Welkom

Willkommen

Ter oriëntatie

Kennismaking, Zwarte Woud in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Overnachten

Eten en drinken

Praktische informatie

Onderweg in het Zwarte Woud

Het noorden
Ettlingen, Pforzheim, Bad Herrenalb
Baden-Baden, Freudenstadt, Baiersbronn, Oberkirch

Het hoge Zwarte Woud
Offenburg, Haslach, Hausach, Hornberg
Triberg, St. Georgen, De Titisee, Hinterzarten
Todtnau, St. Peter

Freiburg en omgeving
De binnenstad, Vauban, Mundenhof
Wiehre, Horben

De Kaiserstuhl en het Markgräflerland
Endingen, Vogtsburg, Breisach, Ihringen
Staufen, Münstertal, Sulzburg, Badenweiler
Weil, Lörrach

Het zuiden en de Hoge Rijn
Löffingen, Bonndorf, Schluchsee, St. Blasien
Waldshut-Tiengen, Bad Säckingen

De 15 hoogtepunten

1
Wellness in oosterse sferen – Bad Wildbad
Een feest voor alle zintuigen in het Palais Thermal.

2
Rien ne va plus – een gokje wagen in Baden-Baden
Roulette en poker in het casino, wedden op de paardenrenbaan.

3
Stevig fruitdrankje – wereldrecord in Oberkirch
Negenhonderd distilleerders strijden om de beste kirsch.

4
Draaien en keren – de Schwarzwaldbahn
Tussen Hausach en St. Georgen gaat het steil omhoog.

5
Wonen in het Zwarte Woud – de Vogtsbauernhof in Gutach
Karakteristieke boerderijen in een openluchtmuseum.

6
Als de koekoek roept – klokken uit het Zwarte Woud
Ooit een exporthit, nu alleen nog maar een souvenir.

7
Gotische bouwkunst – de Münster van Freiburg
De mooiste toren uit de christelijke tijd.

8
Groen, groener, groenst – de wijk Vauban
Het voormalige terrein van een kazerne werd omgetoverd tot het
ecologische paradepaardje van Freiburg.

9
Vergezichten gegarandeerd – de Schauinsland
Met de kabelbaan omhoog, op de fiets naar beneden.

10
Gekoesterd door de zon – de Kaiserstuhl
Uitstekende omstandigheden voor goede wijn.

11
Romeinse ruïnes – Badenweiler en Heitersheim
De warmwaterbronnen waren in de oudheid al in trek.

12
Speelplaats voor architecten – Vitra in Weil am Rhein
Bij dit concern mogen alleen de besten bouwen.

13
Diepe kloof en hoge wanden – de Wutachschlucht
Wandelen door de Grand Canyon van Duitsland.

14
Grote dom in een kleine plaats – St. Blasien
De dom pronkt met een van de grootste kerkkoepels van Europa.

15
Waar het Zwarte Woud eindigt – fietstocht langs de Hoge Rijn
Op de fiets van Waldshut naar Rheinfelden.

Toeristische woordenlijst

Colofon

Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

1 Dit symbool in de tekst verwijst naar één van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Willkommen – Welkom

De verwaaide beuken op de Schauinsland getuigen van de stormen die op 1200 m hoogte zo nu en dan woeden. Maar een mooier plekje zult u niet snel vinden in het Zwarte Woud: de blik reikt hier over het Münstertal tot aan de Rijnvlakte en verder naar de Vogezen. Helemaal indrukwekkend is het wanneer de dalen met mist zijn toegedekt: dan lijkt het alsof u boven de wolken zweeft, en met een beetje geluk kunt u in het zuiden de Alpentoppen zien.

Ter oriëntatie

Vakantie in het Zwarte Woud …

… dat is toch alleen iets voor mensen die gehuld in een kniebroek en een geruite bloes vanaf 's ochtends vroeg al liedjes zingend door de bossen trekken? Dat denken veel mensen, en dat dacht ook de auteur voordat hij aan de slag ging met deze reisgids. Hij is uit de droom geholpen. Tijdens zijn zwerftochten door het Zwarte Woud heeft hij zo veel mooie plekjes, dalen, beken en bergen ontdekt dat hij u het gebied van harte kan aanbevelen als vakantiebestemming: het Zwarte Woud is prachtig. En wie genoeg heeft van het bos, de rust en de frisse lucht vindt in Freiburg de hectiek van de stad en in Baden-Baden de spanning van het casino. En in Rust kunt u in het Europapark zo veel ritjes in achtbanen maken dat u een paar dagen later zou willen dat u uw evenwichtsgevoel weer terug had.

Het noorden

Het noorden van het Zwarte Woud (Nordschwarzwald) is het gebied tussen de lijn Ettlingen ( G/H 2) -Pforzheim ( J/K 2) en de zuidelijker gelegen lijn Oberkirch-Freudenstadt ( G 7) . Het landschap wordt hier bepaald door donkere bossen, hoogveen, verscholen meren, diep uitgesneden rivierdalen en traditionele kuuroorden zoals Bad Wildbad ( H/J 4) met zijn oosterse thermen en Bad Herrenalb ( H 3) .

Aan de rand van het Rijndal ligt Baden-Baden ( F 4) , waar een van de mooiste casino's van Europa staat. Vanuit Baden-Baden loopt de Schwarzwaldhochstraße, de oudste toeristische weg van Duitsland, over de noordkam van het hoogste middelgebergte naar Freudenstadt. Verder naar het westen ligt Oberkirch ( E 6) , een vakwerkstadje met de meeste distilleerderijen ter wereld.

Het hoge Zwarte Woud

Het Kinzigtal ontsluit vanuit Offenburg ( D 7) het hoge deel van het Zwarte Woud (Hochschwarzwald) . Hier opent zich een prachtig landschap, met groene hellingen waarop her en der imposante boerderijen liggen. In het mooie vakwerkstadje Haslach ( E 9) , dat al sinds de oudheid de toegangspoort tot dit gebied is, kunt u in een barok kapucijnenklooster de traditionele klederdracht van de regio bekijken. In het nabijgelegen Hausach ( F 9) begint een van de mooiste spoorwegtrajecten van Duitsland, dat over een korte afstand een hoogteverschil van 448 m overbrugt – een technisch hoogstandje. Wat verder naar het zuiden kunt u in openluchtmuseum Vogtsbauernhof zien hoe de bewoners van het Zwarte Woud (Schwarzwälder) de afgelopen eeuwen hebben gewoond.

Dat de Schwarzwälder ook verstand hebben van fijne mechaniek blijkt uit de geschiedenis van de uurwerkproductie, die in het Deutsches Uhrenmuseum in Furtwangen ( F 11) en het Schwarzwaldmuseum in Triberg ( F 10) uit de doeken wordt gedaan.

Freiburg C 11/12

Hoofdstad van het Zwarte Woud, ecohoofdstad, studentenstad: Freiburg heeft vele titels, en de meeste ook terecht. Vanaf de rand van de stad loopt de langste gondelbaan van Duitsland de Schauinsland op, met 1284 m een van de hoogste bergen van het Zwarte Woud. In de groene wijk Vauban is het gemotoriseerde verkeer grotendeels uit het straatbeeld gebannen. Er staan hier ook veel passiefwoningen, die geen verwarming nodig hebben. Planologen uit de hele wereld komen in Vauban kijken hoe ecologie een plaats kan krijgen in een stad. Maar het symbool van Freiburg is de Münster, de kathedraal in de pittoreske binnenstad.

De Kaiserstuhl en het Markgräflerland

Het Markgräflerland, ten zuiden van Freiburg, wordt vanwege het klimaat en het heuvelachtige landschap vaak het Toscane van Duitsland genoemd. Tussen Staufen ( B 13) in het noorden en Lörrach ( B 16) in het zuiden wisselen fruitbomen, dichte bossen en wijngaarden elkaar af. Hier hebben de Romeinen hun sporen achtergelaten, zoals bij de thermen in Badenweiler ( B 14) . Ook op de Kaiserstuhl ( B 10/11) , het warmste gebied van Duitsland, hebben druiven het naar hun zin. De vulkanische bodem en het fijne löss zorgen voor uitstekende wijnen.

Het zuiden en de Hoge Rijn

Het zuiden van het Zwarte Woud is het dunstbevolkte gebied in het zuidwesten van Duitsland. Het centrum is St. Blasien ( E 14) , dat gelet op de bouw ooit van grote betekenis moet zijn geweest. Hoogtepunt is de imposante dom. Iets verder naar het oosten ligt de Wutachschlucht ( G 13) , de Grand Canyon van Duitsland. Aan het einde van de laatste ijstijd baande de Gutach, die oorspronkelijk kalmpjes naar de Donau stroomde, zich een weg naar het zuiden; door het grote verval werd de rivier voortaan Wutach genoemd. In de loop der tijd heeft het water een diepe kloof in de rotsen uitgesleten. De Hoge Rijn is de zuidgrens van het Zwarte Woud.

Kennismaking, Zwarte Woud in cijfers

Wie zoals de auteur al meer dan dertig jaar in het Zwarte Woud woont, denkt dat hij alles wel heeft gezien en dat het gebied geen verrassingen meer voor hem in petto heeft. Niets is minder waar! Tijdens zijn onderzoek voor deze gids heeft de auteur het Zwarte Woud van noord naar zuid en van west naar oost doorkruist. Hij heeft gewandeld, gefietst, bus- en treinreizen gemaakt, en een enkele keer de auto gepakt. En hoeveel nieuwe plekjes hij niet heeft ontdekt! En hoeveel bergen, dalen, hotels en restaurants die hij allang kende en waarvan hij allang wist hoe mooi of aangenaam ze waren, hij niet met andere ogen heeft bekeken! Het deed hem terugdenken aan zijn jeugdige enthousiasme toen het Zwarte Woud nieuw voor hem was en hij heeft het hervonden, dat enthousiasme, die fascinatie voor het Zwarte Woud en zijn bewoners.

Ontdekkingen buiten de gebaande paden

Het Zwarte Woud is mooi, en niet alleen op plaatsen waar de bekende toeristische hoogtepunten te vinden zijn. Die zijn zonder meer aanlokkelijk, want niet voor niets trekken hele volksstammen naar Triberg en naar de Titisee. Maar vaak zijn er vlakbij prachtige verlaten dalen te vinden. Daarvoor hoeft u alleen maar de gebaande paden te verlaten en dat kleine weggetje te nemen, dat zo smal is dat twee auto's elkaar maar nauwelijks kunnen passeren, laat staan een bus, een tractor of een megabrede combine. Probeer het gerust! En als u een keer per ongeluk een verkeerde afslag neemt en op het erf van een boerderij belandt, dan zullen de bewoners misschien wel verbaasd zijn, maar u ongetwijfeld met een glimlach de weg wijzen. En wie weet staat er op dat erf nu net de ideale vakantiewoning voor uw volgende vakantie in het Zwarte Woud!

