenwoordig kunt u in elke biergarten ook wel iets te eten kopen: een stuk leverworst, een salade of bieslookbrood, spareribs, waaruit in de afgelopen jaren onvoorzien een echt Beiers gerecht is voortgekomen. En als u iets authentiek Beiers wilt, neemt u een Steckerlfisch. Dat is een meerforel of een makreel, die op een spies (Steckerl) wordt gestoken en dan gebakken.

De Weißwurst

Voor deze worst bestaan tal van regels, zelfs voor wie er een bestelt. Zo is er geen Weißwurst meer beschikbaar na 12 uur. In een traditioneel eethuis in München serveert men deze worst na afloop van de ochtend niet meer, hoezeer u ook aandringt. Hij is ook alleen per stuk te bestellen. Men serveert de worst niet op een bord aan uw tafel, maar in een speciale pan die met leeuwenkoppen versierd is. De enige toegestane bijgerechten zijn Breze (brood in krakelingvorm) en zoete mosterd, die niet voor niets Weißwurst-mosterd wordt genoemd. Geen zuurkool, geen gebakken aardappelen, geen pittige mosterd, en al helemaal geen ketchup. De eters van deze worst zijn in twee kampen te verdelen: de slurpers, die de inhoud van de worst met een zachte druk van de tanden uit het omhulsel naar buiten schuiven, ofwel slurpen, en de snijers, die de worst over de lengte opensnijden en de inhoud behoedzaam losmaken. En dan een slok witbier … Voor de liefhebber is het een luilekkerkland.

Het Oktoberfest

Alsof er ergens anders geen achtbaan te vinden is, geen reuzenrad, geen biertent. Nee, dat moet wel het Oktoberfest zijn, het beroemdste volksfeest ter wereld, het Beierse bierfestival. Elk jaar zijn er weer nieuwe bezoekersrecords, snellere achtbanen, hogere bierprijzen, en toch blijft het een echt volksfeest, een rumoerige en bonte drukte. En is het net zo’n belangrijk onderdeel van de feestkalender van München als de Dult en de Christkindlmarkt.

Het Oktoberfest wordt niet in oktober gehouden, maar in de twee laatste weken van september en heeft zo zijn eigen rituelen. Het begint van de intocht van de Wiesnwirte op praalwagens en het openen van het eerste vat door de opperburgemeester. De uitroep Ozapft is! luidt het begin van de Wiesn in. Tegen deze tijd zitten de grote biertenten propvol en staan er lange rijen voor de ingangen. Daarin komt in de volgende dagen geen verandering. De kelnerinnen dragen met bewonderenswaardige kracht en uithoudingsvermogen grote hoeveelheden aan bierkroezen langs. Er worden bergen aan kip en vis, gebraden ossenvlees en Riesenbrezen (grote broden in krakelingvorm) verorberd, de muziek galmt aan een stuk door, er wordt geflirt, gezongen en op tafels gedanst – het is een collectieve roes waaraan men zich alleen maar overgeven kan.

De kleding

Opeens waren ze er weer. De mooi geklede Dirndl met de wijde rok, de smalle tailleband, de zijden schort en de luchtig bollende blouse, en jongemannen in de korte of knielange lederhose met klederdrachtoverhemd, jasje en bergschoenen. Deze klederdracht, die ooit typerend was voor de bevolking op het platteland, later voor de degelijke burgerij, is nu vooral tijdens het Oktoberfest, ook wel Wiesnzeit genoemd, alomtegenwoordig. Maar de oude pronkkledingstukken zijn alleen nog bij de jaarlijkse klederdrachtparade te zien. In de biertenten ziet u behalve eenvoudige rokken van felgekleurd katoen de avontuurlijkste combinaties: taillebanden met tijgerpatroon, schorten van tule met plastic rozen, glitterblouses. Traditionele puristen zien het met afschuw aan, anderen vinden het amusant en hopen slechts dat die opzichtige kleding een vluchtig verschijnsel is.

De Isar

De Isar is geen drukkere scheepvaartroute dan de Rijn, geen bredere rivier dan de Donau, geen naar de zee stuwend water als de Elbe, maar een vrolijke, overmoedige en sterk schuimende bergstroom. Wanneer de Isar in München aankomt, heeft hij onderweg van de bron in het Tiroolse Karwendel naar de overgang in de Donau al de eerste helft van de overigens hooguit 300 km volbracht. Ook al wordt de rivier omzoomd door kastelen en waterwerken, toch voert hij met zijn wit-groene stroom een zweem van het gebergte mee, en flink wat kiezels en stenen. De Münchenaren vinden het prachtig om op warme zomerdagen langs de kiezeloevers te zonnebaden en te zwemmen, bij de Floßlände, aan de Flaucher, zelfs midden in de stad tussen de Reichenbachbrücke en de Wittelsbacher Brücke. En minstens eenmaal in hun leven beleven ze met vrienden en bekenden het grootste zomervertier: een tocht op een vlot van Wolfratshausen naar München, met een vat bier, een broodmaaltijd en muziek.

De Isar, die vanwege de herhaaldelijke dreiging van hoog water in de stadsregio vanaf het begin van de 19e eeuw werd gekanaliseerd, is sinds 2011 tussen de Großhesseloher Wehr en het Deutsches Museum weer een volledig natuurlijke stroom. Dankzij een verbeterde waterkwaliteit zijn ook de recreatieve mogelijkheden toegenomen. Als u nu vissers aan de oevers ziet zitten, kan het gebeuren dat ze net een baars of een forel uit het water halen.

De föhn

Eigenlijk is het gewoon een meteorologisch verschijnsel: in Italië trekt warme lucht in de richting van de Alpen, wordt daar snel omhooggedreven, stort neerslag uit op de toppen en stormt vervolgens, nu extreem droog geworden, aan de noordkant in vlagen over het dal. Daarbij warmt de lucht weer op en raakt bovendien elektrisch opgeladen. Dat is de föhn. De Münchenaren trekken hun dikke jacks uit en kijken naar het gebergte, dat plotseling haarscherp aan de horizon staat. Maar dat is nog niet alles. De föhn heeft namelijk ook rechtstreeks invloed op de gemoedsstemming. Veel mensen worden meteen euforisch, anderen raken opgewonden en onrustig, klagen over hoofdpijn, worden prikkelbaar of geven de buurman een dreun. Aan het eind van het jaar is zelfs aan de misdaadcijfers te zien op welke dagen de föhn woei. Anderen merken er echter niets van en verwonderen zich over alle ophef. Totdat na een paar dagen alles weer voorbij is en de bergen verdwijnen achter een grijze regensluier.

Het stadswapen

De Münchner Kindl, een monnik in een zwarte, met geel afgezette pij die in zijn linkerhand een evangelieboek houdt en de rechterhand opheft ter zegening, is al bekend sinds 1239 en herinnert aan het kleine benedictijnenklooster met een nederzetting eromheen waaruit de stad München is voortgekomen. De staande monnik ging in de 18e eeuw over in de ‘Kindl’, die los kwam te staan van het wapen en als nederige belichaming van de ‘Bierstad München’ op ansichtkaarten en snuisterijen een bierkroes in zijn hand kreeg. Alleen het officiële stadswapen, dat in 1957 in een schematische stijl nieuw werd vormgegeven, geeft een volwassen monnik te zien.

Zwart en geel zijn ook de stadskleuren van München, die echter niet zijn ontleend aan de monnikspij, maar aan de rijkskleuren ten tijde van Lodewijk de Beier, de enige Wittelsbacher die het ooit tot tot keizer bracht.

Geschiedenis, heden, toekomst

Eerste stenen

De geschiedenis van München begint met een knaleffect. Het onbeduidende dorpje Munichen, dat na 950 rond een benedictijnenklooster was ontstaan, werd plotseling het middelpunt van een machtsstrijd op het hoogste niveau. Hertog Hendrik de Leeuw uit het Huis van de Welfen stoorde zich aan de tolheffing door de bisschop van Freising. In 1158 liet hij de brug over de Isar aldaar verwoesten en bouwde een paar kilometer stroomopwaarts een nieuwe brug om hier zelf tol te kunnen heffen. In 1180 kreeg het Huis Wittelsbach vervolgens de macht over Beieren en deze heersers kozen in 1255 München met zijn brug als hoofdstad.

In de 15e eeuw kreeg München geleidelijk zijn huidige gedaante. In 1468 werd de eerste steen gelegd voor de Frauenkirche, in 1470 voor het Altes Rathaus. Niet minder belangrijk was de brouwverordening die hertog Albrecht IV in 1487 uitvaardigde: voor het bier mochten alleen hop, mout en water worden gebruikt. De in 1589 opgerichte hofbrouwerij hield zich uiteraard strikt aan dit decreet.

München wordt barok

De leden van het Huis Wittelsbach waren katholiek. Alles wat naar lutheranisme zweemde, was streng verboden. Om het ‘ware’ geloof te verstevigen liet hertog Albrecht V in 1559 jezuïeten naar de stad komen en bouwde voor hen de prachtige Michaelskirche met een klooster. In de tweede helft van de 17e eeuw werd München een kunststad van de barok, die kon bogen op onder meer de Theatinerkirche (vanaf 1663), Schloss Nymphenburg (vanaf 1664) en Schloss Schleißheim (vanaf 1701). Maar Europa raakte verstrikt in verbitterde successieoorlogen, waar ook München niet aan ontkwam. Keurvorst Max Emanuel koos de kant van de Franse koning tegen de Habsburgers – en wedde daarmee op het verkeerde paard. Beieren werd bezet door de Habsburgers, de keurvorst verdween meer dan tien jaar in ballingschap. In 1705 kwamen de boeren van Oberland in opstand tegen de Oostenrijkse overheersing. De bloedige onderdrukking in de kerstnacht van 1705 ging de geschiedenis in als ‘Sendlinger Mordweihnacht’.

