Welkom

Welkom
Ter oriëntatie
Kennismaking, de Waddeneilanden in cijfers
Geschiedenis, heden en toekomst
Overnachten
Eten en drinken
Praktische informatie

Onderweg op de Waddeneilanden

Texel
Den Hoorn, De Koog,
Den Burg, De Waal,
Oudeschild, Oosterend,
De Cocksdorp en Eierlando

Vlieland
Oost-Vlieland

Terschelling
West-Terschelling,
Midsland, Formerum,
Hoorn, Oosterend

Ameland
Hollum, Ballum,
Nes, Buren

Schiermonnikoog
Schiermonnikoog-Dorp

De 15 hoogtepunten

 1 Met dank aan de zeehonden – meer dan zestig jaar Ecomare
Ook Texel: vogelopvang, aquaria en een duinpark.

 2 Eilandcharme – Den Burg, hoofdstad van Texel
Eilandstad met Zuid-Europese flair.

 3 Denkend aan vervlogen tijden – wandeling over het Oude Land
Het beschermde landschap van de Hoge Berg.

 4 Kottervaartocht – op de Waddenzee
Onderweg de zonnende zeehonden zien en krabben vangen.

 5 Kennismaking met het mooiste dorp van Texel – Oosterend
Wandeling door een bewoond openluchmuseum.

 6 Kwelders, duinen en bos – het westen van Texel
Fietstocht door een afwisselende kuststreek.

 7 Vierhonderd jaar eilandgeschiedenis – Nicolaaskerk en Armhuis
Twee meesterstukken van waddenarchitectuur.

 8 Als u het aandurft – de 'Sahara van het noorden'
Met de vrachtwagen door de woestenij, met de boot naar Texel.

 9 Gordel van kapiteinshuizen – West-Terschelling
Rondwandeling door een van de mooiste dorpjes van het eiland.

10Van zandplaat naar zandplaat – Terschelling van west naar oost
Fietsend door een ketting van natuurgebieden.

11De zee geeft en de zee neemt – Wrakkenmuseum De Boerderij
Opmerkelijk: een strandjutters- en duikersmuseum.

12Amelander successtory – Molen De Verwachting
De molen bezoeken en: mmm, heerlijke mosterd.

13Kraamkamer voor wadvogels – Amelands onbewoonde oosten
Fietstocht door het ongerepte landschap van Het Oerd en De Hôn.

14Op de tekentafel ontstaan – Schiermonnikoog-Dorp
Op excursie naar een juweel van de Waddeneilanden.

15Voor driekwart beschermd – Nationaal Park Schiermonnikoog
Op de fiets de duinen op en af, over het afwisselende eiland.

Colofon
Paklijst
Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

Dit symbool in de tekst verwijst naar een van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!–tip

Welkom

Voor velen is de vuurtoren van Ameland de mooiste van de Waddeneilanden – en zo ook voor ons! Vrolijk rood-wit gestreept roept hij direct de vakantiesfeer op. Herinneringen aan de kindertijd komen terug: op ontelbare tekeningen hebben wij hem toen al vereeuwigd. En het mooiste is: wie de 236 treden van de toren bedwingt, wordt beloond met een prachtig uitzicht over het westen van Ameland, de Waddenzee, de Noordzee en de geweldige zandvlakte ten oosten van buureiland Terschelling!

Ter oriëntatie

Een gemakkelijke aankomst

'Nooit ben ik gelukkiger dan tijdens de heenreis op de boot', zei de bekende bioloog Jac. P. Thijsse al aan het einde van de 19e eeuw over de overtocht naar Texel. Voor veel mensen geldt nu nog precies hetzelfde: zodra ze aanmonsteren op de veerboot naar een van de vijf Waddeneilanden en ze de schier eindeloze Waddenzee oversteken, maakt het ultieme vakantiegevoel zich van hen meester. En zodra er aan de horizon een streep land opdoemt en het eiland langzaam vorm krijgt, zijn alle dagelijkse zorgen als sneeuw voor de zon verdwenen.

Thijsse wilde trouwens helemaal niet naar Texel, maar als beginnende onderwijzer was hij in 1890 naar het eiland 'verbannen' – zo ervoer hij dat destijds tenminste. Die verbanning groeide echter uit tot een levenslange liefde. Jac. P. Thijsse werkte slechts twee en een half jaar als onderwijzer op Texel, maar daarna keerde hij er nog vele malen terug. Hij was daarmee een van de talloze liefhebbers die vroeger en nu steeds weer naar 'hun' favoriete eiland teruggaan, op zoek naar de rust en de natuur die de Waddeneilanden bieden.

Bewoond en onbewoond

De Waddeneilanden zijn brokstukken van een strandwal die zich na de ijstijden van Kaap Gris Nez in Frankrijk tot aan het Deense Esbjerg in de Noordzee vormde. Alleen het zuiden van Texel is ouder. Hier ligt keileem uit de Saale-ijstijd in een gordel die loopt van Den Hoorn tot Oosterend. In de Romeinse tijd waren door de oprukkende zee al brede gaten in de inmiddels opgestoven en begroeide strandwal geslagen. Later, in de middeleeuwen, spoelde de zee bovendien grote delen van het veen achter de eilanden weg. In die tijd kreeg het Waddengebied zijn huidige vorm. De eilanden Griend en Rottumeroog werden toen zo sterk door de zee bedreigd dat de bevolking wegtrok.

High five!

De vijf Waddeneilanden van links naar rechts op de kaart: Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland en Schier-monnikoog. Elk van de vijf parels van de Noordzee heeft een heel eigen karakter. Texel ( Kaart 2, D-F 10-14) is het grootste van de vijf, voelt het minst als een eiland aan en heeft het meest uitgebreide recreatieve aanbod. Niet alle nieuwbouw is er even fraai en wie op zoek is naar rust kan het toeristische De Koog, waar veel jongeren komen, het beste mijden.

Maar desondanks is Texel ook voor natuurliefhebbers een paradijs gebleven, waar u zelfs in het drukste hoogseizoen op 100 m vanaf een bewaakt strand nog wel een afgezonderd plekje kunt vinden.

Wie het kleine niet eert…

Wie denkt dat de vier kleinere Waddeneilanden voor toeristen minder interessant zijn dan Texel, zit er helemaal naast! De 'kleintjes' doen in toeristische belangstelling beslist niet onder voor hun 'grote zuster.' Op de veerboten is het eigenlijk altijd druk. De meeste jongeren kiezen, meer nog dan voor Texel, voor Terschelling ( H-N 5-7). Daar gebeurt altijd van alles en gaan strand- en nachtleven hand in hand. Maar ook op Terschelling, dat voor 75% uit beschermd natuurgebied bestaat, komt de liefhebber van rust en natuur volop aan zijn trekken.

Ameland ( O-S 5) is het Wadden-eiland met de minst spectaculaire uitstraling. Het leent zich vooral voor rustige vakanties met het hele gezin en -beschikt over de fraaiste stranden. Sinds pastoor Janssen aan het einde van de Eerste Wereldoorlog groepen bleke stadskinderen naar het eiland haalde, is het bijzonder populair als bestemming voor kinder- en jeugdgroepreizen. Alles gaat er hier wat rustiger aan toe dan op Terschelling en Texel. Wie hier een weekje of twee wil doorbrengen, kan in die tijd het hele eiland wel bekijken.

Schiermonnikoog ( T-W 4-5) en Vlieland ( Kaart 2, E-H 8-10) zijn de kleinste van de vijf bewoonde Waddeneilanden en hun oorspronkelijke aangezicht is ook het minst aangetast door het toerisme. Elk van deze twee eilanden is maar één dorp rijk. Een extra factor die bijdraagt aan de rust en stilte op Schiermonnikoog en Vlieland is het verbod op de auto; alleen eilandbewoners zelf mogen een auto gebruiken, de rest gaat lopend, met de fiets of met de bus.

De fiets is hier dan ook het meest passende vervoermiddel. Het sluit aan bij het gemoedelijke dagritme dat de eilanders eigen is, en dat snel wordt overgenomen door de gasten. De fiets is bovendien het ideale vervoermiddel om de natuurgebieden en de stranden in alle rust op te zoeken.

Eilandhoppen

Ideaal voor iedereen die niet één, maar liever meteen twee of drie eilanden wil leren kennen. Via verschillende aanbieders is het mogelijk om een meerdaagse tocht over verschillende eilanden te maken. Uw fiets mag mee, maar u kunt ook op elk eiland een huurfiets reserveren. De overtocht naar het volgende eiland gaat per veerboot of per klipper. Met de klipper duurt de tocht zeker een paar uur als gevolg van de vaarroutes. Bij laagtij valt ongeveer 80% van de Waddenzee droog. Het eiland- of wadhoppen kan alleen in de zomermaanden. Meer informatie op www.wadden.nl en www.wadfietsen.nl

Kennismaking, de Waddeneilanden in cijfers

De zon lacht u toe!