Een hoed met rode of zwarte bollen

De Bollenhut, een hoed met rode of zwarte bollen, is het symbool van het Zwarte Woud, maar waarschijnlijk zult u het hoofddeksel als onderdeel van de traditionele klederdracht nauwelijks te zien krijgen. Hooguit als u net op een feestdag een bezoek brengt aan het Gutachtal (zie blz. 55) in het midden van het Zwarte Woud. Daar wordt de hoed op bepaalde feestdagen nog gedragen door jonge, ongetrouwde vrouwen, ten teken voor jonge mannen dat ze nog beschikbaar zijn. Getrouwde vrouwen dragen een hoed met zwarte bollen.

Maar omdat de rode bollen nu eenmaal symbool staan voor het Zwarte Woud worden ze door sommige uitbaters gebruikt om hun verbondenheid met de streek te demonstreren. Zo dragen de serveersters van de Schattenmühle in de Wutachschlucht (zie blz. 108) bijvoorbeeld een rode Bollenhut in combinatie met een fantasieklederdracht. Mocht u met hen in gesprek raken, dan zult u er algauw achter komen dat ze maar heel weinig van doen hebben met het Zwarte Woud. Ook elders in het gebied hebben veel vrouwelijke werknemers van hotels en restaurants traditionele kleding aan. Of die daadwerkelijk karakteristiek is voor de desbetreffende streek is maar de vraag. De klederdracht doet vaak denken aan de Beierse dirndljurk en schijnt goed te zijn voor de zaken…

De schwarzwalderkirschtorte

De schwarzwalderkirschtorte met veel slagroom en kirsch is het bekendste culinaire product van het Zwarte Woud. Kenners twijfelen er overigens aan of de taart daadwerkelijk van oorsprong uit het Zwarte Woud komt. Sommigen van hen denken dat de lekkernij in Bad Godesberg (Noordrijn-Westfalen) of Tübingen (ten oosten van het Zwarte Woud) is bedacht.

Maar in het Zwarte Woud wordt de schwarzwalderkirschtorte overal geserveerd. Hoewel altijd dezelfde ingrediënten worden gebruikt – een donkerbruine bodem van biscuit, kersen, slagroom, chocoladerasp en veel kirsch – kan de smaak heel verschillend zijn. Niet zelden is de taart te droog, soms heeft de bakker te weinig of juist te veel kirsch gebruikt, zo nu en dan is de slagroom te boterachtig of zijn kersen uit blik gebruikt waardoor er een kunstmatig smaakje aan zit.

Om de twee jaar vind in het voorjaar in Todtnauberg (zie blz. 64) het Kirschtortenfestival plaats. Dan nemen professionele bakkers en amateurs het tegen elkaar op in de strijd om de beste kirschtorte (www.kirschtorte.de) . Het eerstvolgende festival wordt naar alle waarschijnlijkheid in mei 2014 georganiseerd. De schwarzwalderkirschtorte is een kunstvorm op zich, waarbij u het eigenlijk niet bij één stukje zou moeten laten. En voor wie eenmaal de smaak te pakken heeft en er helemaal niet meer vanaf kan blijven: de schwarzwalderkirschtorte is er inmiddels ook als souvenir, verpakt in blik. Meenemen naar huis wordt u dus wel heel eenvoudig gemaakt.

Overal ooievaarsnesten

De ooievaar mag dan een symbool zijn van de Elzas, ook aan de rand van het Zwarte Woud wordt de vogel weer steeds vaker gezien. Vooral langs de Rijnvlakte in het midden en het zuiden van het Zwarte Woud is de ooievaar inmiddels weer inheems geworden. Wie aan het begin van de zomer in dat gebied is, kan zien hoe de ouders door de lucht zweven in hun zoektocht naar voedsel. In hartje zomer, wanneer er wordt gemaaid, is er volop eten te vinden. Soms zit er dan een heel ooievaarsgezin in het verse hooi met hun snavels naar kikkers te poken. Op internet kan via webcams worden gevolgd hoe de jongen opgroeien.

Dat ze dat überhaupt kunnen, is mede te danken aan het gegroeide bewustzijn voor het milieu onder de boeren van het Zwarte Woud, die hun land steeds minder en soms helemaal niet meer bemesten en besproeien. Ook in de wintermaanden kunt u ooievaars tegenkomen op de Rijnvlakte. Beschermers van de diersoort voeren de vogels in dat seizoen bij en besparen ze daarmee de lange en gevaarlijke tocht naar het zuiden.

De taal

Voor de doorsneebezoeker uit Nederland en België zal het Alemannisch, de taal van het Zwarte Woud, vermoedelijk overal hetzelfde klinken. Maar toch worden er verschillende dialecten gesproken in het gebied: sommige woorden hebben in het volgende dorp alweer een andere betekenis. Wanneer twee Schwarzwälder met elkaar in gesprek zijn, zult u er waarschijnlijk slechts een enkel woordje van verstaan. Maar voor toeristen zal de lokale bevolking over het algemeen wel overschakelen op het Hoogduits. Veel mensen in het Zwarte Woud zijn immers afhankelijk van het toerisme.

Hout en fijnmechanica

Vroeger was het Zwarte Woud uitsluitend in trek vanwege zijn ertslagen en zijn bossen. De mijnbouw – er werd voornamelijk zilver gedolven – is allang verleden tijd. De bosbouw speelt daarentegen nog altijd een rol, ook al is die sector niet meer zo belangrijk als de afgelopen eeuwen. Aan het begin van de moderne tijd nam de behoefte aan hout voor de scheepsbouw enorm toe. De vraag was zo groot dat het op grote schaal tot kaalslag kwam. Pas in de 19e en de 20e eeuw werden die plekken herbebost door de aanplant van vooral sparren.

Een belangrijke bedrijfstak in het Zwarte Woud van vandaag de dag is de fijnmechanische industrie. Deze is voortgekomen uit de productie van klokken, die met de opkomst van de kwartsklok een dramatische neergang beleefde. In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw gingen veel bedrijven failliet omdat ze de concurrentie uit het Verre Oosten niet het hoofd konden bieden. Maar enkele ondernemers hebben tijdig nieuwe producten weten te ontwikkelen. De fijnmechanische industrie is voornamelijk in handen van kleine en middelgrote ondernemingen en heeft wereldwijd een uitstekende reputatie vanwege de technisch hoogwaardige producten.

Een wapen? Nee, een logo.

Sinds 2009 hanteren de toeristenbureaus en de gemeenten in het Zwarte Woud één gemeenschappelijk logo: een gestilleerde Bollenhut (zie blz. 10) tegen een zwarte (die van het woud!) achtergrond. De vijf rode bollen staan symbool voor de kernthema's van het toerisme in het Zwarte Woud: wandelen, fietsen en mountainbiken, wintersport, wellness en eten en drinken. De golvende tekst 'Schwarzwald' vormt de rand van de hoed, en daaronder staat: herz.erfrischend.echt. (hart.verkwikkend.echt.) . Voor de Nederlandstalige markt heeft men overigens gekozen voor de tekst: Zwarte.Woud. Het logo is ingevoerd als overkoepelend merk, dat herkenning teweeg moet brengen. Het is niet de bedoeling dat de vele eigen logo's van de gemeenten en de regionale toeristenbureaus gaan verdwijnen. Zo blijft er dus nog voldoende ruimte voor een eigen toeristisch gezicht.

Feiten en cijfers

Ligging en oppervlakte: het Zwarte Woud strekt zich uit tussen het heuvellandschap Kraichgau in het noorden en de Hoge Rijn in het zuiden. In het westen vormt de Rijnvlakte een duidelijk herkenbare grens. De begrenzing in het oosten is minder duidelijk, want daar gaat het Zwarte Woud over in het historische gebied Baar. Van noord naar zuid meet het Zwarte Woud circa 160 km. In het zuiden is de regio maximaal 50 km breed, in het noorden maximaal 30 km. De totale oppervlakte bedraagt ongeveer 13.000 km². Het Zwarte Woud is het hoogste middelgebergte van Duitsland, waarvan de Feldberg ( D 13) ten oosten van Freiburg de hoogste top is (1493 m) . Hierna volgen de Herzogenhorn (1415 m, E 13) en de Belchen (1414 m, C 13/14) , die eveneens in het zuiden liggen. De hoogste berg in het noorden van het Zwarte Woud is de Hornisgrinde (1164 m, F 5) .

Bevolking: er wonen ongeveer twee miljoen mensen in het Zwarte Woud. De regio bij het drielandenpunt Duitsland, Frankrijk en Zwitserland tussen Freiburg en Weil am Rhein is het dichtstbevolkt, in het noorden is Baden-Baden een dichtbevolkt centrum.

Bestuur: het Zwarte Woud is verdeeld in twee Regierungsbezirke (bestuurlijke regio's) en dertien Landkreise (districten) . Het Regierungsbezirk Freiburg is verantwoordelijk voor het zuiden en het midden van het Zwarte Woud, het Regierungsbezirk Karlsruhe voor het noorden.

Economie: de bosbouw speelt nog altijd een grote rol, hoewel minder dan voorheen. Een belangrijke bedrijfstak is de fijnmechanische industrie (zie blz. 13) . Een flink deel van de bevolking leeft van het toerisme; in die sector werken zo'n 140.000 mensen. In 2011 werden in het Zwarte Woud 19,7 miljoen overnachtingen geregistreerd, en de tendens is stijgend.

Geschiedenis, heden, toekomst

Prehistorie en Romeinse tijd

In de prehistorie bleef het Zwarte Woud lange tijd onbewoond. Het bos was te dicht, het berglandschap te onuitnodigend, het klimaat te bedreigend. Aan de randen, op de Rijnvlakte en op de hoogvlakte Baar zijn sporen van vroege nederzettingen gevonden. Bij Villingen en in Breisach waren in de 6e en 5e eeuw v.Chr. Keltische vorsten aan de macht.

In de 1e eeuw v.Chr. stoomden de Romeinen langs de Rijn op naar het noorden, maar ze meden het Zwarte Woud. Ze noemden het gebied Abnoba, naar de Romeinse godin van het bos. Wel ontwikkelden ze, zoals het een volk met een badcultuur betaamt, de warmwaterbronnen aan de rand van het Zwarte Woud tot soms luxueuze thermen (Badenweiler, Baden-Baden) . Pas in 70 n.Chr. legden de Romeinen een eerste dwarsverbinding aan van Straatsburg door het Kinzigtal naar Rottweil. In die tijd dook ook de naam silva nigra, zwart woud, voor het eerst op.

