De 15 hoogtepunten in een oogopslag

Benvinguts! – Welkom

Ter oriëntatie,
Kennismaking, Toscane in cijfers
Geschiedenis, heden, toekomst
Overnachten
Eten en drinken
Praktische informatie

Onderweg in Toscane

Florence en omgeving
Florence, Fiésole

Chiantigebied, San Gimignano en Volterra
Greve in Chianti, San Gimignano
Volterra

Van Florence naar Pisa
Prato, Pistoia
Lucca, Pisa

Siena en het zuidoosten
Siena, Montalcino
Pienza, Montepulciano
Cortona, Arezzo

De Toscaanse kust en de Maremma
Viaréggio, Livorno
San Vincenzo, Massa Marittima
Castiglione della Pescaia
Grosseto, Saturnia,
Sovana, Pitigliano,

De 15 hoogtepunten

 1  Wereldstad van een tijdperk – het Florence van de renaissance
Kerken en palazzi getuigen van de bloeitijd van de stad.

 2  Het Florence van de Florentijnen – de wijk Oltrarno
Gezellig trefpunt voor de Florentijnen met bars en trattoria’s.

 3  Wijn en weidse uitzichten – het Chiantigebied,
Een rondgang langs verschillende soorten wijn.

 4  Middeleeuwse wolkenkrabbers – de torens van San Gimignano
Tastbare geschiedenis: de middeleeuwen komen heel dichtbij.

 5  Van steengroeve tot kunstwerk – albast in Volterra,
Een rijke traditie: de Etrusken maakten al gebruik van albast.

 6  Etalages kijken – gezellig winkelen in Lucca
Zeer origineel: de kleine speciaalzaken in de oude stad.

 7 Meer dan een scheve toren – de wonderen van Pisa
Arabische invloeden: de Piazza dei Miracoli.

 8  Paardenrennen – de Piazza del Campo,
Voor inwoners van Siena is de ‘Campo’ het mooiste plein van de wereld.

 9  Puur natuur – wandelen in het zuiden van Toscane,
Te voet genieten van het Toscaanse landschap.

10Dromen van de ideale stad – Pienza
Een afgelegen plaats als modelstad van de renaissance.

11Hete bronnen – thermaalbaden bij de Monte Amiata
Wellness in kleine dorpjes in een indrukwekkende omgeving.

12Bergen van marmer – de Apuaanse Alpen
Het kostbaarste marmer ter wereld doet de bergen hier wit glanzen.

13Ongerepte kusten – het natuurpark van de Maremma
Een kuststrook zonder hotels, steden of straten.

14Vervloekte steden – de necropolen van Sovana,
Monumentale rotsgraven in de stille rivierdalen.

15Niki’s kleurige beelden – de Giardino dei Tarocchi
Dramatisch, vrolijk en ongekend veelkleurig.

Toeristische woordenlijst
Culinaire woordenlijst
Colofon
Paklijst
Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

Dit symbool in de tekst verwijst naar een van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!–tip

Benvenuti – Welkom

Montalcino – deze kleine stad steekt als een middeleeuwse vesting hoog boven de bergketen van de 'Crete Senesi' uit. Hier vindt u niet alleen harmonieuze gebouwen en een prachtig landschap, maar ook een van de mooiste cafés van Toscane, gezellige trattoria's en uitstekende wijnen. Daarnaast bevinden zich hier nog een kleine burcht, een klein museum, een klein theaterfestival en de heerlijke dolci de Mariuccia. Waar ter wereld kun je beter genieten dan hier?

Ter oriëntatie

De hoofdstad Florence

Florence ( E 4/5) is een wereldstad op het gebied van kunst. Overal waar u komt, ziet u dat deze stad de broedplaats van een heel tijdperk was: hier ontstond aan het eind van de middeleeuwen en in de renaissance het moderne Europa. Talloze kunstwerken, zowel op het gebied van architectuur, schilderkunst als beeldhouwkunst, getuigen van deze periode van transformatie tussen 1300 en 1500. De Dom met zijn beroemde koepel vormt het religieuze middelpunt van de stad, terwijl het oude stadhuis Palazzo Vecchio de zetel was van het seculiere stadsbestuur. Musea zoals de Galleria dell'Accademia, de Galleria Pitti en vooral het Uffizi behoren tot de mooiste en beroemdste ter wereld. Toch is Florence niet alleen een stad van kerken en musea. Het is een levende metropool, met een typisch Italiaanse flair. In het autovrije centrum zijn er talloze interessante winkels, gezellige cafés, aanlokkelijke trattoria's en kleurige markten.

Tussen Florence en Siena: het Toscane uit de reisgids

In het Chiantigebied ( E/F 5-6) ziet Toscane er even idyllisch uit als op de plaatjes in de reisgidsen of op kalenders: glooiende heuvels met wijngaarden en olijfbossen, weggetjes omzoomd met rijen cypressen en pittoreske boerderijtjes in een schilderachtig landschap. In mei en juni kleuren de bloeiende papaver en brem de hele omgeving rood en geel.

In dit sprookjesachtige landschap ligt San Gimignano ( D 6), een stad waar sinds de middeleeuwen de tijd lijkt te hebben stilgestaan. Vanaf hier is het niet ver naar Volterra ( D 6). De omgeving van deze oude Etruskische stad is ruiger, maar evenzo indrukwekkend. Door de ligging van de stad, hoog in de heuvels, is het uitzicht vanaf hier op de omgeving adembenemend.

Siena en het zuidoosten

Ten zuiden van Siena verandert het landschap. Hier vinden we uitgestrekte korenvelden en weilanden met grazende schapen, met hier en daar een eenzame boerderij of een met cipressen omzoomde weg; een waar eldorado voor wie graag fotografeert. Talrijke historische dorpjes versterken het beeld van de perfecte idylle: schilderachtige piazze, geplaveide steegjes, trapgangen, poortgewelven, middeleeuwse palazzi, kerken en stadhuizen – en dat alles gaat gepaard met een rustige, harmonieuze sfeer.

Siena ( E 7) is de beroemdste van al deze steden. Ondanks de vele toeristen heeft de stad zijn unieke sfeer weten te behouden. De kleinere dorpen Montalcino ( F 8) en Montepulciano ( G 8) zijn vooral bekend geworden door hun wijnen. Pienza ( F 8) verrast met zijn monumentale bouwwerken uit de renaissance. In Arezzo ( G 6) wordt eens per maand de grootste antiekmarkt van Italië gehouden. Niet ver hiervandaan ligt Cortona ( G 7) met uitzicht op het Chianadal. Overal in dit gebied is op de achtergrond de uitgedoofde vulkaan van de Monte Amiata ( F 9) zichtbaar. In de hooggelegen dorpen op deze berg leert u Toscane van een geheel andere kant kennen.

