Welkom

Benvenuti
Ter oriëntatie
Kennismaking, Sicilië in cijfers
Geschiedenis, heden, toekomst
Overnachten
Eten en drinken
Praktische informatie

Onderweg op Sicilië

Palermo en de noordkust
Palermo, Mondello, Monreale, Bagheria, Cefalù
Santo Stefano di Camastra, Le Madonie, Tíndari
Parco Regionale dei Nebrodi, Milazzo

Het westen
De tempel van Segesta, Lo Zingaro, Érice, Trapani
de zoutpannen tussen Trapani en Marsala, Mozia
Marsala, Marinella di Selinunte, Gibellina

Het centrum en de zuidkust
Sciacca, Eraclea Minoa, Agrigento, Caltanissetta
Enna, Piazza Armerina, Morgantina, Caltagirone
Ragusa, Donnafugata, Modica

Het oosten en de Etna
Noto, Riserva Natur`ale di Vendicari, Villa Romana del Tellaro
de kloven van de Monti Iblei, Siracusa, Catania
La Riviera dei Ciclopi, rond de Etna, Taormina
Giardini Naxos, Gole dell’Alcántara, Messina

De 15 hoogtepunten

 1  De wederopstanding van Palermo – de wijk La Kalsa
Gerestaureerde palazzi zijn nu centra van kunst en cultuur.

 2  Houten zwaardvechters – Teatro dei Pupi
In dit theater hoeft u geen Italiaans te kunnen verstaan.

 3  Stripverhaal uit de middeleeuwen – de mozaïeken van Monreale
Magnifieke mozaïeken sieren de wanden van de domkerk.

 4  De kinderen van Aeolus – de Liparische Eilanden
Zeven vulkanische eilanden, die niet meer van elkaar hadden kunnen verschillen, rijzen op uit het blauw van de Tyrreense Zee.

 5  Tussen hemel en zee – het beschermde natuurgebied Lo Zingaro
Tussen Scopello en S. Vito lo Capo voeren gemarkeerde paden met magnifieke uitzichten naar schilderachtige baaien met strandjes.

 6  Godennectar – de marsala van Cantine Florio
Ontdek de geheimen van een goede marsala.

 7 Imposante resten van tempels – de opgravingen van Selinunte
Kilometerslange zandstranden, een kleine vakantieplaats en een opgravingsterrein – Marinella di Selinunte.

 8  Schatkamer uit de oudheid – de Griekse tempels van Agrigento
Een wandeling even na zonsondergang, als de tempels door schijnwerpers in een warm licht zijn gehuld, is een onvergetelijke ervaring.

 9  Geschiedenis van de emigratie – het Treno Museo in Villarosa
Vanuit station Villarosa emigreerden vele duizenden Sicilianen.

10Laat-Romeinse wereld – de Villa Casale
Het genotzuchtige leven van de Romeinse aristocratie.

11Overdadige barok – de oude stad Ragusa Ibla
In 1693 beefde de aarde in Ragusa Ibla. Enkele jaren later verrezen uit de puinhopen rijkversierde kerken en paleizen.

12Gedrenkt in geschiedenis – het oude centrum van Syracuse
Op Ortygia maakt u kennis met de charme van deze stad.

13De buik van Catania – La Pescheria
Tussen superverse vis, halve runderen, gedroogde tomaten en heerlijke kazen kunt u terecht in tientallen eetstalletjes.

14De poort naar de hel – de Etna
De actiefste vulkaan van Europa.

15Venster op de Etna – het Teatro Greco van Taormina
Griekse tragedies en filmfestivals.

Toeristische woordenlijst
Culinaire woordenlijst
Colofon
Paklijst
Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Benvenuti – Welkom

De markten van Sicilië zijn een feest voor de zintuigen. Een van de mooiste is de vismarkt van Catania: in blauwe plastic vaten zwemmen sardines, ansjovissen en makrelen, terwijl op een marmeren tafel een halve zwaardvis naar adem lijkt te happen of een tonijn in dikke plakken wordt gesneden. Bij geïmproviseerde kraampjes worden al deze heerlijkheden op eenvoudige, maar smakelijke wijze bereid. En het aardige is dat u er geen Italiaans voor hoeft te kunnen spreken – een knikje, een handgebaar, men begrijpt u wel.

Ter oriëntatie

Overzicht

Sicilië, dat omspoeld wordt door de Tyrreense en de Ionische Zee, vormt geografisch gezien de poort tussen Europa en Afrika. Het eiland bestaat voor meer dan de helft uit heuvelland, voor bijna een kwart uit bergen, en verder uit laagvlakten. Wie met het vliegtuig op Sicilië aankomt, landt in Palermo ( D 2/3), Catania ( K 5), Trapani ( B 3) of Comiso ( J 7). Veerboten van het vasteland leggen aan in Messina ( M 2). Dankzij een dicht netwerk van (trage) bussen en treinen is bijna elk dorp met het openbaar vervoer bereikbaar, maar wie er tegen opziet regelmatig uren te moeten wachten, kan niet zonder een auto. De snelweg loopt tot aan de zuidkust rond het eiland. Vanuit Catania is er een verbinding dwars door het binnenland naar Palermo. Sicilië is een ideale bestemming voor zowel cultuurliefhebbers als wandelaars en zonaanbidders. Wie een vaste standplaats met een goede toeristische infrastructuur zoekt als uitgangspunt voor uitstapjes, kan het best terecht in een van de volgende plaatsen: Cefalù (voor West-Sicilië), Taormina/Giardini Naxos (voor het oosten en noorden) of Siracusa (voor het oosten en zuidwesten).

Het oosten

De oostkust is al sinds de 19e eeuw de populairste bestemming van Sicilië. Catania, dat vlak bij de actieve vulkaan de Etna ligt, behoort tot de levendigste steden van het eiland; de vismarkt is iets heel bijzonders. Vanaf het antieke theater in Taormina ( L 3), de meest toeristische plaats van Sicilië, hebt u een adembenemend uitzicht op de rokende Etna. Siracusa ( L 6 – het Syracuse uit de oudheid) is ook interessant voor wie niet veel van de klassieke oudheid weet. Ook de barokke steden Noto, Modica en Ragusa, met hun steile trappen, palazzi met speels versierde gevels en prachtige kerken, zijn een bezoek waard. Natuurliefhebbers kunnen terecht in het vogelparadijs Vendicari en de bizarre kloven van de Cava Grande en de Cava d’Ispica.