Athene aan de Isar en een economisch centrum

In 1777 kwam Karl Theodor, keurvorst van de Palts, aan de macht. Hij was een vooruitstrevend man en liet de stadsmuren slopen en nieuwe pleinen en straten aanleggen. Onder zijn opvolger Max IV Joseph – vanaf 1806 de eerste koning van Beieren – en zijn zoon Ludwig kreeg de stad een geheel nieuw aanzien: koning Ludwig I tooide München met Grieks en Italiaans geïnspireerde bouwwerken, richtte musea in en liet de eerste pronkboulevards aanleggen. Verder heeft de stad het Oktoberfest aan hem te danken, dat op 12 oktober 1810 voor het eerst werd gevierd bij zijn huwelijk met Therese van Sachsen-Hildburghausen. Zijn schoonheidsliefde bleef niet beperkt tot de architectuur: zijn affaire met de spontane Lola Montez kostte hem in 1848 de troon.

Maar München werd in de 19e eeuw niet alleen een kunststad van de eerste orde, ook wetenschap en industrie kwamen hier tot bloei. In 1839 opende Josef Anton von Maffei zijn lokomotievenfabriek, die uitgroeide tot de grote machinefabriek Krauss-Maffei. Carl von Linde bouwde de eerste koelmachines, en internationaal opererende brouwerijen verdrongen de kleine huisbrouwerijen. In 1868 werd de Technische Hochschule en in 1906 het Deutsches Museum opgericht.

Politiek en verzet

In november 1918 riep de sociaaldemocratische politicus en schrijver Kurt Eisner in het door de Eerste Wereldoorlog vermoeide München de republiek Beieren uit. Na meer dan 700 jaar kwam de heerschappij van het Huis Wittelsbach ten einde. Eisner werd tot de eerste minister-president gekozen, maar werd al na enkele weken, op 21 februari 1919, vermoord. Daarna brak een bloedige onrust uit en werd een Beierse radenrepubliek uitgeroepen, die begin mei werd neergeslagen door reactionair gezinde milities.

Ongeveer in dezelfde periode begon de opmars van de NSDAP onder aanvoering van Adolf Hitler. Zijn poging tot een putsch op 9 november 1923 werd bij de Feldherrnhalle nog de kop ingedrukt, maar tien jaar later was hij aan de macht. In het voorjaar van 1933 liet hij vlak bij München, in Dachau, het eerste concentratiekamp bouwen. Hier werden 200.000 mensen, overwegend politieke tegenstanders, opgesloten. Van hen vonden 30.000 hier de dood. Van kunststad werd München de hoofdstad van de beweging: hier gaf men het signaal voor de pogrom van Kristallnacht van 9 op 10 november 1938. Maar München was ook de stad van het verzet. Al in 1939 ondernam de meubelmaker Georg Elser een aanslag op Hitler. In 1943 riepen leden van de Weiße Rose op tot verzet tegen het nationaalsocialisme. Zij werden allemaal ontdekt en terechtgesteld.

Olympische stad

In 1945 lag bijna de hele Altstadt in puin. Van de huizen in de rest van München stond slechts de helft nog overeind. Na een gigantische wederopbouw werd München wederom een veelbezochte cultuurstad. Een grote impuls ging uit van de Olympische Spelen die hier 1972 werden gehouden. Er werden metro- en tramlijnen aangelegd, het voetgangersgebied van Neuhauserstraße en Kaufingerstraße werd gecreëerd, het tentdak van het olympisch stadion schreef architectuurgeschiedenis. Deze Spelen moesten Duitsland een nieuw imago in de wereld geven. Maar de aanslag van Palestijnse commando's op de sportploeg van Israël, waarbij elf atleten werden gedood, wierp een zwarte schaduw over de spelen. Acht jaar later vond opnieuw een verschrikkelijke aanslag plaats: door een bom van neonazi's bij de toegang tot het Oktoberfest kwamen dertien mensen om het leven.

Architectuur van de toekomst

In de 21e eeuw is spectaculaire nieuwbouw gebouwd door befaamde architecten: de Pinakothek der Moderne, de Allianz Arena, de nieuwe hoofdsynagoge van München aan de Jakobsplatz en BMW Welt bij het Olympiazentrum.

Een referendum bepaalde in 2004 dat nieuwe gebouwen niet hoger mogen zijn dan de torens van de Frauenkirche, ofwel 99 m. Buiten de binnenring geldt deze regel echter niet meer. En zo trekken de 113 en 126 meter hoge Highlight Towers in het noorden van Schwabing bijvoorbeeld de aandacht.

In het noordelijke deel van de Leopoldstraße de Schwabinger Tor in aanbouw, een ‘aan tolerantie gewijde’ woon- en werkwijk met hotel.

Vanaf 2016 staan tenslotte de uitbreiding van het Stadtmuseum en de nieuwbouw van het Königshof gepland.

Praktische informatie

Reizen naar München

Met het vliegtuig

Bijna alle Europese en veel internationale luchtvaartmaatschappijen onderhouden een rechtstreekse verbinding met de luchthaven van München (www.munich-airport.de). Deze ligt ongeveer 45 km ten noordoosten van de stad. De S-Bahn rijdt met twee lijnen van de luchthaven naar het centrum van München: S 1 (Schleißheim-Feldmoching-Laim-Hauptbahnhof, 45 min.) en S 8 (Unterföhring-Ostbahnhof-Hauptbahnhof, 41 min). De S-Bahn rijdt van ongeveer 4-24 uur, waarbij van 5-22 uur met tussenpozen van 20 minuten (enkele reis € 10). De Lufthansa-Airport-Bus naar het centraal station (via Schwabing Nord) rijdt van ongeveer 5-20 uur elke 20 minuten (reisduur 40 min., € 10,50). Een taxirit van de luchthaven naar de Marienplatz kost ongeveer € 65.

Met de trein

Alle internationale treinen komen in München aan op het Hauptbahnhof. Regionale treinen vanuit plaatsen in Beieren of Oostenrijk komen meestal op München-Ost of München-Pasing. Alle stations hebben een verbinding met de S-Bahn met tussenpozen van enkele minuten.

Met de auto

Vanuit alle richtingen leiden autowegen naar München. Houd er rekening mee dat de wegen naar het zuiden tijdens de wintervakanties en in de zomer vaak overvol zijn en er dus files kunnen staan. Druk is het vooral op de A 8 van Karlsruhe via Stuttgart naar München. Ook de noordelijke en oostelijke wegen naar München, zoals de A 9 van Berlijn en Nürnberg, en de A 92 en A 99 zijn druk.

Met de bus

Goedkope bustickets naar München worden aangeboden door Eurolines in Nederland (voor online boeken of de winkeladressen kunt u terecht op www.eurolines.nl of tel. 020 560 87 88) en in België (voor online boeken of de winkeladressen kunt u terecht op www.eurolines.be of tel. 02 274 13 50). Het moderne en centrale busstation ZOB ligt vlak bij S-Bahnstation Hackerbrücke en het Hauptbahnhof (www.zob-muenchen.de).

Reizen in München

Met U- en S-Bahn, tram en bus

Het openbaar vervoer van München beschikt over een dicht netwerk, met zeer goede verbindingen en korte wachttijden. Het Münchense tarievenverbond MVV omvat zowel de gemeentelijke U-Bahn, Straßenbahn (tram) en bus, als de S-Bahn, die onderdeel is van de spoorwegmaatschappij Bahn-AG. Daardoor kunt u met een en hetzelfde kaartje naar wens overstappen tussen de verschillende vervoerssoorten. Alle acht lijnen van de S-Bahn rijden over het centrale traject tussen Donnersberger Brücke en Ostbahnhof, waardoor hier minstens elke 5 minuten een S-Bahn langskomt.

Informatiebalies: centraal station (bij de loketten), Marienplatz (tussenverdieping U- en S-Bahn), Sendlinger Tor (tussenverdieping van U-Bahn), Ostbahnhof (informatiecentrum Deutsche Bahn). Informatie over dienstregeling en tarieven: www.mvv-muenchen.de.

De gratis dienstregelingsapp voor smartphones en tablets toont naast de snelste verbinding ook de kaartsoort.

Tariefzones: het tarievenstelsel zit vrij geraffineerd in elkaar en is op het eerste gezicht niet meteen helder. Het MVV-tarievengebied is verdeeld in vier zones. In hoe meer zones u reist, des te hoger is de ritprijs. De zone-indeling hangt bij elke halte.

Een enkele reis koopt u voor één, twee, drie of vier zones. Bij een strippenkaart worden per zone twee strippen afgestempeld. Voor een korte rit (tot vier haltes met bus en tram, tot twee haltes met U- en S-Bahn) geldt het goedkopere Kurzstreckentarif (één strip van de strippenkaart).

Voor toeristen is het vrijwel altijd goedkoper om een Single- of Partner-Tageskarte voor een of drie dagen te nemen. Deze dagkaart kan voor een onbeperkt aantal ritten worden gebruikt tot de volgende dag 6 uur. Op een partnerkaart kunnen maximaal vijf volwassenen meereizen. Ook bij de dagkaarten maakt men onderscheid naar het gewenste bereik per zone, maar meestal volstaat de Innenraumkarte voor een bezoek aan de belangrijkste bezienswaardigheden (€ 6,20 of € 11,20, drie dagen € 15,50 of € 27,10). De rit van luchthaven naar binnenstad voert door vier zones.

Kaartverkoop: alle soorten kaartjes zijn te koop bij de automaten in de stations van de U- en S-Bahn en in de trams en bussen. De automaten accepteren munten, bankbiljetten en betaalkaarten. Online zijn dagkaarten te boeken. Let op: betreed de perrons van U- en S-Bahn alleen met een geldig kaartje.

Nachtlijnen: voor wie laat uitgaat, is er een nachtdienst die de hele stad bestrijkt. De nachtlijnen rijden om het uur, in het weekend elk halfuur. Ze staan aangegeven bij de haltes die ze aandoen.