Van Florence naar Pisa

Het gebied tussen Florence en de Toscaanse kust is het economische hart van Toscane. Hier bevindt zich de meeste industrie, en hier wonen daarom ook de meeste mensen. Het Arnodal, tussen Florence en Pisa, en het gebied rond Prato ( D 4) en Pistoia ( D 4) zijn daardoor hier en daar erg dicht bebouwd, wat het landschap minder pittoresk maakt. De steden zijn een bezoek echter meer dan waard. Prato en Pistoia hebben beide een mooi oud centrum, waar talloze verrassend mooie kunstwerken te bewonderen zijn. Lucca ( B 4), met zijn gesloten stadsbeeld en gezellige stedelijke sfeer, is een van de hoogtepunten van een reis door Toscane. In Pisa ( B 5) trekt niet alleen de wereldberoemde scheve toren veel toeristen, maar het gehele complex rondom de kathedraal is erg mooi en mag zeker niet worden overgeslagen, net zoals de gezellige universiteitswijk en de winkels en markten in het centrum.

De kusten en de Maremma

In het noordelijke kustgebied van Toscane, de Versilia ( A 3/4), vindt u vooral grote badplaatsen met brede zandstranden. In het binnenland rijzen de marmeren rotsen van de Apuaanse Alpen ( A/B 3/4) op. Ten zuiden van Livorno volgt een langgerekte platte kuststrook, eveneens met veel prachtige stranden, die meestal door pijnboombossen van het binnenland worden gescheiden. In het voorgebergte bij Piombino wordt de kust grilliger. In het natuurpark de Maremma ( D/E 9/10), ten zuiden van Grosseto, vindt u nog een maagdelijk, beschermd kustlandschap, met bij de Monte Argentario ( E 11) een stijl omhoog oprijzend en door landtongen met het vasteland verbonden eiland.

De Maremma ( C-F 9/10), het zuidwestelijke deel van Toscane, tussen de Monte Amiata en de kust, is een extreem dunbevolkt berglandschap. Slechts hier en daar liggen kleine stadjes en dorpjes, met vaak veel interessante plekken, zoals het oude mijnstadje Massa Marittima ( D 8), Sovana ( F 10) met zijn Etruskische dodensteden of het schilderachtige Pitigliano ( F 10). De Tarottuin ( F 11) van Niki de Saint-Phalle bij Capalbio vormt hiermee een kleurig, modern contrast.

Kennismaking, Toscane in cijfers

De Toscaanse mythe

Toscane is een van de favoriete vakantiebestemmingen van Europa. De regio staat synoniem voor sprookjesachtige landschappen en prachtige kunstwerken, en wordt algemeen gezien als de oorsprong van 'La dolce vita'. Dat was niet altijd zo. Tot ongeveer 1900 lag de regio, met uitzondering van Florence, niet op de route van Italiëgangers. Goethe had, volgens eigen woorden, 'evenveel haast om uit Florence te vertrekken als om er te komen'. Charles Dickens vond Toscane in het midden van de negentiende eeuw slechts een 'doodse boel' en een 'troosteloos landschap'. Ook veel andere Italiëgangers van vroegere tijden bleven hier niet lang. Ze haastten zich zo snel mogelijk naar beroemdere oorden: naar Rome, de golf van Napels of Sicilië. Pas in de twintigste eeuw realiseerden toeristen zich hoe mooi Toscane eigenlijk was. Misschien hadden de ongestoorde, wijdse landschappen met hun oude boerderijen en middeleeuwse dorpjes en kleine stadjes honderd jaar geleden minder curiositeitswaarde dan nu. Niet alleen is het gebied pittoresk, het is ook erg fotogeniek; voor moderne ogen is het hierdoor enorm interessant. Wat voor ogen het ook zijn: de kunst, natuur en gastronomie, maar ook de sociale samenhang tussen de bewoners hebben Toscane tot een rolmodel voor onze tijd gemaakt. En dit is allemaal geen toeristische illusie: waarschijnlijk zijn er maar weinig plekken op de wereld waar de kwaliteit van leven hoger is.

Natuur en monumenten

Een veelgehoord vooroordeel luidt dat 'de Italianen' niets geven om de natuur. Niets is minder waar: al in 1922 werd in dit land het eerste nationale park gesticht, en in Toscane vertoont het beeld slechts weinig tekenen van technische vooruitgang: geen wolkenkrabbers en amper nieuwbouw. Dat is deels te danken aan de lage bevolkingsdichtheid van het platteland, maar vooral aan de interesse van de bevolking, en niet in de laatste plaats van de regionale overheid, in de instandhouding van het landschap. Strenge bouwvoorschriften en regelgeving zijn erg effectief in het beschermen van de natuur.

Het natuurbeeld loopt, eigenlijk heel paradoxaal, het grootste gevaar door een 'groene' technologie. In vergelijking met andere regio's zijn er in Toscane nog maar weinig windmolenparken, maar op veel plekken hebben ze al veel esthetisch kwaad aangericht. De enorme windmolens doen afbreuk aan de charme van de wijngaarden en zacht glooiende heuvels. Is dit de prijs die voor een beter klimaat betaald moet worden? Waarschijnlijk niet: door de weersomstandigheden in Toscane kan lang niet optimaal worden geprofiteerd van windkracht, en de aanleg van nog grotere windmolenparken in gebieden die vanuit het oogpunt van natuurbehoud minder omstreden zijn, zou veel zinvoller zijn geweest.

Een goed voorbeeld is echter de Italiaanse wetgeving ten aanzien van monumentenzorg. De eerste wet op dit gebied werd al in 1870 aangenomen. Deze wet geldt in principe nog steeds en heeft, 150 jaar na dato, andere Europese landen als voorbeeld gediend bij de ontwikkeling van monumentenwetgeving. Bij de Italiaanse monumentenzorg staat niet slechts het individuele historische bouwwerk centraal, maar het stads- of dorpsgezicht als geheel. In steden als Siena of Lucca, maar ook in veel kleinere dorpen kan geen huiseigenaar zomaar de voorgevel bepleisteren of de dakpannen veranderen. Bij elke aanpassing moeten de authentieke bouwvormen en materialen worden gebruikt. Welstandscommissies hebben verreikende bevoegdheden en waken over de naleving van de geldende bepalingen; zeker in het noorden en midden van Italië is men hierin erg streng, maar het heeft er wel toe bijgedragen dat talloze Toscane steden nog even mooi en knus zijn als vroeger.