Op de Waddeneilanden heerst ondanks de noordelijke ligging een opvallend mild klimaat; duidelijk milder dan in de rest van Nederland. In de winter wordt het niet al te koud, in de zomer niet erg heet. En op alle vijf eilanden kunt u genieten van de meeste zonne-uren van het land. Volgens cijfers van het KNMI is Texel met een gemiddelde van 1690 zonne-uren per jaar de koploper.

In goed gezelschap

Er bestaan in totaal overigens bijna vijftig waddeneilanden, waarvan een deel zich voor de kust van Denemarken en Duitsland bevindt. Het Europese Waddengebied strekt zich van het Deense Esbjerg langs de Duitse en Nederlandse kust uit tot aan Den Helder. Sinds 1986 valt het hele gebied onder natuurbescherming. In 2009 kreeg het een plaats het op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Het is het grootste ononderbroken kustgetijdegebied ter wereld en kent een uniek ecosysteem.

Het kapitaal van de eilanden: de natuur

'Hier overspoelt de zee twee keer per etmaal een onmetelijk groot stuk land, waar een eeuwige strijd tussen de elementen gaande is, zodat niemand ooit weet of het gebied nou bij het land of bij de zee hoort,' merkte de Romeinse geschiedschrijver Plinius de Oudere al in de 1e eeuw n.Chr. op.

Eb en vloed bepalen de dagelijke gebeurtenissen op de Waddenzee. Bij laag water ontstaat er op het droogvallende wad een landschap vol geulen en kuilen, terwijl de vloed voor een toevoer van voedingsstoffen zorgt die aan de basis staat van een unieke voedselketen. Planten en weekdieren nemen de voedingsstoffen op en dienen op hun beurt weer als voedsel voor de garnalen, vissen en vogels.

Vanwege zijn rijkdom aan voedingsstoffen is de Waddenzee ook onmisbaar als rust- en broedplaats voor -honderden vogelsoorten, terwijl vele duizenden trekvogels het gebied elk jaar aandoen. De interessantste manier om de Waddenzee beter te leren kennen is een wandeltocht over bij eb drooggevallen gebied, het zogenaamde wadlopen. Wadlooptochten kunnen van twee van de vijf eilanden en ook vanaf diverse plaatsen op het vasteland worden ondernomen. De Waddenzee is een gebied vol grillige geheimen en daarom mag alleen onder begeleiding van een gids over de tijdelijk drooggevallen zeebodem worden gewandeld. Als u alle modder voor lief neemt, zult u de zee tijdens het wadlopen spectaculair tot leven zien komen.

Het was ook de natuur die de jonge Thijsse, een van de belangrijkste biologen van Nederland, voor de eilanden innam. Hij raakte onder de indruk van de vele vogels en planten, en inderdaad is de flora van Nederland nergens rijker dan op de Waddeneilanden. Dat verbaast ook niets, want van noord naar zuid telt elk eiland diverse biotopen: zee en strand, droge duinen en heide, bos, laaggelegen vochtige en wat hogere droge polders, kwelders, zoutmoerassen en wadden.

En al die natuur bij elkaar vormt het kapitaal van de eilanden, de magneet die steeds weer allerlei mensen naar dit unieke natuurgebied trekt.

Bescherming van een uniek -natuurgebied

Om die natuur te beschermen richten de eilandbestuurders zich sinds de jaren 90 op kwaliteit, in plaats van kwantiteit, want het toerisme dreigde de natuur af en toe onder de voet te lopen. Het toerisme groeide door de toenemende welvaart en het algemene recht op vakantie al sinds de jaren 50 en 60 steeds verder. Met de veranderende wensen van de toeristen werd altijd rekening gehouden, met de wensen van de natuur lange tijd veel minder. Het is begrijpelijk dat dit geen goede gevolgen had voor de natuur op de eilanden.

Omvangrijke hoogbouw, zoals op de Duitse Waddeneilanden, vindt men niet op de Nederlandse eilanden; evenmin als nederzettingen die in de winter op spooksteden lijken. Jammer genoeg wel hier en daar een smakeloze klomp nieuwbouw, soms zelfs direct aan het strand, zoals in De Koog op Texel.

Hoe ernstig men de natuurbescherming hier neemt, valt op te maken uit het voorbeeld van Terschelling. Hier heeft de overheid natuurbehoud tot prioriteit nummer één gemaakt. Op alle eilanden genieten grote wetlands en duingebieden bescherming – sommige daarvan mogen niet of alleen met een gids bezocht worden. Schiermonnikoog, bijna in zijn geheel een Nationaal Park, staat zelfs voor het grootste deel onder natuurbescherming.

Voor de visserij gelden al geruime tijd strenge regels, want overbevissing is en blijft een probleem. Zo is vastgesteld dat 60 tot 70% van alle schaaldieren noodzakelijk zijn als voedsel voor vogels. De broze voedselketen in de Waddenzee wordt verder ernstig bedreigd door verontreiniging van het zeewater.

Omslag in het denken

Elk jaar zijn duizenden vogels het slachtoffer van de verontreiniging van de Noord- en Waddenzee door olie en andere vuiligheid. Maar als ze bijtijds gevonden worden, maken ze een goede kans op herstel. Dat herstel krijgen ze vaak in Ecomare op Texel, waar jan-van-genten, zeekoeten en zilvermeeuwen – soorten die in kolonies leven – tussen hun soortgenoten worden opgevangen.

Andere aandachtspunten voor de natuurbescherming zijn de gaswinning bij Moddergat en een voor 2017 gepland megawindpark voor de kust van Schiermonnikoog en Ameland. Er wordt nauwlettend bestudeerd wat de effecten zijn op landschap en dieren.

Ook de bezoekers van de Waddeneilanden worden steeds milieubewuster. Ze komen niet meer uitsluitend om aan het kilometerslange strand te 'bakken' en in de golven van de Noordzee te poedelen, ze komen ook steeds meer om de eerste grutto van het jaar te bekijken, de vlucht van de lepelaar te bewonderen, van de kleurenpracht van lamsoor en blauwe zeedistel te genieten, de hoge schreeuw van de scholekster te horen of om gewoon met de fiets lekker duin-op, duin-af te golven.

Toerisme in harmonie met de -natuur?

De fiets verdient wel een extra vermelding. Het ijzeren ros is het eilander vervoermiddel bij uitstek, zeker op Vlieland en Schiermonnikoog, waar auto's verboden zijn. Maar ook bij een bezoek aan Texel, Terschelling en Ameland doet men er goed aan zijn auto op de vaste wal achter te laten, want op alle eilanden liggen zeer fijnmazige netwerken van fiets- en wandelpaden.

Voor bezoekers zijn er volop recreatiemogelijkheden – steeds meer in harmonie met de natuur. Die zijn er enerzijds om voor een geslaagde vakantie te zorgen, maar ook om een verblijf buiten het hoogseizoen aantrekkelijker te maken. Voor slecht weer zijn er aantrekkelijke musea, zwemparadijzen en cafés en restaurants van alle niveaus. En menigeen trotseert in het koude seizoen de vaak straffe wind om lange strandwandelingen te maken. Wie daar niet van houdt, kan een plekje zoeken in een strandpaviljoen. Want wat is er mooier dan bij een koffie met appelgebak of een hete grog bij het haardvuur genieten van het uitzicht over de schuimende branding en de kolkende zee?

Feiten en cijfers

Overheid: het bestuur van de eilanden valt onder twee provincies. Vlieland, Ameland, Terschelling en Schiermonnikoog behoren bestuurlijk tot de provincie Friesland, en Texel hoort bij Noord-Holland.

Oppervlakte: ongeveer 40.000 ha in totaal. Texel 17.000 ha, Vlieland 4000 ha, Terschelling 9000 ha, Ameland 6000 ha en Schiermonnikoog 4000 ha.

Grootte: Texel: 24 km lang, maximaal 9,6 km breed; Vlieland: 12 km lang, maximaal 2 km breed (Vliehors niet meegerekend); Terschelling: 30 km lang, maximaal 4,5 km breed; Ameland: 25 km lang, maximaal 4 km breed; Schiermonnikoog: 17 km lang, maximaal 4 km breed.

Lengte strand: 117 km totaal. Texel 30 km, Vlieland 12 km, Terschelling 30 km, Ameland 27 km, Schiermonnikoog 18 km.

Bosoppervlak: 1680 ha totaal. Texel 620 ha, Vlieland 300 ha, Terschelling 400 ha, Ameland 210 ha, Schiermonnikoog 150 ha.

Inwonertal: ongeveer 24.000 totaal. Texel 14.000, Vlieland ruim 1100, Terschelling krap 4800, Ameland ruim 3500, Schiermonnikoog zo'n 930.

Dorpen: 17 totaal. Texel 7, Vlieland 1, Terschelling 4, Ameland 4, Schiermonnikoog 1; veruit het grootste dorp is Den Burg op Texel (zo'n 7000 inwoners).

Prijsbewust op vakantie

De eilanden zijn geen goedkope va-kantiebestemming. Vooral hotels, restaurants, bars en clubs zijn duur te noemen. Bij het reserveren van uw onderdak is het aan te raden om bij de VVV's naar aanbiedingen te informeren. In de tijd rond het hoogseizoen zijn de hotels karig met aanbiedingen, maar kijkt u eens op hun websites of er misschien nog speciale arrangementen worden aangeboden.