Met de taxi

Taxistandplaatsen zijn te vinden bij alle stations en op tal van andere locaties in de stad. Meestal kunt u probleemloos een taxi vinden of op straat aanhouden. Basistarief € 3,80, kilometerprijs € 1,80-1,50 (naargelang het afgelegde traject), besteltoeslag € 1,20.

Taxi-München: tel. 089 216 10 of 089 194 10

IsarFunk: tel. 089 45 05 40

Met de auto

Als het even kan, ga dan niet met de auto de binnenstad in. Er zijn nauwelijks parkeerplaatsen en de parkeergarages zijn meestal vol. Het best kunt u de auto laten staan (hotelgarage of een P+R-parkeerterrein net buiten de kaart) en met het openbaar vervoer reizen. München is een zogeheten Umweltzone: u mag alleen de stad in met een groene milieusticker. Deze is onder meer verkrijgbaar bij de ANWB.

Stadstours

Rondrit in dubbeldekker: www.citysightseeing-muenchen.de. De rondrit van één of twee uur voert u langs de grootste bezienswaardigheden, dag. 10-17 uur, vertrek steeds om het hele en het halve uur (’s winters om het uur) van het centraal station (stationsplein voor de Elisenhof), vanaf € 12,90.

Hop-on-hop-off: www.stadtrundfahrten-muenchen.de. De binnenstad met de Express Circle of de iets ruimere Grand Circle. Thematische rondritten: het Derde Rijk, Bavaria-Filmstadt, FC Bayern, Bier en München by night. Dag. vanaf 9.40 uur, vanaf € 17 (online goedkoper), duur 1-4,5 uur (afhankelijk van hoe vaak u uitstapt). Tijdens de Hop-on-hop-off kunt u in- en uitstappen zo vaak als u wilt. De bussen rijden met een interval van 20 min. en stoppen op tien punten. Tickets en informatie bij de haltes bij het Hauptbahnhof voor warenhuis Karstadt (begin- en eindpunt) en Tal (Marienplatz) en online.

Fietstocht: Ohlmüllerstraße 5, tel. 089 692 46 99, www.spurwechsel-muenchen.de. Fietstochten met gids volgens diverse thema’s, zoals NaTour, PolitTour en Bier-Tour (met rondleiding in een brouwerij). April-okt. vr.-zo. en feestdagen 11.15 uur vanaf Marienplatz/Fischbrunnen, reserveren wordt aanbevolen, € 20 incl. fiets.

Wandelen: www.stattreisen-muenchen.de. Stadswandelingen met bepaalde thema’s, zoals geschiedenis, architectuur, mythen en legenden, waterlopen. Deelname zonder reservering, kijk voor tijden in het programma op internet of in het toeristenbureau.

Weis(s)er Stadtvogel: Unterer Anger 14, tel. 089 203 24 53 60, www.weisser-stadtvogel.de, aanmelden verplicht. Rondleidingen te voet, met de fiets, tram of bus volgens diverse thema’s, zoals Altstadt, nachtwachters, Viktualienmarkt, Schloss Nymphenburg.

Feestdagen

1 januari: Nieuwjaar

6 januari: Driekoningen

Pasen: Goede Vrijdag, 1e en 2e paasdag

1 mei: Dag van de arbeid

Hemelvaartsdag

Pinksteren: 1e en 2e pinksterdag

2e do. na Pinksteren: Sacramentsdag

15 augustus: Maria-Hemelvaart

3 oktober: Dag van de Duitse eenheid

1 november: Allerheiligen

25 en 26 december: Kerstmis

Feesten en festivals

Fasching: februari. De carnavalsfeesten worden gehouden in feestzalen, cafés, restaurants, bierkelders enzovoort. Op de zondag en de dinsdag van carnaval wordt in de binnenstad en in Schwabing op straat carnaval gevierd. Hoogtepunt op dinsdag is de optocht van fantasierijk verklede trasvestieten en lesbo’s, en de aansluitende dans van marktvrouwen op de Viktualienmarkt.

Starkbieranstich: vijf weken voor Pasen. Met het einde van het carnaval begint de vastentijd, die in München Starkbierzeit wordt genoemd. Het begint met elk jaar met het aanslaan van een vat zwaar bier in de Paulaner bij de Nockherberg (Hochstraße 77). Het wordt bezocht door belangrijke politici en wordt zelfs op tv uitgezonden.

Frühlingsfest: april. Dit is de kleine tegenhanger van het Oktoberfest op de Theresienwiese.

Maidult: mei. Traditionele jaarmarkt op de Mariahilfplatz in Au.

Internationales Dokumentarfilmfestival: mei, www.dokfest-muenchen.de. Hier toont men de beste documentaires uit de hele wereld.

Stadtgründungsfest: in het 2e weekend van juni wordt de stadsgeschiedenis herdacht tussen het Maria- en Odeonsplatz. Kunstnijverheidsdorp, presentaties, muziek- en dansuitvoeringen en activiteiten voor kinderen.

Tollwood: juni-juli, www.tollwood.de. Het levendige feest aan de voet van de Olympiaberg zet zich in voor een betere toekomst: concerten, theater, kleinkunst, cabaret, kunstnijverheid en natuurlijk eten en drinken.

Filmfest München: eind juni-begin juli, www.filmfest-muenchen.de. Het filmfestival biedt actuele nationale en internationale bioscoopfilms, oeuvres en specials, en een kinderfilmfeest.

Opernfestspiele: juni-juli, www.staatsoper.de. Dit operafestival trekt muziekliefhebbers uit de hele wereld. Er zijn zo’n dertig uitvoeringen, waaronder uitstekend bezette nieuwe ensceneringen, liederenavonden, balletproducties en concerten. Op twee avonden wordt het optreden onder het motto ‘Oper für alle’ live uitgezonden op de Max-Joseph-Platz.

Christopher-Street-Day: juli-aug. Een grote Gay Parade trekt door de stad.

Theatron MusikSommer: aug., www.theatron.de. Bijna een hele maand lang gratis concerten rock, pop, jazz en klassiek, en openluchtbioscoop in het Olympiapark. Groots opgezet vuurwerk aan het begin en aan het eind van het festival.

Oktoberfest: 2e helft van sept. Het grootste en beroemdste volksfeest ter wereld neemt bezit van de stad.

Literaturfest München: nov.-dec., www.literaturfest-muenchen.de. Van half november tot begin december staat het cultureel centrum Gasteig geheel in het teken van het boek. Tijdens het grote literatuurfeest met een forum van schrijvers geven de uitgevers een presentatie van hun actuele Duitstalige boeken en houden talloze schrijvers een lezing.

Tollwood Winterfestival: nov./dec., www.tollwood.de. Op de Theresienwiese organiseert men een markt van ideeën, muziek- en theateroptredens, een kinderprogramma en forumdiscussies. Het festival wordt op oudejaarsavond afgesloten met de Tollwood-Silvesterparty en de Mitternachtswalzer.

Christkindlmärkte: van de eerste adventszondag (vier weken voor Kerstmis) tot kerstavond worden op veel plaatsen in de stad Christkindlmärkte gehouden. De mooiste kerstmarkten vindt u op de Marienplatz, in de Neuhauserstraße (kribbenmarkt met een historische stadskribbe), bij Münchner Freiheit (kunstenaarsmarkt) en op de Stephansplatz (Pink Christmas).

City Tour Card

De City Tour Card omvat een dagkaart voor het gebruik van alle vormen van openbaar vervoer in de binnenste zone (Innenraum) of het hele netwerk (Gesamtnetz), en biedt korting voor meer dan zeventig toeristische attracties in München en omgeving (bijvoorbeeld Schloss Nymphenburg en Bavaria-Filmstadt). U kunt kiezen voor een Single-Karte of een Partner-Karte (tot vijf volwassenen), voor één of drie dagen, voor Innenraum of Gesamtnetz, van € 10,90 (een dag, Single, Innenraum) tot € 53,90 (drie dagen, Partner, Gesamtnetz), www.mvv-muenchen.de.

Gevonden voorwerpen

Fundstelle der Stadtverwaltung: Kreisverwaltungsreferat, Ötztaler Straße 19, tel. 089 233-960 45, fundbuero.kvr@muenchen.de, ma., wo., vr. 7.30-12, di. 8.30-12, 14-18, do. 8.30-15 uur.

Centraal station: Bahnhofplatz 2, tel. 089 13 08 66 64, of bij het MVR-informatiepunt, ma.-vr. 7-20, za., zon- en feestdagen 8-18 uur.

Luchthaven: centrale deel, niveau 3, tel. 089 97 52 13 70, www.munich-airport.de, dag. 6-23 uur.

Wiesnfundbüro: dienstencentrum op de Theresienwiese, ingang ‘Festleitung’ (tussen Schottenhamel-Festzelt en Bavaria), tel. 089 23 38 28 25, tijdens het Oktoberfest dag. 13-23 uur.

Gezondheid

Wie bij een wettig erkende ziektekostenverzekeraar is verzekerd, kan voor een behandeling in het buitenland gebruikmaken van de European Health Insurance Card (EHIC), zodat u gratis in het ziekenhuis wordt opgenomen. Particuliere doktersrekeningen moeten ter plekke worden betaald, de verzekering vergoedt de kosten op vertoon van de rekening.

Wie elk risico van bijbetaling wil uitsluiten, kan een verzekering afsluiten tegen ziektekosten in het buitenland (reisbureau, ANWB).

Bij iedere apotheek staat het adres vermeld van de dichstbijzijnde apotheek met nooddienst. De apotheek bij het centraal station, Bahnhofplatz 2, is ma.-za. 8-20 uur geopend.