Gastronomie

Twee zaken die onlosmakelijk verbonden zijn met de Toscaanse manier van leven zijn goed eten en goede wijn. De Toscaanse keuken is van oorsprong een boerenkeuken; maar tegenwoordig is deze in veel restaurants op creatieve wijze aangepast aan de moderne verfijnde smaak. Goed eten kan niet alleen in toprestaurants. Ook eenvoudige trattoria's serveren heerlijke gerechten. In tegenstelling tot andere Italianen aten de inwoners van Toscane vroeger amper pasta. Als eerste gang werd er meestal een soep geserveerd. Dit is nu wel anders, maar nog steeds vormen soepen en eenpansgerechten de basis van de regionale keuken, zoals ribollita (een eenpansgerecht met brood en verschillende soorten groente), de dikke tomatensoep pappa al pomodoro, de in de Maremma geliefde uien-tomatensoep acquacotta, en caciucco, vissoep uit Livorno. Voor feestdagen worden op het platteland al eeuwenlang speciale gerechten bereid, en ook de keuken van de rijke Florentijnen is erg verfijnd. Zelfs de oorsprong van de Franse keuken ligt in Florence: toen Catharina De' Medici in de zestiende eeuw trouwde met koning Hendrik II, nam zij haar Florentijnse keukenpersoneel mee naar Parijs – en deze maestri leerden hun Franse collega's de basis van de huidige haute cuisine.

Voor liefhebbers van gastronomie is Toscane een waar winkelparadijs: olijfolie en schapenkaas, eekhoorntjesbrood en wijn, ham en groente zijn op de kleurrijke markten, in de supermarkt of rechtstreeks bij de boer te koop. Wat u zeker moet proberen, zijn pecorino uit Pienza of van de Monte Amiata, de venkelsalami finocchiona en – als u van zoet houdt – de machtige panforte en de amandelkoekjes, ricciarelli, uit Siena.

Benigni & co. – Toscane op het witte doek

De afgelopen decennia is Toscane veel in de bioscoop te zien geweest. Al in de jaren tachtig werden hier twee beroemde films gedraaid: Nostalghia van Andrej Tarkowsky speelt in de omgeving van Pienza, terwijl De nacht van San Lorenzo van de gebroeders Taviani zich afspeelt bij San Gimignano. In 1997 scoorde de in Italië uiterst populaire acteur, komiek en regisseur Roberto Benigni, die zelf uit Toscane komt, er met La vita è bella (Het leven is mooi) een wereldhit. Het eerste deel van de film, die drie Oscars won (o.a. voor beste buitenlandse film), speelt zich af in Arezzo. Anthony Minghella draaide voor The English patient in de bergen bij Pienza. Room with a view van James Ivory speelt zich af in Florence, terwijl ook in Stealing Beauty en Tea with Mussolini van Bernardo Bertolucci en Franco Zeffirelli het Toscaanse landschap bijna een hoofdrol speelt. De laatste jaren krijgt de in 1964 geboren Toscaanse regisseur Paolo Virzi steeds meer bekendheid. In zijn autobiografische films Ovosodo en La prima cosa bella laat hij tegelijk ook de diepzinnigheid en het amusante karakter van het leven in zijn moederstad Livorno zien.

Lingua Toscana in bocca Romana

Het beste Italiaans is te vinden in Toscane, daar zijn alle Italianen het wel over eens. De basis hiervoor ligt in het verleden: de eerste beroemde schrijvers, die in de eigen volkstaal schreven, kwamen uit Toscane: Dante Alighieri met De goddelijke Komedie, Giovanni Boccaccio met de Decamerone en Francesco Petrarca met zijn Sonetten aan Laura.

Aan het begin van de veertiende eeuw, wanneer deze schrijvers hun werken schrijven, introduceerde de -zelfbewuste Toscaanse bourgeoisie, waar ook deze schrijvers toe behoorden, de gewoonte om te gaan schrijven in de taal die ze spraken in plaats van het Latijn, de taal van de kerk. Daardoor werd het Toscaanse dialect het model voor de literatuur. Maar niet voor de gesproken taal: hier geldt het Romeins als verfijnder. Daarom is de lingua Toscana in bocca Romana ('De Toscaanse taal in een Romeinse mond') tegenwoordig het ideale Italiaans.

Feiten en cijfers

Ligging en grootte: de buren van Toscana zijn Ligurië en Emilia-Romagna in het noorden, Marche en Umbrië in het oosten en Latium in het zuiden. In het noorden en oosten wordt de regio begrensd door de Apennijnen, in het westen door de Tyrreense Zee. Van het totale landoppervlak van de regio (22.993 km2) is bijna 90% bergachtig gebied.

Bevolking: Toscane heeft ongeveer 3.670.000 inwoners. De bevolkingsdichtheid ligt rond de 162 inwoners per km2.

Economie: de meeste Toscaners werken in de dienstensector, en dan voornamelijk in het toerisme. In de industrie wordt 20% van het inkomen verdiend, in de bouwnijverheid iets meer dan 5% en in de landbouw en veeteelt 2%. Het gemiddelde inkomen bedroeg in 2011 € 28.750 (in de provincie Florence € 33.000. Ter vergelijking: in Nederland was dit in dat jaar ook € 33.000).

Bestuur en politiek: Toscane is een van twintig Italiaanse regio's, ongeveer te vergelijken met provincies zoals we die in Nederland kennen. De regionale overheid bestaat uit een coalitie van midden-linkse partijen. Deze coalitie haalde bij de verkiezingen in maart 2010 59,7% van de stemmen. De meeste steden en provincies (wat juist weer meer gemeenten zijn) in Toscane worden bestuurd door afgevaardigden van de PD (Partito Democratico).

