Welkom

Willkommen
Ter oriëntatie
Kennismaking, Sauerland in cijfers
Geschiedenis, heden, toekomst
Overnachten
Eten en drinken
Praktische informatie

Onderweg in en rond Sauerland

Sauerland
Winterberg, Hallenberg, Medebach, Willingen, Oberkirchen,
Schmallenberg, Lennestadt, Eslohe, Olsberg, Brilon,
Marsberg, Warstein, Soest, Arnsberg, Hemer, Altena,
Attendorn, Olpe

Bergisches Land
Lieberhausen, Gummersbach, Lindlar, Nümbrecht, Wiehl,
Morsbach

Siegen-Wittgenstein
Siegen, Hilchenbach, Bad Berleburg, Bad Laasphe

Waldecker Land
Frankenberg, Haina, Bad Wildungen, Fritzlar, Korbach

Kassel-Land
Kassel, Wolfhagen, Hofgeismar

De 15 hoogtepunten

 1 Winters wit en zomerzon – de seizoenen van Winterberg
Een sneeuwtapijt of heideroosjes, een klassieker die blijft lokken.

 2 In volle vaart stroomafwaarts – fietsen langs de Möhne
Net genoeg glooiing om het leuk te maken, maar niet zwaar.

 3 Eeuwenlang reinheid onder de dop – Warsteiner Welt
Betreed het domein van de bierkoningin; bezoekers zijn in de wereld van Warstein meer dan welkom.

 4 Zuivere lucht en zuiver water – adempauze in Bad Sassendorf
Water doet wonderen – desgewenst met een extra snuifje zout.

 5 Kerstmarkt met historisch decor – Soest
Van sloffen en slokken tot de fijnste glazen vogeltjes. Bezoek in Soest ook de bijzondere kerstgroep.

 6 Holenberen en bruidssluiers – een rondje onderaards
Tussen de coulissen van grotgordijnen schuilen de verrassendste zaken: een dierenpark aan beenderen, levende vleermuizen, spinnen en ... kaas!

 7 Pure verwennerij – de echte Bergische Kaffeetafel
Traditie en slow food komen elkaar op tafel tegen.

 8 De fraaiste vlekken – vakwerk in Freudenberg
Als zomersproeten naar het zonlicht lonkt het vakwerk in het gelid.

 9 Oranjesporen en Rubens' blauwdruk – het slot van Siegen
Intriges en ambitie – niet alles is wat het lijkt in een vredelievend vorstendom. De schilderijen spreken boekdelen.

10Landschapskunst in een monumentaal bos – WaldSkulpturenWeg
Kunst, natuur en geschiedenis ontmoeten elkaar op de Rothaarkam.

11Kromme eiken, virtuele vlinders – Nationalpark Kellerwald-Edersee
Eeuwenoude bossen en multimedianatuur komen samen aan de Edersee.

12Vorstelijke banden – Barokresidentie Arolsen
Kruistochten, schone kunsten en een prinses zijn in Arolsen de voornaamste ingrediënten van het slotverhaal.

13Onder toeziend oog van Herkules – Bergpark Wilhelmshöhe
De natuur naar grafelijke hand gezet onder het oog van een held.

14Hoofdstad van moderne kunst – Kassel
Elke vijf jaar verplichte kost voor kunstliefhebbers, daartussen snoepen mag en kan ook.

15Wandelen door sprookjesland – de GrimmSteig
Van Vrouw Holle tot Repelsteeltje, over hoge pieken en door groene dalen; sprookjesachtige dorpen zijn hier dromerige rustplaatsen.

Toeristische woordenlijst
Culinaire woordenlijst
Colofon
Paklijst
Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

Dit symbool in de tekst verwijst naar een van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!–tip

Willkommen – Welkom

Stuk voor stuk plaatjes zijn het, de oude vakwerkdorpjes. Huizen van hout, twijgen, stro en leem, meestal met een leien dak. De kruisvorm van de balken vertelde iets over de deugden van de bewoners en vaak werd een stichtelijke tekst boven de deuren geschreven. U vindt ze volop in deze gids: van Soest tot voorbij Siegen en tot diep het het sprookjesland van de gebroeders Grimm.

Ter oriëntatie

Wat is Sauerland?

De grenzen van Sauerland zijn niet nauwkeurig aan te geven. Toch is het gebied een begrip en hoort het al sinds jaar en dag bij de favoriete bestemmingen in Duitsland voor actieve Nederlandse reizigers. Of voor wie er gewoon even uit wil, want Sauerland is synoniem voor: schilderachtige, verzorgde dorpjes met veel gastvrije hotelletjes. Uit de keukens komt er het goede van het land, vaak volgens eeuwenoude tradities.

Kijkje bij de buren

In deze gids kijken we nog iets ruimer dan de vermeende grens van Sauerland. Daardoor is de variëteit groter, wijzen we u op nabije bezienswaardigheden en net-even-andere wandelroutes. We geven u tips voor het Bergisches Land, laten u de Oranjesporen verkennen van Siegen en het Waldecker Land en de stadse geneugten vindt u in Kassel.

Winterberg F 4

Winterberg hoort misschien wel tot het grootste handelsmerk van Sauerland. Zelfs voor een paar dagen – als er genoeg sneeuw ligt – zoeken skiliefhebbers de hellingen van de Skiliftkarussell ( 1  blz. 34) op. De afgelopen jaren is er flink geïnvesteerd in sneeuwkanonnen en liften, waardoor Winterberg – met nabijgelegen skigebieden – een serieuze concurrent is voor verder weg gelegen skigebieden. De kleinschaligheid en nabijheid van hotels dicht bij de pistes maakt het zeker met jonge kinderen een geschikte wintersportbestemming.

Natuur op nummer één

Kenmerk van vrijwel heel Sauerland zijn de uitgebreide wandel- en fietsmogelijkheden. Het hotelwezen is daar ook goed op ingericht met fietsenstallingen, verhuur van (e-)fietsen, bagagetransport en maaltijdwensen. Op cultureel gebied is het aanbod laagdrempelig en kleinschalig. Het ambachtelijke bestaan wordt belicht in streekmusea en in mijnen. De natuur is en blijft er nummer één: uitgestrekte bossen, uitdagende heuvels en bergen (maar nog altijd ook zonder training te beklimmen), grote stuwmeren en een bijzonder onderaards landschap ( 6  blz. 72).

Bergisches land: terug in de tijd

Direct in het verlengde van het Ruhrgebied ligt het Bergisches Land ( A / B 5 / 7). De strook die tegen Sauerland aanleunt is een lieflijk golvend landschap, dat met één been in het verleden is gebleven. De traditionele Bergische Kaffeetafel ( 7  blz. 80) kan evenwel uitstekend meekomen in de huidige slowfoodtrend: vers van de boerderij en uit de boomgaard.

Siegerland: vorstelijke verblijven

In Siegen ( D 7) torent hoog op de burchtheuvel het voormalige stamslot van de Nassauers. Hun sporen liggen daar binnen – en buiten – de dikke muren van wat inmiddels een museum ( 9  blz. 92) is. Het Siegerland is de streek van noeste arbeid; industrie ontwikkelde zich daar dankzij ijzer en houtskool. Er werd volop leisteen gewonnen en bij de huizenbouw toegepast. Dat bepaalt nog menig dorpsbeeld. Een bijzonder vorstelijk slot, en nog altijd bewoond, is dat van Bad Berleburg ( F 5). Prinses Beatrix en prins Claus kwamen er geregeld. Berleburgers zorgden voor de terugkeer van de wisent in het achterland.

Waldecker Land: weelde en water

Het Waldecker Land, oostelijk van Sauerland, was het grondgebied van de graven van Waldeck-Pyrmont (12 blz. 102) wier bezit nu beperkt is tot een postzegelperceel in Bad Arolsen ( J 3). Een stoere veerman pendelt over de Edersee en al eeuwen gedijen kronkelige eiken (11 blz. 100) langs de oever. Stadjes als Bad Wildungen en Fritzlar ( K 5) staan bol van de verhalen en Korbach dankt haar oude weelde aan goudvondsten.

Kassel-Land

Kassel ( L 3) is verreweg de grootste stad die in deze gids beschreven wordt.

Heuvels omringen de lagergelegen stad. Een daarvan is danig door mensenhanden aangepakt en wordt als UNESCO Werelderfgoed beschermd: het Bergpark Wilhelmshöhe (13 blz. 108).