Een must voor elke bezoeker aan Sicilië is een uitstapje naar de Etna ( K 4), de hoogste actieve vulkaan van Europa. Van januari tot half april ligt op de hellingen voldoende sneeuw om te skiën.

De zuidkust en het binnenland

Agrigento ( E 6) heeft zijn roem te danken aan de unieke Griekse tempels, die tot de best bewaard gebleven bouwwerken uit de Griekse wereld behoren. Het binnenland van Sicilië wordt gekenmerkt door golvende akkers, oude boeren en bergdorpen en authentieke stadjes als Caltagirone. De grootste bezienswaardigheid van dit gebied is de Romeinse Villa Casale ( H 5), waar prachtige mozaïeken bewaard zijn gebleven. Liefhebbers van zwemmen en zonnebaden kunnen terecht aan de dunbevolkte zuidkust, waar spectaculaire, rotsachtige baaien worden afgewisseld door zandstranden.

Palermo en Monreale

Palermo is Sicilië in zakformaat: fascinerend en tegelijkertijd verwarrend. Laat u niet afschrikken door de verwaarloosde gevels en het chaotische verkeer. Rood oplichtende koepels, met mozaïeken verfraaide kerken, met stucwerk versierde oratoria en in overdadige barokstijl opgetrokken palazzi getuigen van een eeuwenoude geschiedenis. Daartussen liggen kleurige, oosters aandoende markten. Vlak bij de stad staat de domkerk van Monreale, waar op middeleeuwse mozaïeken tientallen taferelen uit de Bijbel zijn uitgebeeld.

Het westen

Wijngaarden vol marsaladruiven, zilver glanzende olijfgaarden en golvende graanakkers bepalen het landschap van het heuvelachtige zuidwesten, dat sterk afhankelijk is van de landbouw en waar slechts weinig toeristen komen. Op eenzame kalksteenrotsen liggen schilderachtige bergdorpen, zoals het middeleeuwse Erice ( B 3), dat bekendstaat om zijn amandelgebak. Aan de kust tussen Trapani en Castelvetrano liggen glinsterende zoutpannen. In deze omgeving vindt u ook twee magnifieke overblijfselen uit de klassieke oudheid: de prachtig gelegen tempel van Segesta – een van de best bewaard gebleven Griekse tempels ter wereld – en het opgravingsterrein van Selinunte. In Lo Zingaro ( B/C 3), het oudste beschermde natuurgebied van Sicilië, kunt u genieten van schitterende baaien met kristalhelder water.

De noordkust

De noordkust is een populaire vakantiebestemming voor Sicilianen en Italianen van het vasteland. Vooral tussen Cefalù ( G 3) en Capo d’Orlando liggen tal van kleine baaien met aantrekkelijke kiezel- of zandstranden. Het lagunelandschap bij Tíndari is heel bijzonder. Ook het schilderachtige Cefalù en het stadje Santo Stefano di Camastra, dat in heel Italië bekendstaat om zijn keramiek, mag u niet missen. Vergeet ook niet een bezoek te brengen aan het achterland; in de twee beschermde natuurgebieden Parco delle Madonie en Parco dei Nebrodi strekken zich bijzonder afwisselende bossen uit. Vanuit Milazzo of Messina, de toegangspoort tot Sicilië, kunt u een boot nemen naar de Liparische Eilanden.

Kennismaking, Sicilië in cijfers

Een apart eiland

De regio Sicilië, met Palermo als hoofdstad, was tot voor kort opgedeeld in de 9 provincies Palermo, Messina, Catania, Siracusa, Ragusa, Enna, Caltanissetta, Agrigento en Trapani. In 2014 zijn deze opgeheven en sindsdien heeft Sicilië 9 bestuursorganen waarvan de leden indirect worden gekozen. Net als 4 andere Italiaanse regio’s heeft Sicilië sinds de Tweede Wereldoorlog een aparte status (statuto speciale) binnen Italië, wat inhoudt dat het eiland een hoge mate van culturele, politieke en economische autonomie heeft. Als enige Italiaanse regio komt 100% van de op Sicilië geheven belasting ten goede aan de regio zelf. Sicilië heeft een eigen regionaal parlement. Bij de regionale verkiezingen in oktober 2012 werd de kandidaat van het middenlinkse blok PD/UDC, Rosario Crocetta, met 30,4% van de stemmen tot president gekozen. Opvallende winst werd overigens geboekt door de nieuwe partij van de cabaretier Beppe Grillo, die met 18,1% de grootste partij in het parlement werd.

De hoeksteen van de Siciliaanse maatschappij – la famiglia

De familie is nog net als vroeger de hoeksteen van de Siciliaanse maatschappij. Ze vormt een zeer uitgebreid sociaal netwerk, waar ook neven en nichten tot in de vijfde graad deel van uitmaken. Waar bijstand door de overheid tekortschiet, kan men altijd terugvallen op de familie. En bijna iedereen kent ergens in de familie wel een arts bij wie men voor een belangrijk onderzoek niet maandenlang hoeft te wachten. Dikwijls springt een van de vele ’tantes’ in bij de kinderopvang, of kan een verre verwant zorgen voor een baantje. Het cliché van de mammone (’moederskindjes’), mannen die tot hun huwelijk bij mamma wonen, is niet uit de lucht gegrepen. Daar moet overigens bij worden gezegd dat ook financiële motieven, zoals hoge huren, dikwijls een rol spelen.

Strijd tegen de maffia addio pizzo

Addio pizzo, weg met protectiegeld, luidt het motto van een initiatief in Palermo, dat zakenlieden aanmoedigt geen protectiegeld meer te betalen. Op hun website staat een regelmatig bijgewerkte lijst van ondernemers, waaronder ook eigenaars van cafés, restaurants en hotels, die geen protectiegeld betalen en daar openlijk voor uitkomen (in Palermo staat de teller op 870, www.addiopizzo.org). Zoals uit een door de justitie van Palermo in beslag genomen ’kasboek’ blijkt, gaat het om aanzienlijke bedragen. Nog steeds betaalt ongeveer 85% van alle winkeliers per kwartaal € 500 tot € 5000 pizzo aan de ’incassodienst’ van de maffia, wat de Cosa Nostra elk jaar alleen al op Sicilië circa zeven miljard euro oplevert. De strategie van addio pizzo lijkt echter zijn vruchten af te werpen. Ook in Catania hebben zich al 125 ondernemers bij het initiatief aangesloten (www.addiopizzocatania.org). Voor Palermo kunt u een kaart downloaden waarop de addio pizzo-bedrijven staan aangegeven.