Buitenlanders

Al sinds de jaren zeventig strijken er in Toscane, dat door de trek naar de grote steden erg ontvolkt was, veel buitenlandse nieuwkomers neer. Duitsers, Zwitsers en vooral Britten kopen in grote aantallen oude boerderijen, renoveren deze en gebruiken ze als vakantiehuis of om er te genieten van hun pensioen. Bij Panzano in de Chianti vestigden zich destijds zoveel Britten dat de omgeving gekscherend 'Chiantishire' werd genoemd. Na de welgestelde nieuwkomers kwamen ongeveer twintig jaar later de arme immigranten uit Oost-Europa en de Derde Wereld.

Tegenwoordig ligt het percentage officieel ingeschreven buitenlandse inwoners van Toscane op 10%, wat in totaal neerkomt op ongeveer 365.000 mensen. De meesten hiervan komen uit Oost-Europa. Met 77.000 personen vormen de Roemenen het grootste deel, gevolgd door de Albanezen (68.300), Chinezen (31.600) en Marokkanen (27.700). Hier kan nog een behoorlijk groot aantal bij worden opgeteld, omdat net als elders in Italië veel immigranten wonen zonder verblijfsvergunning. De ongeveer duizend in Toscane wonende Nederlanders zijn hierbij vergeleken maar een klein groepje. Ook hier geldt dat er zeker meer Nederlanders wonen; de talloze eigenaars van vakantiehuisjes worden officieel niet als inwoners gezien, zelfs niet wanneer ze er meerdere maanden per jaar wonen.

Geschiedenis, heden, toekomst

Prehistorie en vroegste geschiedenis

De oudste werktuigen en botten die in Toscane zijn gevonden, stammen uit het paleolithicum. Van de zogenoemde Villanovacultuur uit de negende en achtste eeuw v.Chr. is veel teruggevonden: eenvoudig aardewerk, urnen en gereedschap van metaal. Dit is vooral te bewonderen in het Etruskenmuseum in Volterra.

De Etrusken

Vanaf de achtste eeuw v.Chr. viert in Toscane de cultuur van de Etrusken hoogtij, de eerste beschaving op Itali-aanse bodem. In de vierde eeuw worden de Etrusken onderworpen door de Romeinen; hun taal en manier van leven blijven echter nog driehonderd jaar bestaan. Belangrijke Etruskische steden in Toscane zijn Arezzo, Chiusi en Volterra.

De Romeinen

Vanaf de vierde eeuw v.Chr. wordt Toscane geregeerd door de Romeinen. Onder de oude Etruskische stad Fiésole stichten de Romeinen Florentia, het huidige Florence. In Volterra en Fiésole zijn nog Romeinse theaters te vinden, maar over het algemeen is er maar weinig bewaard gebleven uit de Romeinse tijd.

De grote volksverhuizing

Van de vijfde tot de achtste eeuw wordt het gebied opeenvolgend geregeerd door de West- en Ostrogoten, de Byzantijnen en de Langobarden. Ten slotte wordt de Duitse keizer de formele heerser over het gebied.

De middeleeuwse stadstaten

Vanaf de tiende eeuw bloeit de handel langzaam op en krijgen de steden daardoor steeds meer macht. In de hierop volgende periode komen steeds meer de kooplieden en ambachtslieden aan de macht in de Toscaanse stadstaten. Deze civiele bestuurslaag stimuleert een unieke economische, politieke en culturele ontwikkeling. Sinds de klassieke oudheid ontstaan nu de eerste vormen van democratisch zelfbestuur in Europa. Het banken- en kredietstelsel ontwikkelt zich en in de literatuur, kunst en filosofie worden de eerste stappen gezet richting de intellectuele vernieuwingen van de renaissance.

De renaissance

Aan het begin van de vijftiende eeuw heeft Florence de meeste kleinere Toscaanse stadstaten onderworpen. Vanaf 1434 is in Florence en grote delen van Toscane de machtige bankiersfamilie De' Medici – eerst nog met onderbrekingen – aan de macht. De vijftiende eeuw is een bloeitijd voor de kunst en cultuur. Op het vlak van de schilder- en beeldhouwkunst en de architectuur ontstaat een nieuwe stroming, de renaissance. Tegelijkertijd wordt Toscane het centrum van de filosofie en wetenschap, met grote denkers als Leonardo da Vinci en Galileo Galilei.

Economisch verval

Na de ontdekking van de zeeroute naar Amerika verliest Italië zijn rol als Europese handelsgrootmacht. De economie raakt langzaam in verval. Ook de grote bloeitijd in de kunst en wetenschap komt in Toscane tot een einde. Vanaf 1530 regeren de De' Medici, eerst met hevige weerstand, op absolutistische wijze over het gebied, met uitzondering van Lucca. Toscane wordt een groothertogdom.

Begin van de moderne tijd

Na de dood van de laatste De' Medici gaat het groothertogdom Toscane in 1737 over naar een zijtak van het huis van Habsburg-Lotaringen. Tussen 1799 en 1814 worden de Habsburgers tijdelijk verdreven door Napoleon. In 1859 sluit Toscane zich aan bij het nieuw gestichte koninkrijk Italië en doet de laatste Habsburgse groothertog afstand van de troon. Terwijl Rome eerst nog onder pauselijk bestuur blijft vallen, wordt Florence van 1865 tot 1871 hoofdstad van Italië. Tijdens de eerste industriële revolutie ontwikkelt Florence zich tot een 'rode' stad. Vooral na de Eerste Wereldoorlog zijn er veel boeren- en arbeidersopstanden. De fascistische overheersing onderdrukt de sociale conflicten vanaf 1922 met veel geweld.

Heden en toekomst

Vanaf de jaren vijftig heeft Toscane zich ontwikkeld van een voornamelijk door landbouw gedomineerd gebied tot een moderne, welgestelde regio. De eeuwenoude boerencultuur verdween snel en veel gebieden stroomden leeg. In het algemeen hebben de modernisering en industralisering echter weinig negatieve effecten gehad. Vooral het landschap en de historische stadscentra zijn amper veranderd. Ook de sociale cohesie onder de inwoners is ongebruikelijk hoog, wat zich onder andere uit in een laag misdaadcijfer. Corruptie en fraude met gemeenschapsgeld, iets wat in de Italiaanse politiek niet zeldzaam is, is in Toscane eerder uitzondering. De regionale overheid en veel stadsbesturen zetten zich actief in voor het milieu en de natuur. Als eerste Europese regio verklaarde Toscane zich al in 2000 vrij van genetisch gemanipuleerde producten. De consumptie ervan is zelfs verboden in openbare kantines. Politiek gezien is Toscane eerder links georiënteerd. Bij de parlementsverkiezingen in 2013 kregen de sociaaldemocraten 41,55% van de stemmen (landelijk 31,6%), de partij van de voormalige minister-president Berlusconi 20,7% (landelijk 30,6%).