Eens in de vijf jaar is Kassel wereldnieuws in kunstkringen, als de documenta (14 blz. 110) wordt gehouden. Maar eigenlijk zijn er altijd interessante zaken te zien in Kassel. Het is tevens de stad van de gebroeders Grimm, die heel hedendaags worden geëerd in GRIMMWELT. Het omringende land vormde het decor voor hun sprookjes. U kunt er heerlijk wandelen (15 blz. 116) door bossen, langs 'Grimm'-dorpjes en over de Hohe Meißner.

Kennismaking, Sauerland in cijfers

Plekjes ongerept

Door mensenhanden onderging het landschap ingrijpende veranderingen. Bossen werden gekapt en keurig in het gelid herplant, bodemlagen afgegraven om als bouwmateriaal of brandstof te dienen, waterstromen omgeleid en ingedamd en natuurlijk moest er ook natuur wijken om plaats te maken voor huizen. Toch is de schaal van de bebouwing in Sauerland dusdanig dat u op veel plaatsen nog ongereptheid ervaart.

Middelgebergte met uitschieters

Sauerland is met bergen rond de 500 m een middelgebergte. Daarin zijn hoge uitschieters. De Kahler Asten bij Winterberg is 841 m hoog, de Langenberg bij Willingen 843 m. De bodem is schraal en eigenlijk alleen geschikt voor bosbouw. Daarvan zijn dan ook veel sporen te zien. Toch zien we steeds vaker dat de snelgroeiende sparrenwouden na het rooien – deels – door loofwoud wordt vervangen. Bovendien zijn er delen die als natuurpark bescherming genieten en waar nog stukken oerbos te vinden zijn. Tot de mooiste voorbeelden daarvan hoort het nationale park Kellerwald-Edersee (11 blz. 100) dat oostelijk aan Sauerland grenst. Daar ziet u oerbeukenbos en bijzondere, eeuwenoude en laag gebleven eiken.

Zeeslib wordt lei

Tussen het Ruhrgebied en Kassel bevindt zich het Rijnlandse leisteengebergte. Tijdens het devoon, zo'n 400 miljoen jaar geleden, lag dit gebied aan de rand van een grote oerzee. Kleiachtige sedimenten werden afgezet die ongeveer 100 miljoen jaar later omhoog werden gestuwd. Deels zijn die weer weggeslepen.

Op sommige plaatsen kwam een tweede stuwing; daarvan is het Rothaargebergte – waar de Ruhr ontspringt – een restant. Devoonlagen liggen er op veel plaatsen aan de oppervlakte.

Waar de kleilagen onder druk werden samengeperst ontstond leisteen. Door de goede splijtbaarheid is dat een nuttig bouwmateriaal. U ziet vooral in Sauerland en Siegerland dat het veel als dak- en muurbedekking is gebruikt.

Kalksteengangen

In dezelfde periode werd vooral in het westen van Sauerland zachtere kalksteen afgezet. Daar konden zich grottengangen ontwikkelen, veelal met prachtige druipsteenformaties ( 6  blz. 72).

Van moeras naar steenkool

Ten noorden van het leisteengebergte bleef de devoonlaag bedekt met een laag uit het carboon (300 miljoen jaar geleden). Moerasbossen zorgden voor afzettingen waaruit steenkool kon ontstaan. Op een aantal plaatsen langs de Ruhr bleef dat dicht aan de oppervlakte en het is vooral in de 19e en vroege 20e eeuw op grote schaal gedolven.

Stuwmeren

Om in de toegenomen behoefte aan elektriciteit en drinkwater van vooral het Ruhrgebied te kunnen voorzien, werden in de eerste decennnia van de 20e eeuw stuwmeren aangelegd. De rivieren Agger, Bigge, Sorpe, Möhne, Diemel en Eder leenden zich daar bij uitstek voor. De stuwmeren hebben ook een grote recreatieve functie.

Water – wellness

Op diverse plaatsen komt zuiver bronwater aan de oppervlakte. Het bevat (minerale) zouten die een heilzaam effect hebben op het lichaam. De toepassingsgebieden lopen uiteen van huidaandoeningen tot gewrichtsklachten en stofwisselingsstoornissen. Er wordt in gebaad en het wordt gedronken. Water is een weldaad voor lichaam en geest, het reinigt en ontspant. Een moderne naam voor deze aloude wijsheid is: wellness. Het aanbod voorzieningen op dit gebied is in Sauerland groot en groeiend.

Als een plaats een officieel erkend (water)kuuroord is, heeft het als toevoegsel Bad. Dat betreft niet alleen plaatsen met bronwater, maar ook waar de lucht een buitengewoon goede kwaliteit heeft, met weinig allergene stoffen. Hotels leveren volop wellnessfaciliteiten, maar de voornaamste elementen, lucht en water, zijn vrij beschikbaar...

Vulkaankegel

Tijdens het tertiair (60 miljoen jaar geleden) waren er vulkanen actief. Dat is bijvoorbeeld terug te zien bij de Hohe Meißner (753 m; Kassel-Land), een van de basaltkegels van formaat uit die periode.

Feiten en cijfers

Grootte en ligging: Sauerland is bestuurlijk geen exact afgebakend gebied. Tussen de steden Hagen, Siegen en Korbach strekt het zich uit over een oppervlakte van de provincies Noord- en Zuid-Holland bijelkaar.
Vanuit Utrecht bent u in 3,5 uur in Winterberg of in Kassel. Vanuit Brussel is dat respectievelijk 4 en 4,5 uur.
Hoogste punt: Langenberg (843 m) bij Willingen.
Bevolking: het aantal inwoners van Hochsauerland, Märkischer Kreis, Kreis Olpe en Kreis Soest bedraagt ongeveer 1,2 miljoen; de grootste bevolkingsdichtheid heeft het Märkischer Kreis, het dichtst bij het Ruhrgebied.
In Winterberg wonen circa 13.000 mensen, in Kassel ongeveer 200.000.
Economie: mijnbouw was van belang, dagbouw van (lei)steengroeves is er nog steeds, evenals bosbouw. Waterkrachtcentrales bij de stuwmeren leveren vooral aan het Ruhrgebied. Toerisme speelt een grote rol.
Bestuur en politiek: Sauerland ligt in het zuiden van de deelstaat Noordrijn-Westfalen; het oostelijk deel ervan bevindt zich in Hessen. Daarbinnen is een verdere bestuurlijke onderverdeling in kantons (Kreisen). Voor Sauerland zijn dat het Hochsauerlandkreis (HSK), Soest (SO), Olpe (OE) en Märkischer Kreis (MK). Kassel (KS) is een eigen kanton, de omgeving van Korbach (KB) heet bestuurlijk Waldeck-Frankenberg, rond Siegen is dat Siegen-Wittgenstein (SI).

Zuur brood in zuur land?

De naam Sauerland hebben we hoogstwaarschijnlijk aan de Saksen te danken, die vanuit hun noordelijke territoria zuidwaarts trokken. Voor hen was dit het land in het zuiden, het Süderland. Ook zou sauer afgeleid kunnen zijn van de 'zure', schrale bodem. Laat er nou ook zuur(desem)brood gebakken worden ...

Rondom Sauerland

In deze gids beschrijven we allereerst het 'echte' Sauerland met de befaamde plaatsen Winterberg en Willingen maar ook onbekendere stadjes en dorpen. Nog dichter bij huis nemen we een strook mee van het glooiende Bergisches Land.

Aan de zuidkant van Sauerland is Siegerland met 'Oranje'-stad Siegen een interessante aanvulling.

Oostelijk heeft ook het Waldecker Land Oranjesporen en het is tevens landschappelijk aantrekkelijk, met de Edersee en veel bos. In het Kassel-Land ligt de grootste stad van het hier beschreven gebied: Kassel. Het is tevens de streek van sprookjesbroeders Grimm. Dit Mär-chenland laat zich zowel te voet (15 blz. 116) als per auto goed verkennen: www.deutsche-maerchenstrasse.com.

Winkelen van eigen bodem

Echt Sauerlands fabricaat bestaat nog. Zoals de in Schmallenberg gemaakte sokken en sportkleren van Falke; ook Ewers (firma Malerba, Medebach) heeft kwaliteitssokken. Eveneens in Medebach bevinden zich Frottana, voor kwaliteitsbadstof, en herenkledingfabrikant Eunova: vrijetijds- en nette kleding. Luxe roestvrijstalen accessoires heeft Blomus in Meschede-Freienohl. In Korbach is een Schiesser(ondergoed)outlet. Het mooie servies van Ritzenhoff en tafeldesign van Maxwell & Williams vindt u in Marsberg. Wesco in Arnsberg is een topmerk luxe keukenartikelen. Handgeblazen glas koopt u bij de makers in Willingen.