Ziekenhuizen met spoedopname: Klinikum rechts der Isar: Ismaninger Straße 22, tel. 089 414 00, U 4, 5: Max-Weber-Platz, tram: 16; Schwabinger Krankenhaus: Kölner Platz 1, tel. 089 306 80, U 3: Bonner Platz; Universitätsklinik Großhadern: Marchioninistraße 15, tel. 089 709 50, U 6: Klinikum Großhadern; Zahnklinik: Goethestraße 70, tel. 089 51 60 82 33, U 3, 6: Goetheplatz; Augenklinik: Mathildenstraße 8, tel. 089 51 60 38 11, U 1, 2, 3, 6: Sendlinger Tor.

Informatie

Duitse verkeersbureaus

In Nederland

Duits Verkeersbureau, tel. 020 697 80 66 (ma.-vr. 9.30-12.30 uur), www.duitsverkeersbureau.nl

In België

Duitse Nationale Dienst voor Toerisme, tel. 02 245 97 00 (ma.-vr. 9.30-12.30 uur) www.duitsland-vakantieland.be

Toeistenbureaus in München

Marienplatz: in Neues Rathaus, ma.-vr. 9-19, za. 10-16, zo. 10-14 uur.

Centraal station: Bahnhofplatz 2 (bij München Ticket), ma.-za. 9-20, zon- en feestdagen 10-18 uur.

Luchthaven: centrale deel, niveau 3, dag. 0-24 uur; Terminal 1, A-D, niveau 4, dag. 5.-22 uur; Terminal 2, niveau 3 en 4, dag. 6-22.30 uur.

Internet

www.muenchen.de: officiële website van de stad München. U vindt er uitgebreide informatie over accommodatie, eten en drinken, kroegen, bezienswaardigheden, cultuur, amusement, sport, stadstours inclusief een beknopte weergave van de stadsgeschiedenis.

www.mux.de: winkels, restaurants en uitgaansadressen, geordend op wijk, straat en branche.

www.munichx.de: deze website biedt actuele partytips, clubbeschrijvingen en het dagprogramma.

www.muenchenbuehnen.de: hier regelt u de reservering van toegangskaarten voor theater, opera, ballet, klassieke muziek, cabaret, amusement, optredens, activiteiten voor kinderen of jongeren, en festivals.

www.museen-in-muenchen.de: 60 musea, van A tot Z, informatie over actuele tentoonstellingen en andere evenementen.

www.shops-muenchen.de: hier worden de beste winkelgebieden straat voor straat en pand voor pand met alle winkels becommentarieerd.

www.tourismus-bayern.de: informatie over toerisme in de omgeving.

Kinderen

Musea

In het centraal station bevindt zich het Kinder- und Jugendmuseum (Arnulfstraße 3, zijvleugel van het Starnberger Bahnhof, www.kindermuseum-muenchen.de, di.vr. 14-17.30, za., zon- en feestdagen 11-17.30 uur, € 4,50). Er zijn speelse, interactieve onderdelen over allerlei verschijnselen, zoals zout, papier, zeepbelblazen. Jonge onderzoekers zullen graag het Deutsches Museum (zie blz. 44) bekijken en er experimenten in gang zetten. Of ze komen van alles te weten in het Museum Mensch und Natur (zie blz. 72) in het Schloss Nymphenburg (noordvleugel, www.mmn-muenchen.de, di.-vr. 9-17, do. tot 20, za., zon- en feestdagen 10-18 uur). De afdeling over speelse natuurkunde oriënteert zich speciaal – maar niet uitsluitend – op kinderen. Sealife in het Olympiazentrum (zie blz. 75) geeft een beeld van het leven onder water; hier kunnen ze de tentakels van zeeanemomen aanraken en zien ze zeepaardjes van heel dichtbij (Willi-Daume-Platz 1, kaartjes zijn vooraf te bestellen via tel. 0180 666 69 01 01 of www.visitsealife.com). Het Spielzeugmuseum (zie blz. 34) toont allerlei begerenswaardig speelgoed, en in het Valentin-Karlstadt-Musäum (zie blz. 83) kunnen kinderen zich vermaken over bijvoorbeeld een met bont beklede wintertandenstoker.

Veiligheid en noodgevallen

Ool al staat München als zeer veilig bekend, toch zijn enkele voorzorgsmaatregelen aan te raden: bewaar kostbare zaken bij voorkeur in de hotelkluis, draag geen grote geldbedragen op zak, houd uw handtas dicht tegen uw lichaam, zonder dat heel opvallend te doen, parkeer uw auto in een bewaakte garage. Neem ’s avonds liever een taxi dan dat u door stille donkere straatjes wandelt. Let extra op bij het Oktoberfest, want dan zijn zakkenrollers zeer actief.

Alarmnummers: politie: 110, brandweer, ambulance: 112;

doktersdienst: 089 116 117; tandartsendienst: 089 723 30 93.

Alle bankpassen / creditcards blokkeren: tel. 0031 (0)30 283 53 72, zie ook www.pasblokkeren.nl of tel. 0032 (0)70 34 43 44, zie ook www.cardstop.be

Nederlands consulaat-generaal: Nymphenburger Straße 20 A, 80335 München, tel. 089 206 02 67 10, http://duitsland.nlambassade.org

Belgisch ereconsulaat: Maximiliansplatz 12 A, 80333 München, tel. 089 24 21 88 50, www.diplomatie.be/berlinnl

Parken en tuinen

Englischer Garten, Isarauen, Westpark: als de kinderen wat beweging nodig hebben of gewoon een keer wat willen spelen, zijn er in München volop groengebieden te vinden. Er is voor hen ook altijd wel iets interessants te ontdekken, zoals de oude draaimolen bij de Chinesischer Turm, de exotische tempel in het Westpark, de waterspeelplaats bij het hertenkamp. Het Tierpark Hellabrunn (zie blz. 82) is ook in de winter een aanrader: in deze periode gaan de pinguïns aan de wandel. Kleine avonturiers (vanaf 8 jaar) hebben wel wat lef nodig in het Walderlebniszentrum / Sauschütt Grünwald, waar ze – goed met touw gezekerd natuurlijk – hoog in de bomen kunnen klauteren en op touwbruggen kunnen balanceren (wo. 13-19, do.-vr. 13-19, za.-zo. 10-19 uur, laatste toegang 17 uur, www.kletterwald-muenchen.de, € 15-22).

Theater

Een echte klassieker is het Marionettentheater (Blumenstraße 32, tel. 089 26 57 12, www.muema-theater.de, U 1, 2, 3, 6: Sendlinger Tor), waar men een eigen kinderprogramma biedt. De schouwburg aan de Elisabethplatz is de thuisbasis van het Theater der Jugend (Franz-Joseph-Straße 47, tel. 089 23 33 71 55, www.schauburg.net, tram 27: Elisabethplatz), een geëngageerd en gerenommeerd kinder- en jongerentheater met stukken waarin men de kinderen serieus neemt, maar het amusement en plezier niet uit het oog verliest. Het Theater für Kinder (Dachauer Straße 46, tel. 089 59 54 54, www.muenchner-theater-fuer-kinder.de, U 1: Stiglmaierplatz) brengt sprookjes van de gebroeders Grimm, stukken van Janosch en Astrid Lindgren, operabewerkingen, musicals en nog veel meer op het podium. Het Kleines Theater im Pförtnerhaus is een handpoppentheater voor kinderen vanaf drie of vier jaar; de hoofdpersoon in elke voorstelling is Kasperl, de Duitse Jan Klaassen, die allerlei avonturen beleeft (Oberföhringer Straße 156, bus 188: Bürgerpark Oberföhring, tel. 089 95 31 25, www.kasperlbuehne.de, voorstellingen laatste zo. in sept.-wo. voor Pinksteren, zo. 11 en 15 uur, wo. 15 uur).

Informatie

Een overzicht van evenementen die kinderen kunnen interesseren vindt u op www.pomki.de.

Klimaat en reisseizoen

Het klimaat van München is nogal wisselvallig; op een zonnige ochtend kan zomaar een koele, regenachtige middag volgen. ’s Zomers kan het vaak flink warm worden, ’s winters ligt er wekenlang sneeuw. Tijdens de föhn is de weerssituatie stabiel, de lucht warm, de hemel zijdeachtig blauw, het vergezicht overweldigend – totdat de föhn stopt en de koude wind en regenbuien weer toeslaan.

Als grote cultuurstad is München elke periode van het jaar aantrekkelijk. Maar over het algemeen kunt u optimaal van de stad genieten tussen mei en oktober, wanneer u tussen de bezoekjes aan musea en theaters aangenaam in een biergarten kunt zitten.

Openingstijden

Banken: ma.-vr. 8.30-12.30, 13.30- 15.30 uur (do. tot 17.30 uur); centraal station dag. 9-13, 14-16, di.-do. 14-18, vr. 9-14 uur; luchthaven dag. 7-20.30 uur.

Postkantoren: ma.-vr. 8-12.30, 13.30- 18, za. 8-12 uur; centraal station ma.-vr. 8-20, za. 9-16 uur.

Winkels: ma.-vr. 10-20, za. 10-16, deels tot 18 / 20 uur. In Schwabing en Gärtnerplatzviertel gaan veel winkels pas om 11 uur open en sluiten dan ook later.

Reizen met een handicap

Bij de Münchner Verkehrsbetriebe (MVB) heeft men een plattegrond opgesteld waarop van alle stations van de U-Bahn en de S-Bahn staat aangegeven of ze zonder hinder te gebruiken zijn, waar de liften zich bevinden en aan welke kant de uitgang voor gehandicapten is te vinden. De plattegrond is verkrijgbaar bij het toeristenbureau of de MVV (u kunt deze ook downloaden via www.mvv-muenchen.de).

Het toeristenbureau van München (zie blz. 22) geeft de folder München für Touristen mit Handicap uit. Deze biedt informatie over de toegankelijkheid van openbare gebouwen, musea, theaters, volksfeesten enzovoort, aanbevelingen voor goed toegankelijke hotels en restaurants, en verder locaties van gehandicaptentoiletten, voor rolstoelgebruikers geschikte geldautomaten en medische voorzieningen. Ook biedt men rondleidingen door de stad aan met gebarentaal in diverse talen.