Overnachten

In Toscane is er een enorm aanbod aan hotels, agriturismi, particuliere kamers (Bed & Breakfast) en vakantiehuisjes. In deze gids worden, waar mogelijk, accommodaties genoemd die iets extra's bieden.

Hotels

Alle hotels worden geclassificeerd door het nationaal bureau voor toerisme (er kunnen één tot vijf sterren worden toegekend); deze classificatie kijkt naar dienstverlening en comfort, maar zegt weinig over de stijl van de accommodatie – of over de hygiëne, de gastvrijheid en de sfeer.

Agriturismo

'Agriturismo' betekent 'Vakantie op de boerderij', maar u hoeft niet bang te zijn dat u tussen de koeien en mesthopen hoeft te slapen. De meeste Toscaanse agriturismo-accommodaties zijn luxueuze, gerenoveerde vakantiewoningen op het platteland. De daarbij horende 'boerderijen' zijn in veel gevallen wijnhuizen. Het boek Agriturismo & Kleine Hotels (Nikor en Le Roy, Uitgeverij Spalder, 2009) bevat veel adressen van agriturismi in de regio en gedegen informatie. Meer informatie vindt u op: www.agriturismointoscane.com, www.agriturismotoscane.com of op www.myitaly.nl.

Bed & Breakfast

Overnachten in een door particulieren gerunde Bed & Breakfast is over het algemeen goedkoper dan overnachten in een hotel. Een overzicht vindt u verderop in dit boek bij de accommodaties en ook op websites van lokale toeristenbureaus (zoeken op 'Bed & Breakfast' of 'affittacamere'). De website www.bbitalia.it bevat ook een schat aan informatie.

Vakantiewoningen

Vakantiewoningen zijn er in Toscane in groten getale. Sommige zijn prachtig gerestaureerde oude huizen op het platteland. Vaak worden deze huizen via reisbureaus of reisagenten in Nederland verhuurd. Particuliere verhuurders adverteren ook vaak in de toeristische bijlagen of pagina's van grotere kranten. Professionele aanbieders zijn bijvoorbeeld Italia.nl Vakantiewoningen, tel. 020 779 83 38, www.italia.nl, Belvilla, tel. 088 202 12 12, www.belvilla.nl, en Prima Volta, tel. 0518 40 02 03, www.primavolta.nl.

Campings

Aan de kust vindt u veel campings, terwijl in het binnenland de keuze minder groot is. Bij de volgende grote toeristische steden vindt u campings: Florence, Siena, San Gimignano, Volterra, Pisa.

Jeugdherbergen

Jeugdherbergen zijn er onder andere in Florence, Siena, Pisa, Arezzo, Cortona, Marina di Carrara en Tavarnelle Val di Pesa (Chiantigebied). Over het algemeen slaapt u hier met meerdere personen op een slaapzaal; een aantal jeugdherbergen heeft ook twee- of driepersoonskamers.

Locaties

... voor excursies

Wilt u de omgeving verkennen, dan liggen de steden Florence en Siena erg centraal, maar Pistoia en Lucca zijn ook geschikt om dagtochten te maken. Vanuit Florence kunt u met het openbaar vervoer op veel plekken komen. Voor een bezoek aan de Toscaanse kunststeden vanuit het platteland kunt u als uitvalsbasis het best het Chiantigebied en de omgeving van San Gimignano kiezen.

De accommodatie in het zuiden van Toscane is goedkoper; daar zit u echter wat verder af van de beroemde toeristische trekpleisters. Maar ook hier is er genoeg te bekijken; denk bijvoorbeeld aan Montepulciano of Pienza en omgeving.

... op het platteland

Voor een rustige vakantie in de natuur, zonder veel excursies of uitstapjes naar steden en waar u heerlijk kunt genieten van één vaste uitvalsbasis, is het uitgestrekte gebied van de Maremma in het zuidoosten van Toscane het geschiktst. Hier vindt u wel minder accommodatie en is de sfeer ook veel minder toeristisch dan in het noorden en dichter bij de grote steden.

… thermale baden

In Toscane zijn er talrijke, vaak relatief onbekende thermen of warmwaterbaden, van de beroemde Montecatini Terme, met een enorm aanbod aan hotels, tot pittoreske, afgelegen dorpjes als Bagno Vignoni en Bagni di San Filippo (zie blz. 91). Hier kunt u in een prachtige omgeving lichaam en geest laten verwennen, een ontslakkings- of sapkuur volgen en ook de prachtige omgeving verkennen.

… aan de kust

Wie houdt van rust, rijdt in het tussenseizoen liever door naar het zuiden, bijvoorbeeld naar de kust van de Maremma bij Grosseto. Een goede tip is het voormalige vissersdorp Castiglione della Pescaia (zie blz. 103). Disco's, uitgaansgelegenheden en ander amusement vindt u in de Versilia, het zeer stedelijke kustgebied in het noorden.

Reserveren

Tussen april en oktober is het vrijwel noodzakelijk om te reserveren, omdat de vele hotels in toeristische centra vaak al ver van tevoren zijn volgeboekt! Dit geldt vooral voor de paasvakantie, de meivakantie (van 25 april, een Italiaanse feestdag, tot 1 mei), en aan de kust in de maanden juli en augustus. Ook op lokale of regionale feestdagen is het vaak onmogelijk om ergens een kamer te krijgen. Om te kunnen reserveren hebt u gewoonlijk een creditcard nodig.

Prijzen

Een kamer voor twee personen in een mooi, comfortabel middenklassehotel kost tussen de € 100 en € 150. In aangename eenvoudige pensions of B&B's zijn tweepersoonskamers te boeken vanaf € 60. De in dit boek genoemde prijzen gelden, tenzij anders aangegeven, voor een tweepersoonskamer met eigen badkamer en met ontbijt. Eenpersoonskamers zijn gewoonlijk een derde goedkoper.

De prijzen wisselen sterk afhankelijk van het seizoen en de vraag. Daarom is het de moeite waard om voor u ergens reserveert op internet op zoek te gaan naar aanbiedingen. De websites www.booking.com en www.weekendjeweg.nl laten u de laatste aanbiedingen zien voor hotels in veel Toscaanse steden.