De middeleeuwen

In de 5e eeuw trokken de Romeinen weg uit het zuidwesten van Duitsland en lieten de macht aan de Alemannen. Maar die moesten zich algauw onderwerpen aan de Franken. Met de kerstening begon ook de feitelijke kolonisatie van het Zwarte Woud. Kloosters stonden daarbij centraal. In 643 werd een eerste gebedshuis gebouwd in het Münstertal, waar een paar jaar eerder de Ierse monnik Trudpert missiearbeid had verricht en dat met de dood had moeten bekopen.

In de 9e eeuw werd de kloosternederzetting St. Blasien gesticht. Eromheen ontstonden gehuchten en dorpjes. In de loop van de middeleeuwen vestigden zich hier steeds meer mensen en werd er zilver, ijzer en lood in het gebied ontdekt. In de 11e eeuw versterkten de Zähringers hun macht langs de Boven- en de Hoge Rijn. De eerste steden werden gebouwd: in 1120 Freiburg, daarna Offenburg, Neuenburg, Villingen en Rheinfelden. In 1273 kwam er een einde aan de heerschappij van de Habsburgers. Vanaf 1500 sloten sommige regio's in het zuiden van het Zwarte Woud zich aan bij het Zwitserse eedgenootschap.

De vroegmoderne tijd

De vorstenhuizen Baden en Württemberg namen de macht over. Maar de boeren gingen steeds harder morren over de pesterijen van de overheid. Het morren ging over in een opstand: in 1525 belegerden ze Freiburg. De Boerenoorlog duurde niet lang, want adel en geestelijkheid sloegen hard terug. Slechts een paar maanden na de verovering van Freiburg werd het verzet van de boeren gebroken. De Reformatie zette nog eens extra druk op de maatschappelijke verhoudingen. Als aanhangers van Luther voerden de huizen Württemberg en Baden-Durlach in 1534 het protestantisme in. Vorderösterreich, Fürstenberg en Baden-Baden bleven katholiek. De Dertigjarige Oorlog (1618-1648) verwoestte ook grote delen van het Zwarte Woud, hele streken raakten ontvolkt door pest en hongersnood. Niet veel later werd het gebied opnieuw een strijdtoneel: na de Vrede van Nijmegen streefde de Franse Zonnekoning Lodewijk XIV de uitbreiding van zijn machtsgebied na.

De moderne tijd

Pas halverwege de 18e eeuw groeide de bevolking weer. Maar steeds meer mensen raakten hun bestaansbasis als boer kwijt, met als gevolg dat tot het midden van de 19e eeuw veel mensen emigreerden. Na de napoleontische oorlogen zette groothertog Karl zijn handtekening onder de Badense grondwet, die als een van de liberaalste van Europa werd beschouwd. Er ontstond een brede burgerbeweging, die tijdens de Badense Revolutie van 1848 de Duitse eenwording en het uitroepen van de republiek eiste. Het centrum van de opstand was Offenburg. Maar de revolutie werd neergeslagen.

De 20e en de 21e eeuw

In de Eerste Wereldoorlog woedden de gevechten vooral in de nabijgelegen Elzas, het Zwarte Woud bleef verschoond van verwoestingen. In 1938 brandden ook in het Zwarte Woud de synagogen, maar voordat in 1939 de Tweede Wereldoorlog uitbrak kon ongeveer twee derde van de Joodse bevolking naar Frankrijk en Zwitserland vluchten. In 1940 werden circa zesduizend Badense Joden als eersten uit Duitsland naar het Zuid-Franse kamp Gurs gedeporteerd; op de Wiwilibrug in Freiburg herinnert een sculptuur van een jas met een jodenster aan die gebeurtenis. Tegen het einde van de oorlog werden Freiburg, Breisach, Freudenstadt en Pforzheim zwaar gebombardeerd. Na 1945 namen de Fransen en Amerikanen het bestuur over. In 1952 ontstond de nieuwe deelstaat Baden-Württemberg, die het hele Zwarte Woud omvat.

Kernenergie, nee bedankt

In 1974 / 1975 ontstond uit het verzet tegen de geplande kerncentrale in Wyhl de milieubeweging in Duitsland. De Grünen ontwikkelden zich tot een landelijke partij. In Baden kan de milieupartij tot nog toe op grote steun rekenen: in 2002 leverden de Grünen in Freiburg voor het eerst een burgemeester van een grote stad. En in 2011 was Winfried Kretschmann de eerste Grüner die minister-president van een deelstaat werd.

Overnachten

Het Zwarte Woud biedt een breed scala aan overnachtingsmogelijkheden. In deze reisgids vindt u slechts een kleine selectie mooie, maar soms ook stevig geprijsde onderkomens. Vanzelfsprekend zijn er nog veel meer opties, van een goedkoop vakantiehuisje op de boerderij tot een duur hotel met alle denkbare luxe.

De vakantieoorden

Voor wie ontspannen vakantie wil vieren dicht bij de natuur, maar ook voor wie graag wandelt, zwemt, fietst of leuke plaatsen en bezienswaardigheden bezoekt, heeft het Zwarte Woud van alles te bieden, bijvoorbeeld de kuuroorden langs de Schwarzwald-Bäderstraße zoals Bad Wildbad en Bad Herrenalb. Ook het Kinzigtal met Haslach, Gutach en het openluchtmuseum Vogtsbauernhof is een mooie bestemming.

De Schluchsee, de Feldberg, Hinterzarten, Titisee-Neustadt en het Todtnauer Ferienland ten zuiden van de Feldberg zijn bijzonder populaire vakantiegebieden met tal van recreatiemogelijkheden. Triberg – in het hoge Zwarte Woud – staat wijd en zijd bekend om zijn waterval en koekoeksklokken, en is ook een aangename bestemming voor een dagtochtje. Tussen Todtmoos en de Hoge Rijn strekt zich het Hotzenwald uit, een fantastisch, dunbevolkt en nog altijd nauwelijks bekend wandelparadijs.

Wie Baiersbronn in het Murgtal als vakantiebestemming kiest, kan niet alleen genieten van een prachtig landschap, maar ook van de culinaire hoogstandjes in de ver buiten de regio bekende en soms ook met één of meerdere Michelinsterren onderscheiden restaurants. De lekkernijen hebben natuurlijk hun prijs.

Ook in de wijngebieden op de Rijnvlakte is het aangenaam en meestal zonovergoten vakantie vieren. U kunt bijvoorbeeld een stad als uitvalsbasis kiezen: het elegante Baden-Baden met zijn wellness- en gokfaciliteiten of Freiburg, hoofdstad van het Zwarte Woud, groot, maar toch met een aangename, enigszins ingetogen ambiance. Net ten zuiden van Freiburg ligt de Schauinsland, een berg van 1300 m met fantastische uitzichten, en via de Rijn kunt u ook uitstapjes maken naar Zwitserland en naar de Elzas.

Hotels en pensions

Hotels, ook die in de hoogste categorie, mogen zichzelf traditiegetrouw graag als Gasthof of Landgasthaus betitelen. In het Zwarte Woud zijn er vele luxueuze hotels met vier of vijf sterren, maar de meeste vakantiebedden zijn te vinden bij de middenklassehotels. Het merendeel van die hotels is van betere kwaliteit, maar ademt toch een ongedwongen sfeer. Behalve voor logies en ontbijt kunt u er ook vaak kiezen voor half- of volpension, waarbij het middageten ook uit een goed gevuld lunchpakket kan bestaan.

Reserveren via internet: de lokale toeristenbureaus kunnen u op verzoek een overzicht van de overnachtingsmogelijkheden sturen. Maar de meeste onderkomens zijn inmiddels eveneens op internet te vinden en meestal kunt u ook wel online reserveren. De websites vindt u bij de desbetreffende plaats.

Hotels en pensions hechten veel waarde aan gastvrijheid. Tradities worden in stand gehouden en de standaard is over het algemeen hoog. Niet alleen de comfortabele hotels, maar ook tal van pensions beschikken vaak over een terras, een ligweide, een tuin, een overdekt zwembad of allerlei wellness- en fitnessfaciliteiten. Alles wordt in het werk gesteld om het de gasten zoveel mogelijk naar de zin te maken.

Let bij elke kamer die u boekt op de precieze ligging ervan: hebt u uitzicht op het dal of kijkt u op de helling die pal achter het hotel steil omhoogloopt? Hebt u een balkon waar u in alle rust van de zonsondergang kunt genieten? Vaak is dat al op de website te zien, maar in geval van twijfel kunt u het best even bellen!

Vakantiewoningen en kamers bij particulieren

Tijdens een ritje door het Zwarte Woud zult u overal bordjes zien die u verwijzen naar vakantiewoningen of kamers bij particulieren. Die zijn vaak goedkoop, en bovendien kunt u bij het ontbijt behalve zelfgemaakte jam ook nog allerlei tips over bezienswaardigheden krijgen. De goede adressen zijn evenwel vaak volgeboekt, omdat stamgasten ze als tip aan vrienden en bekenden doorgeven. Maar de kans is zeker aanwezig dat u zelf zo'n adresje ontdekt en de rol van tipgever kunt spelen.

Campings, hutten en jeugdherbergen

Voor gezinnen met kinderen is een vakantie op de boerderij zonder meer aan te bevelen. Een brochure daarover is verkrijgbaar via www.schwarzwald-tourismus.info of via www.urlaub-bauernhof.de.

De campings in het Zwarte Woud liggen vaak in een landschappelijk fraaie omgeving en de faciliteiten zijn meestal goed tot zeer goed (informatie via www.camping-schwarzwald.com) . Inlichtingen over hutten en andere accommodatie voor wandelaars kunt u krijgen bij Schwarzwald Tourismus: www.schwarzwald-tourismus.info. Wie een jeugdherberg zoekt, surft naar www.djh.de. Een lidmaatschapskaart (Stayokay of VJH) is verplicht en biedt vaak ook korting.

Eten en drinken

Culinaire traditie

Als u denkt dat u met ham, kirsch en schwarzwalderkirschtorte het culinaire aanbod van het Zwarte Woud wel zo'n beetje hebt opgesomd, dan hebt u het toch echt mis: er valt nog veel meer te ontdekken. Zo serveren veel restaurants gekookte of gebakken forel die uit een nabijgelegen beekje komt, en steeds meer boeren grijpen terug op lokale tradities: ze fokken Hinter- en / of Vorderwälderrunderen, dieren die uit het Zwarte Woud stammen en zich dus aan de lokale omstandigheden hebben aangepast, en ze verbouwen oude graan- en groentesoorten zoals spelt, gierst en amelkoren. De koks uit de omgeving profiteren daarvan en maken graag gebruik van het uitgebreidere aanbod: het Zwarte Woud is een paradijs voor smulpapen.