Settimana Santa

De paasprocessies tijdens de Settimana Santa (’heilige week’) vormen het hoogtepunt van het kerkelijk jaar. Ze zijn al eeuwenlang een mengeling van religieuze vroomheid en wereldse feestvreugde. De optochten in het binnenland en het westen van Sicilië zijn in heel Italië befaamd. In Caltanissetta dragen op Witte Donderdag de traditionele broederschappen en leden van specifieke beroepsgroepen onder de klanken van blaasmuziek zestien monumentale beeldengroepen (vare) door de dichte menigte: de bakkers dragen het tafereel van het avondmaal, de ambtenaren de beeldengroep die het verraad van Judas uitbeeldt, terwijl de slagers verantwoordelijk zijn voor de calvarieberg. In Trapani hebben de dragers (massari) van de voormalige gilden de zwaarste taak: van de middag van Goede Vrijdag tot vroeg in de morgen op zaterdag dragen ze de soms meer dan een ton wegende mysteriegroepen door met bloemen versierde straten. Een beklemmende stilte heerst in Enna bij het verschijnen van het in een verlichte glazen sarcofaag rustende lijk van Christus en de in het zwart geklede Maria, van wie het hart met een dolk doorboord is. In Marsala spelen de als Joden of Romeinen verklede inwoners zelf de kruiswegscènes na. De paasweek in de Albaanse enclave Piana degli Albanesi speelt zich geheel in lijn met de Grieks-Byzantijnse tradities af. Na de Byzantijnse kerkdienst trekken de vrouwen in kostbare oude klederdracht door de stad.

Illegale immigranten

Elk jaar proberen duizenden Noord-Afrikanen in meestal niet zeewaardige en propvolle vissersbootjes de Middellandse Zee over te steken. Sicilië en vooral het kleine, nabijgelegen eilandje Lampedusa zijn in de afgelopen jaren het symbool geworden voor het falen van de Europese aanpak van het vluchtelingen- en asielzoekersprobleem. Vluchtelingen die het gelukt is Sicilië te bereiken, proberen vaak in de landbouw of als hulp in de huishouding werk te vinden, hoewel de meesten rechtstreeks naar Rome of Noord-Italië doorreizen. Vooral in arbeidsintensieve sectoren als landbouw, mijnbouw, visserij en horeca werken veel immigranten. Daarnaast werken er velen in de verpleging en de huishouding. De grootste concentraties immigranten – vooral Tunesiërs en Marokkanen – werken in de steden Palermo, Catania en Messina, evenals in de haven van Mazara del Vallo en in de kassen in de omgeving van Ragusa. Het zijn goedkope arbeidskrachten omdat ze genoegen nemen met een veel lager loon dan in Italië gebruikelijk is.

Afwisselende natuur

Bij Sicilië denkt men niet zo gauw aan bergen en dichte wouden, maar toch bestaat het eiland voor bijna 80% uit bergen of heuvelland en strekken zich in de Nebrodi en Le Madonie grote bossen uit. Behalve tal van plaatselijk beschermde natuurgebieden heeft Sicilië met de Etna, de Madoni en de Nebrodi ook drie regionale parken, die zich ontwikkeld hebben tot een geliefde bestemming voor wandelaars en natuurliefhebbers. Ook al zijn de wandelroutes niet zo perfect gemarkeerd als in de Alpen, de natuur is magnifiek, de uitzichten zijn vaak onvergetelijk en de flora en fauna bijzonder divers. Wie vanaf Catania een tocht omhoog maakt naar de hoofdkrater van de Etna – in vogelvlucht een afstand van 26 km – doorloopt tal van klimaat- en vegetatiezones: van subtropische vegetatie tot een alpiene zone boven de boomgrens.

Albanese enclaves

In het achterland van Palermo wordt niet alleen Siciliaans of Italiaans gesproken, maar ook een archaïsche vorm van het Albanees. De Albanese gemeenschap op Sicilië gaat terug tot de 15e eeuw, toen Griekse christenen in Albanië op de vlucht sloegen voor de binnendringende Turken. Deze groep vestigde zich op Sicilië. Het middelpunt van hun gemeenschap is het in 1488 gestichte Piana degli Albanesi, de zetel van een van de twee bisschoppen die aan het hoofd staan van de 61.000 Byzantijns-katholieken. Zelfs vijf eeuwen nadat deze bevolkinggroep zich op Sicilië vestigde, wordt er nog steeds Arbresh, het Albanees van hun voorouders, gesproken. Zelfs de straatnaambordjes zijn hier tweetalig. En in dorpskerken worden kerkdiensten volgens de voorschriften van de Byzantijnse ritus opgedragen in het Grieks en het Albanees.

Feiten en cijfers

Ligging/grootte: met 25.662 km² (inclusief de voor de kust gelegen eilanden) is Sicilië het grootste eiland in de Middellandse Zee en de grootste van de 20 Italiaanse bestuurlijke regio’s. De zeestraat van Messina is slechts 3,3 km breed en Trapani in het westen ligt maar 140 km van Cap Bon in Tunesië.

Bevolking: er wonen ongeveer 5 miljoen mensen op Sicilië, voornamelijk aan de kust en in de grote steden, zoals de hoofdstad Palermo (655.000 inw.) en Catania (290.000 inw.). De bevolkingsdichtheid bedraagt 195 inwoners per km². Het binnenland raakt door emigratie steeds verder ontvolkt.

Religie: bijna alle Sicilianen zijn katholiek. De Albanese enclaves in het achterland van Palermo worden bediend door een diocees van de oosters-orthodoxe kerk. De islam is vooral vertegenwoordigd in de grote steden Palermo en Catania, evenals aan de zuidwestkust.

Economie: net als vroeger is de sterk op de export gerichte land- en tuinbouw van groot belang; met name de in vroege groenten gespecialiseerde kastuinbouw in het zuidoosten levert het eiland veel geld op. Ongeveer 85% van de Italiaanse citroenen en meer dan 50% van de sinaasappels en mandarijnen zijn afkomstig van geïrrigeerde boomgaarden aan de kust. In het binnenland van Sicilië wordt vooral graan verbouwd. De visserij, met name op zwaardvis, tonijn, ansjovis en schaaldieren, is goed voor meer dan 20% van de totale visvangst van Italië. Met uitzondering van de petrochemische industrie rond Catania, Siracusa, Gela en Ragusa is er weinig industrie op Sicilië. Door het uitgedijde, maar niet erg efficiënte ambtenarenapparaat is de overheid de grootste werkgever. Op Sicilië is er één ambtenaar op elke 239 inwoners (ter vergelijking: in de regio Lombardije is dat één op 2500 inwoners). Met 21% heeft Sicilië het hoogste werkloosheidscijfer van Italië; de werkloosheid onder jongeren staat zelfs op 54%.