Sport en activiteiten

Fietsen

Fietsverhuur: Radius Tours Bikes B 5, Arnulfstraße 3 (in het centraal station tegenover spoor 31), tel. 089 54 34 87 77-30, www.radiusmunich.com, april-okt. dag. 8.30-19, mei-aug. tot 20 uur, nov.-mrt. afhankelijk van het weer, fiets met 7/8 versnellingen € 3 per uur, € 14,50 per dag, e-bike € 35 per dag (borg per creditcard/identiteitskaart).

CALL A BIKE: de opvallende rood-zilverkleurige fietsen van de Deutsche Bahn staan op tal van straathoeken in de stad dag en nacht ter beschikking. Hiervoor meldt u zich aan via www.callabike-interaktiv.de of tel. 069 42 72 77-22 en geeft u het nummer van uw creditcard op. Bij de fiets belt u het roodomrande telefoonnummer dat op het slot staat vermeld, u ontvangt dan een code en voert deze in, u opent het slot, en fietsen maar. De kosten zijn € 0,08 per minuut, per dag vanaf € 9.

Hardlopen

Joggers kunnen goed aan hun trekken komen in München, met veel parken voor een korte of lange loop, zoals Nymphenburger Schlosspark, Englischer Garten, Ostpark, Westpark, Luitpoldpark, Isaranlagen, Hirschgarten. Voor de doorgewinterde lopers is er de München Marathon (half okt., met ongeveer 20.000 deelnemers, informatie op www.muenchenmarathon.de). In juni wordt de Stadtlauf München georganiseerd, met keus uit een halve marathon, 10 en 5 km. Er is ook een 2-km-loop voor kinderen vanaf 12 jaar.

Publiekssporten

Allianz Arena: zie blz. 76, kaartverkoop voor voetbalwedstrijden bij de verenigingen zelf: FC Bayern München, Säbener Straße 51-57, tel. 089 699 31-333 (dag. 10-18 uur), www.fcbayern.de; TSV München 1860, Grünwalder Straße 114 tel. 01805 60 18 60, www.tsv1860.de.

Galopprennbahn München-Riem: er zijn paardenrennen van begin apr. tot begin nov.; www.galoppmuenchen.de.

Trabrennbahn München Daglfing: de paardenrennen zijn meestal zo.-ma., www.daglfing.de.

Olympia-Eisstadion: hier speelt de ijshockeyploeg EHC München, informatie op www.ehc-muenchen.com.

Zwemmen

Buitenbaden

Dantebad: Postillonstraße 17, Neuhausen, www.swm.de, U1: Westfriedhof, mei-sept. dag. 9-18, bij mooi weer tot 20 uur, verwarmd buitenbad (okt.-apr.) do.-di. 7.30-23, wo. 7-23 uur. Waterglijbaan, grote ligweide met oude bomen.

Michaeli Freibad: Heinrich-Wieland-Straße 24, Ramersdorf, U 5: Michaelibad, mei-sept. 9-18 uur, op warme dagen mei-aug. tot 20 uur. Vier zwembassins, recreatiebad met roestvrijstalen glijbaan van 64 meter, wildwaterkreek en duikplanken en een nudistenafdeling voor gezinnen.

Prinzregentenbad: H 6, Prinzregentenstraße 80, Bogenhausen, U 4, stadsbus 100: Prinzregentenplatz, mei-sept. 9-18, vr. 7-18 uur, op warme dagen tot 20 uur. Recreatiebad, 25-meterbad, strandje met beachvolleybalveld.

Naturbad Maria Einsiedel: Zentralländstraße 28, Thalkirchen, U 3: Thalkirchen, Tierpark, bus 135, half mei-half sept. 9-18 uur, op warme dagen tot 20 uur. Het Isarkanal stroomt dwars door dit ruim honderd jaar oude buitenbad in Isarauen; ligweide, nudistenafdeling voor vrouwen en gezinnen.

Meren en de Isar

Feringasee: S 8: Unterföhring, met borden aangegeven.

Unterschleißheimer See: bij S-Bahnhof Unterschleißheim (S 1).

Feldmochinger See: S 1: Feldmoching. Dit is het grootste meer binnen de stadsgrenzen en met drie waterbronnen ook een van de schoonste.

Isar: de zwemlocaties zijn vooral in het zuiden van de stad te vinden, bij Flaucher, bij Burg Grünwald en nog verder zuidwaarts. Verboden te zwemmen bij de Wittelbacherbrug!

Binnenbaden

Cosima Wellenbad: Cosimastraße 5, Bogenhausen, U 4, bus 154: Arabellapark, tot medio 2016 gesloten.

Müllersches Volksbad: kaart 2, F 7, Rosenheimer Straße 1, S-Bahn: Isartor, tram 16: Deutsches Museum, zie blz. 46.

Nordbad: C 2, Schleißheimer Straße 142, Schwabing, U 2: Hohenzollernplatz, dag. 7.30-23 uur. Indrukwekkende zwemhal met tribune, grote sauna.

Olympia-Schwimmhalle: Coubertinplatz 1, U 3: Olympiazentrum, dag. 7-23 uur. Hier kunt u een baantje trekken waar ooit gouden medailles werden gewonnen. Vijf zwembassins, duikplank van 10 m, plus een grote sauna-afdeling van 900 m², zie blz. 73.

Duurzaam reizen

Het milieu beschermen, de lokale economie bevorderen, een diepgaand contact mogelijk maken, van elkaar leren – het duurzaam toerisme wil zich verantwoordelijk gedragen tegenover milieu en samenleving. De volgende (vaak meertalige) websites geven enkele algemene tips waarmee u uw reis een duurzaam karakter kunt geven:

www.viabono.de: duurzame toeristische aanbiedingen in Duitsland, met mogelijkheid om te boeken.

www.vertraeglich-reisen.de: duurzame aanbiedingen voor reizen en overnachtingen in Duitsland, Oostenrijk en de rest van Europa, met originele tips.

www.stattreisen.de: het forum ‘Neue Städtetouren’ kijkt op een andere manier naar 21 Duitse en Zwitserse steden, met mogelijkheden voor stadswandelingen, het openbaar vervoer of de fiets.

www.vcd.org: website over klimaatneutraal reizen van de groene verkeersclub van Duitsland. Het clubblad Fairkeh geeft veel tips voor alternatieve manieren van vervoer op vakantie.

www.adfc.de: website van de Duitse wielrijdersclub met fietsroutes en accommodatie die geschikt is voor fietsers.

www.germany-travel.de: website voor wandelaars en fietsers in Duitsland, met meer dan 200.000 km aan wandelroutes en 70.000 km aan fietsroutes.

Telefoon en internet

Het landnummer van Duitsland is (00) 49, waarna de eerste nul van het netnummer vervalt. Het landnummer van Nederland is (00) 31, van Belgie (00) 32.

Wifi-hotspots zijn er op de Marienplatz, Odeonsplatz, Karlsplatz, Stachus en Sendlinger Tor en worden aangegeven met M-WLAN Free Wi-Fi. U kunt een uur gratis internetten, daarna wordt de verbinding verbroken, maar u kunt zich meteen weer aanmelden.

Op het vliegveld van München is tevens gratis wifi. U komt vanzelf op de inlogpagina in uw browser. Registreren is verplicht, maar gratis.

De 15 hoogtepunten

Of het nu gaat om een publieke bekendmaking, om feestvreugde na een voetbaloverwinning, een kerstmarkt of de viering van de stichting van de stad, de Marienplatz is geregeld het middelpunt van de activiteiten in de stad. Dat geldt zowel voor Münchenaren als voor toeristen, die hier hun eerste indruk van de Beierse metropool opdoen.

1Waar het Münchner Kindl woont – rond het stadhuis

Kaart: | D-E 6, Oriëntatiekaartje: blz. 33
Vervoer: | S/U-Bahn: Marienplatz

Op de Marienplatz klopt het hart van de stad. Hierlangs lopen de verkenningsroutes door het oude stadsdeel, hier komen grote groepen mensen bijeen om de bont beschilderde figuren van het klokkenspel te zien dansen. Of het nu gaat om een stadsfeest of een staatsbezoek, de ontvangst van succesvolle sporters of politieke bekendmakingen, de Marienplatz is het toneel, en het stadhuis is het decor.

Zo is het altijd geweest. Sinds de stichting van de stad in 1158 heerst hier een drukte van krioelende mensenmassa’s. Vroeger kruisten op deze plaats twee handelsroutes elkaar, en zo ontstond hier een handelsmarkt voor allerhande waar, in het bijzonder graan en zout.

Deze markt bestaat allang niet meer; alleen voor de kerst worden hier nog de kraampjes van de Christkindlmarkt opgebouwd. De drukte die dan heerst, lijkt in niets op die van de middeleeuwen en het begin van de moderne tijd.

Al in 1315 bepaalde keizer Lodewijk de Beier dat deze plek niet bebouwd mocht worden. Daaraan heeft men zich tot nu aan toe ook min of meer gehouden. Alleen voor de Mariensäule 1 is een uitzondering gemaakt. Deze zuil is een van de kenmerkende objecten van München, niet in het minst omdat hij zo fraai tegen de markante achtergrond van de Rathausturm en de Dom staat. In 1637 liet keurvorst Maximilian de zuil uit dankbaarheid oprichten omdat München in de Dertigjarige Oorlog een verwoesting door de Zweden bespaard was gebleven. Overigens was de stad niet helemaal ongeschonden uit de strijd gekomen, want de Zweden hadden zo’n hoge afkoopsom geëist dat al het goud van de burgers, de kerken en de adel nog niet genoeg was en de Zweden 42 inwoners als gijzelaars meenamen. Maar toch: de stad bleef ongedeerd, en had zelfs de pest overleefd. Daarom was men de moeder van God dank verschuldigd. De gouden figuur met scepter en kroon staat op een meer dan 11 m hoge marmeren zuil. Op de sokkels van de balustrade strijden vier barokke ‘heldenputti’ verwoed tegen het kwaad in de wereld: honger (draak), oorlog (leeuw), pest (basilisk) en ketterij (slang). Per slot van rekening bevond München zich altijd in het katholieke kamp. Bij de Fischbrunnen herinneren drie figuren aan de ‘Metzgersprung’, een oud gebruik van het slagersgilde waarbij men gezamenlijk in de fontein sprong.