Land van de sterren

Bovendien worden in veel restaurants de regionale tradities van de boerenkeuken gecombineerd met Badens raffinement, wat uitmondt in bijzonder verfijnde gerechten. Overigens wordt ook rijkelijk geput uit de Franse, de Elzasser, de Zwitserse en de Oostenrijkse keuken.

In tal van vakantie- en kuuroorden zijn brochures over culinaire routes verkrijgbaar, waarin onder meer informatie over rokerijen, kaasboerderijen en directe verkoop is opgenomen. Ook verwijzen bordjes langs de weg u naar dergelijke activiteiten op de boerderij. In het hoge Zwarte Woud heeft een aantal uitstekende hotel-restaurants de handen ineengeslagen onder het motto 'op het spoor van de natuur' (www.badisch-kulinarisch.de) .

In het Zwarte Woud zijn veel restaurants te vinden die bekroond zijn met één of meerdere Michelinsterren of een respectabel aantal Gault-Millaupunten; zo heeft de kleine gemeente Baiersbronn liefst drie hotel-restaurants binnen haar grenzen die Michelinsterren hebben gekregen. Restaurant Traube van Harald Wohlfahrt in de wijk Tonbach (drie sterren) staat te boek als een van de beste restaurants in heel Duitsland.

De Kaiserstuhl en het Markgräflerland kunnen een vergelijking moeiteloos doorstaan. Hier zijn het niet in de laatste plaats Zwitsers die de chef-koks aansporen om het niveau hoog te houden. De prijzen zijn overigens navenant hoog, een goedkoop menuutje hoeft u hier niet te verwachten.

Verse producten

Maar niet alleen in de toprestaurants wordt veel waarde gehecht aan dagverse producten uit de regio. Vrijwel alle restaurants in het Zwarte Woud maken volop gebruik van groenten, fruit en wijn van de Rijnvlakte en uit de aangrenzende heuvels, en paddenstoelen en wild uit de bossen. Daarom mogen ook de eenvoudigere en goedkopere gerechten er zijn. Probeer bijvoorbeeld eens Brägele mit Bibbeleskäs (gebakken aardappels met hüttenkäse) , een van de typische gerechten van deze streek, een salade of een Schwarzwälder Vesper met allerlei soorten vlees, kaas en boerenbrood. Het smaakt overal even goed.

Straußenwirtschaften

Tijdens een tochtje door het Zwarte Woud – vooral op de Rijnvlakte en in het Markgräflerland – zult u regelmatig langs zogenaamde Straußenwirtschaften komen, eetgelegenheden waar de gerechten worden bereid met ingrediënten van eigen grond. Vaak wijst een mooi versierde rijsbezem in de berm u de weg. De boeren van het Zwarte Woud maken steeds vaker gebruik van de mogelijkheid om hun producten op deze wijze aan de man te brengen. Vier maanden per jaar mogen ze een eigen eethuisje uitbaten. De oorspronkelijke gedachte hierachter was dat ze op die manier de kelders en pakhuizen vóór de oogst konden leegruimen om plaats te maken voor de nieuwe voorraad. Maar inmiddels maakt de 'Straußi' voor veel boeren een aanzienlijke deel van hun inkomen uit.

Bij veel Straußen staat een aantal bijzondere specialiteiten op het menu, zoals zelfgemaakte worsten (Hausmacherwürste) , Zwiebel- en Flammkuchen (een soort pizza's met verscheidene toppings) en pannenkoeken met spek of appelmoes. In de lokale boekhandels vindt u gidsjes met adressen van de Straußen, en voor het midden en het zuiden van het Zwarte Woud heeft de Badische Zeitung een Straußen-app voor de smartphone gemaakt (www.bz-straussenfuehrer.de) .

Openingstijden

De Straußen hebben geen vaste openingstijden, maar de restaurants in het Zwarte Woud zijn meestal vanaf 11 of 11.30 uur geopend. Tot 14 uur worden er warme gerechten geserveerd, daarna alleen maar koffie, gebak en koude schotels met vlees, kaas en brood. Vanaf ongeveer 18 uur wordt de oven weer aangezet, tot 21 of 21.30 uur. Maar ook na die tijd hoeft u niet te verhongeren, want vrijwel elk restaurant serveert dan nog wel een eenvoudige vlees- of kaasschotel.

Overigens zijn er in het Zwarte Woud niet alleen maar kwalitatief hoogstaande eetgelegenheden: in vrijwel elke plaats kunt u ook terecht voor allerlei soorten fastfood.

Wijnbouw

De wijnbouw langs de Boven-Rijn kan terugzien op een lange geschiedenis: waarschijnlijk waren het de Romeinen die rond het begin van onze jaartelling de eerste wijnstokken naar de Kaiserstuhl brachten, omdat ze al snel doorhadden hoe gunstig de omstandigheden daar waren. Alles was perfect: het klimaat, de bodem en de ligging van de hellingen. In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd de wijnbouw dankzij de grootschalige aanleg van wijngaarden en de daarmee gepaard gaande mechanisatie een belangrijke economische factor.

Het belangrijkste doel in de jaren daarna was een zo groot mogelijke oogst, maar de afgelopen tijd tekent zich een tendens af dat steeds meer particuliere wijnhuizen en wijnbouwcoöperaties eveneens naar een betere kwaliteit streven. Vandaag de dag kunnen tal van wijnhuizen uit het Zwarte Woud zich meten met andere Duitse en internationale wijnboeren (zie blz. 89) .

Culinaire specialiteiten

Bibbeleskäs Kwark met kruiden.

Brägele Gebakken aardappels.

Bubespitzle (de officiële naam is Schupfnudeln) Noedels van aardappeldeeg, gegaard en daarna kort gebakken.

Flädle, Flädlasupp Flädle is een dunne eierkoek, die vaak in combinatie met asperges wordt gegeten. Voor de soep wordt hij in reepjes gesneden.

Flammkuchen Dunne bodem van brooddeeg met een keur aan toppings.

Käs-Spätzle Een soort pasta met gesmolten kaas erdoorheen, bestrooid met krokante uienringen. Een heel stevig gerecht!

Knöpfle Pasta in de vorm van knoopjes.

Kratzede, Chratzede In reepjes gescheurde pannenkoek.

Laugenbrödle Broodje met een korst van grof zout.

Saure Kutteln In reepjes gesneden ingewanden van het rund, meestal in een bruine saus met azijn, ook wel in een rieslingsaus.

Schäufele Gerookt schouderstuk van het varken.

Schwarzwälder Schinken Gepekelde rauwe ham, die koud boven dennenhout wordt gerookt.

Spätzle Oer-Zwabische noedels; de deegsliertjes worden rechtstreeks van de plank in het kokende water geschraapt.

Springerle Lichte koekjes die met houten vormpjes worden uitgesneden.

Waie, Wähe Platte taart, bijvoorbeeld Zwiebelwaie (uientaart) en Zwetschgenwaie (pruimentaart) ; beide zijn gemaakt van dun zandtaartdeeg.

Drankjes

Chriesewässerle Schnaps van wilde kersen.

Federweißer, Suser, Moscht Nieuwe wijn, troebel, zoet en sterk.

Topinambur Schnaps van aardperen met een notige, aardachtige smaak. De knol wordt ook als groente geserveerd.

Wässerle Kirsch en andere vruchtenschnaps moeten een alcoholgehalte van minstens 45% hebben. Er wordt tijdens het gistingsproces geen suiker toegevoegd en ze moeten twee jaar rijpen.

Zibärtle Schnaps van wilde pruimen.

Praktische informatie

Reizen naar het Zwarte Woud

Met het vliegtuig

De luchthavens die het dichtst bij het Zwarte Woud liggen, zijn Stuttgart (www.flughafen-stuttgart.de) , Baden-Airpark (Karlsruhe / Baden-Baden, www.baden-airpark.de) , Straatsburg (www.strasbourg.aeroport.fr) en het Euroairport Basel / Mulhouse / Freiburg (www.euroairport.com) .

KLM / Air France vliegt dagelijks rechtstreeks vanaf Schiphol naar Stuttgart, Straatsburg en het Euroairport. Ook easyJet vliegt dagelijks vanaf Schiphol naar het Euroairport. Brussels Airlines vliegt op werkdagen rechtstreeks vanuit Brussel naar Straatsburg en vrijwel dagelijks naar het Euroairport.

Vanaf het Euroairport rijdt een luchthavenbus rechtstreeks naar Freiburg (www.freiburger-reisedienst.de) .

Met de trein

Wie vanuit Nederland met de trein naar het Zwarte Woud wil reizen, kan het best de ICE International nemen. U kunt kiezen uit drie opstapstations: Amsterdam Centraal, Utrecht en Arnhem. De trein rijdt dagelijks meerdere keren via Keulen en Frankfurt naar Basel en stopt ook 1 x per dag in Karlsruhe, Offenburg en Freiburg. Nadere informatie vindt u op www.nshispeed.nl.

Ook vanuit België (opstapstations Brussel Zuid en Luik-Guillemins) is de ICE de snelste verbinding, maar dan wel met een overstap in Keulen of Frankfurt. Informatie op www.b-europe.com.

De belangrijkste treinverbinding in het Zwarte Woud loopt door het Rijndal van Karlsruhe via Baden-Baden, Offenburg en Freiburg naar Basel. Het traject is zeer druk bereden.

Verder zijn er diverse oost-westverbindingen: in het noorden tikt de lijn Karlsruhe-Stuttgart bij Pforzheim net het Zwarte Woud aan. In het midden loopt de Schwarzwaldbahn van Offenburg via Villingen-Schwenningen naar Konstanz en een stukje verder naar het zuiden de Höllentalbahn van Freiburg via Hinterzarten en de Titisee naar Donaueschingen. Helemaal in het zuiden loopt de Hochrheintalbahn van Basel via Waldshut naar Singen.

Vanuit Freiburg kunt u met de Breisgau-S-Bahn eens per halfuur via de Kaiserstuhl naar Breisach en eens per halfuur via Waldkirch naar het Elztal. En ten slotte loopt de Kaiserstuhlbahn van Gottenheim via Bötzingen naar Riegel en daarna via Endingen verder naar Breisach. Alle stations hebben goede aansluitingen met de regionale buslijnen.