Kledingvoorschriften

Ook al is in de warme zomermaanden de verleiding groot om luchtige, praktische vrijetijdskleding te dragen, wees u ervan bewust dat daar vooral in steden vaak afkeurend op wordt gereageerd. In Italië wordt over het algemeen grote waarde gehecht aan een verzorgd uiterlijk en nette kleding. De kledingvoorschriften zijn op Sicilië weliswaar wat soepeler dan in Noord-Italiaanse steden als Milaan, maar dat neemt niet weg dat zowel mannen als vrouwen van alle leeftijden veel aandacht besteden aan hun uiterlijk.

Bij de bezichtiging van kerken en kloosters wordt passende kleding verwacht. Naakstranden zijn er niet; topless is weliswaar wettelijk toegestaan, maar is alleen gebruikelijk in badplaatsen met een internationaal publiek.

Geschiedenis, heden, toekomst

Kooplieden en veroveraars

Door zijn centrale ligging in de Middellandse Zee was Sicilië van de oudheid tot de ontdekking van Amerika een trefpunt van zeevaarders en handelsvolken. Nadat de Feniciërs in het westen de eerste handelsnederzetting hebben gesticht, vestigt zich vanaf de 8e eeuw v.Chr. een toenemend aantal Grieken op het eiland. Al spoedig komt het tot vijandelijkheden. Na de Slag bij Himera (480 v.Chr.) bouwen de Grieken, die enorme rijkdommen hebben buitgemaakt op de Feniciërs, in Syracuse en Agrigente prachtige tempels en theaters. In 409 v.Chr. slaan de Feniciërs terug; met uitzondering van Syracuse verwoesten ze bijna alle Griekse nederzettingen op Sicilië. Al spoedig daarna tonen ook de Romeinen belangstelling voor het eiland. Na de twee Punische Oorlogen wordt Sicilië een Romeinse provincie met een streng bestuur. Bijna alle Griekse steden worden belastingplichtig en moeten minstens een tiende van hun oogst, meestal in de vorm van graan, aan Rome afdragen. Sicilië wordt de graanschuur van Rome.

Arabieren, Normandische ridders en Duitse keizers

Na een korte bloeiperiode onder de Arabieren schenkt de paus Sicilië aan het eind van de 11e eeuw als leengoed aan de Normandiërs. Binnen enkele jaren veroveren zij het door de Arabieren bezette eiland. De Normandische koningen belonen trouwe volgelingen door hun land in leen te geven – het begin van een op feodale leest geschoeide economie. Na de dood van de laatste Normandische heerser komt de macht in handen van het huis Hohenstaufen. Onder Frederik II, bijgenaamd stupor mundi (’hij die de wereld versteld doet staan’) ontstaat een sterk gecentraliseerde staat. Het in de Constitutie van Melfi vastgelegde bestuurs-, ambtenaren-, straf-, proces- en leenrecht blijft tot 1819 vrijwel ongewijzigd van kracht. Het hof van Palermo wordt een ontmoetingsplaats van oosterse en westerse kunstenaars en geleerden, en in de dichtersschool van Palermo wordt de basis gelegd voor de Italiaanse literatuur.

De Anjous en de Spaanse onderkoningen

Na de dood van de laatste Hohenstaufenkoning komt Sicilië in handen van de Franse Anjous. De onvrede over de hoge belastingen en de sluimerende conflicten tussen de Franse en Normandische adel komen in 1282 tot uitbarsting in de zogenaamde ’Siciliaanse Vespers’. Een aantal Siciliaanse aristocraten roept de hulp in van Peter van Aragon, die zich tot koning van Sicilië laat uitroepen. Vanaf 1415 wordt het eiland geregeerd door Spaanse onderkoningen; na de vereniging van Aragon en Castilië is het eiland weinig meer dan een satellietstaat van het reusachtige Spaanse wereldrijk. Vooral de adellijke grootgrondbezitters profiteren van de heerschappij van de onderkoningen.

Aansluiting bij Italië

Na de eenwording van Italië, die in gang is gezet door Garibaldi, hoopt Sicilië op een beperkte autonomie binnen een federaal staatsstelsel. Het beleid van minister-president Cavour begunstigt echter vooral de Noord-Italiaanse industrie en is sterk in het nadeel van het van export afhankelijke Sicilië. De kloof tussen Noord- en Zuid-Italië wordt voortdurend dieper, terwijl het vertrouwen in de staat afneemt. Nog voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog emigreren bijna 1,5 miljoen Sicilianen naar de VS, Zuid-Amerika en Australië.

Na de Tweede Wereldoorlog krijgt Sicilië de status van autonome regio. Om de economische kloof tussen Noord- en Zuid-Italië te dichten en de infrastructuur, landhervorming en industrialisering te stimuleren wordt de Cassa per il Mezzogiorno, het ontwikkelingsfonds voor het zuiden, ingesteld. Er wordt een dicht wegennet op Sicilië aangelegd en veel dorpen worden voor het eerst aangesloten op stromend water en elektriciteit. Na de ontdekking van aardolie (1953) ontstaan in Augusta, Gela en Milazzo industriegebieden met zware industrie en petrochemie. Deze grote, kapitaalintensieve complexen scheppen echter slechts enkele arbeidsplaatsen – voornamelijk voor hooggekwalificeerd personeel. Tot in de jaren 70 zijn door werkloosheid en armoede circa een miljoen Sicilianen genoodzaakt naar Noord-Italië of naar het buitenland te emigreren. Een symbool voor de aansluiting bij Italië is de fel omstreden hangbrug over de Straat van Messina.

In de greep van de maffia

Het grootste probleem van Sicilië is nog steeds de maffia en zijn verstrengeling met de regionale en landelijke economie en politiek. Als in 1992 de twee symbolen van de antimaffiabeweging, de rechters Giovanni Falcone en Paolo Borsellino, worden vermoord, klinken er voor het eerst aanhoudende protesten uit de bevolking op. Het blijft echter een feit dat de maffiabazen nog net als vroeger de economie van het eiland controleren en veel politici de staat als een zelfbedieningswinkel voor eigen gebruik beschouwen. Daar hebben ook de spectaculaire arrestaties van de afgelopen jaren weinig aan veranderd. Maar er begint zich een verandering af te tekenen, zoals blijkt uit de toenemende steun aan de addio pizzo-beweging (zie blz. 10).