Zie ook www.made-im-sauerland.de.

Actieve vakantie

Wat Sauerland en de aangrenzende streken gemeen hebben, is het grenzeloze aanbod aan wandelpaden. U kunt er op pad voor een uur, een dag, een week of nog langer. Er zijn verharde paden die ook voor kinderwagens en rolstoelen toegankelijk zijn – vooral rond de stuwmeren – maar ook steile en smalle bergpaadjes. In het Bergisches Land zijn de welvingen glooiend en de uitzichten talrijk. In de hoge delen van Sauerland en de Hohe Meißner op moet u even extra aanzetten. Er zijn thematische routes met onderwerpen als geologie, Romeinse sporen of een bijzondere flora en fauna. Zie over wandelen blz. 28.

Langeafstandsroutes

Ook voor fietsers zijn er volop mogelijkheden, zowel uitdagende etappes als licht glooiende trajecten. Zelfs met een gewone 'Hollandrad' kunt u goed uit de voeten op de MöhnetalRadweg ( 2  blz. 54) Op veel plaatsen zijn e-bikes te huur, waardoor eigenlijk niemand meer tegen heuvels hoeft op te zien. Opladen kan als u onderweg even bij een Gasthof pauzeert. Het openbaar vervoer biedt vaak uitkomst en geeft een grote route-vrijheid. Meer over fietsen in Sauerland op blz. 28.

Cultuur

Voor het merendeel ligt cultuur hier verborgen in het kleinschalige. Historische ijzerovens en glassmelterijen hebben een nieuw leven als museum. Land- en bosbouwgerei weerspiegelen de bedrijvigheid van weleer, vaak afgezet tegen een decor van het 18e en 19e-eeuwse wonen. Cultuurstad bij uitstek is Kassel; daar vindt u bijzondere tentoonstellingen (14 blz. 110) en een verrassend door de UNESCO beschermd bergpark (13 blz. 108). Interessant is een uitstapje naar de Altstadt van Siegen, met het stamslot van de Nassauers, tevens geboorteplaats van de schilder Peter Paul Rubens.

Beleefdheid

In het Duits worden uitgebreidere beleefdheidsvormen gehanteerd dan in het Nederlands. Begin elke vraag met 'Bitte ... ' – ook als u om de rekening vraagt. Als u iemand aanspreekt om een vraag te stellen, begint u met: 'Entschuldigung ... '. Uiteraard volgt een bedankje voor de behulpzaamheid. Het is gebruikelijk om bij het betreden of verlaten van een vertrek (winkels, hotels, musea) te groeten. Ieder ander dan een goede bekende spreekt u aan met 'Sie'.

Geschiedenis, heden, toekomst

In vogelvlucht

In druipsteengrotten, ontstaan in de ruim 300 miljoen jaar oude kalklagen, zocht de prehistorische mens beschutting. In de Bilsteinhöhle is koper aangetroffen, wat een bewijs vormt voor bewoning in de klokbekercultuur, in de periode 2700-2100 v.Chr.

Interessant was de streek voor de Kelten ruim 500 v.Chr., toen zij er ijzer aantroffen. Daaropvolgende eeuwen is er met wisselende intensiteit gedolven; het ijzer is tot in de late 19e eeuw een belangrijke economische bron gebleven. Na de Kelten vonden de Saksen, die vanuit het noorden kwamen, hier hun leefgebied. In de omgeving van Brilon hebben korte tijd Romeinen gebivakkeerd en daar lood gewonnen.

Hanze en handel

Als doorgangsgebied aan enkele grote handelswegen ontwikkelden diverse plaatsen van Sauerland en aangrenzende streken zich tot florerende gemeenschappen. Zo was Soest ( D 1)aangesloten bij de Hanze en stond het toen nadrukkelijker op de kaart dan u als reiziger nu zou vermoeden. Ook in Medebach floreerde de handel al vroeg en in het kielzog daarvan profiteerden Brilon, Arnsberg, Schmallenberg, Attendorn, Lüdenscheid, Altena en Plettenberg. De handel bracht welvaart en zorgde voor uitwisseling van goederen en ideeën. Een groot deel van Sauerland echter, vooral de hogergelegen delen, verkeerde lange tijd in isolement.

Kerk en keurvorsten

Een belangrijk machtscentrum ontwikkelde zich in de 8e eeuw vanuit de kerk. De rondtrekkende missionaris Bonifatius stichtte veel kloosters, waaronder in Fritzlar ( K 5). Rond 800 waren er parochies bij Schmallenberg, Marsberg, Menden, Attendorn, Medebach, Hüsten en Rüthen. Daarmee kwam de kerstening van het gebied op gang. In die tijd werd het woord 'Duits' voor het eerst gebruikt, als verzamelnaam voor de talen in deze contreien.

Regionale vorsten begonnen in de 12e eeuw aan een opmars. Het centrale bestuur van het Heilige Roomse Rijk, dat een groot deel van het huidige Europa omvatte, werd versnipperd. In de graafschappen Nassau, Berg en Altena verrezen de eerste grote burchten.

Nassauers uit Siegen

Rupert, graaf van Siegen ( D 7) geldt als de vroegste voorouder van het geslacht Nassau. Generaties lang breidde de familie haar bezittingen uit tussen de Taunus en het Westerwald. Willem I, prins van Oranje en graaf van Nassau (1533-1584), was een nazaat van Rupert. Onder Keizel Karel V en Filips II maakte Willem een glanzende carrière door. Later draaide hij het keizerlijke hof de rug toe. Zijn bezittingen in Nederland werden verbeurd verklaard. In 1568 verzamelde hij op de Ginsburger Heide bij Hilchenbach een leger. Hij trok ermee naar Nederland en streed daar tegen de Spaanse veldheer Alba. Zijn succes bracht hem aan de macht. Zonen Maurits (uit het huwelijk met Anna van Saksen) en later Frederik Hendrik (uit het huwelijk met Louise de Coligny) volgden hem als prins, graaf en stadhouder op; zij hadden hun domicilie in de Nederlanden. Zie ook  9  blz. 92.

Westfalen

Het hertogdom Westfalen, zoals het in 1180 was vastgelegd, vormde in de late middeleeuwen het strijdtoneel van de twisten tussen de Keulse bisschop, de vorsten van de mark Altena en de graven van Arnsberg. Aan het einde van de 18e eeuw had de aartsbisschop en keurvorst van Keulen alleen nog zeggenschap in het gebied dat nu de districten Olpe en Hochsauerland omvat. De overige, westelijke, delen vielen in 1500 toe aan Bourgondië. Napoleon maakte daar in 1807 het koninkrijk Westfalen van, dat veel groter was dan het huidige Noordrijn-Westfalen; in 1815 werd het bij het Weense Congres aan Pruisen toebedeeld.

Industriële ontwikkeling

Door de aanwezigheid van waterkracht, hout, kolen en erts kon de industrie tot ontwikkeling komen. In Siegerland domineerde de ijzerwinning, dat in het westen van Sauerland werd verwerkt tot staal en blik. In Warstein ( E 2) en Altena ( B 3) werden spijkers en naalden vervaardigd. Aan het einde van de 18e eeuw was er vrijwel geen bos meer over – dat was vooral gerooid om houtskool te winnen. De belangen in het Ruhrgebied namen toe; in Sauerland waren alleen de noordelijke regionen nog actief. Het leidde tot arbeidersopstanden en de opkomst van het socialisme.

1900-1945

De toegenomen vraag naar elektriciteit en waterkracht, vooral vanuit het Ruhrgebied, leidde vanaf 1900 tot de aanleg van grote stuwmeren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog waren de stuwwanden van Möhnesee en Edersee doelwit van geallieerde bombardementen en daardoor overstroomden achterliggende dorpen. Dwangarbeiders werden tewerkgesteld in Lüdenscheid ( B 4). Kort voor het einde van de oorlog werden bij Eversberg meer dan 200 dwangarbeiders geëxecuteerd.

Wandelen en toerisme

Het isolement waar Sauerland het grootste deel van de geschiedenis in verkeerde, zorgde ervoor dat veel bij het oude bleef. Vakwerkhuizen met religieus getinte opschriften, kleinschalige (boeren)bedrijfjes waren intussen, tijdens de romantiek, verheerlijkt in boeken van onder meer Annette von Droste-Hülshoff. Aan het einde van de 19e eeuw was er al een wandelnetwerk van gemarkeerde paden en kwam het toerisme op gang. In het verlengde daarvan werden zuivere lucht en heilzaam water handelsartikelen. Het toerisme is sindsdien van groot economisch belang in Sauerland.