De VVV's van bijna alle eilanden bieden meerdaagse arrangementen aan voor een prijs die naast de -overnachting in hotel of pension allerlei extra's omvat, zoals veerbootkaartjes, fietsen, museumbezoek, dagmenu's, informatiepakketten, rondvaarten en fiets- en wandelkaarten.

Een bezoek aan de website van een VVV kan heel nuttig zijn. Deze organisaties presenteren tegenwoordig allerlei lastminuteaanbiedingen op banners of onder het kopje accommodatie op de website. Een paar muisklikken kunnen u zo veel geld besparen.

Hotels geven vaak een korting voor kinderen die bij hun ouders op de kamer overnachten (kinderen tot een jaar of twee kunnen meestal gratis of voor een tiental euro's bij hun ouders op de kamer slapen, kinderen tussen de 2 en 7 of 10 jaar oud betalen de helft van de normale prijs).

Op Texel krijgt u bij verschillende hotels tussen oktober en maart doordeweeks gratis een fiets ter beschikking.

Van april tot oktober kan men van dinsdag tot donderdag tegen een gereduceerd tarief met de veerboot naar Texel.

Verder bieden enkele hotels buiten het zomerseizoen een midweekverblijf aan tegen een lagere prijs.

In verschillende hotels en appartementencomplexen wordt in het laagseizoen een korting van 10 tot 20% gegeven aan 55-plussers en jonge gezinnen (oudste kind jonger dan 5 of 7 jaar).

Ook bij de maaltijden kan men geld besparen. Vooral restaurants uit de hogere prijsklassen bieden vaak voordelige lunchmenu's aan. Hun gasten kunnen van een goede prijs-kwaliteitsverhouding en een vaak betere bediening genieten dan 's avonds, als het veel drukker is.

Ook musea kan men goedkoper bezoeken, diverse kaarten verschaffen u een korting op de toegangsprijs.

Last but not least, wie op het openbaar vervoer is aangewezen, hoeft niet steeds een kaartje voor een enkele reis aan te schaffen, maar kan kiezen voor een gunstiger variant, zoals een 10-rittenkaart of een dagkaart. Overigens kan men behalve een kaartje in de bus kopen ook vooraf al een E-ticket printen (zie www.arriva.nl). Een ander voordelig vervoersbewijs naar Terschelling of Vlieland is het Waddenretour (voor trein en veerboot). Informatie tel. 0900-9292, www.9292ov.nl.

Uitgaan

Terwijl Texel en Terschelling, vooral in De Koog, Den Burg, West en Midsland, en Ameland in Nes 's avonds een levendige drukte kennen, verloopt het nachtleven op de twee kleinere eilanden rustiger. Toch zijn hier ook verschillende cafés, bars, muziek- en dansgroepen, en locaties om biljart of darts te spelen en te dansen. Daarnaast is er op de eilanden een uitgebreide terrascultuur, die ook in het voorjaar en de winter blijft bestaan, mede dankzij de vele verwarmde terrassen. De horecagelegenheden sluiten doorgaans tussen 1 en 2 uur.

Waterkwaliteit

Rijkswaterstaat geeft actuele informatie over de zwemwaterkwaliteit uit (www.zwemwater.nl). Verder is uitgebreide informatie te vinden op www.waddenzee.nl. Over het algemeen voldoet het waddenwater prima aan alle onderzochte criteria. In 2014 scoorden 6 van de 10 testlocaties ' uitstekend' en 4 daarvan 'goed'. Bovendien wappert de blauwe vlag op Ameland aan de stranden van Buren, Nes en Hollum als erkenning voor de goede schone stranden met een goede waterkwaliteit (www.blauwevlag.nl).

Overigens: in het waddengebied wordt een aantal delicatessen op de markt gebracht onder de naam Waddenproducten. Ze worden geproduceerd in de directe omgeving van de Waddenzee.

Zo zijn er verschillende waddenwijnen, zoals cranberrywijn en duinwijn. Jaarlijks worden er meer dan 100.000 flessen van deze noordelijke wijnen verkocht. Verder zijn er allerlei soorten mosterd (zoals lamsorenmosterd, zeekruidenmosterd), honing, thee, jam (zoals aroniabessenjam), sauzen, sappen, siroop (zoals vlierbessensiroop) en snoep te koop.

Ook producten voor lichaamsverzorging, zoals een bodyscrub op basis van duindoorn, mogen het keurmerk dragen. En hoe heerlijk moet het zijn om na te genieten met waddenbadzout onder naam 'zeebries'.

Een groot aantal van de bedrijven die waddenproducten maken, nodigt belangstellenden uit zelf een kijkje op het bedrijf te komen nemen.
Voor meer informatie: www.waddendelicatessen.eu

Geschiedenis, heden en toekomst

IJstijden

In het pleistoceen en het holoceen, de twee laatste ijstijden, schuiven gletsjers enorme pakken leem, kiezels en klei ineen. Het oudste deel van Texel, de Hoge Berg, wordt zo gevormd. De temperaturen gaan daarna omhoog, het ijs smelt en de zeespiegel stijgt. De Noordzee schuift enorme massa's zand voor zich uit en vormt omvangrijke zandbanken. Aanvankelijk liggen die zandwallen vlak voor de kust. Het zand raakt begroeid, waardoor de wallen steeds steviger worden; vanaf 1000 v.Chr. ontstaat hieruit een gesloten rij duinen, met erachter een moerasgebied.

Eerste nederzettingen

Stormen op zee slaan grote gaten in de duinenrij. Uit wat overeind blijft, ontstaan de vier oostelijke Wadden-eilanden, die in tegenstelling tot Texel helemaal uit zand bestaan. Het brede moerasgebied achter de duinenrij wordt weggespoeld en daar ontstaat de Waddenzee. Uit het zuiden afkomstige boeren vestigen zich op 1 à 2 m hoge terpen op de zuidelijke delen van de eilanden. Rond 800 n.Chr. is de zee erg woest; men hoogt de terpen verder op en tussen de boerderijen en dorpen legt men opgehoogde verbindingswegen aan.

Landwinning

Rond 1100 n. Chr. houdt de zee zich rustig en steeds meer mensen vestigen zich aan de zuidkant van de eilanden. Onder leiding van monniken worden grote stukken land ingedijkt. Het onderhoud van de dijken is een zaak van de hele gemeenschap. De Waddenzee bestaat sinds ongeveer 1200 in zijn huidige vorm.

Opkomende scheepvaart

De bewoners van de Waddeneilanden voorzien in hun levensonderhoud met visserij; op sommige eilanden spelen landbouw en veeteelt ook een (ondergeschikte) rol. De scheepvaart gaat in de late middeleeuwen een belangrijkere rol spelen; de eilanden liggen namelijk ideaal langs de scheepvaartroutes en zijn zeer geschikt voor tussenstops tussen Engeland, Vlaanderen en Holland en de hanzesteden Hamburg, Bremen en Lübeck.

De gouden eeuw

In 1585 wordt Amsterdam de belangrijkste aan- en doorvoerhaven van Noord-Europa. De handelsroutes voeren door het Vlie en het Marsdiep, waarvan vooral Texel, Vlieland en Terschelling de voordelen plukken. Vele kapiteins van de grote handels- en oorlogsvloot zijn afkomstig van de Waddeneilanden.

Op de eilanden zelf neemt de welvaart toe en wordt er geld verdiend dankzij de opslag van goederen, zeilmakerijen en proviandvoorziening. Holland groeit in de 17e eeuw uit tot een grote handelsnatie. Handelsverenigingen, zoals de Verenigde Oost-Indische Compagnie, worden schatrijk door de opbrengst van de koloniën in Oost- en West-Indië. Van die enorme rijkdom pikken ook de Waddeneilanden hun graantje mee.

Neergang

Al sinds de 17e eeuw leveren de Waddeneilanden een groot deel van de bemanning van de walvisvaarders, met name de kapiteins. De mannen zijn weliswaar vaak maandenlang weg, maar verdienen veel geld voor de eilanden. Aan die rijkdom komt abrupt een einde als de Engelsen in 1798 de hele Nederlandse walvisvaardersvloot in beslag nemen. De opkomst van de stoomboot maakt rond die tijd ook een einde aan de zeilscheepvaart en veel zeelieden worden werkloos.

De aanleg van het Noord-Hollands Kanaal, in 1824, maakt de haven van Amsterdam bereikbaar zonder gebruikmaking van het Vlie en het Marsdiep. In de 19e eeuw hebben de eilanders het dan ook heel zwaar. Om aan extra grond voor akkerbouw te komen, worden grote stukken land ingepolderd.