Overnachten

De accommodatie op Sicilië varieert van eenvoudige kamers tot uiterst luxueuze onderkomens. Vooral in de grote steden en aan de kust is de keus groot. In het binnenland is vooral accommodatie te vinden in met veel zorg gerestaureerde villa’s, boerderijen en landhuizen (agriturismi).

In een eenvoudig pension (pensione) kunt u voor € 50-70 een tweepersoonskamer vinden. Een eenpersoonskamer kost meestal 70-80% van een tweepersoonskamer. De prijzen zijn afhankelijk van het seizoen. Vooral in juli en augustus liggen ze aanzienlijk hoger en is half- of volpension doorgaans verplicht. Bovendien is het voor deze maanden aan te raden ruim van tevoren te reserveren. In enkele steden, bijvoorbeeld in Palermo en Catania, wordt toeristenbelasting geheven. Afhankelijk van de hotelcategorie kan deze variëren van € 0,50 tot € 5 per persoon.

Hotels

Hotels worden door de Italiaanse toeristenbureaus ingedeeld in vijf categorieën: van bijzonder eenvoudig (één ster) tot uiterst luxueus (vijf sterren). Deze classificatie zegt echter lang niet alles. Zo kunnen driesterrengelegenheden uitblinken vanwege hun aantrekkelijke inrichting, hoge hygiënische standaard en goede sfeer, terwijl de kamers geen televisie hebben. Bij luxueuze hotels bent u meestal goedkoper uit als u via een reisbureau een geheel verzorgde vakantie boekt. Hotels zijn wettelijk verplicht de prijs in de kamers kenbaar te maken. Via tal van websites kunt u zelf op zoek gaan naar een hotel op Sicilië, bijvoorbeeld www.booking.com, www.hotelopia.nl/italie/sicilie en www.sicily-hotels.com. Voor onfhankelijk commentaar op hotels kunt u onder meer terecht op www.tripadvisor.nl en www.booking.com.

Bed & breakfasts

Een alternatief voor de traditionele hotels en pensions zijn de dikwijls met zorg ingerichte kamers bij particulieren. Dankzij gunstige belastingvoorwaarden komen er steeds meer van deze onderkomens, die vaak bijzonder sfeervol zijn. De prijs is vrijwel altijd inclusief ontbijt. Informatie is verkrijgbaar bij de plaatselijke bureaus voor toeristeninformatie of op www.bed-and-breakfast-sicilia.it (zeer uitgebreid), www.bbsicilia.com, www.arebbasicilia.it en www.orangejuice.it.

Vakantiehuizen en woningen van particulieren

Wie voor juli of augustus een vakantiehuis zoekt, moet ruim van tevoren boeken. Een veel grotere – en aanzienlijk goedkopere – keus hebt u buiten het hoogseizoen. Niet alle vakantiehuizen beschikken over verwarming, wat in de wintermaanden, vooral in hoger gelegen gebieden, erg onaangenaam kan zijn. Informatie vindt u onder andere op www.vakantiehuizen.nl/italie/sicilie.

Een authentiek onderkomen, sfeer en gastvrijheid beloven websites die bemiddelen in woningen en appartementen die van particulier aan particulier worden verhuurd. Zie www.homeaway.nl of www.airbnb.nl.

Agriturismi

Agriturismi zijn meestal villa’s of voormalige herenhuizen op een landgoed met veel sfeer en vaak een uitstekende keuken die gebruikmaakt van verse streekproducten, zoals olijfolie, wijn en kaas. Over het algemeen vraagt men een minimale verblijfsduur van twee tot drie dagen, in het hoogseizoen ook wel een week. De kamers zijn vaak eenvoudig, maar smaakvol ingericht en beschikken altijd over een badkamer en toilet. Tot de standaardvoorzieningen behoren inmiddels ook een zwembad, fietsverhuur en soms een manege. Voor verdere informatie kunt u terecht op www.turismoverde.it, www.siciliagriturismo.com en www.enexa.com/agriturismo.

Jeugdherbergen

Ook wie ouder is dan 30 jaar kan met een lidmaatschapskaart van Hostelling International terecht in de ostelli of albergi per la gioventù. Een bed in een slaapzaal kost ongeveer € 15 per persoon per nacht. Jeugdherbergen zijn te vinden in Selinunte, Noto, Palermo en Piazza Armerina. Zie voor informatie op www.aighostels.com.

Campings

De meeste van de ongeveer 90 campings op Sicilië beschikken over goede voorzieningen. Een groot deel ervan ligt aan de noord- en de oostkust. In het zuiden, het westen en het binnenland is veel minder keus. Op enkele campings zijn ook bungalows of caravans te huur, zodat ook toeristen zonder eigen tent hier terechtkunnen. De meeste terreinen zijn alleen van mei tot en met september geopend. Wildkamperen is op Sicilië verboden. Informatie met onder meer foto&apos;s van de locatie vindt u op www.camping.it en www.campingsicilia.it.

Eten en drinken

Invloeden uit vele landen

Wie van lekker eten houdt, zal zich thuis voelen bij de cucina Siciliana. De enorme verscheidenheid aan producten, geuren en smaken weerspiegelt de verschillende culturele invloeden op het eiland. Een van de antipasti (voorgerechten), caponata van aubergines, tomaten, selderij, kappertjes, olijven en ansjovis, geniet de status van nationaal gerecht van Sicilië. In berggebieden als de Nebrodi en de Madonie zijn wat voedzamer voorgerechten gebruikelijk, zoals zelfgemaakte worst, koeien- of schapenkaas of in olijfolie ingelegde paddenstoelen.

Het hoofdbestanddeel van de eerste gang is meestal pasta in een van de talloze variaties. Een kenmerkend gerecht uit Palermo is pasta con le sarde, spaghetti met sardines, rozijnen, pijnboompitten, wilde venkel en saffraan. Door de Arabieren geïntroduceerde aubergines vormen de basis voor pasta con le melanzane: zelfgemaakte macaroni met aubergines, tomaten, basilicum en verse ricotta salata. In Catania heeft hetzelfde gerecht een artistieke naam: pasta alla Norma – een blijk van hulde aan de uit Catania afkomstige belcanto-componist Vincenzo Bellini en zijn populairste opera.