Prachtig bouwwerk naar Vlaams voorbeeld

Eeuwenlang was de vroegere Schrannenplatz en later de Marienplatz voorbehouden aan de handel. Met een representatief voorkomen had het plein niets van doen. Dat veranderde in de tweede helft van de 19e eeuw. In 1875 telde München bijna 200.000 inwoners, tweemaal zoveel als nog maar 25 jaar daarvoor. Meer mensen, meer verkeer, nieuwe technieken, fabrieken en handelshuizen – dat kon allemaal niet meer in goede banen worden geleid vanuit het kleine, hokkerige Altes Rathaus, dat al bijna 400 jaar in gebruik was. Het marktplein is nu daarom veranderd in de representatieve zetel van het stadsbestuur van München. Er moest een nieuw, ruim stadhuis komen dat voldeed aan de eisen en de smaak van de tijd. Hiervoor moesten 24 fraaie herenhuizen, die de hele noordkant van het plein bestreken, het veld ruimen. In hun plaats bouwde men als neogotisch pronkjuweel het Neues Rathaus 2 met arcaden in spitsbogenstijl, erkers, galerijen, torentjes en pinakels. Langs de hele voorgevel plaatste men de standbeelden van Beierse heersers, met verder wapens, friezen en wat nog meer aan versiering mogelijk is… zelfs een draak.

Overigens: welke betekenis de Marienplatz voor München heeft, blijkt wel uit het feit dat de Mariensäule als uitgangspunt dient voor de kilometertelling op alle wegen die München met andere steden verbinden.

Niet helemaal in het midden van de voorgevel verheft zich de 85 m hoge toren, die is vormgegeven naar het voorbeeld van de Vlaamse en Brabantse belforts. Helemaal boven staat het Münchner Kindl met open armen, daaronder speelt zich elke dag het schouwspel af dat iedereen een keer gezien moet hebben: bij de klanken van het grootste en bekendste klokkenspel van Duitsland, met 43 klokken, rijden twee geharnaste ridders op elkaar af. Ze strijden in een toernooi ter ere van het huwelijk van hertog Wilhelm V met Renata van Lotharingen in 1568 – het bruidspaar kijkt op de achtergrond toe. Zodra een ridder van zijn paard wordt gestoten, beginnen op het niveau eronder de kuipers met felrode jassen en groene hoepels hun gildedans. Het lied dat hierbij wordt gespeeld, is bekend bij alle Münchenaren: ‘Aber heit is koid, aber heit is koid’ (‘maar vandaag is het koud’).

Deze dans wordt ook nu nog elke zeven jaar door de kuipers in de straten van München uitgevoerd. Volgens de legende gaat dit gebruik terug tot de pest van 1517, toen de kuipers de bange bevolking moed wilden geven. (Eerlijk gezegd, heerste er in 1517 geen pest in München; de legende is later ontstaan dan de dans.)

Via het portaal van de toren komt u op de binnenplaats, waar u de ingang ziet van de kantine van het stadhuis en waar u op de vloer een mooi ingelegd labyrint kunt bewonderen.

Hofleveranciers en luxewinkels

De straat ten noorden van het stadhuis was de entree voor de residentie. Daar was altijd vraag naar de fijnste stoffen, specerijen, sieraden en nog veel meer. Links en rechts hiervan en achter het stadhuis was daarom het bevoorrechte winkelgebied waar de hofleveranciers en andere chique zaken waren gevestigd – het nabijgelegen Hofbräuhaus (zie blz. 102) was dan ook een brouwerij voor het hof.

Meteen aan de Marienplatz, op een prominente locatie, staat het chique warenhuis Beck 1, waarvan de slogan ‘Ludwig Beck am Rathauseck’ de Münchenaren al 150 jaar vertrouwd in de oren klinkt. Als ‘warenhuis van de zintuigen’ heeft het met succes een plaats in de moderne winkelbeleving ingenomen. De voormalige werkplaats van knopenmakers en passementwerkers, waar de vrouwen van München hun fournituren, linten en kant kochten, en waarmee koning Ludwig II ook zijn sprookjesslot liet versieren, biedt naast mode, lingerie, accessoires en klederdracht een uitstekende muziekafdeling met het accent op klassieke muziek en een kantoorboekhandel met bijzonder mooie schrijfwaar.

De arcaden van het stadhuis bieden onderdak aan vanouds hier gevestigde modezaken, zoals J.G. Mayer 2 met exclusieve herenmode, de in Fränkische worsten gespecialiseerde Metzgerei Clasen 3 en de traditionele handschoenenwinkel Roeckl 4.

Stedelijke oase – Marienhof

Achter het stadhuis ligt een groene weide. Over deze toplocatie wordt sinds lange tijd gestreden, want het is eigenlijk te waardevol om niets mee te doen. Maar voorlopig kunt u op de Marienhof 3 nog steeds lekker flaneren of zitten en naar mensen kijken. Ook een wandeling langs de etalages in de buurt is aanlokkelijk.

Bij Dallmayr 5 in de Dienerstraße draagt het personeel nog klassieke gesteven schorten. Als u hier te lang blijft rondhangen, zult u door de geuren van koffie, taartjes, vers brood en kreeftensoep vast niet meer de aandrang kunnen weerstaan om de grote delicatessenzaak met een bistro, café, de ‘Lukullusbar’ en een sterrenrestaurant (di.-vr. 19-23, za. 12-13.30 en vanaf 19 uur, vijfgangenmenu € 130, www.restaurant-dallmayr.de) binnen te gaan.

Oud en nieuw

Alter Hof 4 was de eerste residentie van de hertogen van Wittelsbach in München. Ook al is er veel aangebouwd, verbouwd, afgebroken en veranderd, toch doet het nog echt middeleeuws aan, vooral het kasteelgedeelte en de toren met een portaal met spitsbogen en ruitenschildering en de sierlijke houten erkers. Met deze zogenaamde ‘Affenturm’ is het mooie, maar helaas van A tot Z uit de duim gezogen verhaal verbonden van een aap die een baby, de latere keizer Lodewijk de Beier, uit de de wieg stal en met hem langs de toren naar beneden klom. Uiteindelijk legde de aap het kind ongedeerd terug. Het middeleeuwse gebouw biedt tegenwoordig onderdak aan Manufactum 6, een chique zaak voor gefortuneerde oudere jongeren.

De Fünf Höfe 5, tussen Theatinerstraße, Maffeistraße en Salvatorstraße, richten zich op de moderne tijd. De in elkaar over gaande passages – Maffeihof, Schäfflerhof, Viscardihof, Perusahof en Portiahof – pronken met glas en staal en een geraffineerd lichtconcept. Hier vindt een koopkrachtige cliëntèle boetieks van de bekende grote merken; voor vermoeide winkelaars zijn er tal van cafés en bistros, waaronder Schumann’s TagesBar 1 van de tot ver buiten de stadsmuren bekende Charles Schumann (Maffeistraße 6, ma.-vr. 8-21, za. 9-19 uur) of het levendige Bar Comercial 2 (Theatinerstr. 16, ma.-za. 9-1, zon- en feestdagen 12-24 uur). Kunstliefhebbers kunnen terecht bij de Kunsthalle der Hypo-Kulturstiftung 6, die interessante en populaire exposities organiseert.

Openingstijden

Rathausturm: nov.-apr. ma.-vr. 10-17, mei-okt. ma.-vr. 10-19, za., zon- en feestdagen 10-19 uur, € 2,50, familiekaart € 6.

Glockenspiel: dag. 11 en 12, ’s zomers ook 17 uur; het Münchner Kindl wordt om 21 uur wordt door zijn beschermengel en een nachtwachter in bed gestopt.

Kunsthalle der Hypo-Kulturstiftung: Theatinerstraße 8, dag. 10-20 uur, vanaf € 10, www.kunsthallemuc.de.

Eten en drinken

Als een Rathaus een beetje wil worden gerespecteerd, heeft het natuurlijk een Ratskeller 1. In het oud aandoende gewelf zit men gezellig bijeen met een stevig gerecht of een fijn hapje (dag. 10-24 uur). Nog authentieker is de Fränkisch-Badische Weinstube (dag. 15-24 uur, in de Ratskeller) met lekkere hapjes en citer- of accordeonmuziek. Voor de klassieke koffiepauze met heerlijke taart kunt u een kijkje nemen bij Backhaus Rischart 2. Met wat geluk kunt u hier zitten met uitzicht op de hele Marienplatz en de gevel van het stadhuis.

2Markteconomie zoals vanouds – Viktualienmarkt

Kaart: | D-E 6-7, Oriëntatiekaartje: blz. 36
Vervoer: | S/U-Bahn: Marienplatz

De Viktualienmarkt staat tot ver buiten München bekend om het gigantische aanbod aan groente, fruit, paddenstoelen, kaas, ham, spek, vis, worst, specerijen, kruiden, wijn, brood en alles wat verder de tong maar kan strelen.

Een fraaie toren staat op het punt waar de straat vanaf de Marienplatz het dal in leidt. Dit was vroeger de route van de oude zoutweg. De toren werd in de volksmond genoemd zoals hij eruitzag: Schöner Turm. De officiële naam luidde: Alter Ratsturm 1. Hoe mooi de toren eruitzag, hing af van de smaak van de tijd, want hij werd herhaaldelijk verwoest en weer opgebouwd, nu eens meer, dan weer minder rijkelijk beschilderd, en steeds voorzien van een nieuwe torenspits. Al met al staat hij er al 900 jaar, want de toren maakte al deel uit van de eerste verdedigingswerken van de stad en kwam na de eerste stadsuitbreiding in het ‘bezit’ van het toenmalige stadhuis.