Overnachten

De prijs-kwaliteitverhouding in Sauerland – en in veel andere streken van Duitsland – is opvallend goed. Het aanbod is groot, met een zeer grote middengroep degelijke (familie)hotels die al een lange staat van dienst hebben, met een vrij voorspelbare 'gutbürgerliche' keuken. Daarnaast zijn er heuse burchten waar u kunt logeren: van de jeugdherberg van Altena tot Schloss Waldeck (Edersee) en de Sababurg (Kassel-Land).

Prijzen

De prijzen voor logies zijn sterk afhankelijk van de mate van luxe. In een vakantiehuis of pension bent u gemiddeld het goedkoopste uit. Meerdaagse tarieven zijn bijna altijd lager dan prijzen per nacht. Voordelig zijn de arrangementen, waarbij doorgaans ook half- of volpension is inbegrepen en soms ook gebruik van wellness of deelname aan excursies. Heel veel hotels bieden zulke Pauschalen aan. Prijzen worden in deze gids per kamer aangegeven en zijn, tenzij anders vermeld, inclusief ontbijt. Internettoegang is vrijwel standaard en inbegrepen.

Kurtax

In kuurplaatsen wordt boven de logiesprijs een Kurtax berekend, meestal tussen € 1,20 en € 2 per persoon per nacht. Sommige plaatsen berekenen alleen van mei tot oktober deze toeslag.

Hotels

Luxehotels bevinden zich vooral in een grote stad als Kassel, bij golfterreinen (omgeving Attendorn) en mondaine kuurplaatsen (Bad Wildungen, Bad Laasphe) of waar het totaalaanbod zo groot is, dat er ook voor het luxe segment een markt is, zoals in en rond Willingen en Winterberg. Maar ook in afgelegen gebieden kunt u verrast worden door een opmerkelijk hoge standaard.

Een hotel-garni beschikt niet over restaurantfaciliteiten; ontbijt is er wel.

Pensions

Een Pension of Gasthof betreft doorgaans een kamer in een huis bij particulieren. De mate van luxe varieert sterk; er zijn juweeltjes maar ook heel eenvoudige adressen bij. Prijstechnisch zijn ze vaak gunstig. Adressen vindt u via de plaatselijke toeristenbureaus.

Wanderbares Deutschland

De organisatie Wanderbares Deutschland (www.wanderbares-deutschland.de) geeft een kwaliteitslabel uit voor logeeradressen die zijn gecontroleerd op hun voorzieningen voor wandelaars. Zo wordt er gekeken of het adres in een wandelgebied met goed uitgepeilde routes ligt, of de eigenaren getuigen van kennis daarvan, of er (droog)ruimte is voor wandelschoenen en kleding en een wandelapotheek voor blaren en andere typische wandelongemakken; ook moet er een voor wandelaars geschikt, koolhydraat- en vitaminerijk ontbijt worden geserveerd en moeten er – eventueel tegen betaling – lunchpakketten beschikbaar zijn. Bovendien moeten gasten voor één nacht kunnen boeken. De organisatie van bagagetransport en vervoer naar een wandelroute is een pre, maar niet gegarandeerd.

Bed & Bike

Fietsersvriendelijke logeeradressen profileren zich met het Bed & Bikelogo. Deze hoteliers zijn door de Allgemeine Deutsche Fahrradclub (ADFC) gekwalificeerd en zij garanderen daarmee op fietsers toegespitste service en kwaliteit. Fietsen kunnen veilig worden gestald, er is reparatiemateriaal, een droogmogelijkheid voor natte kleding, er wordt een rijk fietsersontbijt geserveerd en men beschikt over kaart- en routemateriaal. Op www.bettundbike.de kunt u per regio of fietsroute aangesloten adressen vinden.

Wellness

Kuuroorden waar heilzame wateren uit de grond opwellen, bieden het uitgebreidste palet aan wellnessvoorzieningen; van oudsher zijn daar ook klinieken aan verbonden. De aanduiding 'wellness' kan bij individuele hotels evenwel ook staan voor een infraroodcabine of een enkele Finse sauna. Vaak wordt het wellnessaanbod gecombineerd met schoonheids- en verzorgingsbehandelingen.

Vakantiehuizen

Vooral voor gezinnen is het huren van een vakantiehuis aantrekkelijk. Er zijn vakantiehuizen (Ferienwohnungen) voor allerlei doelgroepen, zoals landelijke verblijven, of bungalows in vakantiedorpen. De huizen zijn per weekend, midweek of week te huur. De prijzen variëren sterk, per locatie en per huurperiode. Vakantiedorpen zijn te vinden in Winterberg (Landal GreenParks), Medebach (Center Parcs), aan de Twistesee en – kleinschalig – bij Schmallenberg.

Logeren bij de boer

Een verblijf op een boerderij (met vee, paarden of landbouw) is een bijzondere ervaring. Een twintigtal adressen vindt u op de website van Sauerland Tourismus (www.sauerland.com) onder Urlaub auf dem Bauernhof.

Groeps- en jeugdverblijven

De allereerste jeugdherberg van Duitsland was die in de burcht van Altena. Zie voor het complete aanbod adressen www.jugendherberge.de.

Schmallenberg heeft in 2012 een naar Europese richtlijnen opgesteld certificaat ontvangen 'allergievriendelijke regio'. Gladde vloeren, speciale hoezen om matras en beddengoed, rook- en huisdiervrije kamers maar ook op desbetreffende allergieën afgestemde maaltijden. Op www.schmallenberger-sauerland.de vindt u de aangesloten adressen.

Kamperen

Kampeerterreinen zijn onderverdeeld in categorieën, die variëren van één (eenvoudig, maar vaak heerlijk rustig) tot en met vijf sterren (veel faciliteiten).

In en rond Winterberg liggen diverse campings die ook 's winters geopend zijn. Staanplaatsen voor campers en een reeks kampeerterreinen vindt u op www.sauerland.com.

Eten en drinken

Aandacht voor de streek

Van oudsher zijn gerechten uit Sauerland stevig, bedoeld om (land)arbeiders van gedegen maagvulling te voorzien. De ingrediënten kwamen van eigen land en uit eigen tuin. Terwijl in veel andere contreien nieuwe producten en uitheemse gerechten hun intrede deden, ging dat grotendeels aan Sauerland voorbij. Nu is het trend: vlees van eigen slacht, forel uit eigen kweek, groenten en kruiden uit eigen tuin, huisgestookte likeuren en traditionele receptuur – hoewel in veel gevallen wel een paar tintjes lichter dan voorheen.

Zoet en zuur

Van de vlierbes worden zowel bloesem als vrucht verwerkt tot sappen en gelei, en in taarten en gerechten. Vlierbes heeft bovendien heilzame eigenschappen. Grote leverancier is Schütte in Meschede (www.holunder-schuette.de).

U kunt zich de omweg via het befaamde Monschau besparen: ook in Sauerland weet men waar de mosterd vandaan komt, en wel uit Attendorn (www.sauerlandsenf.de); Hilsmann heeft daarnaast ook diverse soorten azijn en likeur.

De bergweides bij Winterberg-Grönebach zijn het voedselgebied van de bijenvolken van imker Niggemann (www.imkerei-niggemann.de).

Veelzijdig en duurzaam

Van het glooiende Bergisches Land komt veel goeds uit de boomgaarden en levert het vee een variëteit aan zuivelproducten en vleeswaren. Dat komt samen in een traditionele dis, de Kaffeetafel (zie  7  blz. 80). De inheemse producten hebben het keurmerk Vielfalt schmeckt als er ook duurzaam wordt geteeld en verwerkt. De dieren leven – deels – buiten, krijgen geen gentechnisch gemodificeerd voedsel en de seizoenen en bodem worden gerespecteerd. U herkent deelnemende adresssen aan het logo van een bord met gekleurde blokken en daarboven een koksmuts. Dit initiatief valt onder de campagne: Vielfalt lebt (zie blz. 23).