Heerlijkheden van de zee en van het bergland

De Middellandse Zee kan gemakkelijk worden beschouwd als de ’voorraadkamer’ van de Siciliaanse keuken. De regionale specialiteit pesce spada a summarigghiu is vooral te vinden op de menukaarten van Messina. De zwaardvis wordt voor dit gerecht bereid in een saus van olijfolie, majoraan en grof gesneden rode paprika. De couscous van Trapani, die uitsluitend met vis wordt bereid, is onmiskenbaar gebaseerd op de Marokkaanse couscous. Een specialiteit uit Catania is sarde a beccafico, waarvoor de sardines met paneermeel, pijnboompitten en sultana’s worden bereid. Vleesgerechten als castrato, het vlees van tien maanden oude lammeren, of capretto (geitenvlees) komen vaak op tafel in de berggebieden Madonie en Nebrodi, waar veel vee wordt gehouden.

Fastfood op zijn Siciliaans

Sicilië heeft zijn eigen antwoord klaar op de internationale hamburgercultuur. Op de markten in grote steden als Palermo en Catania kunt u bij geïmproviseerde stalletjes terecht voor de uitstekende armeluiskeuken, met bijvoorbeeld arancine, goudgeel gebakken rijstballetjes die zijn gevuld met ragout en erwten of met ham en kaas, sfincione, gekruide en tamelijk vette stukken pizza, of knapperige panelle van kikkererwten.

Nagerechten

Bij een heerlijk Siciliaans diner hoort een goed nagerecht, zoals cassata, een taart van luchtig deeg met ricotta, stukjes chocolade, gekonfijte vruchten en een zweem van zoete likeur. Cannoli, met ricottacrème gevulde deegrolletjes die vroeger alleen in de carnavalstijd werden bereid, zijn eveneens een heerlijk toetje. En niet te vergeten de verschillende lekkernijen met amandelen, zoals pasta martorana of eenvoudig amandelgebak. Kenmerkend voor het gebied rond de Etna zijn boterzachte dolci met pistachenootjes.

Gelato in vele variaties

Op Sicilië wordt het ijs gewoonlijk met een spatel op het wafelhoorntje (cono) gestreken. Het is echter het lekkerst tussen de twee helften van een brioche. Een brioche past ook uitstekend bij een granita of sorbetto (ontleend aan het Arabische sciarbàt), citroen- of sinaasappelsap met ijs, dat vooral in de warme zomermaanden op elke straathoek te koop is. Een ideale opkikker is granita di caffè: koffie met schaafijs. Sicilianen hebben de ijsbereiding geleerd van de Arabieren. Nog tot in de 19e eeuw gebruikten adellijke families uit Palermo bevroren sneeuw uit de bergen, die ze vervolgens met vruchtensappen, most, wijn of honing op smaak brachten. Op wandelingen in de bergen hebt u kans langs een neviere te komen, ommuurde sneeuwgroeves waarin het ijs tot in zomer kon worden bewaard.

Wijnen

Met een jaarlijkse productie van vier miljoen hectoliter heeft Sicilië 40% van de wijnbouw en 4% van de wijnproductie van Italië in handen. Ongeveer 50% bestaat uit witte wijnen, zoals Bianco d’Alcamo en Santa Margherita di Belice, die vooral in het westen van het eiland worden geproduceerd; 16% komt op rekening van de productie van most. De meeste rode wijnen, zoals Cerasuolo di Vittoria, worden gemaakt van het tanninerijke druivenras Nero d’Avola, dat vooral in het gebied rond de Etna en in de buurt van Ragusa wordt verbouwd. Gerenommeerde wijnhuizen zijn Planeta en Regaleali. Het DOC- of DOCG-keurmerk staat garant voor een goede kwaliteit.

De dagelijkse maaltijden

Anders dan in Noord-Europa stelt het ontbijt op Sicilië niet erg veel voor. Een kopje espresso, eenvoudig caffè genoemd, of een cappuccino met een brioche of cornetto (zoet hoorntje) – veel meer is het niet. ’s Middags en ’s avonds gaat men later eten dan we hier gewend zijn: de middagmaaltijd (pranzo) gbruikt men op zijn vroegst tegen 13 uur, het diner (cena) zelden voor 20.30 uur, en in de zomer dikwijls nog later.

Restaurants

In restaurants verwacht men tegenwoordig niet meer dat de gast een compleet menu bestelt. Wie even snel een hapje wil eten, kan het best terecht in een pizzeria of eethuisje. Veel restaurants zijn zondag- of maandagavond gesloten. Ook de hele maand augustus sluiten de meeste gelegenheden hun deuren. De keukens van restaurants zijn over tot circa 23 uur geopend.

Reken voor een menu van verschillende gangen op circa € 30 per persoon. De service (15 %) is bijna altijd bij de prijs inbegrepen. Steeds minder gelegenheden brengen apart pane e coperto (brood en bestek) in rekening; als dat wel het geval is, varieert het bedrag van € 1,50 tot € 3. Als u tevreden bent over de bediening, kunt u de fooi na het betalen eenvoudig op het tafeltje achterlaten. Overigens is het aan de bar gebruikelijk ook iets extra te geven: men legt bijvoorbeeld 20 cent op het bonnetje.

Praktische informatie

Reizen naar Sicilië

Met het vliegtuig

Alle vier de luchthavens op Sicilië – Catania, Palermo, Comiso en Trapani – worden vanuit Nederland en/of België aangedaan, al zijn er in de zomermaanden natuurlijk meer vluchten dan in de winter. Over het algemeen geldt: hoe eerder u boekt, des te goedkoper bent u uit. Palermo’s luchthaven Falcone e Borsellino (www.gesap.it) wordt vanuit Amsterdam aangedaan door onder andere Transavia (rechtstreekse vlucht), Alitalia, KLM en Vueling; vanuit Brussel door onder andere Alitalia en Vueling. Naar Catania’s luchthaven Vincenzo Bellini (www.aeroporto.catania.it) vliegen vanuit Amsterdam Transavia, Alitalia en KLM, vanuit Brussel Alitalia, Brussels Airlines en Jetairfly. De kleine luchthaven Vincenzo Florio bij Trapani (www.airgest.it) wordt door Ryanair aangedaan vanuit Eindhoven en Charleroi. De voormalige militaire luchthaven bij Comiso (www.aeroportodicomiso.eu) wordt alleen door Alitalia gebruikt.