Toerisme en natuurbescherming

Rond het begin van de 20e eeuw staan de eilanden er economisch gezien desastreus voor. Vrijwel al het geld gaat op aan de bescherming van de kust. De beide wereldoorlogen brengen het opkomende toerisme enorme schade toe. In de jaren 50 en 60 keert het tij zich ten goede, mede doordat elke werknemer in die tijd recht op vakantie krijgt. De Waddeneilanden richten zich op 'zacht' toerisme; de natuurbescherming gaat voor alles, omdat de natuur het kapitaal van de eilanden is. In 2009 volgt een mooie beloning voor iedereen die zich sinds jaar en dag inzet voor de bescherming van de natuur op de wadden: op 26 juni van dat jaar wordt de Waddenzee op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO geplaatst. Daarmee behoort het tot de meest beschermwaardige natuurgebieden ter wereld. De Waddenzee is een van de grootste ecosystemen op aarde die volledig afhankelijk zijn van eb en vloed. Het is het leefgebied van ongeveer 10.000 dieren, planten en ongewervelden. Tussen de tien en twintig miljoen trekvogels rusten hier ieder jaar op de route naar hun zomer- of winterbestemming.

Het is ook een van de weinige gebieden waar mensen de natuurkrachten die het landschap dagelijks scheppen en herscheppen veilig kunnen ondergaan en beleven.

Overnachten

Boeken

De VVV's van de Waddeneilanden geven informatieve en rijk geïllustreerde gidsen uit. Hierin staat een keur aan overnachtingsmogelijkheden. De gidsen kunnen bij de VVV's worden aangevraagd. Op de websites van de VVV-kantoren is de inhoud van de gidsen grotendeels terug te vinden. Ook adressen van kamers en vakantiehuizen van particulieren zijn hier te vinden. Het is mogelijk uw overnachting via de VVV te boeken. Ook in de advertenties op de vakantiepagina's van de landelijke en regionale dagbladen en in de Kampioen van de ANWB is een groot aanbod aan accommodaties te vinden.

Wie in de zomer nog een verblijfplaats op de eilanden wil boeken vist hoogstwaarschijnlijk achter het net. Zeker wie in het hoogseizoen voor een weekend of langere tijd naar een van de eilanden wil moet al maanden van tevoren boeken om van een plaats verzekerd te zijn. Dit geldt ook voor een plaats op een camping.

Accommodatie op de eilanden is duur. Goedkope hotels of pensions zijn er weinig. In het hoogseizoen liggen de prijzen van hotels bijna altijd zo'n 10% of meer hoger. Appartementen zijn in voor- en naseizoen ongeveer 50 tot 60% goedkoper. Bij vakantiewoningen kan die korting in het laagseizoen tot maar liefst 70% oplopen.

Tijdens feestdagen of evenementen verhuren hotels kamers vanaf 2, 3 of meer overnachtingen. Wie op het laatste moment boekt kan ook een korter verblijf boeken. Veel hotels verhuren in het weekend kamers vaak alleen voor twee nachten. In de maanden juli en augustus worden tal van vakantiehuisjes alleen maar per week verhuurd. Tijdens vakanties en feestdagen moet vaak per persoon een toeslag worden betaald.

Wie als individu een tweepersoonskamer boekt betaalt in de regel een toeslag van € 10 tot € 30 bovenop de prijs voor een eenpersoonskamer.

Hotels en pensions

Van kleinere familiehotels tot grote gerenommeerde hotels, alles is op de Waddeneilanden te vinden. Dat geldt ook voor de inrichting van de kamers; het palet reikt van kleine, sobere kamers tot luxe suites met whirlpool, aparte kleedkamer en internetaansluiting.

Bij veel vakantiehuisjes zijn veel recreatieve voorzieningen (sauna, zonnebank, zwembad, tennisbanen). Vaak zijn ze prachtig gelegen. Vanzelfsprekend zijn de huizen met uitzicht op zee zeer gewild. De kamerprijzen in in deze gids betreffen de prijs voor een tweepersoonskamer met ontbijt. Let bij het boeken op speciale aanbiedingen; via internet is het meestal goedkoper.

Particuliere verhuur

Bed & breakfast (logies met ontbijt) is een goedkoop alternatief voor hotel of pension.

Vakantiehuisjes

Bij een lang verblijf op de eilanden is het huren van een vakantiehuisje de meest aantrekkelijke optie. De vakantiewoningen zijn over het algemeen goed uitgerust (vijf sterren). De meeste huisjes liggen in bungalowparken, wat als nadeel heeft dat ze dicht op elkaar staan. Voor een wat hogere huurprijs zijn er ook prachtig gelegen vakantiehuisjes te huur, bijvoorbeeld midden in de duinen. Ga er wel van uit dat deze huisjes vroegtijdig geboekt moeten worden. Behalve natuurlijk als u geluk hebt met een last minute. Zoek bijvoorbeeld op www.wadden-vakantiehuis.nl.

Groepsaccommodatie

De Waddeneilanden zijn een geliefde bestemming voor schoolreisjes en jongerenexcursies. Er is dan ook een groot aanbod van zeer verschillende groepsaccommodaties. Vaak zijn ze mooi gelegen. (VVV's hebben hiervoor een speciale brochure.) Ameland beschikt over de meeste groepsaccommodaties.

Jeugdherbergen

Jeugdherbergen zijn er in West-Terschelling, in Den Burg, in Schiermonnikoog en in Hollum. Meer informatie hierover bij de desbetreffende plaats.

Campings en boerencampings

Op Schiermonnikoog en Vlieland is er weinig keuze in campings. Op de andere eilanden zijn talrijke campings die ook plaats bieden aan caravans en campers. Stacaravans (met een complete uitrusting, wc en badkamer) zijn ook te huur en vormen vaak een goedkoop alternatief voor een vakantiehuis. Erg mooi zijn de natuurkampeer-terreinen van Staatsbosbeheer. Hoewel klein en eenvoudig zijn ze schoon en stil. Ook de boerderijcampings zijn aan te bevelen voor vakantiegangers die vooral rust zoeken. De kampeerplaatsen hier zijn vaak eenvoudig maar groot.

Vakantieplaatsen in vogelvlucht

Wie op Texel volop in het vakantieleven wil staan, slaat zijn kamp op in De Koog. Tot laat in de nacht is hier nog van alles te doen. De Koog ligt ook het dichtst bij het strand. Liefhebbers van rust richten zich beter op de kleinere plaatsen zoals Oosterend, De Waal of Den Hoorn.

Terschelling heeft zowel de liefhebbers van rust als van vertier genoeg te bieden. West-Terschelling en Midsland worden vooral bezocht door mensen die van stappen houden. Het oostelijk deel van Terschelling is rustiger. Een vredige sfeer vindt men ook aan de noordkant van het eiland, waar groepjes vakantiehuizen als in dorpjes bij elkaar staan. Van hier is het strand ook het meest dichtbij.

Op Ameland is Ballum het rustigste dorp, het levendigst is Nes in de zomermaanden. Ook in het vrij rustige Buren komen 's zomers veel gasten, maar daar zijn ook veel groepen jongeren bij.

Vlieland en Schiermonnikoog zijn duidelijk de rustigste vakantie-eilanden. Op de beide eilanden is bovendien het autoverkeer tot een minimum beperkt.

Eten en drinken

Uit eten gaan

Veel restaurants bieden naast de diner-kaart in de avond ook een lunchkaart aan. Lunchtijd is van 12 tot 14 uur, de keuken is – ook in het hoogseizoen – 's avonds zelden langer geopend dan tot 20 of 21 uur.

In het hoogseizoen zullen de meeste restaurants de hele week geopend zijn, maar er is allerminst een eenduidige regeling. Ettelijke bedrijven sluiten van november tot aan de kerstvakantie en van januari tot aan de paasvakantie.

Uit eten gaan is op de eilanden – net als boodschappen doen – relatief duur. Dat geldt ook voor eenvoudige gerechten zoals pizza's. Alleen een dagschotel wil nog weleens voordeliger zijn. Hoofdgerechten worden in de restaurants in de regel met frites, gebakken of gekookte aardappelen, verschillende groentesoorten (koud of warm) en salade geserveerd. Veel restaurants zijn in het hoogseizoen zeven dagen per week geopend. Sommige hebben wel een rustdag, maar het kan per adres verschillen welke dag dat is. Van november tot Pasen zijn sommige gelegenheden gesloten. Vaak zijn ze dan wel open in de kerstvakantie.

Overigens: zelfs aan het strand kunt u tegenwoordig uitstekend eten. Het 'eten op palen' in de strandpaviljoens maakt dat mogelijk. Waar men vroeger niet verder kwam dan een ijsje of patat, serveert men tegenwoordig allerlei gebak en zelfs complete menu's. Veel strandpaviljoens zijn vrijwel het hele jaar door geopend, de overige ongeveer vanaf de paasvakantie tot aan de herfstvakantie, daarna worden ze weer afgebroken. In de strandpaviljoens kunt u ook urenlang loungen, een krantje lezen, uitkijken over de zee, een kop koffie of cappuccino met iets lekkers bestellen, en tot slot drinkt u een biertje met…

Regionale keuken

De Waddeneilanden kunnen niet bogen op een rijke culinaire traditie, want bij de bewoners van de eilanden is tot ver in de 20e eeuw schraalhans keukenmeester geweest. Eeuwenlang kon op de menukaart van de eilanders worden gekozen uit vis, vis of vis. Tegenwoordig is het culinaire aanbod op de Waddeneilanden natuurlijk diverser en kan er overal uitgebreid worden getafeld.