Eten en drinken

De maaltijden

Het ontbijt is in Italië meestal karig. De Italianen zijn 's ochtends vroeg al tevreden met een espresso of cappuccino en een (zoet) broodje. In veel hotels, vooral vanaf de driesterrencategorie en hoger, wordt tegenwoordig een goed ontbijtbuffet geserveerd. 's Middags en 's avonds kunt u overal in Toscane uitgebreid en heerlijk eten. De lunch wordt gewoonlijk geserveerd tussen 12.30 en 14.30 uur, en het diner vanaf 19 of 19.30 tot 22 uur. Een complete maaltijd bestaat uit een voorgerecht, een eerste gang (pasta of soep, soms risotto), een hoofdgerecht en fruit of een dessert. Bijgerechten (contorni) moeten extra worden besteld; deze worden gewoonlijk niet automatisch bij het hoofdgerecht geserveerd.

Typen eetgelegenheden

Er is amper verschil tussen een trattoria en een ristorante. De trattoria was oorspronkelijk een eenvoudige kroeg, maar tegenwoordig gebruiken ook restaurants deze naam, omdat hij mooi rustiek klinkt.

Voor de kleine trek is er de osteria. In dit wijnlokaal worden ook snacks en kleine gerechten geserveerd. In Florence heet de nog veel voorkomende osteria vaak vinaio.

Een enoteca kan een wijnwinkel zijn, maar ook een wijnlokaal met cafetaria waar u een hapje kunt eten of een restaurant met grotere wijnkaart.

Wie iets bescheideners zoekt, kan een alimentari (supermarkt) binnenstappen en een panino (belegd broodje) laten klaarmaken. Buiten de toeristische centra doen de verkopers dat erg graag, en ook is de kwaliteit van worst, ham en kaas in de meeste kleine supermarkten en winkels uitstekend.

Vooral in de grotere steden zijn er ook paninoteche, eigenlijk de Italiaanse variant van MacDonald's, waar u panini en andere snel te bereiden gerechten kunt eten. In de alimentari zijn de waren echter vaak verser en beter. Erg belangrijk is de bar, het middelpunt van het sociale leven in Italië. Hier zijn naast allerlei soorten caffè, van espresso tot macchiato (met melk) en van corretto (met een scheutje alcohol) tot cappuccino, ook veel andere dranken verkrijgbaar, maar vaak ook tramezzini (kleine sandwiches) en 's middags andere snacks en kleine gerechten.

Uit eten – de juiste manieren

Gewoonlijk gaat men in een restaurant niet gewoon aan een tafel zitten, maar wacht men tot er een tafel wordt toegewezen. Dit geldt zowel voor de chiquere restaurants als voor cafés.

In veel restaurants heeft men liever dat u meer eet dan alleen een bord pasta en een salade, maar u bent niet verplicht om u door een heel menu te 'werken'. De combinatie voorgerecht / pasta of hoofdgerecht / dessert is ook bij Italianen heel gewoon. Neem net als de Italianen de tijd om te eten: met gehaast bereikt u in restaurants maar weinig. Genieten van het eten staat voorop!

In veel, vooral de eenvoudigere etablissementen wordt de menukaart mondeling meegedeeld. Vraagt u om la lista, dan wordt de kaart gebracht.

Betalen

Voor brood en een drankje (pane e coperto) wordt in de meeste restaurants een vaste prijs berekend (gemiddeld € 2), onafhankelijk van hoeveel de gast eet. Voor de bediening (servizio) wordt vaak extra berekend, maar dat moet dan wel op de menukaart zijn aangegeven.

Een fooi is niet verplicht, maar wel gewenst. U kunt wanneer u vertrekt de fooi op tafel laten liggen.

Bij visgerechten en de Toscaanse specialiteit bistecca fiorentina (lende van een jong rund) wordt de prijs op de menukaart vaak aangegeven per 100 g (= 1 etto), wat betekent dat een portie gewoonlijk het drie- tot vijfvoudige daarvan kost!

Prijsniveau

Een driegangenmenu (pasta, hoofdgerecht met bijgerecht, dessert) kost in de goedkoopste eethuizen € 20, in een gewoon restaurant in een toeristische plaats rond de € 30, en in een toprestaurant betaalt u voor een diner tussen de € 50 en € 100. Daarbij komen dan nog de drankjes: water is het goedkoopst, de goedkoopste fles wijn kost, afhankelijk van het restaurant, tussen de € 8 en € 15. Wijn van het vat (vino sfuso of vino della casa) is niet in alle restaurants verkrijgbaar, maar als het beschikbaar is, vaak wel het goedkoopst.

De prijs zegt vaak niet veel over de kwaliteit. In eenvoudige eetgelegenheden kunt u vaak uitstekend eten en in de middenklasse tot duurdere restaurants kan het eten juist tegenvallen. Echt slecht is het eten in Italië maar zelden; zelfs de meest matige kok heeft een aantal goede gerechten op de kaart staan. In bars kunnen de prijzen tussen het eten al banco (aan de bar) en al tavolo (aan tafel) nogal verschillen. In sommige gevallen betaalt u als u aan een tafeltje zit wel drie keer zoveel voor uw espresso!

Praktische informatie

Reizen naar Toscane

Met het vliegtuig

Er zijn twee internationale luchthavens in Toscane: Aeroporto Amerigo Vespucci in Florence en Aeroporto Galileo Galilei in Pisa. Daarnaast is het gebied vanuit Bologna goed te bereiken. Met de trein bent u in 40-60 minuten in Florence. Op alle luchthavens zijn meerdere autoverhuurbedrijven om een auto te huren.

Aeroporto Amerigo Vespucci Florence: de luchthaven ligt in de wijk Peretola, ten westen van de stad. Met de lijnbus of taxi bent u in ongeveer 20 minuten in het centrum. De luchthaven is vrij klein en zeer overzichtelijk. Informatie: tel. 055 306 13 00, www.aeroporto.firenze.it. Verbindingen: onder andere KLM, Alitalia, Lufthansa en Meridiana (vanaf Schiphol) vliegen direct op Florence. Ook vanuit Duitsland vliegen er meerdere maatschappijen direct naar Florence.