Met de auto

Vanuit Nederland loopt de snelste route met de auto naar het Zwarte Woud via Venlo en de A 61 (de Linksrheinische Autobahn) naar Mannheim en vervolgens verder via de A 5 richting Karslruhe óf via Arnhem en de A 3 (de Rechtsrheinische Autobahn) naar Frankfurt en daarna verder via de A 5 richting Mannheim en Karlsruhe. Vanuit het zuiden van Nederland ligt de doorsteek richting Keulen natuurlijk voor de hand.

Belgen kunnen ook kiezen voor de Duitse A 61 en A 5 richting Karlsruhe, maar wie in het zuidoosten van België woont kan beter via Luxemburg en Straatsburg naar het Zwarte Woud reizen.

Afhankelijk van uw bestemming rijdt u via de A 5 verder richting Basel of neemt u de A 8 langs de noordkant van het Zwarte Woud en daarna vanaf Stuttgart de A 81 via Villingen-Schwenningen richting Singen.

Vanaf de diverse autosnelwegen loopt een aantal goede Bundesstraßen het Zwarte Woud in: de B 294 loopt van Freiburg naar Pforzheim en de B 500 van Baden-Baden via Furtwangen en de Titisee naar Waldshut. De B 31 ontsluit vanuit Freiburg het hoge Zwarte Woud, via Kirchzarten, de Titisee en Donaueschingen. De B 3 loopt langs de rand van het Zwarte Woud van Offenburg via Freiburg en Mulhouse naar Basel.

Reizen in het Zwarte Woud

Met het openbaar vervoer

Het Zwarte Woud heeft een uitstekend netwerk van trein- en busverbindingen, waarin voldoende plaats is ingeruimd voor de bestemmingen die voor toeristen interessant zijn, ook in het weekend. Een tochtje met trein of bus buiten de gebaande paden kunt u evenwel beter doordeweeks ondernemen, anders loopt u het gevaar uren op de volgende aansluiting te moeten wachten. Via www.efa-bw.de kunt u de dienstregeling raadplegen.

Gasten van een van de meer dan 10.000 deelnemende hotels en pensions in liefst 137 vakantieoorden in het Zwarte Woud kunnen gratis gebruikmaken van de zogenaamde KONUS-Gästekarte . Hiermee kan onbeperkt worden gereisd met alle vormen van openbaar vervoer in het Zwarte Woud (met uitzondering van IC, EC, ICE, TGV en alle nacht- en autotreinen) . Voor meer informatie kunt u terecht op www.konus-schwarzwald.info.

Met de auto

Het Zwarte Woud beschikt over een bijzonder goed wegennet. Het gebied leent zich dus weliswaar goed voor verkenningen met de auto, maar wie dat met het oog op het milieu geen goed idee vindt, kan natuurlijk altijd het openbaar vervoer nemen. Dat is in elk geval goedkoper (zie kader linksonder) .

Met de motor

De bergwegen in het Zwarte Woud zijn heel populair onder motorrijders. Maar de bochtige wegen zijn bepaald niet ongevaarlijk, en er gebeuren dan ook regelmatig ongelukken. Veel wegen, zoals de weg die vanuit Freiburg de Schauinsland op loopt, zijn in het weekend vanwege de hoge motordichtheid zelfs afgesloten voor fietsers.

Etiquette in de natuur

Grote delen van het Zwarte Woud zijn beschermd natuurgebied, en daarom zijn er bepaalde regels die u in acht dient te nemen. De belangrijkste is: blijf altijd op de paden en loop niet zomaar ergens het veld in. Anders bestaat de kans dat u dieren opschrikt of zeldzame plantjes vertrapt. Bovendien staan er langs de paden vaak borden met allerlei nuttige informatie over flora, fauna, geologie of de geschiedenis van de bewoning van het gebied.

Feestdagen

1 januari: Nieuwjaar

6 januari: Driekoningen (Heilige Drei Könige)

maart / april: Goede Vrijdag (Karfreitag) , paasmaandag (Ostermontag)

1 mei: Dag van de Arbeid

mei / juni: Hemelvaartsdag (Christi Himmelfahrt)

mei / juni: pinkstermaandag (Pfingstmontag)

mei / juni: Sacramentsdag (Fronleichnam)

3 oktober: Dag van de Duitse Eenheid

1 november: Allerheiligen

25 / 26 december: Kerstmis (Weihnachten)

Feesten en festivals

In het Zwarte Woud wordt veel en met overgave feestgevierd: Fasnacht, het Alemannische carnaval, is voor de meeste bewoners van het Zwarte Woud het belangrijkste feest van het jaar. Andere jaarlijks terugkerende feesten komen meestal voort uit de agrarische en de katholieke achtergrond van dit gebied, zoals Tanz in den Mai (in de Walpurgisnacht, de nacht van 30 april op 1 mei) , Sacramentsdag (Fronleichnam) , het dankfeest voor de oogst (Erntedank) , de zegening van paarden en de terugkeer van het vee van de bergweiden naar de stal (Almabtrieb) . In de wijnbouwgebieden organiseert vrijwel elke plaats tussen mei en oktober wel een eigen wijnfeest (doorgaans van vrijdag tot maandag) .

Op de websites www.schwarzwald-tourismus.info en www.schwarzwaldimpressionen.de staat een evenementenkalender voor het hele Zwarte Woud. Lokale informatie over evenementen vindt u in de krant: voor Freiburg is dat de Badische Zeitung (www.badische-zeitung.de) , die met lokale edities ook het midden en het zuiden van het Zwarte Woud (van Offenburg tot Lörrach) bedient. In het oosten en het zuiden pakt u de Südkurier (www.suedkurier.de) , in het midden de Offenburger Zeitung (www.baden-online.de) en in het noorden het Badisches Tagblatt (www.badisches-tagblatt.de) uit Baden-Baden, de Pforzheimer Zeitung (www.pz-news.de) en de Schwarzwälder Bote (www.swol.de) .

Februari / maart

Tijdens de Alemannische Fasnacht gaat het er vrolijk aan toe: in een Flecklehäs – het traditionele kostuum van stukjes stof in allerlei kleuren – met een fraai gemaakt houten masker op en gewapend met een ratel, een bel of een trommel worden de boze wintergeesten verdreven. De festiviteiten beginnen op 'Schmutziger Dunschdig' (Vette Donderdag) , de donderdag voor carnavalsmaandag, en eindigen de dinsdag daarna om middernacht. Op de tussenliggende zondag wordt er in veel plaatsen een optocht georganiseerd.

Het Fridolinsfest in Bad Säckingen (maart) is een historisch stadsfeest ter ere van de lokale beschermheilige, met een processie, een feestelijke optocht en een jaarmarkt.

April / mei

In april en mei vinden overal paasmarkten (soms ook in maart) , Walpurgisvieringen (in de nacht van 30 april op 1 mei) en muziekfestivals plaats. In Freudenstadt wordt elk jaar het Schwarzwald-Musikfestival gehouden, dat muzikanten uit de hele wereld trekt (www.schwarzwald-musikfestival.de) .

Eind mei rennen de paarden tijdens de internationale harddraverijweek in Iffezheim (www.baden-galopp.de) .

Juni

In juni brengen internationale sterren symfoniemuziek en opera's ten gehore tijdens de Herbert-von-Karajan-Pfingstfestspiele in Baden-Baden (www.pfingstfestspiele.de) . In Lenzkirch worden paarden gezegend bij de St. Eulogius-Ritt. In het laatste weekend van juni wordt tijdens het wijnfeest in Freiburg de wijnkoningin van Baden gekozen.

Juli / augustus

Eind juni / begin juli vindt in Freiburg het Zeltmusikfestival plaats (www.zmf.de) . Titisee-Neustadt, Schluchsee en Triberg organiseren grote zomeravondfeesten, die worden afgesloten met vuurwerk. En wie van openluchttheater houdt, kan onder andere terecht in Ettlingen, Hornberg, Bad Säckingen en Breisach.

Lörrach lonkt met het Stimmen-Festival, waar internationale sterren optreden (www.stimmen.com) .

Van half juli tot eind augustus vinden er op dinsdag en zaterdag concerten in de dom van St. Blasien plaats (www.domkonzerte-stblasien.de) .

Het wijnfeest in Staufen is het grootste in het Markgräflerland. In het derde weekend van augustus viert Waldshut-Tiengen zijn chilbi (stadsfeest met een jaarmarkt) . In het laatste weekend van augustus begint in Breisach het grote wijnfeest Kaiserstuhl-Tuniberg.

Eind augustus / begin september vindt er opnieuw een internationale harddraverijweek in Iffezheim plaats (www.baden.galopp.de) .

September

Half september is onder andere de springruiterelite te gast bij het internationale CHI-toernooi in Donaueschingen. Eind september trekt het middeleeuwse stadfeest in Staufen tal van bezoekers.

Oktober

Op de eerste zaterdag van oktober halen de boeren uit het Münstertal traditiegetrouw hun vee van de bergweiden en vieren die Almabtrieb met een groot feest.

In het derde weekend van oktober draait het tijdens de Musiktagen van Donaueschingen alleen maar om eigentijdse klassieke muziek.

December

Tot de mooiere kerstmarkten behoren die in Freiburg, Baden-Baden, Badenweiler, St. Blasien en Gengenbach. In de laatste plaats wordt het hele stadhuis omgetoverd tot een adventskalender.

Informatie

Duitse verkeersbureaus

In Nederland
Duits Verkeersbureau
Postbus 12051
1100 AB Amsterdam
www.germany.travel/nl
Het kantoor is gesloten voor publiek.

In België
Duitse Nationale Dienst voor Toerisme
Gulledelle 92
1200 Brussel
www.germany.travel/nl
Het kantoor is gesloten voor publiek.

In Duitsland
Schwarzwald Tourismus GmbH
Habsburgerstraße 132
79104 Freiburg
tel. +49 761 89 64 60
www.schwarzwald-tourismus.info

Elke gemeente in het Zwarte Woud heeft haar eigen toeristenbureau, dat u graag behulpzaam is bij het zoeken naar accommodatie of het plannen van uw vakantie. Ook de websites van die bureaus bieden een goed overzicht van het aanbod. De adressen en telefoonnummers vindt u telkens aan het einde van de desbetreffende plaatsbeschrijving in deze gids.

Op internet

www.schwarzwaldverein.de: wandelkaarten en -routes.

www.naturparkschwarzwald.de: onder andere informatie over de natuur en het landschap, en allerlei tips voor een sportieve en actieve vakantie.

www.naturpark-suedschwarzwald.de: alle denkbare informatie over het zuiden van het Zwarte Woud.

www.heilbaeder-bw.de: informatie over geneeskrachtige en warmwaterbaden en kuuroorden.

www.frsw.de: bijzonder uitvoerige website, minder geschikt voor een eerte oriëntatie.