Informatie:

www.klm.nl

www.transavia.nl
www.ryanair.com
www.volawindjet.it
www.alitalia.com
www.brusselsairlines.com

Voor een uitgebreid overzicht van alle budgetmaatschappijen kunt u terecht op www.lowcostairlines.com.

Vervoer naar de stad: tussen de 32 km buiten de stad gelegen luchthaven van Palermo en de binnenstad rijden bussen van de maatschappij Prestia & Commandè (www.prestiaecomande.it) en de trein Trinacria-Express. Vanaf de luchthaven Catania, 7 km van het centrum, rijdt om de 20 minuten een bus van lijn 457 (Alibus) naar het station. Vanaf de luchthaven Birgi, 15 km ten zuiden van Trapani, rijden snelbussen naar Trapani, Marsala, Palermo en Agrigento, en vanaf Comiso naar Catania, Ragusa, Gela en Vittoria.

Met de trein

Voor een treinreis van Rome naar Sicilië moet u op 9 tot 12 uur rekenen. Er zijn dagelijks diverse verbindingen, evenals rechtstreekse slaap- en ligrijtuigen vanuit onder andere Venetië, Bologna, Milaan en Rome naar Palermo, Catania, Siracusa en Agrigento.

Vóór de aankomst op het eiland kunt u een bijzondere belevenis met de trein meemaken. Bij het oversteken van de Straat van Messina wordt namelijk de hele trein op een veerboot gereden, terwijl de passagiers rustig kunnen blijven zitten. Informatie over de spoorverbindingen en prijzen binnen Italië vindt u op www.trenitalia.com.

Met de auto

Vanuit Noord-Italië neemt u de Autostrada del Sole (A 1) tot Villa San Giovanni resp. Reggio di Calabria, waar de veerboten naar Messina vertrekken (duur ongeveer 30 min.). Voor de snelwegen moet tot Salerno tol worden betaald. Met de Viacard (verkrijgbaar bij de ANWB, aan de grens en bij wegrestaurants) voorkomt u de vaak lange wachttijden bij de tolstations.

Met de boot

Vanuit Genua, Civitavecchia en Napels varen veerboten van Grandi Navi Veloci (www.gnv.it) en SNAV (www.snav.it) naar Palermo. Siremar (www.siremar.it) vaart vanuit Napels via de Liparische Eilanden naar Milazzo, terwijl Caronte & Tourist (www.carontetourist.it) de verbinding verzorgt tussen Salerno en Messina. De maatschappij TTT Lines vaart tussen Napels en Catania (www.tttlines.it) en Grimaldi Lines (www.grimaldilines.com) verzorgt de verbinding tussen Palermo en Salerno. Ten slotte zijn er dagelijkse veerverbindingen tussen Villa San Giovanni (Calabrië) resp. Reggio di Calabria en Messina.

Alle veerboten beschikken over passagiershutten, die vooral in het hoogseizoen ruim van tevoren moeten worden gereserveerd. Informatie over alle veerverbindingen over de Middellandse Zee: www.traghetti.com. Rechtstreekse boeking is mogelijk via www.directferries.nl

Douane

Reisdocumenten: voor een bezoek aan Sicilië hebt u een geldig reisdocument nodig, zoals een paspoort of een identiteitskaart. Kinderen dienen over een eigen reisdocument te beschikken. Als u met de auto komt, moet u een rijbewijs en kentekenbewijs bij u hebben. Voor een verblijf van meer dan drie maanden is een verblijfsvergunning (permesso di soggiorno) nodig.

Douanebepalingen: binnen de EU gelden geen beperkingen op de in- en uitvoer van goederen voor persoonlijk gebruik. Voor wat wordt gezien als persoonlijk gebruik gelden wel limieten: 800 sigaretten of 400 cigarillos of 200 sigaren of 1000 g tabak, 10 l sterkedrank of 20 l drank van minder dan 22% alcohol, 90 l wijn en 110 l bier.

Huisdieren: voor reizen met honden en katten binnen de EU moet u een Europees dierenpaspoort hebben. Ook moeten ze identificeerbaar zijn via een chip. Een tatoeage is alleen geldig als die voor juli 2011 is gezet en goed leesbaar is.

Reizen op Sicilië

Met de trein

De belangrijkste trajecten lopen van Messina naar Palermo en verder naar Trapani, evenals langs de oostkust van Messina via Taormina en van Catania naar Siracusa (informatie tel. 89 20 21, www.trenitalia.com). Aan de zuidkust zijn geen treinverbindingen. Vooral in het binnenland liggen de stations vaak ver buiten de plaatsen.

Treinen rijden vaak langzaam en met vertraging, maar daar staat tegenover dat ze niet duur zijn (Palermo-Catania circa € 15). Het kaartje moet voor het instappen in een automaat bij het perron worden afgestempeld, op straffe van een boete. Iets bijzonders is een rit over het smalspoortraject Circumetnea (FCE) rond de Etna van Catania naar Giarre/Riposto. Informatie bij het station van Catania (Via Caronda 352a, tel. 095 54 12 50, www.circumetnea.it).

Met de bus

Sicilië heeft een goed netwerk van busverbindingen. Ook kleinere plaatsen worden 2 à 3 keer per dag door een bus aangedaan. Dienstregelingen voor de bus zijn verkrijgbaar bij de bureaus voor toeristeninformatie. Meestal kunt u in de bus een kaartje kopen, met uitzondering van de stadsbussen van Catania en Palermo, waar u uw kaartjes van tevoren in een kiosk of tabaks- of tijdschriftenwinkel moet kopen. De voornaamste busmaatschappijen zijn Interbus (www.interbus.it) en SAIS (www.saisautolinee.it). Houd er rekening mee dat op veel trajecten op zon- en feestdagen veel minder of geen bussen rijden.

Met de huurauto

Het aanbod van huurauto’s van internationale en plaatselijke maatschappijen is groot. U bent bijna altijd goedkoper uit als u de auto van tevoren via internet reserveert. Een allriskverzekering is aan te bevelen. De meeste verhuurders zijn te vinden bij de vliegvelden, in de steden en in toeristische centra als Cefalù en Giardini-Naxos/Taormina. Met uitzondering van de A 18 Messina-Catania en Siracusa-Cassibile, evenals de A 20 Messina-Palermo (tot Buonfornello) hoeft voor de snelwegen geen tol te worden betaald. In de steden zijn zones met betaald parkeren aangegeven met een blauwe streep. Parkeerkaartjes zijn in bars te koop.