Traditionele dis

Potthucke is een aardappelschotel uit de oven, met geraspte en gekookte aardappelen, room, eieren, spek en worst. Sauerbraten is niet typisch Sauerlands maar staat ook hier wel vaak op de – traditionele – menukaart. Het is gemarineerd stoofvlees, oorspronkelijk vaak paardenvlees maar tegenwoordig rund- of varkensvlees, geserveerd met gekookte aardappelen, puree, appelmoes en rode kool, soms met een lintpasta. Eisbein is een varkenspoot. Een gebraden borststuk staat vaak onder de naam Kasseler Rippenspeer op de menukaart. Een ragout van koeienmaag is de Soester Wamme. Zuurkool is nooit uit de streekkeuken verdwenen. Reibekuchen, Riewepläskes en alles wat daar qua spelling tussen zit, is een aardappelpannenkoek van geraspte of gepureerde aardappel.

Vis op de menukaart omvat in elk geval forel – in diverse bereidingen, van naturel (Müllerin Art) tot Saiblingen met een kruidenmousse. Ook Zander, snoekbaars, staat vaak op de kaart.

Vrijwel alle restaurants bieden in het najaar wild aan; een stoofschotel van wild meestal ook de rest van het jaar. Cantharellen (Pfifferlingen) hebben hun hoogseizoen al eerder, vanaf juni.

Bessen en andere rode vruchten worden puur geserveerd, met limoen- en vlierbessensap, met daarbij eventueel mascarpone, of de vruchten worden gemengd en gekookt tot Rote Grütze.

Brouwersland

Warsteiner ( 3  blz. 58) is het beroemdste bier uit Sauerland, dat in veel landen wordt geschonken. Daarnaast kunt u voor brouwerijbezoek en proeven terecht bij brouwerij Veltins in Meschede-Grevenstein (tel. 02934 95 90, www.veltins.de), Westheim in Marsberg-West-heim (tel. 02994 88 90, www.westheimer.de) en Krombacher in Kreuztal (tel. 02732 880 880, www.krombacher.de).

Brouwerijen die op kleine schaal produceren zijn in Eslohe het Esselbräu-Haus, in Willingen het Willinger Brauhaus, in Soest Brauhaus Zwiebel en in Lüdenscheid Brauhaus Schillerbad. Deze adressen hebben uitgebreide horecavoorzieningen. Bij de Bruchhauser Steine wordt een huisbier gebrouwen onder toeziend oog van de Freiherr von Fürstenberg-Gaugreben.

Alle bierbrouwerijen in Duitsland zijn gehouden aan het zogeheten Reinheitsgebot, dat kunstmatige toevoegingen als conserveringsmiddelen verbiedt.

Rechtstreeks van de boer

Een aantal boerenbedrijven biedt producten rechtstreeks van het land aan, soms alleen in de winkel, de Bauernhof-laden, maar ook wel in Bauernhofcafés. Voor kinderen maakt dat een bezoekje extra leuk: er zijn dieren te zien of te aaien en meestel is er een speeltuin. Zelf fruit plukken kan bij de Firma Abel, in Möhnesee-Stockum; ook buiten de oogsttijd zijn er lekkernijen als appelchips en jam. Een bijzondere boerenkaas rijpt in de grotten van Attendorn ( 6  blz. 72). Zie adressen op www.landservice.de.

Het middageten betekent in Duitsland vaak een warme maaltijd, geserveerd tussen 12 en 14 uur. Een salade vindt u meestal nog wel op de kaart, een eenvoudig broodje niet. Voor Kaffee und Kuchen kunt u vanaf 14 uur meestal terecht. De keuken is voor het avondmaal doorgaans geopend vanaf 17.30 uur; na 21 uur kunt u op de meeste plaatsen geen warme gerechten meer bestellen.

Prijsniveau

Uit eten gaan is in Duitsland gemiddeld goedkoper dan in Nederland. De meeste restaurants serveren als lunch een zeer voordelige dagschotel (onder € 10). Ook staan er speciale kindermenu's en vaak seniorenschotels op de menukaart: kleinere en voordeligere porties.

Praktische informatie

Reizen naar Sauerland

Met de auto

Vanuit Nederland voeren logische routes via Arnhem of Venlo en door het Ruhrgebied naar Sauerland, Waldecker Land of Kassel-Land; de afstand van Utrecht naar Winterberg bedraag 315 km, naar Kassel 365 km.

Voor het zuidelijke Bergisches Land en Siegen-Wittgenstein of als u vanuit België of Maastricht reist, is een zuidelijke route via Keulen korter. De afstand Brussel-Winterberg bedraagt 355 km, naar Kassel is het 450 km.

Kijk voor een routeplanner op www.anwb.nl of www.touring.be.

Met het vliegtuig

Internationale vliegvelden zijn Köln-Bonn Airport, ten zuidoosten van Keulen, Dortmund Airport, Kassel-Calden en Frankfurt Airport. Gezien de vrij beperkte afstand zal vliegen naar Sauerland en vervolgens de noodzaak verder te moeten rijden naar de eindbestemming zelden tijdswinst opleveren.

Met de trein

Vanuit Amsterdam (vervolgens langs Utrecht en Arnhem) bereikt u na tweemaal overstappen Winterberg; de reistijd vanuit Amsterdam bedraagt 5 à 6 uur. Naar Willingen moet u minstens driemaal overstappen; zie de reisplanner op www.nsinternational.nl. Vanuit Brussel bent u met minimaal twee overstappen zeker 6 uur onderweg; zie www.b-europe.com.

De Duitse Spoorwegen (Deutsche Bahn) hebben diverse interessante reisformules, zoals reizen met groepen of speciale weekendpassen; zie www.bahn.de.

Milieuvignet

Wie een uitstapje in het Ruhrgebied of naar grote steden als Frankfurt maakt, moet rekening houden met de verplichte milieusticker (Umweltplakette), die daar verplicht is. Afhankelijk van de vervuilingsgraad van de auto worden rode, gele of groene stickers toegekend en bent u meer of minder beperkt in de toegang. De stickers zijn te koop bij de ANWB, Dekra Claims and Expertise en bij TÜV-Nederland. Een gedetailleerde uitleg, de actuele stand en een bestelformulier zijn te vinden op www.dekra-claims-and-expertise.nlen www.milieusticker.nl.

Met de bus

Busreizen naar Sauerland zijn alleen een optie als u er een complete busvakantie van maakt, bijvoorbeeld met de Jong Intra Vakanties (www.dejongintra.nl), Peter Langhout (www.peterlanghout.nl) of Kras (www.kras.nl). De lijnbussen brengen u niet dichterbij dan Keulen en Frankfurt.

Douane

Tussen Nederland en Duitsland, beide lid van de EU, zijn de grenscontroleposten van de douane opgeheven. Toch is men verplicht een paspoort of identiteitskaart, die tot en met het bezoek aan Duitsland geldig is, bij zich te dragen. Automobilisten moeten daarnaast een rijbewijs, kentekenbewijs, WA-verzekering en voor auto's ouder dan drie jaar een APK-keuringsbewijs kunnen tonen.

Ook hond en kat dienen te beschikken over een Europees paspoort en een inentingsbewijs tegen rabiës, dat niet recenter dan 30 dagen en niet ouder dan 12 maanden mag zijn. Daarnaast is het verplicht een identificatiechip bij het dier te laten aanbrengen.

Reizen in Sauerland

Met de auto

De Duitse snelwegen en B-wegen zijn van goede kwaliteit. Het netwerk snelwegen is in Sauerland vrij beperkt. U kunt bij Dortmund over de A45 rijden naar Olpe en Siegen, de A46 gaat enigszins zigzaggend via Arnsberg naar Meschede. Voor bestemming Kassel volgt u de A44. Voor de meeste plaatsen in Sauerland zult u tijd over B-wegen moeten uittrekken. Er zijn geen tolwegen in Sauerland, files komen nauwelijks voor, tenzij er werkzaamheden worden verricht. Bij ongelukken wordt in Duitsland ogenblikkelijk overgegaan tot het afsluiten van – een deel van – de snelweg.

Met de motor

Sauerland, maar ook Waldecker Land en Kassel-Land zijn paradijzen voor motorrijders, zowel wat routes betreft als de verzorging van motor en berijder. Met partner – bierbrouwer – Veltins geeft Sauerland Tourismus het Sauerland-RoadBook uit, met tien afwisselende dagtrips van 120-250 km. Details ziet u ook op www.road-book.de.

Verkeersregels en tips

Parkeren: binnen het in deze gids beschreven gebied is alleen parkeren in het oude centrum van Siegen en van Soest lastig; zoek daar een parkeerterrein aan de rand van de stad.

Verkeersregels: het maximaal toegestane alcoholpromillage is 0,5. Bellen achter het stuur is ook in Duitsland alleen handsfree toegestaan. Het is verboden te parkeren voor openbare gebouwen en naast een witte of gele streep.