Kinderen

Het Zwarte Woud is een uitstekende reisbestemming voor gezinnen met kinderen. In tal van plaatsen worden allerlei activiteiten voor kinderen georganiseerd, zoals wandelingen met een boswachter, brood bakken, knutseluurtjes en kinderfeestjes. Bovendien bieden veel vakantieoorden speciale gezinsweken aan, met kortingen voor openluchtmusea, sprookjesparken, zwembaden of huurfietsen. Voor nadere informatie kunt u terecht op www.familien-ferien.de.

Een absoluut hoogtepunt en de meest bezochte attractie van het Zwarte Woud is het Europapark in Rust (www.europapark.com, zie blz. 51) . Maar er zijn nog veel meer amusements- en dierenparken: in het Steinwasen Park bij Freiburg (www.steinwasen-park.de, zie blz. 82) vindt u de langste hangbrug die ergens ter wereld in een attractiepark hangt, in Vogelpark Steinen in het zuiden van het Zwarte Woud (www.vogelpark-steinen.de, zie blz. 101) voeren vogels de boventoon, en het Schwarzwaldpark in Löffingen (www.schwarzwaldpark.de) biedt een ruim palet aan natuur, dieren en vertier.

Klimaat en reisseizoen

Het Zwarte Woud is het hele jaar door een prima reisbestemming. In de lente is het klimaat op de Rijnvlakte mild, terwijl er in de hogergelegen delen van het Zwarte Woud nog sneeuw ligt. En in de zomer is het in Freiburg en op de Kaiserstuhl zo nu en dan broeierig, maar in de bergen aangenaam fris. 's Avonds en 's nachts waait er vaak een verkoelend windje uit het Zwarte Woud door de warme dalen.

In de herfst kleuren de bladeren en toveren het Zwarte Woud om tot één grote kleurenzee. In de dalen is het dan vaak al nevelig, terwijl het op de bergen nog warm en helder is. Het uitzicht reikt soms zelfs tot de Alpen. In de winter vervormen sneeuw en vorst de bomen vaak tot bizarre figuren en fonkelen ijskristallen als diamanten in het zonlicht.

Openingstijden

In de steden en in de grotere plaatsen zijn de winkels doorlopend geopend, meestal van 9.30 of 10 tot 20 uur. Grote supermarkten gaan meestal pas om 22 uur dicht (behalve op zaterdag) . In kleinere plaatsen wordt vaak nog een middagpauze gehouden, die van 12 of 13 tot 15 uur kan duren. 's Avonds zijn de winkels daar vaak al om 18.30 uur gesloten.

Musea, theaters en bibliotheken gaan meestal om 10 uur open. Deze en andere openbare (culturele) instellingen zijn vaak op maandag gesloten.

Veiligheid en noodgevallen

In het algemeen is het Zwarte Woud een veilige reisbestemming. Laat echter geen waardevolle spullen in de auto liggen, en al helemaal niet op een parkeerplaats bij een toeristische bezienswaardigheid. In steden, op festivals en op andere drukke plekken dient u ook in het Zwarte Woud op uw bezittingen te letten, want zakkenrollers kunnen immers overal actief zijn.

Belangrijke nummers en adressen

Algemeen alarmnummer: 112; politie: 110; reddingsdienst in de bergen: 0761 49 33 66

Nederlandse ambassade: Klosterstraße 50, 10179 Berlijn, +49 30 20 95 60, http://duitsland.nlambassade.org

Belgische ambassade: Jägerstraße 52-53, 10117 Berlijn, + 49 30 20 64 20, www.diplomatie.be/berlinnl

Reizen met een handicap

Nog lang niet alle openbare gebouwen, musea, winkels en stations zijn goed toegankelijk voor gehandicapten. Maar er zit verbetering in. Zo is elke tram in Freiburg voorzien van een verrijdbare brug, zodat ook rolstoelgebruikers de tram in en uit kunnen komen.

Kuurcentra en hotels zijn inmiddels ingesteld op gehandicapten en bieden soms speciaal ingerichte kamers aan. Voor een overzicht van die hotels kunt u het best terecht bij het toeristenbureau in de desbetreffende plaats.

Sport en activiteiten

Ballonvaren, schermvliegen

Een tochtje over het Zwarte Woud, geruisloos, voortgedreven door de wind alleen: aanbieders van ballonvaarten vindt u in Baden-Baden, Bad Bellingen, Freiburg, Freudenstadt, Kirchzarten en Müllheim (adressen op www.frsw.de) .

Ook voor schermvliegers heeft het Zwarte Woud genoeg te bieden. Het is helemaal ideaal als er een kabelbaan de berg op loopt, zoals in Freiburg of Bad Wildbad. Adressen vindt u op www.frsw.de, zoekterm 'Gleitschirm'.

Fietsen en mountainbiken

Het Zwarte Woud is het hoogste middelgebergte van Duitsland. Het gaat er dus op en af, en soms nog heel erg steil ook. Maar met een beetje conditie en spierkracht zijn alle plaatsen in het Zwarte Woud wel op de fiets te bereiken. En tegenwoordig is er een heel legaal hulpmiddel op de markt, want ook in het Zwarte Woud is de e-bike in opmars. Steeds meer hotelhouders bieden de e-bike te huur aan en sommige restaurants lokken gasten met de mogelijkheid om de accu op te laden onder het genot van een kopje koffie met gebak of een lunch. Voor informatie over verhuurders en oplaadpunten van e-bikes kunt u terecht bij het lokale toeristenbureau.

Neem altijd een goede wegenkaart mee, zodat u niet voor niets een steile klim maakt. Handige kaarten zijn bijvoorbeeld die van Kompass: Schwarzwald Nord (WK 886) , Mitte (WK 770) en Süd (WK 771) .

Voor mountainbikers strekt zich in het Zwarte Woud een netwerk van paden uit dat een grote verscheidenheid aan tochten mogelijk maakt, met als absolute hoogtepunt de circa 450 km lange 'Bike Crossing Schwarzwald' van Pforzheim naar Bad Säckingen. Onderweg gaat het niet alleen op en af (in totaal meer dan 16.000 m hoogteverschil) , want bikers kunnen ook genieten van open landschap, uitzicht over dalen en stukken ontspannen peddelen op zonnige hoogten. De bewegwijzerde route (blauwe biker tegen een gele achtergrond) kan eenvoudig in etappes worden verdeeld. Mountainbikers met een gemiddelde conditie kunnen de totale route in zeven tot acht dagen afleggen. Gedetailleerde informatie vindt u op www.bike-crossing-schwarzwald.de.

Voor andere routes zijn er tal van gidsjes op de markt, maar u kunt eveneens terecht op www.frsw.de. Meerdaagse tochten kunt u ook georganiseerd doen. Dat heeft als voordeel dat u geen omkijken hebt naar de route en ook niet naar uw bagage. Het lokale toeristenbureau kan u naar aanbieders verwijzen.

Golf

De vele golfbanen in het Zwarte Woud hebben één ding gemeen: ze liggen in een fantastische omgeving. Zowel beginners als gevorderden komen volledig aan hun trekken. Een selectie van banen vindt u op www.schwarzwald.com/sport/golf.html.

Klimsport

Rotswanden voor klimsporters zijn er ook in het Zwarte Woud, weliswaar niet zo hoog als in de Alpen, maar evengoed vaak steil, moeilijk en met weinig grip.

Niet alle rotswanden mogen overigens worden beklommen, want op sommige steile rotsen nestelen zeldzame vogels. Informatie over routes, zekeringen en moeilijkheidsgraad vindt u op www.igklettern-suedschwarzwald.de en www.dav-felsinfo.de.

Ook is er de afgelopen jaren een aantal klimtuinen in het Zwarte Woud aangelegd. Voor een overzicht surft u naar www.schwarzwald.com/sport/hochseilgarten.html.

Nordic walking

Het Zwarte Woud staat te boek als het grootste nordic-walkinggebied van Europa. Vrijwel elke plaats heeft inmiddels ingespeeld op het modeverschijnsel en biedt speciale rondwandelingen aan. Voor informatie gaat u naar het lokale toeristenbureau of kijkt u op www.frsw.de.

Paardrijden

Tochten, paardrijvakanties voor kinderen, beginners, gevorderden: het Zwarte Woud biedt voor elke paardenliefhebber wat wils. Ook zijn bij veel maneges en rijverenigingen paarden te huur.

Meerdaagse tochten behoren eveneens tot de mogelijkheden. De rijverenigingen Wanderreiten im Naturpark Südschwarzwald (www.wanderreiten-im-naturpark-suedschwarzwald.de) en Wanderreiten im Naturpark Schwarzwald Mitte / Nord (www.wanderreiten-nordschwarzwald.de) geven informatie over accommodatie voor ruiters en hun paarden en doen suggesties voor arrangementen en routes.

Vissen

In de talrijke beken, stroompjes en meren van het Zwarte Woud is het goed vissen. De Amerikaanse schrijver Ernest Hemingway kwam al in de jaren twintig van de vorige eeuw naar Triberg om zijn hengel uit te gooien. De forellen liet hij bereiden in de keuken van hotel Wehrle. Of de chef-kok dat vandaag de dag ook nog wil doen, is maar net de vraag.

U mag alleen vissen als u een geldige visakte hebt en in het bezit bent van een vergunning die u bij het lokale toeristenbureau kunt krijgen.

Wandelen

Wandelen is de belangrijkste activiteit van bezoekers van het Zwarte Woud. Het gebied wordt doorkruist door ongeveer 30.000 km aan wandelpaden, waarvan de meeste worden bewegwijzerd en onderhouden door de Schwarzwaldverein (www.schwarzwaldverein.de) . De wegwijzers leidden vroeger nog wel eens tot verwarring, maar inmiddels wordt één systeem gehanteerd. Verkeerd lopen zou hierdoor eigenlijk niet meer mogelijk moeten zijn, maar een kaart is evengoed aan te bevelen. De Schwarzwaldverein heeft in samenwerking met het Landesamt für Geoinformation und Landesentwicklung wandelkaarten ontwikkeld, waarop ook allerlei toeristische informatie staat.

Wellness en kuren

Geneeskrachtige baden, kneippkuren, kuuroorden met een therapeutisch klimaat en met heilzame lucht, het Zwarte Woud is een kuurgebied bij uitstek. Het aanbod aan wellness-, fitness- en gezondheidsprogramma's is enorm en reikt van aromatherapie en ayurveda tot yoga en fitness onder medisch toezicht. In vrijwel elk kuur- of vakantieoord in het Zwarte Woud zijn wel fitness- of wellnessarrangementen te boeken.