Veel restaurants serveren tegenwoordige kwalitatief hoogwaardige eilandgerechten waarin eilandproducten zijn verwerkt zoals cranberry's, geitenkaas of lamsoorhoning.

Vis en vlees

Vis vormt echter – gebakken, gesmoord, gekookt, gerookt, gemarineerd of in de soep – nog altijd een belangrijk onderdeel van het aanbod. Gekookte mosselen, naar keuze bereid in wijn, room of bier, en andere schaaldieren (de Noordzee en de Waddenzee zitten vol garnalen) zijn ook heel populair. De eilanden produceren zelf lamsvlees, dat in culinaire kringen 'pré-salé' genoemd wordt. Dit wil zeggen dat het al voordat de kok eraan te pas kwam, gezouten is door de zoute wind en het zilte water waartussen de dieren zijn opgegroeid. Lamsvlees is het hele jaar verkrijgbaar, maar het echte Texels lamsvlees is een seizoensproduct. Vanaf de maand mei is het Texelse lamsvlees op zijn lekkerst. De lammeren zijn dan ongeveer drie maanden oud, hebben flink van de moedermelk gedronken en van het in zilt water groeiende gras gegeten. De voormalige Franse president Chirac staat bekend als een groot liefhebber.

Ook het plaatselijke rundvlees staat uitstekend aangeschreven. Varkensvlees wordt vanaf de vaste wal 'geïmpor-teerd'. Wild komt niet zo veel voor, maar in toenemende mate verschijnen bijvoorbeeld wel de op de eilanden gevangen ree, duinkonijn, fazant en eend op de kaart. De meest gebruikelijke manier om die vleessoorten te verwerken is in een of andere vorm van stoofpot, waarin vaak vele soorten vlees door elkaar, gecombineerd met allerlei groentes en aardappelen worden verwerkt.

Eieren en zuivel

Pannenkoeken verdienen een bijzondere vermelding. Veel restaurants weten creatieve en verrassende variaties te bedenken, die in een pannenkoekenrestaurant niet zouden misstaan. De Waddeneilanden hebben een reputatie hoog te houden waar het gaat om de zuivelproducten. De room waar de mosselen in worden bereid, de crème fraîche die bij de kalfsfilet wordt geserveerd en de voortreffelijke kazen die op de Wadden worden gemaakt, gelden stuk voor stuk als delicatessen. Vooral de schapen- en geitenkazen van de eilanden zijn geliefd.

Vegetarisch

Ook vegetariërs kunnen op de Waddeneilanden hun hart ophalen, want vrijwel elk eetcafé of restaurant heeft wel een aantal vlees- en visloze schotels en menu's op de kaart staan.

Kinderen

Kinderen hoeven al evenmin te wanhopen, want behalve dat er bijna overal speciale kindermenu's verkrijgbaar zijn, is ook de rest van de voorzieningen in de horeca prima op kinderen afgestemd: er zijn speciale hoge stoelen beschikbaar, placemats zijn vaak tevens kleurplaten en komen samen met kleurpotloden, en vaak zijn er aparte speelhoeken ingericht.

Tussendoortjes

Cafetaria's zijn er genoeg, net als broodjeswinkels. Natuurlijk neemt vis ook hier in alle mogelijke variaties een belangrijke plaats in. Ook viskramen vormen een belangrijke pleisterplaats om even bij te komen onder het genot van een garnalenbroodje, een Hollandse Nieuwe of versgebakken vis.

Tegen vijven kunt u in de vele cafés eventueel de koffie laten staan voor een borreltje met bittergarnituur, bestaande uit bitterballen, kaas, ossenworst of nog andere lekkere hapjes. Een welkome traktatie na een dag wandelen of fietsen in de buitenlucht.

Alcohol

De opvallendste specialiteit van de eilanden op het gebied van de alcoholica is de bereiding van tal van kruidenlikeuren en -bitters: Tesselschade´t Juttertje, Kees Boontje, Kleintje van Geert (met 18 verschillende smaken!) en Nobeltje zijn enkele van de bekendste merken.

Op Terschelling zijn verder nog de Beerenburg (jenever met kruiden) en cranberrywijn favorieten; die laatste wordt ook op Vlieland veel geproduceerd. Texel heeft een eigen brouwerij, waar onder andere het bier met de fraaie, maar enigszins misleidende naam 't Licht van Troost wordt gebrouwen; met een percentage van 9 is het bepaald geen licht bier. Een ander bijzonder bier is het Hoornder Loodsbier, met daarin duindoorn, vlierbes en Texelse honing.

Praktische informatie

Reizen naar de Waddeneilanden

Met de auto

Vanuit Noord-Nederland is de Afsluitdijk de handigste route naar Den Helder, waar de veerboot naar Texel vertrekt. Vanuit de overige delen van Nederland rijdt u naar Amsterdam, en vervolgens via de A9 en (vanaf Alkmaar) de provinciale N9 naar Den Helder.

Voor de veerboot van Harlingen naar Vlieland en Terschelling is vanuit West-Nederland de Afsluitdijk (A7) de handigste verbinding, maar vanuit het zuiden kunt u beter door de Flevopolders (A6 en A27) en via Sneek (A7) rijden. Of vanuit het oosten via de A28 en A32. Naar Holwerd (veer naar Ameland) en Lauwersoog (naar Schiermonnikoog) gaat u eerst naar Leeuwarden of Groningen en daarna bent u op kleinere provinciale wegen aangewezen.

Met de trein en bus

De veerboothavens Den Helder (Texel) en Harlingen (Terschelling, Vlieland) zijn bereikbaar per trein. In Harlingen rijdt de trein aansluitend op de aankomst- en vertrektijden van de boten zelfs tot aan de haven. In Den Helder rijden er bussen van het spoorwegstation naar de haven en terug. Vanuit Leeuwarden kunt u per bus naar de veerboot richting Ameland (via Holwerd) en de veerboot naar Schiermonnikoog (via Lauwersoog). Vanuit Groningen kunt u per bus naar de veerboten richting Schiermonnikoog en Ameland.

Als u van plan bent de laatste boot van de dag te nemen, doet u er goed aan wat speling in uw reisschema in te bouwen. Treinen hebben soms vertraging en het overstappen van trein of bus naar de boot neemt ook tijd, zeker als u veel bagage bij u hebt of met kleine kinderen reist. De veerboten daarentegen vertrekken meestal stipt op tijd.

Wie met het openbaar vervoer naar Terschelling of Vlieland wil reizen, kan via de veerdienst vanuit Harlingen een zogenaamd Waddenretourtje kopen. Dit biljet is geldig voor de treinreis naar Harlingen-Haven en de overtocht over de Waddenzee naar Terschelling of Vlieland, en voor de tocht terug; zie www.rederij-doeksen.nl.

Informatie openbaar vervoer: tel. 0900 9292, www.9292ov.nl of www.ns.nl.

Met de veerboot

Wie naar een van de Waddeneilanden gaat, ontkomt er niet aan het laatste deel van zijn reis met de veerboot af te leggen. Alleen naar Vlieland en Terschelling vaart naast de gewone langzame boot ook een snelle veerboot, waarmee u dubbel zo snel op de plaats van bestemming bent. Zorg er voor dat u uiterlijk een half uur voor vertrek aanwezig bent, vooral als u de auto mee wilt nemen. De twee kleinste eilanden, Schiermonnikoog en Vlieland, zijn overigens geheel autovrij en reizigers daarheen moeten hun auto dus op de vaste wal achterlaten.

Wie zijn auto wil meenemen naar Ameland of Terschelling moet zeker 's zomers maanden van tevoren een plaatsje reserveren. Voor de veerboot naar Texel is reserveren niet alleen onnodig, maar zelfs onmogelijk. Op de drukste dagen kan de wachttijd in Den Helder weleens tot een paar uur oplopen, al worden 's zomers vaak extra veerboten ingezet.

Wagenborg Watertaxi heeft een speciale service: met een snelle watertaxi (te boeken als een gewone taxi) kunt u zich laten vervoeren van en naar de eilanden en tussen de eilanden onderling. De drie schepen zijn gestationeerd in Lauwersoog en op Ameland, maar u u kunt zelf bepalen vanaf welke lokatie u wilt vertrekken. Prijsvoorbeeld: Holwerd-Ameland, 1 persoon € 110, 2 personen € 55, 9-12 personen € 22,50 terug per persoon € 25. In de periode juli-december vaste overtocht Lauwersoog-Schiermonnikoog, en Holwerd-Ameland € 7,50. Reserveren!

Alle havenplaatsen bieden de mogelijkheid tot lang parkeren, maar dat is nergens gratis – integendeel, de prijs kan wel oplopen tot € 19 per dag. Vooraf informeren naar de gunstigste prijs kan de moeite waard zijn, vraag bij de plaatselijke VVV of de rederij.

Let in Harlingen goed op welke veerboot u neemt, naar Terschelling of Vlieland, want beide boten liggen vlak naast elkaar.