Aeroporto Galileo Galilei Pisa: de luchthaven ligt op 10-15 minuten (met de lijnbus of taxi) van het centrum. Er is een directe trein van Pisa Centrale naar Florence (treinen naar Florence vertrekken elke 2 uur, de reistijd is 1 uur). Daarnaast rijden er treinen naar Lucca (overstappen in Pisa Centrale), Siena (overstappen in Empoli) en Arezzo (overstappen in Florence).

Informatie: tel. 050 84 91 11, www.pisa-airport.com. Verbindingen: u kunt met onder andere Transavia (vanaf Schiphol) en Ryanair (vanaf Eindhoven) direct op Pisa vliegen. Ook vanuit Duitsland vliegen er meerdere maatschappijen direct naar Pisa.

Aeroporto Guglielmo Marconi Bolog-na: de luchthaven ligt aan de rand van de stad. Met de taxi of de luchthavenbus bent u in 15-20 minuten in het centrum. Informatie: tel. 051 647 96 15, www.bologna-airport.it. Verbindingen: directe vluchten naar Bologna zijn er met onder andere KLM en Alitalia (vanaf Schiphol) en vanaf diverse luchthavens in Duitsland. Verder naar Toscane: met de taxi of de luchthavenbus naar het treinstation van Bologna, vanwaar om het uur treinen naar Florence vertrekken (reistijd: 40-60 minuten).

Met de trein

U kunt vanuit Nederland op verschillende manieren naar Florence reizen. De eerste route, via Rotterdam en Parijs, gaat met de Thalys naar Parijs-Nord, waarvandaan u met het openbaar vervoer naar Parijs-Bercy moet reizen om daar over te stappen op de EuroNight Line. Vanuit Parijs kunt u ook vanaf Parijs-Gare de Lyon met de TGV naar Bologna en Florence; vanaf Dijon kunt u met de EuroNight Line naar Milaan en Florence. Een andere route is via Duitsland. U kunt vanaf Arnhem via Basel reizen (met de City Night Line) of via München (Duitse nachttrein). Reserveren is voor al deze internationale treinen verplicht. De kosten voor een retour Florence liggen in totaal tussen de € 200 en € 300 voor een kaartje in de tweede klas. U kunt via het reisbureau navraag doen naar speciale aanbiedingen van de NS of andere aanbieders.

De reistijd vanaf Utrecht kan variëren van 16 uur tot 20 uur, afhankelijk van de route en overstaptijden. Om Pisa en andere steden aan de Toscaanse kust te bereiken, kunt u overstappen in Milaan of Florence. Vanaf Florence kunt u verder reizen naar Siena, Lucca, Prato, Pistoia, Arezzo en Cortona.

Reisbewijzen voor Italiaanse treinen zijn in Nederland duurder dan wanneer u ze in Italië zelf koopt. Wacht dus, indien mogelijk, met het kopen van deze kaartjes tot u in Italië bent! Een uitzondering op deze regel vormt de vroegtijdige boeking via internet .

Meer informatie, ook over het Italiaanse deel van de route (maar zonder prijzen) vindt u op de website van NS Hispeed: www.nshispeed.nl. Telefonisch zijn reizen te boeken op tel. 0900 92 96 (€ 0,35 per minuut). Op de website van de Italiaanse spoorwegen vindt u ook prijzen, maar deze laat vaak de goedkopere verbindingen weg: www.trenitalia.com.

Met de auto

Vanuit het midden van Nederland rijdt u het snelst via Arnhem-Oberhausen over de A3 (E35) via Frankfurt naar Stuttgart. Volg dan de A5 (E35) richting Basel (Zwitserland). Vanaf hier gaat de route via de Gotthard en Milaan naar Florence. De afstand van Amsterdam naar Florence is 1340 km.

In Italië betaalt u tol voor de snelwegen; de kosten liggen rond de € 6 voor 100 km. In Zwitserland hebt u een Autobahnvignet nodig (een jaar lang geldig, kosten € 33). Rijdt u via Oostenrijk, dan kunt u een Autobahnvignet aanschaffen met verschillende geldigheidsduren. Het vignet voor tien dagen kost € 8,90, voor twee maanden € 24,30 en voor een jaar € 80,60. In Oostenrijk betaalt u nog een extra tol voor de Brenner-autobaan (enkele reis is € 8,50).

U kunt ook met de autotrein naar Italië reizen. U kunt de autotrein nemen naar Milaan of Florence vanuit Düsseldorf (Duitsland, DB) of Lille (Frankrijk, TGV), afhankelijk van wat voor u vanuit Nederland het best bereikbaar is.

Douane

Reisdocumenten: voor inwoners van de Europese Unie is het verplicht een geldig paspoort of een identiteitskaart bij zich te dragen. Ook kinderen en jongeren hebben een eigen paspoort of identiteitskaart nodig. Bestuurt u een auto, dan moet u ook een geldig rijbewijs en uw autopapieren meenemen. Het meenemen van de groene kaart (verzekeringsdocument) wordt aangeraden.

In- en uitvoer van goederen: EU-burgers hoeven goederen voor eigen gebruik niet aan te geven. Reist u via Zwitserland, houd er dan rekening mee dat Zwitserland geen lid is van de EU. Neemt u meer dan 2 liter wijn, 1 liter sterkedrank en / of 200 sigaretten mee op doorreis (zowel heen als terug), dan moet u dat aan de grens aangeven. Na het betalen van een borg krijgt u een transitdocument, dat u bij het verlaten van het land weer inlevert, waarna u de borg terugkrijgt.

Reizen in Toscane

Met de trein

De belangrijkste routes door Toscane zijn de lijnen Florence-Rome (met de stations Arezzo, Cortona en Chiusi- Chianciano Terme), Florence-Pisa en Viaréggio-Pisa-Rome (met de stations Livorno, San Vincenzo en Grosseto). Andere routes gaan van Émpoli (tussen Florence en Pisa) naar Siena, van Florence via Prato-Pistoia-Lucca naar Pisa, van Siena via Montepulciano naar Chiusi-Chianciano Terme en van Siena via Buonconvento naar Grosseto.

Prijzen: de prijs van een tweedeklaskaartje ligt rond de € 7 per 100 km, voor IC-treinen rond de € 10 per 100 km en voor de EuroStar- en AV-(hogesnelheids)treinen rond de € 20 per 100 km. Als u de kaartjes bijtijds via internet (www.trenitalia.com) koopt, zijn er voor IC-treinen en hogesnelheidslijnen vaak gunstige aanbiedingen .