Warmwaterbaden met sauna, stoombad, massage- en fitnessfaciliteiten, en allerlei schoonheidsbehandelingen vindt u onder andere in Baden-Baden, Bad Wildbad (Palais Thermal) , Bad Herrenalb, Bad Krozingen, Badenweiler, Baiersbronn en Freudenstadt. Voor gedetailleerde informatie kijkt u op www.schwarzwald-tourismus.info.

Windsurfen en zeilen

De Schluchsee is de ideale bestemming in het Zwarte Woud voor windsurfers en zeilers. Het wateroppervlakte is groot genoeg om ook eens een hele dag op het water door te brengen en de windomstandigheden zijn doorgaans goed. Een zeilboot is onder andere te huur bij Christa en Gerhard Müller, In der Wolfsgrundbucht, 79859 Schluchsee, tel. 0170 38 03 29, www.staumauer-schluchsee.de. En wie wil leren zeilen gaat naar zeilschool Schluchsee (tel. 07651 20 13 55, www.segelschule-schluchsee.de) .

Duurzaam reizen

Een van de grootste attracties van het Zwarte Woud is de veelzijdige natuur; geen wonder dat er veel initiatieven worden ontplooid om die te beschermen. Een belangrijke bouwsteen is de KONUS-Gästekarte , waarmee gasten van veel hotels en pensions gedurende hun verblijf kosteloos gebruik kunnen maken van het regionale openbaar vervoer (zie blz. 22) . Daarnaast verhuren veel gemeenten, hotels en pensions fietsen (steeds vaker met elektroaandrijving) voor een redelijke prijs, zodat u niet altijd de auto hoeft te pakken als u een uitstapje in het Zwarte Woud wilt maken.

Wintersport

Dankzij de 1493 m hoge Feldberg is het Zwarte Woud het hoogste middelgebergte van Duitsland. Nog altijd zijn de hooggelegen gebieden in de winter sneeuwzeker, maar de wintersportplaatsen – Feldberg voorop – en de liftexploitanten vrezen de gevolgen van de klimaatverandering en nemen alvast maatregelen: op veel pistes zorgen sneeuwkanonnen voor de noodzakelijke ondergrond. Overal zijn restaurants, hutten en kiosken die de wintersporters van eten en drinken voorzien. Informatie over de liften, de toestand van de pistes en de sneeuwhoogten vindt u op www.schwarzwald.com/sport/skilifte.html.

Voor langlaufers zijn prachtige pistes met dito uitzichten aangelegd. Ook skaters komen aan hun trekken, want naast de klassieke loipes worden steeds vaker skatingpistes aangelegd. Houd er wel rekening mee dat er nauwelijks vlakke stukken zijn. Informatie voor het hoge en het zuidelijke Zwarte Woud vindt u op www.loipenportal.de/schwarzwald, voor het noorden op www.schwarzwald.com/sport/langlauf.html.

Ook voor wandelaars worden in het hoge Zwarte Woud steeds meer eenvoudige rondwandelingen geprepareerd. Bovendien heeft in de afgelopen jaren het sneeuwschoenwandelen aan populariteit gewonnen. Wie dat wel wat lijkt, moet er niet zomaar op uit trekken, maar aan een georganiseerde tocht deelnemen. Grote delen van het hoge Zwarte Woud zijn beschermd natuurgebied en juist in de winter heeft de dierenwereld extra bescherming nodig. Informatie vindt u op www.schwarzwald-tourismus.info.

Zwemmen en watersport

In de vele meren van het Zwarte Woud kan heerlijk worden gezwommen. Een duik in het water is overigens niet overal toegestaan: let op de bordjes. Daarnaast zijn er tal van zwembaden in het gebied, waaraan vooral kinderen veel plezier zullen beleven (www.frsw.de) . Maar wie meer rust zoekt, kan beter naar een natuurbad gaan (bijvoorbeeld in Sulzburg) . In het Rijndal is er nog een aantal meren in grindgaten, waarvan de waterkwaliteit doorgaans heel redelijk is.

Het grootste meer en hét watersportparadijs van het Zwarte Woud is de Schluchsee. U kunt hier niet alleen zwemmen, maar ook leren duiken (www.tauchbasis-schluchsee.de) . Wie wil waterskiën gaat naar Breisach of Waldshut, en voor kanoën of kajakken kunt u meestal wel terecht in een plaats die dicht bij een rivier ligt, zoals Bad Wildbad, Baiersbronn, Breisach en Furtwangen.

Telefoon en internet

Telefoneren

In elke plaats in het Zwarte Woud is nog wel een telefooncel te vinden, maar daarvoor hebt u in de meeste gevallen een telefoonkaart nodig

Bellen met uw mobiele telefoon gaat hier doorgaans goed, maar er zijn een aantal plekken zonder bereik, zoals de Wutachschlucht.

Internationale toegangsnummers:

Naar Duitsland: + 49
Naar Nederland: + 31
Naar België: + 32

Internet

Vrijwel alle grotere hotels bieden een draadloze internetverbinding voor hun gasten en ook het aantal hotspots stijgt. Ook bij de meeste grotere toeristenbureaus kunt u internetten. In de grotere steden vindt u internetcafés.

Toeristenbelasting

De meeste plaatsen in het Zwarte Woud heffen een toeristenbelasting van € 1-3 p.p.p.n. Met dat geld wordt de toeristische infrastructuur gefinancierd. De gasten krijgen daarvoor een Gästekarte, waarmee ze korting op entreeprijzen en andere voordelen kunnen krijgen.

Onderweg in het Zwarte Woud

Statig en trots staan ze op de hellingen: de boerderijen met hun karakteristieke schilddak. Tijdens uw verkenning van het Zwarte Woud zult u ze overal tegenkomen. Dat ene grote dak biedt bescherming voor mens, dier en oogst, ook vandaag de dag nog. Maar de exemplaren met een rieten dak zijn alleen nog maar te zien in het openluchtmuseum Vogtsbauernhof in Gutach.

Het noorden

Als de naam Zwarte Woud valt, denken veel mensen aan Freiburg, de Feldberg en de Titisee. Het noorden wordt vaak over het hoofd gezien. Maar ook daar zijn veel gebieden die een ontdekkingstocht waard zijn, helemaal nog afgezien van centrum Baden-Baden. De kuurstad aan de Oos lonkt niet met dichte dennenbossen en afgelegen dalen, maar met mondaine baden, roulette en paardenrennen.

Ettlingen G/H 2

De stad Ettlingen (39.000 inwoners) is in de afgelopen decennia grootscheeps gerestaureerd. Daarbij is de aandacht vooral uitgegaan naar de historische binnenstad met de steegjes uit de vroegmoderne tijd. De Romeinen hadden op deze plaats, in het overgangsgebied tussen Zwarte Woud en Rijnvlakte, al een nederzetting gebouwd. In die tijd was Ettlingen een belangrijk knooppunt.

Aan het einde van de 17e eeuw werd de stad in de Paltsische successieoorlog grotendeels verwoest, maar daarna weer opgebouwd. Middelpunt werd het barokke markgrafelijk kasteel (1728-1733) , dat verrees op de ruïnes van een burcht waarvan een toren nog bewaard is gebleven. Ook nu nog is het kasteel de belangrijkste attractie van Ettlingen.

Ettlinger Schloss

Schlossplatz, tel. 07243 10 12 73, www.museum-ettlingen.de, wo.-zo. 11-18 uur, € 2,50

In het kasteel zijn verscheidene bezienswaardige musea ondergebracht, waaronder het Albgaumuseum, dat de geschiedenis van de regio Ettlingen in kaart brengt van de steentijd tot heden, en een afdeling voor Oost-Aziatische kunst, een filiaal van het Lindenmuseum in Stuttgart.

Schlossfestspiele

Schlossplatz, tel. 07243 10 13 80, www.schlossfestspiele-ettlingen.de, toneel vanaf € 18, opera vanaf € 22

Van eind juni tot half augustus worden al meer dan dertig jaar toneelvoorstellingen en concerten op de binnenplaats van het kasteel uitgevoerd.

Overnachten, eten en drinken

In het hart van de stad – Stadthotel Engel: Kronenstraße 13, tel. 07243 33 00, www.stadthotel-engel.de, 2 pk vanaf € 100. Mooi hotel waar warme kleuren de boventoon voeren. Modern en toch knus.

Uitnodigende aanblik – Watthalden: aan het Watthaldenpark, Pforzheimer Straße 67a, tel. 07243 71 40, www.watthalden.de, 2 pk vanaf € 118. De moderne kamers van dit hotel zijn voorzien van alle denkbare comfort. Onder hetzelfde dak bevindt zich restaurant Hartmaier's Villa: www.hartmaiers.de, dag. 12-14 en 18-22 uur, vanaf € 18.

Informatie

Toeristenbureau: Marktplatz 2, 76275 Ettlingen, tel. 07243 101 01, www.ettlingen.de

Pforzheim J/K 2

Pforzheim (120.000 inwoners) is de toegangspoort tot het Zwarte Woud, althans voor wie uit het noorden komt. Drie rivieren zijn bepalend voor de vorm van de stad, want de Enz, de Nagold en de Würm ontmoeten elkaar hier. Pforzheim staat bekend als goud- en zilverstad: ongeveer drie kwart van de Duitse sieraden komt hiervandaan. In de Tweede Wereldoorlog is Pforzheim zwaar gebombardeerd. De stad was een productiecentrum van luchtafweergranaten en bovendien een belangrijk legerdepot. Door de verwoestingen wordt het straatbeeld bepaald door architectuur uit de jaren vijftig van de vorige eeuw.

Schmuckmuseum

Jahnstraße 42, tel. 07231 39 21 26, www.schmuckmuseum.de, di.-zo. 10-17 uur, € 3

Alles over de geschiedenis van sieraden met historische originelen uit vijf millennia.

Schmuckwelten

Westliche Karl-Friedrich-Straße 56, tel. 07231 99 44 44, www.schmuckwelten.de, ma.-za. 10-19, zon- en feestdagen 11-18 uur, toegang € 8

Liefhebbers van goud, edelstenen, uurwerken en sieraden komen hier aan hun trekken. In de Gläserne Manufaktur kunt u het productieproces volgen en in het atelier zelfs een handje meehelpen. Natuurlijk kunt u de producten ook kopen.In het souterrain bevindt zich nog een tentoonstelling van mineralen.