Reizen op de Waddeneilanden

Met bus of taxi

Vanuit de havens waar de veerboten aankomen, bestaan goede busverbindingen naar alle hoeken van de eilanden, en meestal sluiten de rijtijden aan op de vaartijden van de boten. Er worden ook busdiensten naar de veerboot verzorgd. De bustijden sluiten altijd aan op de tijden van de veerboot. Houd er wel rekening mee dat de bussen ruim voor vertrek van de boot al richting haven rijden (tel. 0900 92 92).

Naast bussen rijden er ook taxi's en taxibusjes die u comfortabel naar uw vakantieadres – en terug – kunnen brengen. Sommige hotels halen of brengen u als extra service zelfs met eigen vervoer.

Bent u gast van camping Stortemelk op Vlieland, dan wacht er desgewenst bijzonder vervoer voor uw koffers, tent en andere bagage: een paard en wagen.

Ook los van de aansluitingen met de veerboten zijn de busverbindingen goed. Op sommige eilanden rijden zelfs nachtbussen (zie voor rijtijden de VVV's, de toeristenbladen of www.9292ov.nl). Overigens zijn de eilanden een uitzondering wat de OV-chipkaart betreft. Hier kunt u nog steeds kaartjes enkele reis of retour en dagkaarten kopen. Op Texel is eind 2014 het project Texelhopper van start gegaan (zie blz. 53).

Met de auto

Bezoekers van Vlieland en Schiermonnikoog moeten hun auto in de veerhaven achterlaten (zie bij de betreffende eilanden). Op de andere eilanden mag u wel uw eigen motorvoertuigen meenemen.

Verkeersregels: De maximumsnelheid bedraagt 50 km per uur in de bebouwde kom en 80 km per uur op de wegen erbuiten.

Met de fiets

Ook al mag u op Texel, Terschelling en Ameland de auto meenemen, het is ook hier aan te raden deze op het vasteland achter te laten. Eenmaal op het eiland is de fiets het vervoermiddel om het eiland te ontdekken. Op alle eilanden kunt u in de directe omgeving van de veerhaven – soms op de veerdam zelf al – een fiets huren. Maar ook in de dorpen zult u veel fietsverhuurders tegenkomen. Over het algemeen heeft men relatief nieuwe fietsen in de verhuur, bijna altijd met versnellingen – geen overbodige luxe als u door de duinen wilt fietsen. Voor de liefhebbers zijn er soms ATB's, tandems, ligfietsen of bakfietsen te huur. Ook voor het vervoer van kinderen heeft men alles in huis. Bij de VVV's biedt men informatie over elektrische fietsen, oplaadstations en fietsen voor gehandicapten.

Feesten en festivals

In de zomer kunt u het ene evenement na het andere meemaken: van vlooien- en rommelmarkt tot strandvolleybaltoernooi en open atelierdagen. U kunt de eilanden ook beter leren kennen door mee te doen aan excursies, videolezingen, of traditionele opvoeringen en sportevenementen te bezoeken zoals volksdansen of ringsteken. Qua muziek is men ook van alle markten thuis: van klassiek tot shanty en van kamerkoor tot big band.

Op alle eilanden wordt eind juli-begin augustus de Horizontoer gehouden: het varende festival gaat in tien dagen langs vijf eilanden, met concerten, straattheater en nog veel meer, op schepen en op de eilanden zelf. Meevaren kost vanaf € 375 (www.horizontoer.nl).

Ameland

Oldtimerweekend: 2e weekend van apr. Oude auto's uit de periode van 1945 tot 1975 rijden over het eiland.

Kunstmaand: nov. Tentoonstellingen van hedendaage kunst en activiteiten.

Schiermonnikoog

Kallemooi: pinksteren. Traditioneel pinksterfeest met kindervoorstellingen.

Muziek- en zangfestival: juni. Optreden van zo'n 50 muziekkorpsen en koren.

Internationaal Kamermuziekfestival: vier avonden in okt.

Terschelling

Volksdansgroepen: 's zomers. Optredens in verschillende plaatsen.

Terschellinger Filmdagen: half nov. Driedaags festival van de klassieke film.

Texel

Lammetjeswandeltocht: ma. begin apr. Wandeltochten van 5, 10, 15, 25 of 40 km door het Oude Land langs schapenweiden, schapenboeten en tuinwallen.

Meierblis: 30 apr. In Den Horn worden grote vuren ontstoken om de komst van de lente te vieren.

Lange Juni Cultuurmaans: juni. Opwindende cultuur op Texel.

Markt van de Smaakbelevenis: zo. in juli. Op de boerderij De Bonte Belevenis wordt een slowfoodfestival gehouden met Texelse producten.

Vlieland

Here Comes The Summer: weekend van begin mei. Muziekfestival op de camping Stortemelk.

Cranberryweek: 10 dagen vanaf half okt. Cranbverrymarkt met nieuwe en en oude cranberryproducten.

Geld

Op alle eilanden zult u geldautomaten aantreffen, al zal het niet altijd bij u om de hoek zijn. In de meeste hotels en restaurants accepteert men creditcards. Bijna overal kunt u pinnen.

Gezondheid

Op alle eilanden zijn huisartsen en apotheken gevestigd. Vaak hebben de artsenpraktijken een eigen apotheek. Ziekenhuizen zijn er echter niet. In noodgevallen worden zieken per schip of helikopter naar de wal gebracht. In de kranten kunt u vinden wie de dienstdoende arts en apotheker is.

Informatie

De plaatselijke VVV-kantoren vormen de centrale inlichtingenbron voor alles wat u over de Waddeneilanden wilt weten. Ze hebben brochures en gedetailleerde kaarten beschikbaar (die soms gratis zijn). Bij de VVV's kunt u tevens uw accommodatie reserveren (telefonisch, via internet of ter plaatse) en kunt u zich aanmelden voor diverse excursies.

VVV Ameland:

tel. 0519 54 65 46

www.vvvameland.nl

Bureweg 2, 9163 KE Nes:

ma.-vr. 9-17, za. 10-15 uur

O.P. Lapstraat 6, 9161 BV Hollum:

ma.-vr. 9-12 uur

VVV Schiermonnikoog:

Reeweg 5

9166 PW Schiermonnikoog

tel. 0519 53 12 33

www.vvvschiermonnikoog.nl

ma.-za. 9.30-17 uur, zon- en feestdagen gesl.

VVV Terschelling:

Willem Barentszkade 19a

8881 BC West-Terschelling

tel. 0562 44 30 00

www.vvvterschelling.nl

ma.-vr. 9-17, za. 10-15 uur

VVV Texel:

Emmalaan 66

1791 AV Den Burg

tel. 0222 31 47 41

www.texel.net

ma.-vr. 9-17.30, za. 9-17 uur

VVV Vlieland:

Havenweg 10

8899 BB Vlieland

tel. 0562 45 11 11

www.vlieland.net

ma.-vr. 9-17, za. 9-12 en 13-17, zo. 10-12 en 16-17 uur, en elke avonds bij aankomst van elke veerboot.

Internet

www.holland.com: de officiële site van het Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen (NBTC). Hier vindt u uitvoerige algemene informatie over de Nederlandse kust in het algemeen, de Waddenzee en de eilanden.

www.wadden.nl: website met beknopte, algemene informatie, onder meer over evenementen. U kunt ook direct doorklikken naar de VVV-sites van de afzonderlijke Waddeneilanden.

www.vvvameland.nl, www.vvvschiermonnikoog.nl, www.vvvterschelling.nl, www.texel.net, www.vlieland.net: de VVV-kantoren op de Waddeneilanden geven alle mogelijke inlichtingen over de verschillende activiteiten op de eilanden. U treft er ook lastminuteaanbiedingen aan, hotelarrangementen en u kunt er een vakantiehuisje boeken. Daarnaast de weersverwachting, de evenementenagenda en speciale kinderpagina's met interactieve spelletjes en recepten.

www.waddenkiosk.nl: website met interessante wetenswaardigheden over de Waddenzee en bovendien met onlineverkoop van kenmerkende waddenproducten, zoals cranberrywijn, waddenzout en een groot aantal boeken over het waddengebied.

http://texel.pagina.nl, http://vlieland.pagina.nl, http://terschelling.pagina.nl, http://ameland.pagina.nl, http://schiermonnikoog.pagina.nl: websites boordevol links. De links zijn onderverdeeld naar hotels, kamperen, info, groepsverblijven, foto's, vakantiewoningen, uit eten, natuur en kunst.

www.waddenzee.nl: informatiesite van de overheid over de Waddenzee.

www.waddenwandelen.nl: ruim 1200 km aan wandelroutes in de regio van de Waddenzee, met tips voor wadlopen en dagtochten, een routeplanner, interactieve kaarten en een gratis app.

www.fietsenopdewadden.nl: informatiesite over verhuurders van fietsen en tips over routes met kaarten voor alle eilanden.

www.weeronline.com, www.weer.nl:

hier kunt u de weersvoorspelling of buienradar voor uw waddenbestemming opzoeken.

http://route.anwb.nl/routeplanner/: deze site is handig om voor de heenreis naar de Waddeneilanden te kijken of er nog ergens verkeersopstoppingen zijn.

www.getij.nl: op deze website kunt u de getijdentafels van de Waddenzee opvragen; zo weet u wanneer het eb en vloed wordt.