Nu is de toren de hoeder van de kinderwereld: verspreid over vier verdiepingen is hier het Spielzeugmuseum ondergebracht, met speelgoed dat de tekenaar Ivan Steiger en zijn vrouw hebben verzameld. Met steeds wisselende exposities is het een plek waar jong en oud graag een kijkje nemen.

Het Altes Rathaus 2 is in vergelijking met het Neues Rathaus een iets bescheidener, maar zelfbewuster gotisch gebouw met een gevel met kantelen en kleine torentjes op de hoeken en de gevelpunt. Het is het werk van Jörg Halspach, die ook de Frauenkirche (zie blz. 37) bouwde. Alleen bij bijzondere gelegenheden, zoals een huldiging, mag men de raadszaal bezichtigen. Deze heeft een groot, houten tongewelf, dat is getooid met zon, maan, een rijksadelaar en twaalf wapenschilden. Ook zijn er kopieën te zien van de moriskendansers van Erasmus Grasser. De originelen zijn te bewonderen in het Stadtmuseum (zie blz. 39).

Zolang de Alter Peter…

Op de Petersbergl staat de oudste parochiekerk van München, Alter Peter 3. Er stond hier waarschijnlijk al een kerk toen er nog helemaal geen sprake was van een stad. Als u de gevel iets nauwkeuriger bekijkt, dan valt op dat de kerk ooit twee grote vierkante torens bezat. Daartussen is na een brand in 1327 een enkele, 91 m hoge toren gebouwd. Het markante helmdak in renaissancestijl is een van de kenmerkende symbolen van München. De toren heeft acht klokken om – vrij naar Karl Valentin – meer mensen in staat te stellen gelijktijdig te kijken hoe laat het is. Als u de vele traptreden naar de uitkijkgalerij hebt overwonnen, vergeet u overigens meteen alle besef van tijd : zo mooi is het uitzicht over de stad en over de weidse steengruisvlakte tot aan de Alpen, die bij een föhn bijna aan te raken lijken.

Het interieur van de kerk geeft een weelderige barokstijl te zien, met bazuinengelen, een overdaad aan stucwerk en een prachtig hoogaltaar, waar de apostel Petrus de Heilige Schrift openspreidt. Hij draagt de pauselijke tiara. Wanneer er een paus sterft, wordt deze weggenomen. Hij krijgt de tiara pas weer als de opvolger is ingewijd. Voor singles van het vrouwelijk geslacht is een bezoek aan de H. Munditia interessant. Haar relikwieën liggen met kostbare versieringen in een glazen sarcofaag bij de linkermuur; zij is de beschermheilige van alleenstaande vrouwen.

De buik van München

Als u voorbij de Heiliggeistkirche 4 met de pittoreske uientoren en de mooie barokaankleding loopt, bereikt u de ‘buik van München’, de alombekende Viktualienmarkt 5. Op een zonnige ochtend kunt u hier langs de kraampjes wandelen terwijl u de luide aanprijzingen van de Standlfrauen om u heen hoort. Als u dan ergens een knapperig broodje en een worst koopt, kunt u lekker in het zonnetje genieten. Misschien vindt u een plekje in de buurt van de Volkssängerbrunnen, die zijn gewijd aan de beroemde Münchense kleinkunstenaars Karl Valentin, Liesl Karlstadt, Weiß Ferdl, Elise Aulinger, Ida Schumacher en Roider Jackl. Als u een nog gezelliger plekje zoekt, gaat u naar de biergarten 1 in de schaduw van de meiboom. Hier tapt men elke dag bier van een andere brouwerij – een gebruik dat de saamhorigheid in de stad bevordert.

Overigens: op de Peterskirche wordt gedoeld in het (officieuze) stadslied van München ‘Solang der Alter Peter am Petersbergl steht…’ De Beierse radio gebruikt deze melodie als aankondiging voor een pauze. Na de oorlog, toen de kerk zwaar verwoest was, werd de laatste helft van de regel weggelaten – net als de kerk was het lied incompleet. Pas sinds de wederopbouw in 1951 wordt de eerste regel van het lied weer helemaal voluit gespeeld.

Vlak bij de Petersbergl ligt de slagersstraat met winkels voor fijne worstwaren, wild, ingewanden of paardenvlees. Hiertussen staat overigens ook een winkel voor kammen. Aan de achterkant van het plein vindt u de Schrannenhalle 6. Deze markthal is een reconstructie – met gebruikmaking van de oude staalconstructie – van de oude Schranne (markt) die hier in 1853 werd geopend om de graanhandel niet langer in de openlucht op de Marienplatz te hoeven houden. De geavanceerde constructie van ijzer en glas was destijds een bouwkundig hoogstandje, maar in de praktijk een flop. De markthal was nog maar net klaar, of het graan werd niet meer op wagens door het dal vervoerd, maar over het spoor. Maar het station lag aan de andere kant van de stad … De Schrannenhalle presenteert zich nu als een ‘moderne markt met een traditionele sfeer’. Op de begane grond vindt u behalve kraampjes met prosecco, oesters of broodjes achterin ook heerlijkheden uit de Alpenstreken en lifestyleartikelen.

Vooraan vindt u ook Der Pschorr 2 (dag. 10-24 uur), een professioneel gerund eethuis waar u terecht kunt voor een goede Weißwürst, een flinke broodmaaltijd, een stevig stuk varkensvlees, een gezellige sfeer en een mooi terras.

Openingstijden

Spielzeugmuseum: in de oude Rathausturm, www.spielzeugmuseum-muenchen.de, dag. 10-17.30 uur, € 4.

St. Peter: Rindermarkt 1, tel. 089 260 48 28, dag. 7.30-19 uur, wo.-middag gesl. Toren: ’s zomers ma.-vr. 9-18.30, za., zon- en feestdagen 10-18.30 uur, ’s winters ma.-vr. 9-18, za., zon- en feestdagen 10-18 uur, € 1,50.

Schrannenhalle: Viktualienmarkt 15, ma.-za. 9-20 uur.

Viktualienmarkt: ma.-za. 6-18 uur.

Eten en drinken

Niet ver van de markt kunt u de kleine Dreifaltigkeitsplatz vinden. De eethuisjes aan dit plein bieden Beierse lekkernijen, elk met een eigen accent. Het restaurant Zum Alten Markt 3 (ma.-za. 11-24 uur, tel. 089 29 99 95, hoofdgerecht ongeveer € 18) lokt met een verfijnde Beiers-internationale keuken. Men hecht hier waarde aan een aanpassing van de menukaart aan het seizoen en serveert meerval en zalmforel uit de Beierse wateren. In Bratwurstherzl 4 (tel. 089 29 51 13, ma.-za. 10-23 uur, daggerecht € 6,50) hecht men met een onveranderlijke menukaart die een Fränkische inslag vertoont, meer aan traditie – maar valt er dan ook nog iets te verbeteren aan Rostbratwürstl, Saure Zipfel (braadworst) of een lekker braadstuk van varkensvlees? Ertegenover bij de taveerne Zwickl 5 (tel. 089 46 22 88 33, ma.-za. 10-23) worden naar goed Beiers gebruik gehaktballen (en bier) geserveerd. Er wordt echter een moderne draai aan de traditie gegeven met interessante varianten, zélfs zonder vlees! Een instituut in München is Café Frischhut 6 (ook Schmalznudel genoemd) aan de rand van de Viktualienmarkt (Prälat-Zistl-Straße 8), waar hongerige marktkooplui hun tweede ontbijt nuttigen en nachtbrakers met een verse reuzelkoek, beignet, puddingkoek of sprits op de been worden gehouden (ma.-za. 8-18 uur).

3Kerktorens met elk een koepeldak – Frauenkirche

Kaart: | D 6, Oriëntatiekaartje: blz. 38
Vervoer: | S/U-Bahn: Marienplatz

De kerk op een klein grondoppervlak tusssen Marienplatz en Stachus Platz is omringd door dichte bebouwing. U krijgt pas een goede indruk van de afmetingen als u eromheen loopt met uw blik naar boven gericht. De kerk is 109 m lang en 40 m breed, en de nok van het dak is 58 m boven de grond.

Met deze afmetingen bevindt de Liebfrauendom 1 van München zich in de middenklasse van de gotische kathedralen, hoe ver hij ook boven de daken van de stad uitsteekt. Het bakstenen complex maakt een compacte indruk, zonder de verwarrende werking van steunberen en pinakels. De sierelementen in de architectuur zijn gematigd en vooral solide: smalle, hoge vensters accentueren de hoogte van de muren. Pas helemaal boven in de spitsbogen ziet u verfijnd wit maaswerk. En het grote dak wordt omzoomd door een fries van maaswerk. De portalen zijn eveneens kunstzinnig, maar terughoudend uitgevoerd. Uiteindelijk was het godshuis eerst niet meer dan een eenvoudige parochiekerk. Pas in 1821 werd München een bisschopsstad en werd de Frauenkirche een kathedraal.

De opdracht voor de bouw werd in 1468 verleend aan Jörg von Halspach. Hij ging doelgericht en vlot te werk, met fantasie en oog voor esthetische oplossingen, maar zonder grootheidswaan. Na zo’n tien jaar stond de ruwbouw onder dak, na nog eens tien jaar plaatste Halspach zelf de sluitsteen, In 1494 konden de Münchenaren hun kerk plechtig inwijden.