Maximumsnelheden: binnen de bebouwde kom: 50 km/u, buiten de bebouwde kom: 90 km/u, op de snelweg geldt een adviessnelheid van 130 km/u; verplichte maximumsnelheden komen op veel trajecten voor en worden aangegeven.

Flitspalen: let goed op de veelvuldig wisselende snelheidsvoorschriften, van 90 naar 70, en van 50 naar 30 km/u; op grond van de wegsituatie zijn die niet altijd voorspelbaar.

Bij wegwerkzaamheden verdubbelen de boetes bij verkeersovertredingen.

Tanken: benzinestations zijn meestal geopend ma.-za. 8-20 uur en zo. 10-19 uur, langs de snelweg soms 24 uur.

Verkocht worden Normaal (91 octaan), Super (95), Super Plus (98) en Diesel; lpg is niet overal verkrijgbaar.

Informatie: over wegen, de actuele verkeerssituatie en tankmogelijkheden is te vinden op www.tank.rast.de.

Winterbanden: in Duitsland moet de uitrusting van voertuigen aan de weersomstandigheden worden aangepast; sinds eind 2010 betekent dat ook letterlijk dat 's winters winterbanden verplicht zijn.

Pech onderweg: met de Wegenwacht Europa Service (verkrijgbaar bij de ANWB) is hulp bij pech gratis.

Met de trein

Vanuit Olsberg rijdt een trein naar Winterberg, en Brilon is uw toegang tot Willingen, Korbach en Bad Wildungen.

Een mooi traject is de Rothaarbahn, van Siegen via Kreuztal, door het natuurpark Rothaargebirge naar Bad Berleburg. De lijn naar Siegen heeft een afsplitsing in Finnentrop; grotendeels langs de Biggesee voert het spoor via Attendorn naar Olpe. Hagen is de toegangspoort voor Iserlohn, Gummersbach en Lüdenscheid. Landschappelijk heel aantrekkelijk is het traject van de Kurhessenbahn, tussen Kassel, Korbach, Brilon, Frankenberg en Edersee. Met de SauerlandCard maakt u gratis gebruik van het regionale treinvervoer. In regiotreinen kunt u ook uw fiets meenemen (er gelden wel enkele beperkingen tijdens de spits), waardoor uw actieradius voor fietsroutes sterk vergroot wordt.

Voor ticketmogelijkheden van de Duitse spoorwegen en informatie over de Deutsche Bahn: www.bahn.de, met tevens arrangementen in combinatie met overnachting, auto- of fietshuur. Routeplanner voor (trein)reizen met de Deutsche Bahn is www.reiseauskunft.bahn.de.

Met de bus

Vrijwel alle plaatsen zijn per bus bereikbaar, maar de frequentie is in sommige gevallen erg laag. In de weekends en schoolvakanties vallen veel busdiensten uit en alleen in zeldzame gevallen rijden er bussen na 19 uur. Kanton- (Kreis) en provincie(Bundesland)grenzen vormen vaak een belemmerende factor voor goede verbindingen. Met de SauerlandCard hebt u ook gratis gebruik van het regionale busvervoer. Ook zijn er goedkope meerdaagse- en meerpersoonspassen. Zie voor reisschema's en prijzen www.rlg-online.de van Regionalverkehr Ruhr-Lippe GmbH. Gegevens voor de Märkische Verkehrsgesellschaft GmbH vindt u op www.mvg-online.de. In Noord-Hessen is het openbaarvervoer in handen van de Nordhessischer VerkehrsVerbund, de NVV; www.nvv.de.

Met de taxi

Taxi's zijn meestal bij de stations en in het centrum van de steden te vinden. De prijzen zijn vergelijkbaar met de Nederlandse tarieven / iets lager.

Feestdagen

Van de lente tot in de herfst vinden op feestterreinen en in de binnensteden volksfeesten plaats. Sommige duren een weekend, andere een hele week. Doorgaans hoort daar een kermis bij, met attracties en lekkernijen.

Op de jaaragenda staat op heel veel plaatsen een Schützenfest, georganiseerd door het plaatselijke schutterspatronaat. Met muzikale optocht, waarbij de deelnemers in vol ornaat paraderen, heeft het Schützenfest zeker veel weg van carnaval. Het wordt dan ook wel het vijfde jaargetijde genoemd.

De adventsperiode is de tijd van de kerstmarkten. Slechts in enkele plaatsen duurt die de hele advent, zoals in Soest ( 5  blz. 66), Lüdenscheid en – heel uitgebreid – in Kassel. De meeste kerstmarkten vinden het eerste of tweede weekend van de advent plaats. Een bijzonder decor hebben de – kortdurende – kerstmarkten bij het slot van Bad Berleburg, Siegen en in de oude centra van Arnsberg, Bad Wildungen, Brilon en Korbach. In stalletjes worden kerstdecoraties, sieraden, wollen mutsen/sokken en nog veel meer aangeboden; in eetkramen zijn streekspecialiteiten te koop en wordt warme wijn geschonken.

Schnade-feesten gaan terug op een historisch tafereel waarbij de stadsgrenzen opnieuw werden vastgelegd en gecontroleerd (Schnade = grens). Die feesten worden in bepaalde jaren gehouden, zoals in Waldeck als het jaartal op een 4 eindigt, en in Elleringhausen en Olsberg bij het eindcijfer 6.

1 januari: nieuwjaarsdag

Rosenmontag: carnavalsmaandag

Goede Vrijdag

Pasen

Paasmaandag

1 mei: Dag van de Arbeid

Hemelvaart

Pinksteren

Pinkstermaandag

Sacramentsdag (Fronleichnam): tweede donderdag na Pinksteren

15 augustus: Maria Hemelvaart

3 oktober: Dag van de Duitse Eenheid

1 november: Allerheiligen

25-26 december: Kerstmis

Festivals en evenementen

Vieh- und Krammarkt: elke 2e do. van de maand in het oude centrum van Waldbröl; www.wir-fuer-waldbroel.de.

Wiehler Jazztage: 2e helft mei in Wiehl.

Schlosshofkonzerte: juli, aug. en begin sept. zo. 10.30 uur op de binnenhof van het slot van Bad Berleburg. Okt.-apr. elke maand Kammerkonzerte in het slot, begin juli Internationale Musikwestwoche.

Barockfestspiele: eind mei / begin juni barokmuziek in en rond het slot van Bad Arolsen; www.bad-arolsen.de.

Waldmarathon: begin juni hele en halve marathon rond de Twistesee, Bad Arolsen, www.sportevent-team.de.

Kiliansmarkt: juni, jaarmarkt in Korbach.

Jazzfestival Bad Wildungen: juni.

documenta: eens in de vijf jaar (eerstvolgende 2017), juni-sept. moderne kunst op veel plaatsen in Kassel (14 blz. 110), www.documenta.de.

Schützenfest Brilon: 3e week juni; www.schuetzen-brilon.de.

Karl May Festspiele: eind juni-begin sept. westernvoorstellingen in de openlucht, naar verhalen van Karl May, zie www.elspe.de.

Klassik Open Air: zomerconcerten bij Schloss Homburg, Nümbrecht; www.schloss-homburg.de.

Brilon Open Air: juli-aug., o.a. do./vr. livemuziek op de markt maar ook straattheater.

Kinder- und Gauklerfest: 3e za. in juli muziek-, acrobatiek en comedyfestival in Attendorn; www.gauklerfestival.de.

Folk im Park: volks- en wereldmuziek in het kuurpark van Bad Wildungen, eind juli.

Kram- und Viehmarkt: eerste volle week aug. (do. t/m zo.) kermis en braderie in Bad Arolsen.

SKS Sauerland Marathon: half aug. mtb-marathon, 41 tot meer dan 100 km; Grafschaft. www.radsport-grafschaft.de.

Marienwallfahrt Hallenberg: zo. na Maria Tenhemelopneming (15 aug.).

Kunstsommer Arnsberg: half aug. concerten, voorstellingen, lichtshows (openlucht); www.kunstsommer-arnsberg.de.

Warsteiner Internationale Montgolfiade: begin sept. luchtballonnenfestijn op het terrein van Warsteiner, met diverse wedstrijden, verlichte luchtballonnen en vuurwerk; www.warsteiner-wim.de

Freikirmes: eind sept. kermis / jaarmarkt in Korbach.

Rothaarsteig-Marathon: half okt. door Falke gesponsorde herfstloop over de Rothaarsteig, Schmallenberg/Fleckenberg, www.rothaarsteig-marathon.de.