Kinderen

De Waddeneilanden zijn een ideaal reisdoel voor gezinnen met kinderen. De eilandbewoners zijn zeer kindvriendelijk en ingesteld op jonge bezoekers. De belangrijkste attractie voor kinderen – natuurlijk ook voor volwassenen – is het mooie, brede strand, met zwempret, zandkastelen bouwen en spelen met een bal. Hier kunt u uw kinderen zonder zorg hun gang laten gaan, zonder dat een direct achter het strand liggende drukke verkeersweg de rust verstoort. Kinderen kunnen spelen naar hartenlust en hun ouders lezen in alle rust eindelijk dat boek, dat al zo lang op het nachtkastje lag, of ze doezelen weg in de zon (zie ook bij zwemmen op blz. 28).

De strandpaviljoens zijn een bijzonder praktische verworvenheid. Hier kan men altijd terecht voor een ijsje, een zakje frites, een drankje, of zelfs voor een complete maaltijd. Handig ook dat er toiletten zijn, zeker voor kinderen, die vaak op stel en sprong 'moeten', al mogen meestal alleen klanten kosteloos. Zelfs als de zon niet schijnt, is het strand ideaal voor uitstapjes, bijvoorbeeld om te vliegeren of om schelpen te zoeken.

Overdekte zwembaden zorgen dat waterratten bij slecht weer niets te kort komen.

Uitstapjes: afgezien van het strand is er meer dan genoeg vermaak voor de kinderen te vinden: er zijn speeltuinen, bijzondere excursies (bijvoorbeeld wadlooptochten, natuurwandelingen, leerzame strandzoektochten), ponyritten, grote zeeaquaria met aaibassins, of kinderboerderijen, tractorritten over het strand, rondvaarten naar de zeehondenbanken, interessante musea (bijvoorbeeld juttersmusea of natuurhistorische musea) die ook leuk zijn voor kleuters en diverse boerenbedrijven bieden een rondleiding op het eigen bedrijf aan.

Op alle eilanden bieden de fijnvertakte fietspadennetten een extra mogelijkheid tot uitstapjes met uw kinderen. De fietspaden zijn in de regel gescheiden van het snelverkeer, zodat u niet steeds op auto's hoeft te letten. Onderschat u echter niet de alomtegenwoordige en vaak krachtige wind! Soms is het beter om uit te wijken naar de wat meer beschutte paden in de bossen. Bij de talrijke fietsverhuurders vindt u altijd een kinderfiets, -zitje, aanhanger of bakfiets. 's Zomers zijn er overal markten en braderieën met kinderactiviteiten en kermisvermaak.

Praktische tips: uit eten gaan met de kinderen is op de eilanden een ontspannen aangelegenheid. In de restaurants zijn kinderen graag geziene gasten en ze hoeven er niets tekort te komen. Naast speciale kindergerechten is er gezorgd voor de randvoorwaarden: verhoogde stoelen, tekenpapier en kleurpotloden, speelhoekjes en speelgoed zorgen ervoor dat het etentje voor elk gezinslid een succes wordt.

Ook de vakantieverblijven zijn ingesteld op kinderen. Ideale accommodaties zijn vakantiehuisjes en -appartementen. U vindt ze te kust en te keur. Bijna overal kunt u kinderstoeltjes en -bedjes huren. Sommige campings zijn speciaal toegerust voor gezinnen. Wie graag verblijft in een hotel, moet eens navraag doen bij de grotere hotels (vooral bij appartementenhotels). Ze zijn dikwijls goed ingesteld op kinderen en hebben speciaal kamers voor gezinnen. Vaak bieden ze aparte kinderkamers, bijzondere kinderactiviteiten in de zomer en soms zelfs een oppasservice. In de meeste hotels kunt u voor weinig geld een extra bed reserveren.

Klimaat en reisseizoen

Het hele jaar rond is het klimaat op de eilanden opvallend mild. In de zomer is het er iets koeler dan op het vasteland, in de winter meestal wat warmer. De meest geliefde periode voor een eilandvakantie valt nog steeds in de hoogzomermaanden juli en augustus, hoewel de bezoekersaantallen voor lente, herfst en winter er toch ook niet om liegen. Aan de ene kant leren de toeristen de aantrekkingskracht van de andere seizoenen op waarde te schatten, aan de andere kant doen de eilanders veel moeite om een aantrekkelijk aanbod voor de perioden buiten het hoogseizoen tot stand te brengen.

In de zomer zijn de meeste zwemstranden bewaakt. Van Pasen tot in de herfstvakantie zijn de musea, de zwembaden, de hotels, pensions en de campings geopend. Lente en herfst trekken de meeste natuurliefhebbers, vooral omdat mei, september en oktober de beste maanden zijn voor de vogelaars. De herfst op de Waddeneilanden is bepaald lang en relatief mild. In de winter staat er vaak een straffe bries, maar daar staat dan wel weer een groot cultureel aanbod tegenover. De voortdurend jagende wind blaast de regenwolken bovendien snel weer over, waardoor op de eilanden doorgaans veel minder neerslag valt dan in de rest van Nederland.

Openingstijden

De openingstijden van banken, apotheken, postagentschappen, supermarkten en winkels verschillen aanzienlijk per eiland. Sommige zijn maar een paar uur per dag of een paar dagen per week geopend. Informeer ter plaatse; op de kleinere eilanden kunt u de actuele tijden bij de VVV's opvragen.

De basistijden van winkels en supermarkten in de zomer: 9/10-12 en 14.30-17/18 uur.

Op Terschelling en Texel rinkelt de kassa vrijdag tot 21 uur (koopavond), in De Koog zijn veel winkels 's zomers tot 21 uur en ook op zondag open. Op de andere eilanden zijn 's zomers ook vaak koopzondagen. Op Terschelling zijn veel supermarkten van half juni tot eind augustus op maandag-vrijdag open tot 20 uur; op Ameland vrijdag vaak nog later.

Reizen met een handicap

Inlichtingen over faciliteiten voor gehandicapten bij accommodatie, musea, restaurants en toiletten zijn verkrijgbaar bij de VVV's, die ook speciale brochures uitgeven. Zo nodig kan verpleegkundige hulp worden geregeld. Texel mag zich overigens 'toegankelijk' noemen (zie www.toegankelijktexel.nl).

Er zijn ook strandrolstoelen te huur waarmee zonder probleem door ondiep water kan worden gereden. Verder zijn er elektrische fietsen, driewielerscooters en op Texel speciale fietsen voor gehandicapten (www.easyriding.nl).

Sport en activiteiten

Het aanbod van sportieve activiteiten op de Waddeneilanden is enorm. Hier worden de belangrijkste genoemd, maar er is nog veel meer mogelijk. U kunt bijvoorbeeld ook leren boogschieten, beachgolf spelen, kitebuggy'en, powerkiten, raften…

Fietsen

Op alle eilanden is een uitgebreid netwerk van fietspaden. De bekende ANWB-paddenstoelen wijzen de weg. Bij de VVV-kantoren zijn prima kaarten beschikbaar met suggesties voor allerlei toertochten met of zonder gids. Fietsverhuurders zijn er volop te vinden. De meeste bungalowparken, campings en hotels verhuren overigens ook fietsen. Het is dan ook niet nodig een eigen fiets mee te nemen.

Sporthoogtepunten

Nieuwjaarsduik: 1 jan., diverse stranden van alle eilanden

Ameland/Nordic Walk: mrt., 10, 15, 20 km, www.nordicwalkameland.com

Ameland/Beach Volleyball Circuit: eind juni, www.circuit.beachvolley.nl

Ameland/Beach Rugby Festival: weekend half juni, internationaal toernooi, o.a. Open Nederlandse Kampioenschappen aan het strand, ook toeristentoernooien, veel activiteiten. www.beachrugby.nl

Ameland/Tri-Ambla: 2e za. sept., prachtige triathlon, www.tri-ambla.nl.

Schiermonnikoog/Concours Hippique: 2e wo. juli, bekend ruitertoernooi, verschillende disciplines, www.concoursschiermonnikoog.nl

Schiermonnikoog/Open Tenniskampioenschappen: laatste weekend juli, iedereen van 8 tot 80 jaar mag meedoen, www.dehinneleup.nl.

Schiermonnikoog/Monnikenloop: za. in mrt., wedstrijd met drie afstanden onder andere door de duinen, www.monnikenloop.nl.

Harlingen-Terschelling Sloepenrace: vr. na Hemelvaart, roeiwedstrijd van Harlingen naar Terschelling (zo'n 34 km), www.sloeproeien.info.