Tanken: op Sicilië bent u nooit ver van een tankstation. De openingstijden zijn 7-12.30 en 15-20 uur (’s zomers vanaf 16.30 uur; zondag vaak gesloten). Prijzen bij benadering: Euro 95 € 1,40, diesel € 1,30 (prijzen van najaar 2015).

Pech onderweg: ACI (Italiaanse automobielclub), tel. 80 31 16, of via ANWB of Touring België.

Uitstapjes per boot en veerboot

De Liparische Eilanden bereikt men vanaf Milazzo en in de zomer ook met draagvleugelboten vanuit Messina. Het eiland Ustica is bereikbaar vanaf Palermo, naar de Egadische Eilanden varen veerboten en draagvleugelboten vanuit Trapani; in de zomer vertrekken ook draagvleugelboten vanaf Marsala. Naar Pantelleria varen veerboten vanuit Trapani, in de zomer ook draagvleugelboten vanaf Mazara del Vallo. Voor de Pelagische Eilanden ten slotte kunt u zich inschepen in Porto Empedocle.

Feestdagen

1 januari (Capodanno): Nieuwjaar

6 januari (Epifania): Driekoningen

Eerste en tweede paasdag (Pasqua e Pasquetta)

25 april (Anniversario della Liberazione): feestdag van de bevrijding van het fascisme

1 mei (Festa del Lavoro): Dag van de Arbeid

2 juni (Festa della Repubblica): herdenking van de stichting van de republiek

15 augustus (Ferragosto/Assunzione Santissima Vergine): Maria Hemelvaart

1 november (Ognissanti): Allerheiligen

8 december (Immacolata Concezione): Onbevlekte Ontvangenis

25 en 26 december (Natale): Kerstmis

Feesten en festivals

Festa di Sant’Agata, 3-5 feb.: hoogtepunt is de processie op 5 februari over de Via Etnea in Catania, waar duizenden mensen op af komen.

Sagra del mandorlo in fiore, eerste helft van feb.: amandelbloesemfeest en internationaal folkloristisch festival in de Vallei van de Tempels nabij Agrigento.

Festa di San Giuseppe, 19 mrt.: de naamdag van de H. Jozef (en vaderdag).

Settimana Santa, Pasen: website over alle paasfeestelijkheden op Sicilië: www.pasquainsicilia.it.

Festa di San Giorgio, 23 apr.: feest met name in het westen van Sicilië.

Infiorata, derde zo. in mei: lentefeest in Noto, waarbij de straten met bloemen worden versierd (www.infioratadinoto.it).

Teatro Greco di Siracusa, mei-juni: opvoeringen van klassieke tragedies en komedies in het antieke theater van Siracusa (www.indafondazione.org).

U’ fistinu, 15 juli: processie ter ere van de stadsheilige in Palermo.

La Luminaria/Festa di San Giacomo, 23-25 juli: lichtfeest op de beroemde trap van Caltagirone tere van de stadsheilige.

Palio dei Normanni, 12-14 aug.: historisch riddertoernooi op de Piazza Armerina.

Passeggiata dei Giganti, 13-15 aug.: in Messina processie met de 6 m hoge beelden van de legendarische stichters van de stad, Grifone en Mata (www.varamessina.it).

Ibla Buskers’ Festival, okt.: internationaal festival van straatmuzikanten in Ragusa (www.iblabuskers.it).

Festa dei morti, 2 nov.: Allerzielen, waarop kinderen snoepgoed en -cadeautjes krijgen van hun ’voorouders’.

Festival di Morgana, nov./dec.: internationaal festival van poppenspelers in Palermo (www.festivaldimorgana.it).

Operaseizoen, nov.-mei: in Catania (Teatro Bellini, www.teatromassimobellini.it), Messina (Teatro Vittorio Emanuele, www.teatrodimessina.it) en Palermo (Teatro Massimo, www.teatromassimo.it).

Festa di Santa Lucia, 13 dec.: in Siracusa processie ter ere van de stadsheilige Lucia.

Natale, Kerstmis: kerststallen (presepe) in veel kerken; bijzonder mooie stallen in Caltagirone en Erice. Levende kerststallen in een voormalige grotwoning in Custonaci.

Geld

Bij vrijwel alle geldautomaten kunt u terecht met een bankpas die geschikt is voor gebruik in het buitenland of met een gangbare creditcard (aan deze laatste zijn meestal kosten verbonden). Creditcards worden geaccepteerd in bijna alle hotels, de meeste restaurants en in veel winkels.

Gezondheid

Wie bij een wettig erkende ziektekostenverzekeraar is verzekerd, kan voor een behandeling in het buitenland gebruikmaken van de European Health Insurance Card (EHIC). Het is overigens aan te bevelen een aanvullende reisverzekering te nemen met een ruimere financiële dekking (denk bijvoorbeeld aan de kosten van vervoer naar huis per ambulance of vliegtuig, of kosten voor extra overnachtingen). In de meeste toeristische centra is in het hoogseizoen een nooddienst voor toeristen ingericht, de zogenaamde Guardia Medica Turistica. Deze is meestal gratis.

Informatie

Italiaans verkeersbureau (ENIT)

Voor algemene informatie en folders kunt u terecht bij het nationaal verkeersbureau, ENIT. De vestiging voor Nederland in Amsterdam is opgeheven. Het adres voor de Benelux in Brussel is:

Vrijheidsplein 12

1000 Brussel

tel. 02 647 11 54

brussels@enit.it

www.enit.it (ook Nederlandstalig)

Informatie ter plaatse

Voor informatie over de steden en hun omgeving kunt u op Sicilië terecht bij de plaatselijke Servizio Turistico Regionale. Bovendien kunt u bij de particuliere toeristenbureaus van de vereniging Pro Loco terecht voor toeristische informatie. Bij het Siciliaanse bureau voor toeristeninformatie (Regione Siciliana – Assessorato Turismo) kunt u terecht voor algemene vragen:

90141 Palermo: Via Emanuele Notabartolo 9, tel. 09 17 07 82 30, urp.dip turismo@regione.sicilia.it.

Internet

Landcode Italië: it

www.comuniitaliani.it: (Italiaanse) portal waarop alle Italiaanse gemeentes zich met een eigen website presenteren. Aangezien de plaatselijke bureaus voor toeristeninformatie tegenwoordig onder een gemeentelijke dienst vallen, vindt u op deze websites ook veel toeristische informatie.