Kaartjes: koop de kaartjes indien mogelijk altijd aan het loket op het station; in de trein zijn ze veel duurder. De kaartjes moeten voor het begin van de treinreis worden afgestempeld bij de automaat; hierna zijn ze 75 minuten (tot 30 km) of 6 uur (tot 200 km) geldig. Binnen deze periode mag u de reis zo vaak u wilt onderbreken en hervatten.

Informatie: tel. 89 20 21 (niet gratis), www.trenitalia.com (informatie over dienstregeling, prijzen en mogelijkheid tot het kopen van kaartjes).

Met de bus

Bussen rijden tussen de grotere plaatsen (bijvoorbeeld Siena-Florence, Florence-Lucca enzovoort) en van de andere steden (Arezzo, Florence, Grosseto, Livorno, Lucca, Massa-Carrara, Pisa, Pistoia, Siena) naar dorpen en plaatsen in de regio.

Buskaarten: in de meeste gevallen zijn in de bus geen kaartjes te koop bij de chauffeur, maar moet u ze halen bij het loket op het busstation. In dorpen zijn ze te koop bij de tabacchi of in cafés. De prijzen zijn te vergelijken met de trein. Op zon- en feestdagen (giorni festivi) rijden veel bussen niet of in elk geval veel minder vaak dan op werkdagen (giorni feriali).

Dienstregeling: informatie over vertrektijden kunt u telefonisch krijgen in het Italiaans en als u geluk hebt in het Engels; op internet is de informatie alleen in het Italiaans te vinden (klik op 'Orari' of op 'Linee extraurbane').

Regio Florence met Chiantigebied: tel. 800 37 33 60, www.fsbusitalia.it.

Regio Siena (zuiden / zuidoosten van Toscane): tel. 0577 20 42 46; www.trainspa.it.

Regio Arezzo (oosten van Toscane): tel. 800 11 56 05; www.etruriamobilita.it.

Regio Grosseto (zuiden / zuidwesten): tel. 199 84 87 87; www.griforama.it.

Regio's Pisa / Lucca (noordwesten van Toscane): tel. 0573 193 79 00; www.lazzi.it.

Met de taxi

In de stad is het gewoonlijk vrij eenvoudig om een taxi te vinden. De telefoonnummers staan in het telefoonboek onder Taxi en Radio-taxi. De ritprijs ligt rond de € 2 per km (minimumprijs rond de € 5; voor bagage, ritjes op zondag en 's nachts wordt een toeslag gerekend). Taxichauffeurs zijn bij ritjes in de stad verplicht de meter aan te zetten. Op het platteland kunt u bij de de hotelreceptie, in restaurants of in cafés adressen van de plaatselijke taxichauffeur opvragen – als die er is. Ook hier geldt voor ritten een tarief van € 2 per km, waarbij niet extra wordt gerekend voor een lege rit terug.

Met de huurauto / eigen auto

Een auto huren kan op de luchthavens van Florence en Pisa, maar ook in Arezzo, Grosseto, Livorno, Lucca, Pisa, Prato, Siena en Viaréggio. De adresgegevens van autoverhuurbedrijven vindt u in de telefoongids of Gouden Gids (pagine gialle) onder Autonoleggio.

Op de snelweg bent u verplicht tol te betalen (ongeveer € 6 per 100 km). De brandstofprijzen liggen over het algemeen iets lager dan in Nederland.

Maximumsnelheid: 130 km/u op de snelweg, 110 km/u op de autoweg, 90 km/u buiten de bebouwde kom en 50 km/u binnen de bebouwde kom. Buiten de bebouwde kom bent u ook overdag verplicht om verlichting te voeren!

Italiaanse automobilisten staan er niet om bekend dat ze zich netjes aan alle verkeersregels houden. Vaak is de spontane inschatting van een situatie belangrijker dan strenge naleving van de regels! Het heeft weinig zin om voorrang te 'nemen'; rijden in Italië vraagt om flexibiliteit.

Autopech: tel. 116. Politie: tel. 113.

Feestdagen

Het is misschien verrassend, maar het katholieke Italië heeft minder religieuze feestdagen dan veel andere landen. Zo zijn Hemelvaartsdag en pinkstermaandag bijvoorbeeld gewone werkdagen.

1 januari: nieuwjaarsdag

6 januari: Driekoningen

paasmaandag

25 april: Bevrijdingsdag, einde van de Tweede Wereldoorlog

1 mei: Dag van de Arbeid

2 juni: nationale feestdag

15 augustus: Maria-Hemelvaart (Ferragosto)

1 november: Allerheiligen

21 november: Festa della Madonna della Salute

8 december: Maria Onbevlekte Ontvangenis

25 en 26 december: Kerstmis

Festivals en evenementen

Maggio Musicale Fiorentino: mei / juni in Florence, www.maggiofiorentino.com. Het belangrijkste festival voor klassieke muziek in Toscane.

Bluesfestival van Pistoia: juli in Pistoia, www.pistoiablues.com. Hoog aangeschreven bluesfestival met internationale artiesten.

Discoscene Versilia: juli-september. In de zomerperiode bereikt het uitgaansleven in de Versilia, de kuststrook in het noordwesten van Toscane tussen Carrara en Viaréggio, een hoogtepunt. In de nachtclubs en disco's is elke avond iets te beleven.

Festival Estate Fiesolana: juli-september in Fiésole, www.estatefiesolana.it. Dit gerenommeerde festival brengt talrijke theater- en dansgroepen, orkesten en solisten naar Fiésole, het kleine dorpje boven Florence.

Palio: 2 juli en 16 augustus in Siena, www.ilpalio.org. Het beroemdste festival van Toscane bereikt zijn hoogtepunt tijdens de paardenrennen op de Piazza del Campo.

Cantiere Internazionale dell'Arte: eind juli / begin augustus in Montepulciano, www.fondazionecantiere.it. Een festival voor moderne muziek in het stadje in het zuiden van Toscane.

Puccini-operafestival: eind juli / augustus in Torre del Lago Puccini, www.puccinifestival.it. De opera's van Puccini opgevoerd op de plek waar ze werden geschreven.

Festival della Val d'Orcia in Montalcino, Pienza, San Quirico d'Orcia, Castiglione d'Orcia, Radicófani: augustus, www.-parcodellavaldorcia.com. Op de straten en pleinen van de kleine steden en dorpen in het zuiden van Toscane kan gedurende een aantal weken worden genoten van experimenteel theater.

Geld