Maar de torens waren toen nog niet af! Met een robuuste vorm onderaan verrezen ze geleidelijk aan weerszijden van de façade, en liepen naar boven steeds smaller toe. Daar kregen ze ook meer versiering en uiteindelijk een friesachtige vensterband. Tot zover ging alles goed. Maar hoe verder? Een spits helmdak was inmiddels al wat uit de mode. Het stadsbestuur zond een gezantschap naar Augsburg. Daar bouwde men al naar Venetiaans voorbeeld een koepeldak. Dertig jaar na de inwijding kreeg de gotische dom dan zijn beroemde torens met koepeldak.

Overigens: de grote zwarte voetafdruk onder aan de koorgalerij is afkomstig van de duivel! Deze had met de bouwmeester gewed dat de bouw van het godshuis niet op tijd voltooid zou zijn. Maar op de afgesproken dag stond de kerk er in alle glorie. De duivel sloop toch even naar binnen en zag tot zijn genoegdoening dat de bouwmeester in alle haast de ramen was vergeten. Vanaf een bepaalde plek zijn er inderdaad geen zijramen te zien, terwijl het middenraam schuilgaat achter het grote hoogaltaar. Maar toen ging hij een stap verder en zag opeens de grote ramen. De duivel ontstak in onbeheersbare woede en stampte met zijn voet op de grond. Zo liet hij hier zijn spoor achter.

Schitterend interieur

Binnen geeft de kerk een harmonieuze grandeur te zien. Achthoekige pilaren lijken naar boven door te schieten en bijna door het gewelf te priemen. Deze pilaren breken het licht dat door de hoge vensters binnenvalt, waardoor de kerk van binnenuit verlicht lijkt.

De Münchenaren hebben hun dom bovendien verrijkt met mooie kunstwerken: een prachtige Maria in met korenaren getooid gewaad van de schilder Jan Pollack spreidt haar mantel uit. De in 1502 door Erasmus Grasser gesneden apostels en profeten op het koorgestoelte belichamen uiteenlopende karakters. Ook de Sint-Joris van Hans Leinberger en de H. Rasso, beide van omstreeks 1520 en met een lange lans en koen gelaat, en de Christoffel, die zich door weer en wind worstelt terwijl het Jezuskind zich aan zijn baard vastklampt, zijn grootse voorbeelden van gotische houtsnijkunst. Bijzonder is ook het marmeren pronkgraf voor keizer Lodewijk de Beier, die in 1347 stierf. Hij heeft er trouwens nooit gelegen, want vanwege zijn excommunicatie mocht hij niet in gewijde grond worden begraven.

Openingstijden

Liebfrauendom: dag. 7-19, do. 7-20.30, vr. 7-18 uur, rondleiding van ongeveer 60 min. mei-sept. zo., di., do. 14 uur, € 6. Vanaf de zuidelijke toren hebt u een weergaloos uitzicht over de stad en de omgeving (wegens restauratiewerkzaamheden is het momenteel niet mogelijk de toren te beklimmen).

Eten en drinken

Niet van de Frauenplatz weg te denken is Nürnberger Bratwurstglöckl 1, waar de boven een open beukenhoutvuur gegrilde Rostbratwürstl al vele gasten uitstekend heeft gesmaakt (tel. 089 291 94 50, www.bratwurst-gloeckl.de, dag. 10-1, zon-. en feestdagen 10-23 uur).

4Nieuw leven ingeblazen – St.-Jakobsplatz

Kaart: | D 6-7, Oriëntatiekaartje: blz. 41
Vervoer: | S/U-Bahn: Marienplatz

De St.-Jakobsplatz is eindelijk weer een deel van de stad. Tientallen jaren was dit een vormeloos braakliggend terrein vol met geparkeerde auto’s, dat werd omringd door gebouwen als het oude Zeughaus, het Ignaz-Günther-Haus in barokstijl en een parkeergargae. Met de nieuw gebouwde Münchner Hauptsynagoge heeft het plein eindelijk weer een eigen karakter en structuur.

De Jakobsplatz is het middelpunt van de Angerviertel, een oude wijk van ambachtlieden waar sinds de middeleeuwen tal van stedelijke instellingen waren gevestigd: het Heilig-Geist-Spital voor armen, wezen en zieken, het Henkerhaus, de Heuwaage, het Zeughaus en het Freudenhaus, waar later de stedelijke brandweer werd ondergebracht. Van de vroegere wirwar aan straatjes is zo goed als niets behouden gebleven. Het grootste deel van de oude bebouwing is verwoest en verdwenen. Alleen de Jakobsplatz en de aangrenzende Sebastiansplatz geven in elk geval met hun contouren een indruk hoe onregelmatg en verbrokkeld het oude stratenplan was.

Wat er na 1945 met dit plein moest gebeuren, was tientallen jaren lang onduidelijk. Rondom was het ‘oude München’ zoveel mogelijk wederopgebouwd, waarbij de moderne inrichting ruimte liet voor een brede ader voor het autoverkeer. Als het Stadtmuseum hier niet had gesstaan, was het plein misschien volledig in de vergetelheid geraakt.

Typisch München

Het Münchner Stadtmuseum 1 bestaat uit diverse gebouwen. Het laatgotische Zeughaus met de hoge puntgevel en de sierlijke hoektorentjes was een arsenaal uit 1493. De Marstall was een voormalige stedelijke paardenstal uit 1410. Het hoge, spitse lessenaarsdak vormt een contrast met het zadeldak en de vele vensters van het oostelijke deel.

Het museum bewaart de belangrijkste getuigenissen van de stadsgeschiedenis van München en stelt deze onder de titel ‘Typisch München!’ tentoon in een mooie, weldoordachte expositie. Hierbij wordt vooral het algemeen bestaande beeld – zowel bij Münchenaren als bij toeristen – van een gemoedelijke en wat gezapige stad flink op z’n kop gezet.

Een van de grootste schatten van het museum zijn de tien Moriskendansers, die de houtsnijder Erasmus Grasser in 1480 vervaardigde. De ongeveer 60 à 80 cm hoge figuren vormen levendig dansende personages, met fladderende oriëntaalse gewaden, lange vingers die een eigen taal lijken te spreken, en gezichten – er is ook een ‘Moor’ bij – die laten zien dat ze uit alle delen van de wereld komen om in München bij een feest op te treden.

Minstens zo indrukwekkend is het Sandtnermodell, een gedetailleerde houten maquette van de stad zoals die er omstreeks 1570 uitzag. Huis voor huis en straatje voor straatje kunt u hier de opbouw van de oude stad zien en vergelijken met het huidige stadsbeeld.

Een bijzonder interessante afdeling heet Kasperl im Klassenkampf en is geïnpireerd op Lion Feuchtwangers roman Erfolg; Drei Jahre Geschichte einer Provinz. U krijgt hier een beeld van München in het jaar 1919, in het jaar van de Beierse radenrepubliek, en in 1935, toen Adolf Hitler aan München de twijfelachtige eer van ‘hoofdstad van de beweging’ verleende.

Verder stelt men stukken tentoon uit de zilverschat van München, voorbeelden van het porseleinwerk van de Nymphenburger Porzellanmanufaktur, portretten van koningen en gegoede burgers, bevallige dames van alle generaties uit München en taferelen uit het München van de allerarmsten, die in kleine, bedompte Herbergshäusern leefden.

Bovendien presenteert men in het Stadtmuseum enkele andere collecties, zoals de permanente expositie Nationalsozialismus in München, die een beeld geeft van het ontstaan en de verdere ontwikkeling van het nationaalsocialisme in München in de periode van 1918 tot en met 1945. Verder vindt u hier nog de Sammlung Musik, met zo’n 1500 muziekinstrumenten uit Afrika, Azië, het oude Amerika en Europa, de Sammlung Puppentheater / Schaustellerei, met mechanische poppen en automaten, de Sammlung Fotografie en tot slot het Filmmuseum, waar elke dag een stomme film uit de omvangrijke collectie draait.

De tent van Jakob

Sinds 2007 heeft de Jakobsplatz een volslagen nieuwe vormgeving gekregen. In het centrum ziet u de Münchner Hauptsynagoge, vrijstaand en zelfbewust, enigszins daarachter verscholen het Jüdisches Museum, en het grotere gebouw van het Jüdisches Gemeindezentrum. De drie gebouwen hebben het voorheen braakliggende terrein omgevormd tot een ensemble van pleinen die u uitnodigen er op uw gemak rond te kijken.

Het markantste bouwwerk is de Synagoge Ohel Jakob (tent van Jakob) 2. Op het eerste gezicht wekt deze de indruk van een afgesloten blok steen. Een blok van honinggeel natuursteen vormt de zware basis, een klaagmuur, die in het zonlicht schittert. Een glazen blok daarbovenop, omgeven door een fijn weefsel van brons, heft die aardse last weer op. Als deze ’s avonds van binnen wordt verlicht, lijkt de Joodse gemeenschap op wonderbaarlijke wijze weer helemaal in het middelpunt van de stad te staan.

Van de synagoge leidt de onderaardse ‘Gang der herinnering’, waar op van achteren verlicht glas de namen van 4500 vermoorde Münchense Joden staan vermeld, naar het Gemeindezentrum der Israelitischen Kultusgemeinde 3. Dit open aandoende gebouw, waarvan de lichte façade, de verspringing van de vensters en de uit- en inspringingen de massa lijken te reduceren, verenigt onder zijn dak diverse instellingen als scholen, een cultureel centrum, vergaderzalen, een bestuursruimte en een restaurant.

Het Jüdisches Museum 4, waarvan de gevel van geslepen lichte steen de vormgeving van de twee andere gebouwen overneemt en varieert, stelt zich op de begane grond voor bezoekers open met een lange glazen wand. Twee van de drie verdiepingen zijn voorbehouden aan wisselende exposities, de benedenverdieping geeft met de permanente expositie ‘STIMMEN_ORTE_ZEITEN’ onder meer een beeld van het Joodse leven van alledag in München. De wat beladen sfeer van het thema wordt meteen bij het begin verlicht door een goede cartoon van de tekenaar Jordan B. Gorfinkel.