Duurzaam reizen

Uw CO₂-uitstoot blijft laag tijdens (langeafstands)wandel- en fietsvakanties: routes zijn er alom. Door in restaurants en winkels te kiezen voor regionaal geproduceerde producten, beperkt u de transportkilometers die voor veel voedselbereiding hoog ligt. In het Bergisches Land zijn die adressen verzameld onder de noemer Vielfalt lebt (www.vielfalt-lebt.de), een campagne waarmee sinds 2008 akkerbouw en veeteelt onder de loep worden genomen en op duurzaamheid getoetst en waarbij een grote biodiversiteit in de verbouwde en geteelde producten wordt gestimuleerd. Hieronder valt ook Vielfalt schmeckt, direct gekoppeld aan eten. Per regio vindt u activiteiten en tips van Slow Food Deutschland op www.slowfood.de.

In hotels kunt u het gebruik van water en het lozen van afvalstoffen (wasmiddelen) beperken door uw handdoeken op te hangen – de internationale code is inmiddels dat handdoeken op de grond betekent: vervangen; handdoeken aan het rek: deze worden nogmaals gebruikt.

Geld

De prijzen van verblijf en eten en drinken liggen in Sauerland lager dan in Nederland en België. De in deze gids vermelde prijzen golden in 2015/16.

Bij geldautomaten met het logo dat ook op uw pas staat, kunt u met uw pinpas geld opnemen. Uw bank(pin)pas kunt u in vrijwel alle winkels, hotels en restaurants gebruiken. Het gebruik van creditcards is inmiddels ook in Duitsland gemeengoed, maar nog niet overal geaccepteerd.

Fooien

Service is bij de rekening inbegrepen. Toch is het geven van fooien net als in Nederland en België gebruikelijk. In restaurants geeft men 5-10% van de rekening. Ook taxichauffeurs krijgen doorgaans een fooi van 5-10%, of een afronding naar boven van het totaalbedrag. Kofferdragers in een hotel krijgen meestal 1 euro per stuk bagage.

Kurtax

In kuurplaatsen (Heilbäder) wordt belasting geheven aan toeristen die overnachten. Die is plaatsafhankelijk en bedraagt circa € 0,70-€ 2 p.p.p.n. U krijgt in die plaatsen van uw gastadres een SauerlandCard (zie hieronder).

SauerlandCard

De toeristenorganisaties van Willingen, Winterberg, Schmallenberg, Olsberg, Hallenberg, Medebach en Brilon geven een gezamenlijke toeristenpas uit. Deze SauerlandCard geeft vrij gebruik van alle lijnbussen – ook skibussen – en regionale treinen in de kantons Hochsauerland en Soest. Daarnaast wordt korting gegeven bij toegang tot baden, musea, bergliften, pretparken en veel andere attracties in de recreatieve sfeer. U krijgt de kaart van uw gastadres.

MeineCardPlus

Noord-Hessen geeft een vergelijkbare pas uit, de MeineCardPlus, die te gebruiken is het het Waldecker Land en Kassel-Land. U reist daarmee gratis met bussen en met treinen van de NVV en u krijgt korting bij entrees tot uiteenlopende attracites en excursies. Op www.meinecardplus.nordhessen.de ziet u de deelnemende gastadressen.

Gezondheid

Duitsland beschikt over een uitstekende medische zorg en in de grote steden bevinden zich moderne ziekenhuizen.

Apotheken kunt u herkennen aan een groen kruis. Ze zijn meestal geopend ma. t/m vr. 9-18 uur en za. 9-13 uur; nacht- en zondagdiensten staan bij elke apotheek aangegeven.

Informatie

Sauerland-Tourismus e.V.

Johannes-Hummel-Weg 1

D-57392 Schmallenberg

tel. +49 (0)2974 20 21 90

www.sauerland.com

Naturarena Bergisches Land GmbH

Eichenhofstraße 31 (Haus Plietz)
D-51789 Lindlar
tel. +49 (0)2266 46 33 70
www.dasbergische.de

Siegerland-Wittgenstein Touristikverband e.V.

Koblenzer Straße 73
D-57072 Siegen
tel. +49 (0)271 333 10 20
www.siegerland-wittgenstein-tourismus.de

Touristik Service Waldeck-Ederbergland GmbH

tel. +49 (0)5631 95 43 59
www.waldecker-land.de

GrimmHeimat NordHessen Regionalmanagement Nordhessen GmbH

Ständeplatz 13
D-34117 Kassel
tel. +49 (0)561 59 86 19 10
www.grimmheimat.de

In Nederland

www.germany.travel/nl

Kinderen

Burchten en treinen

Ridderburchten en treinen boeien veel kinderen tussen 6 en 12 jaar. Zelfs slapen in een burcht kan voor elk budget, van de jeugdherberg in Altena tot de Burg Schnellenberg (Attendorn), Waldeck of de Sababurg. Bij Plettenberg-Herscheid rijden nog historische treinstellen.

Dierenparken

Er zijn diverse wildparken in Sauerland en de aangrenzende streken, met – van oorsprong – inheemse dieren.

De meeste zijn vrij toegankelijk, zoals bij Bilstein.

Grotten

Zowel volwassenen als kinderen worden geïmponeerd door het onderaardse. Waarschijnlijk wel zo leuk voor kinderen zijn de kleinschalige, minderbezochte grotten, zoals de Heinrichshöhle, de Dechenhöhle en de Bilsteinhöhle. Daar zijn nog resten van prehistorische dieren te zien ...

Pret- en klimparken

Eén pretpark van formaat bevindt zich in het gebied van deze gids: het PanoramaPark Sauerland Wildpark, bij Kirchhundem ( D 5), waar u ook binnen de parkgrenzen kunt logeren.

Kletterparken – gezekerd aan kabels en met touwparcoursen tussen bomen of palen zoeven – zijn er bij Attendorn, Arnsberg-Voßwinkel en Küstelberg.

Pret bieden ook de rodelbanen bij de skigebieden.

Goede gezinsbestemming

Een groot voordeel voor kinderen (en ouders) is dat Sauerland geen lange autorit van Nederland en België verwijderd ligt. Files zijn er een onbekend begrip. Voor kinderen geldt vaak een speciale korting, bijvoorbeeld in het openbaar vervoer, maar ook bij de toegang tot bezienswaardigheden (vrijwel altijd zijn daar gezinstarieven) en op overnachtingen in hotels. Kindvriendelijke verblijfadresjes zijn campings en logeren bij de boer.

Langs wandelpaden komt u groenwitte borden tegen met een kruis en een nummer, dat u in geval van nood kunt bellen. Geeft u in dat geval de combinatiecode van letters en cijfers door, die ook op het bord staan; dat zijn de coördinaten waarmee hulpverleners u snel kunnen traceren.

Wandelen

Met een beetje speurzin of een avontuurlijk parcours zijn wandelingen ook voor kinderen aantrekkelijk. Zoals bijvoorbeeld het Kyrillpfad bij Schanze (Schmallenberg), waar je via trappen over – door orkaankracht omgevallen – boomstammen heen klautert. Voor de iets oudere jeugd zijn er mogelijkheden voor geocaching (Brilon).

Veiligheid en noodgevallen

Er is erg weinig criminaliteit in Sauerland. U hoeft geen speciale voorzorgsmaatregelen te nemen; wees gewoon op uw hoede, zoals u dat in eigen land ook zou zijn. Laat geen waardevolle spullen in het zicht in uw auto liggen.

Belangrijke telefoonnummers

Landelijk alarmnummer: tel. 112
ANWB Alarmcentrale: tel. +31 70 314 14 14, vanuit Nederland tel. 088 269 28 88; het Duitse ANWB-steunpunt is in München, tel. +49 (0) 89 50 07 26 92.
Blokkeren creditcard en pinpas: te vinden op uw creditcard of pasje (voor vertrek noteren – bewaren op een andere plek dan uw passen – en meenemen).
Pech onderweg: in Duitsland tel. 01802 22 22 22; de Straßenwacht van de ADAC helpt ook ANWB-leden die zijn aangesloten bij de Wegenwacht Europa Service.
Consulaat en ambassade
Consulaat-Generaal van Nederland: Kennedydamm 24 (Sky Office, 7e verdieping), 40476 Düsseldorf, tel. +49 211 179 30 10, http://dusseldorf.nlconsulaat.org. Telefonisch 24 uur per dag, 7 dagen per week bereikbaar.
Ambassade van Duitsland: www.niederlande.diplo.de

Fietsen

Speciaal voor gezinsuitjes is het Radringnetwerk uitgezet, gemarkeerd met een rode vleermuis met fietser. Het traject, grofweg tussen Finnentrop, Eslohe en Schmallenberg, volgt deels een voormalig spoortracé.