Terschelling/Berenloop: zo. in nov., marathon en halve marathon, parcours met duinen, bos, heide en strand, www.berenloopterschelling.nl

Texel/Ronde om Texel: weekend in juni, de grootste, drukbezochte en gezellige catamaranwedstrijd ter wereld, www.roundtexel.com

Vlieland/ Stortemelk Halve Marathon: 1e zo. van aug., start bij camping De Lange Paal, naast halve marathon ook afstanden van 10, 5,5 en 2 km, www.halvemarathonvlieland.nl

Golf

Golfliefhebbers komen ook tijdens de vakantie op Texel en Ameland aan hun trekken.

Kanoën

Op Texel, Terschelling en Schiermonnikoog worden kanotochten over de Noord- en Waddenzee georganiseerd. Men geeft er ook cursussen.

Paardrijden

Op alle eilanden zijn er speciaal gemarkeerde ruiterpaden. Ook strandtochten langs de vloedlijn zijn mogelijk. Maneges geven paardrijlessen en bieden georganiseerde ruitertochten aan. Voor de kleine ruiters zijn er -pony's en speciale lessen.

Parachutespringen

Dit is mogelijk op Texel en Ameland bij het paracentrum op het vliegveld.

Tennis

De meeste tennisbanen zijn eigendom van hotels. Vroegtijdig reserveren is gewenst. Verde informatie vindt u bij de plaatsbeschrijvingen.

Vissen

Op zee, aan het strand en de dijk is vissen zonder vergunning toegestaan. Per persoon mag er dan maximaal met twee hengels worden gevist. Wie aan het strand wil vissen, doet dit bij voorkeur buiten de bewaakte strandvakken. Voor binnenwater is een visvergunning vereist. Vanaf ieder eiland vertrekken viskotters voor vistochten op zee.

Wadlopen

Het wadlopen is een geweldige manier om de elementen te ervaren. Kennis van het terrein, met geulen en stromingen, het getij en de weersomstandigheden is echter onontbeerlijk en daarom is wadlopen alleen toegestaan -onder begeleiding van een gids. Informatie is beschikbaar bij de VVV.

Wandelen

Wandelliefhebbers komen hier volop aan hun trekken. Of het nu gaat om een rondwandeling, een dagtocht of een meerdaagse trektocht. Op alle eilanden zijn bovendien wandelroutes uitgezet. Informatie bij de VVV.

Wellness

Liefhebbers van wellness kunnen op alle eilanden terecht. Daarvoor moet u meestal naar de grotere hotels, die hun sauna- en wellnessafdeling vaak ook openstellen voor niet-gasten. Hiervoor kunt vaak online een arrangement boeken. Verder zijn er diverse afzonderlijke schoonheids- en wellnesssalons, spa- en massagecentra en sauna's. Vanzelfsprekend kunt u ook een compleet wellnesspakket kiezen bij uw hotelboeking.

Windsurfen, kitesurfen, strandzeilen en powerkiten

De verfrissende zeewind schept voor surfers het ideale surfklimaat. Op de waddeneilanden worden alle sporten beoefend waar wind bij nodig is – en daaraan is maar zelden gebrek. Op alle eilanden staan outdoorcenters klaar met een gevarieerd programma. Het is wel verstandig om vooraf online te kijken wat de prijzen zijn.

Tips voor zwemmers: aan de kust wordt het levensritme bepaald door de steeds wisselende getijden. Tabellen met de hoog- en laagwaterstanden worden in de regionale pers vermeld, hangen bij de VVV-kantoren en worden daar ook in foldervorm aan bezoekers verstrekt. Aan de bewaakte stranden staan ze op een prikbord of op schoolborden aangegeven, vaak samen met de temperaturen van de lucht en het zeewater. De getijden worden veroorzaakt door een combinatie van de middelpuntvliedende kracht van de aarde en de aantrekkingskracht van de zon en de maan. Voor veilig zwemmen moeten enkele regels in acht worden genomen: bij voorkeur gaat u de zee in bij opkomend water, dus bij vloed. Zwemmen bij harde wind of bij afgaand water, dus bij eb, is door de stroming gevaarlijk. Luchtbedden, zwembanden en dergelijke zijn op geen enkel strand op de Waddeneilanden toegestaan. Door de stroming kunt u hiermee te snel afdrijven. Men moet ook nooit te water gaan in de nabijheid van pieren, golfbrekers, dammen en havenhoofden; houd een veilige afstand van minstens 40 m aan.

Wintersport

Als het een beetje stevig vriest zijn de eilanders op de ijsbaan te vinden. Zoals in heel Noord-Nederland is schaatsen in de winter volkssport nummer één.

Op de eilanden zijn er fietsverhuurders die dan ook schaatsen aanbieden. Wanneer er sneeuw ligt, kan men ook langlaufen.

Zeilen en catamaranzeilen

De Waddeneilanden beschikken over goed uitgeruste jachthavens. Wie geen eigen boot heeft, kan aanmonsteren voor een meerdaagse tocht bij bijvoorbeeld een van de vele historische zeilschepen. Op Texel, Vlieland en Ameland kunt u zich inschrijven voor een cursus catamaranzeilen.

Veiligheid en noodgevallen

Natuurlijk kunt u ook op de Wadden-eilanden maar beter niet al te goed van vertrouwen zijn. Laat waardevolle bezittingen niet achteloos rondslingeren en laat ze ook niet zichtbaar achter in uw auto of accommodatie. Maar overdreven voorzichtigheid is hier niet noodzakelijk, want de Waddeneilanden zijn beslist niet 'onveilig'.

Zwemmen

Kilometerslange kindvriendelijke goudgele zandstranden zijn het kapitaal van de Waddeneilanden. In het hoogseizoen zijn op alle eilanden wel bewaakte stranden. Dat is met de sterke stromingen geen overbodige luxe. Bij afgaand water kan men beter afzien van een verfrissende duik. Bij strandovergangen waarschuwen borden u voor gevaarlijk zwemwater. Vlaggen duiden badgasten of zwemmen is toegestaan. Een rode vlag betekent verboden te zwemmen. Groen wil zeggen dat zwemmen is toegestaan. Zwembanden of luchtbedden mogen niet in het water worden gebruikt.

Naaktrecreatie is op Vlieland buiten de bewaakte stranden overal toegestaan, op Ameland vanaf paal 18 en tussen paal 9 en 11 en paal 4 en 7. Op Terschelling wordt voor naakt zwemmen en zonnebaden de ruimte ten westen van paal 8 en ten oosten van paal 12 aanbevolen. Alleen op Texel zijn speciale naaktstranden aangewezen, bij Den Hoorn (paal 10, 13 en 8) en bij De Cocksdorp (paal 26,4 en 27,45).

Strandhuisjes (kleine praktische houten huisjes) met ligstoelen en zonneschermen en soms strandkorven zijn bij bewaakte stranden te huur. Hier ook strandrolstoelen.

Zwembaden staan aangegeven bij de plaatsbeschrijvingen. Veel hotels laten niet-gasten toe tot hun binnenbad. Informatie bij de VVV.

Telefoon en internet

Op de Waddeneilanden zult u, net als in de rest van Nederland, op diverse plaatsen telefooncellen aantreffen. De telefooncellen zijn bijna uitsluitend uitgerust met kaarttelefoons. In sommige cafés, hotels en restaurants zult u ook betaaltelefoons aantreffen.

Internet: Op alle vijf de eilanden zijn internetcafés te vinden. Bijvoorbeeld op Texel (De Koog), Ameland (Nes), Schiermonnikoog (Dorp) en Vlieland (Dorp). Ga op Terschelling (West) naar de bibliotheek.

Toeristenbelasting

Alle Waddeneilanden heffen toeristenbelasting. Die is over het algemeen bij de prijs van de accommodatie inbegrepen. Op Terschelling betaalt u deze belasting bij aanschaf van het veerbootkaartje.

Belasting per nacht: Ameland € 1,38, Schiermonnikoog € 1,47, Terschelling € 1,50, Texel € 1,70, Vlieland € 1,50.

Duurzaam reizen

Het milieu beschermen, de lokale economie stimuleren, leuke mensen ontmoeten, leren van elkaar – duurzaam toerisme krijgt een steeds belangrijker plaats in de samenleving, al zou dat best wat sneller mogen gaan. Ruim de helft van de Nederlanders kon in 2010 niet omschrijven wat duurzaam toerisme voor hem of haar betekent.

Op verscheidene websites is te lezen wat de ontwikkelingen in duurzaam toerisme zijn en hoe je als reiziger kunt bijdragen aan het behoud van de leefomgeving. De site www.duurzaam-reizen.nl geeft veel achtergrondinformatie over wat reizen duurzaam of minder duurzaam maakt. Of kijk bijvoorbeeld op www.clubgreen.nl/vraag/duurzaam-toerisme, www.greenleave.nl of op de website van het tijdschrift Ode (www.odemagazine.com).

Op www.waddengoud.nl kunt u veel informatie vinden over producten die op een duurzame manier worden geproduceerd en verhandeld op de wadden. Bekend zijn de cranberries en schapenproducten, maar er is veel meer.

Belangrijke telefoonnummers

Brandweer: 112

Politie: 112

Ambulance: 112

Pech onderweg: 088-269 28 88 (wegenwacht)