Klimaat

Het klimaat van Sauerland is sterk afhankelijk van de hoogteligging. Aan de westkant is het in grote lijnen hetzelfde als in het binnenland van Nederland en België. De hoge delen kunnen zich beroemen op sneeuwval in de winter, meer dan bij ons. De afgelopen jaren was de sneeuwval sterk wisselend en kwam deze doorgaans laat in het seizoen pas echt op gang.

In de oostelijke regionen is gemiddeld het regencijfer lager: de lucht heeft aan de westkant moeten stijgen en heeft inmiddels de meeste neerslag verloren.

Zie voor de actuele weerssituatie www.wetter-sauerland.de, www.hessenschau.de (Hessen), of de algemene weerstations op www.wetteronline.de of www.wetter.de. Veel toeristenwebsites vermelden de actuele weerssituatie; vaak hebben ze een link naar een webcam.

Reisperiode

Als reisperiode komt het hele jaar in aanmerking. Bloesem in de boomgaarden, vooral op de lagergelegen hellingen rond de stuwmeren en bij uitstek in het Bergisches Land, geeft een heerlijk voorjaarsgevoel. In de zomer vinden de meeste stads- en dorpsfeesten plaats. Het najaar is in het hele in deze gids beschreven gebied aantrekkelijk vanwege de herfstkleuren. Voor Winterberg en Willingen is de winter topseizoen, hoewel de sneeuwzekerheid niet 100% is. Wandelen kunt u dan altijd wel, hetzij met sneeuwschoenen dan wel met gewone wandelschoenen. Er zijn veel mooie kerstmarkten. De aantrekkingskracht van Sauerland in de winter ziet u ook op http://winter.sauerland.com.

De wellnessvoorzieningen zijn het hele jaar aangenaam en juist de vele aardige hotelletjes met goede bedden en lekker eten vormen al een reisbestemming op zich voor een paar ontspannen dagen. In Kassel is ook op regenachtige of gure dagen ruim voldoende vertier binnen te vinden.

Openingstijden

Van mei t/m oktober is het toeristenseizoen; daarbuiten gelden voor veel bezienswaardigheden en attracties beperkte openingstijden.

Winkels: alleen in de toeristische plaatsen zullen enkele winkels in het hoogseizoen op zondag geopend zijn, evenals een enkele supermarkt in de grote plaatsen, maar rekent u daar niet op.

In Kassel zijn de winkels in het centrum van maandag t/m zaterdag open van 9.30-20 uur. In Bad Wilhelmshöhe openen de winkels naast de reguliere tijden de 1e zondag van de maand van 13-17 uur.

Musea: vaak een vaste sluitingsdag op maandag. Verder zijn ze doorgaans alleen op nieuwjaarsdag en met kerst gesloten; voor de overige feestdagen gelden meestal de zondagstijden.

Reizen met een handicap

De regio Schmallenberger Sauerland vermeldt rolstoeltoegankelijke adressen op de website: www.schmallenberger-sauerland.de. Vakantiewoningen – in een groot deel van Europa – kunt u filteren op geschiktheid voor mensen met een lichamelijke beperking op www.traum-ferienwohnungen.de.

Sport en activiteiten

Fietsen / mountainbiken

Sauerland biedt veel fietsmogelijkheden. Gemarkeerde langeafstandsroutes zijn onder andere de Diemelradweg (110 km), van de bron in de Willinger Uplands tot de monding in de Weser bij Bad Karlshafen. De Ruhr als leidraad heeft de RuhrtalRadweg (230 km) van Winterberg tot de monding in de Rijn bij Duisburg. De Lenneroute (140 km) gaat min of meer langs de Lenne, van de Kahler Asten tot de monding in de Ruhr bij Hagen. Ook met een gewone stadsfiets nog te doen is de MöhnetalRadweg ( 2  blz. 54; 65-75 km) mits u die stroomafwaarts volgt van Brilon tot Neheim-Hüsten. Op veel plaatsen zijn ook elektrische fietsen te huur. Afhankelijk van de modus waarop u de fiets instelt, kunt u dan 40-70 km uit de voeten. Langs geijkte fietsroutes is de horeca ingesteld op stroombehoeftige gasten.

Bike Arena Sauerland heeft speciaal voor moutainbikes en voor racefietsen een netwerk met tientallen routes uitgezet in verschillende zwaartecategorieën. Aangesloten zijn onder andere de plaatsen Winterberg, Schmallenberg, Lennestadt, Hallenberg, Medebach, Brilon, Olsberg, Willingen, Eslohe en Sundern. Op www.bike-arena.de vindt u de routes, maar ook overnachtingstips – er zijn veel fietsvriendelijke adressen – en verhuuradressen. Op de website van Sauerland-Tourismus zijn routedetails te vinden, met gps-gegevens. Duitse automobilisten houden doorgaans erg goed rekening met fietsers op de weg.

Golfen

Golfterreinen zijn er zowel in het Bergisches Land, in Sauerland als in Noord-Hessen. Beginners kunnen onder andere terecht in Attendorn-Niederhelden (met een uitstekend logeeradres, zie blz. 75), Brilon en Schmallenberg-Winkhausen. Goede bestemmingen in het Waldecker Land zijn Bad Arolsen, Waldeck en Bad Wildungen. In Kassel vindt u de Golfclub Kassel-Wilhelmshöhe; Zierenberg heeft het Gut Escheberg, richting Hann. Münden is Gut Wissmannshof en richting Fritzlar GolfPark Gudensberg.

Paardrijden

Ruitertochten zijn mogelijk met eigen paard of met huurpaarden. Informeer bij de regionale toeristenbureaus.

Wandelen

Naast langeafstandsroutes als de Sauerland-Höhenflug (254 km) tussen Arnsberg en Korbach en de Rothaarsteig (154 km) van Brilon naar Dillenburg, is er een zeer groot wandelnetwerk voor kortere uitstapjes, van een of enkele uren tot meerdere dagen. Natuurlijk kunt u ook een deeltraject van een langere route lopen; aanrader als deel van de Urwaldsteig is de Knorreichenstieg (11 blz. 100). Bij Kassel voeren de Kassel-Steig (157 km) en de GrimmSteig (15 blz. 116).

De Sauerländer Gebirgsverein (SGV) onderhoudt meer dan 32.000 km aan wandelpad. De markeringen worden gecontroleerd, schuilhutten worden beheerd en men organiseert wandelingen met gids. Op www.sgv.de is een uitgebreid scala aan wandelkaarten en literatuur tegen vergoeding te bestellen. Tips vindt u op de website van de regionale toeristenbureau's en op de wandelportalen www.sauerland-wanderdoerfer.de, www.wanderkompass.de en www.ich-geh-wandern.de.

Watersport

Hoewel de stuwmeren zijn aangelegd om stroom op te wekken en in drinkwater te voorzien, hebben ze een belangrijke recreatieve functie. Dat zijn vooral de Aggersee, Biggesee, Sorpesee, Möhnesee, Hennesee, Diemelsee, Edersee en Twistesee. Zwemmen mag lang niet overal vanwege gevaarlijke onderstroming. Er zijn verhuurmogelijkheden voor tal van – ongemotoriseerde – boten. De waterstand kan evenwel erg wisselen. Heel opvallend is dat bij de Edersee: een flinkgevuld meer in het voorjaar, maar deels droog in de herfst.

Wintersport

De grote skigebieden – Neuastenberg, Willingen, Altastenberg, Winterberg, Züschen, Sahnehang, Bödefeld en Ruhrquelle – hebben samen 97 afdalingen met een totale lengte van 62 km. Daarvan is circa 30 km gemakkelijk, 27 km gemiddeld en 6 km zwaar. Met de Wintersport-Arena Card /kunt u gebruik maken van alle voorzieningen in de grote skigebieden, waaronder toegang tot 75 skiliften (13 stoeltjesliften en 1 gondel). Voor een pas voor drie dagen betaalt u € 70 (kinderen € 52), zes dagen € 110 (kinderen € 79); www.wintersport-arena.de. Zie ook  1  blz. 34.

Telefoon en internet

Internetverbinding is in hotels nagenoeg standaard. Geografische belemmeringen kunnen ervoor zorgen dat u tijdens wandel- en fietstochten soms – even – geen bereik hebt.