Overnachten

Individueel ingerichte kamers – Parkhotel: Deimlingerstraße 32-36, tel. 07231 16 10, www.parkhotel-pforzheim.de, 2 pk vanaf € 112. Groot, centraal gelegen hotel met een sauna, een stoombad en massage- en fitnessfaciliteiten.

Inclusief ontbijt – Hotel Hasenmayer: Heinrich-Wieland-Allee 105, tel. 07231 31 10, www.hotel-hasenmayer.de, 2 pk vanaf € 81. Van een oude boerderij in de wijk Nordstadt is een gezellig, maar evengoed modern hotel gemaakt – inmiddels met nieuwe aanbouw.

Eten en drinken

Idylle aan het meer – Seehaus: Tiefenbronner Straße 201, tel. 07231 65 11 85, www.seehaus-pforzheim.de, Biergarten di.-zo. 10-22, restaurant wo.-zo. 11.30-23 uur, menu vanaf € 39. Uitspanning met terras. Badens-mediterrane gerechten.

Informatie

Toeristenbureau: Marktplatz 1, 75175 Pforzheim, tel. 07231 39 37 00, www.pforzheim.de, nov.-mrt. ma.-vr. 10-17, za. 10-13, apr.-okt. ma.-vr. 10-18, za. 10-13 uur.

Bad Herrenalb H 3

Het kuuroord Bad Herrenalb (7000 inwoners) is omringd door zeven dalen, een gegeven waaraan de lokale thermen hun naam te danken hebben. De plaats ontstond na de bouw van een cisterciënzerklooster in 1148, maar dat werd al in de Dertigjarige Oorlog verwoest. Rond het kurhaus staan huizen uit de belle époque en jugendstilvilla's. Ook vindt u hier een aangenaam winkelstraatje.

Vanuit Bad Herrenalb kunt u een mooi uitstapje maken naar de 'oosterse' thermen van Bad Wildbad (1 blz. 35) .

Siebentälertherme

Schweizerwiese 9, tel. 07083 925 90, www.siebentaelertherme.de, dag. 9-22 uur, toegang vanaf € 7,50

Neem 's avonds eens een 'Klangbad': de zachte muziek en de lichteffecten zorgen voor algehele ontspanning.

Overnachten, eten en drinken

Heerlijk in het bos – Hotel-Café Waldschlösschen: Im Wiesengrund 7, tel. 07083 23 96, www.waldschlösschen.net, 2 pk vanaf € 64. Ver van de doorgaande weg kunt u heerlijk rustig slapen en 's middags genieten van het uitstekende gebak uit eigen bakkerij. Gratis bustransfer naar de thermen.

Informatie

Toeristenbureau: Rathausplatz 11, 76332 Bad Herrenalb, tel. 07083 50 05 55, www.badherrenalb.de

1Wellness in oosterse sferen – Bad Wildbad

Kaart: | H/J 4
Duur: | Minstens 2 uur zwemplezier

Statig staat de kuurtempel van rood zandsteen naast de betonnen aanbouw, waarin het stadhuis is ondergebracht. Is dit nu de oase waar 'zinnelijke oosterse wellness' werd beloofd? Aan de buitenkant ziet het classicistische bouwwerk met de romaans aandoende accenten er helemaal niet badhuisachtig uit.

De ingang van het Palais Thermal bevindt zich aan de rechterkant, een deel van de betonnen aanbouw hoort namelijk ook bij het badhuis 1. Maar die is handig weggewerkt en tast de waardigheid van het zandstenen gebouw nauwelijks aan. In de aanbouw is het nieuwe deel van het badhuis ondergebracht. Het Palais is een wirwar van gangen en ruimten, en overal komt u mensen tegen met zwemkleding en slippers aan. Hoewel: sommigen hebben ook alleen een handdoek om de heupen geslagen en weer anderen lopen helemaal bloot rond. 'Textielvrij' noemen de beheerders van het badhuis dat, en het is ook uitdrukkelijk toegestaan.

Oosterse ornamenten

Het badhuis bestaat uit twee delen. Het oosterse deel bevindt zich op de begane grond. Vanaf een centrale gang hebt u toegang tot de verschillende ruimten. Een mannenbad, een vrouwenbad, een vorstenbad: alle zalen zijn prachtig ingericht met oosterse ornamenten, volgens het beeld dat de bouwers zo'n honderd jaar geleden van de Oriënt hadden. Ramen en in veel ruimten ook de plafonds zijn verfraaid met glasmozaïeken in jugendstil. De grote badruimte voor mannen en de Moorse zaal met de cafetaria zijn in dit gedeelte het opvallendst. De marmeren zuilen zijn vaak zodanig geplaatst dat de bassins aan het oog worden onttrokken. Je hoort dan wel dat er iemand ronddartelt in het water, maar ziet diegene niet. Veel gedarteld wordt er overigens niet: bij een watertemperatuur van 32-38°C blijft de aandrang tot bewegen tot een minimum beperkt. Maar ontspannen kunt u zich hier des te meer.

Al in de middeleeuwen stonden de bronnen in Wildbad bekend om hun geneeskrachtige werking. In 1367 ging de overval op graaf Eberhard von Württemberg de geschiedenis in. Enkele edelen uit de regio wilden zich verzetten tegen de Württembergse expansiepolitiek en wachtten de graaf op bij de bronnen; maar hun poging mislukte.

In de 18e eeuw kwamen de eerste bezoekers kuren in Wildbad. In 1847 werd op de plek van een oudere kuurtempel pal boven een bron het Graf-Eberhardbadhuis gebouwd. Vanaf 1896 werd het badhuis uitgebreid met een ontvangst- en wachtruimte in Moorse stijl, vier zogenaamde vorstenbaden en een nieuwe hoofdingang. Tussen 1990 en 1995 werd het Graf-Eberhardbadhuis gerestaureerd en verder uitgebreid. In 1995 opende het zijn deuren weer als Palais Thermal.

De beide verdiepingen zijn nieuw en modern vormgegeven; vanaf buiten kunt u zich geen voorstelling maken hoe groot dit gedeelte is. Er zijn hier verscheidene sauna's, behandelruimten en twee grote badruimten, waarvan één in de openlucht over de daken van de stad uitziet. Vanaf de ligstoelen hebt u een mooi uitzicht op de hellingen en op het stadje Bad Wildbad met zijn 10.000 inwoners.

Informatie

Palais Thermal / Staatsbad Wildbad 1: Kernerstraße 1, 75323 Bad Wildbad, tel. 07081 30 30, www.staatsbad-wildbad.de, ma.-vr. 12-22, za., zon- en feestdagen 10-22 uur, toegang vanaf € 13,50.

Toeristenbureau 2: König-Karl-Straße 5, 75323 Bad Wildbad, tel. 07081 102 80, www.bad-wildbad.de, ma.-vr. 9-18, za. 10-14, zo. 11-16 uur.

Overnachten, eten en drinken

Badhotel 1: Kurplatz 4-6, tel. 07081 30 10, www.moknis.com, 2 pk vanaf € 152. Dit traditionele hotel is grondig gerenoveerd en biedt rechtstreeks toegang tot het Palais Thermal (bij de prijs van de kamer inbegrepen!) .

Rossini 2: zelfde contactgegevens als het Badhotel, 2 pk vanaf € 144. De Italiaanse componist Gioachino Rossini bracht graag de nacht door in het voormalige Gasthof Bären, tegenover het Badhotel. Na de renovatie werd het hotel naar zijn beroemdste gast genoemd.

Hotel Sonne 3: Wilhelmstraße 29, tel. 07081 925 70, www.sonne-badwildbad.de, 2 pk vanaf € 96, in het bijbehorende Gästehaus Brigitte vanaf € 72, restaurant do.-di. 8-14 en vanaf 17.30 uur, hoofdgerecht vanaf € 7,50. De 22 individueel ingerichte hotelkamers zijn van alle comfort voorzien en bevinden zich in de autoluwe binnenstad. In Gästehaus Brigitte vindt u nog eens twintig kamers.

In de buurt

Calw K 4: in het vakwerkstadje Calw werd in 1877 schrijver Herman Hesse geboren (geboortehuis op Marktplatz 6, tegenover het stadhuis) , die in 1946 de Nobelprijs voor de Literatuur kreeg. In een stadspaleis aan de Marktplatz (Haus Schütz) is een museum gewijd aan de wereldwijd meest gelezen Duitstalige auteur van de 20e eeuw (Marktplatz 30, tel. 07051 75 22, www.hermann-hesse-museum.de, apr.-okt. di.-zo. 11-17, nov.-mrt. di.-zo. 11-16 uur, toegang € 5) . In het museum vindt u allerlei memorabilia van de bekendste telg van de stad.

Toeristenbureau: Sparkassenplatz 2, 75365 Calw, tel. 07051 16 73 99, www.calw.de

Baden-Baden F 4

De geneeskrachtige bronnen van Baden-Baden, het elegante en beroemde kuuroord aan de rand van het noordelijke Zwarte Woud, trokken tweeduizend jaar geleden al de aandacht van de Romeinen. De plaats aan de voet van de burcht Hohenbaden, de ruïne die nu Altes Schloss wordt genoemd, kwam vanaf 1102 tot ontwikkeling. Aan het eind van de 14e eeuw werd het Neues Schloss gebouwd. Dat renaissancistische bouwwerk vormt nog altijd het middelpunt van de oude stad. Aan het begin van de 19e eeuw liet het groothertogdom Baden een zomerresidentie van de plaats maken. Met een stoombad, een drinkzaal, een kurhaus en een casino werd Baden-Baden algauw een mondain kuuroord van de Europese beau monde. Keizers en koningen waren hier te gast. Dostojevski waagde hier een gokje en verloor, Brahms, Liszt en Clara Schumann zorgden voor muzikale omlijsting. Max Beckmann schilderde in Baden-Baden en schrijver Gerhart Hauptmann zocht hier ontspanning tussen twee werken door.

Veel mooie eind-19e-eeuwse villa's getuigen van de economische bloei in die tijd, net als het prachtige kuurpark langs de Oos met zijn oude bomen en de Lichtentaler Allee. Na een korte periode van stilstand in de jaren tachtig van de vorige eeuw bruist de stad inmiddels weer als in haar begindagen. Dat komt onder meer tot uiting in het Festspielhaus (1998) en het Museum Frieder Burda. Steeds meer Russische oligarchen en Arabische sjeiks zoeken ontspanning in Baden-Baden (54.500 inwoners) en laten hun geld rollen in het beroemde casino Baden-Baden (1, 2 blz. 40) .

Caracalla Therme 2

Römerplatz, tel. 07221 27 59 40, www.caracalla.de, dag. 8-22 uur, vanaf € 14

Het voormalige Augustabad werd in de jaren tachtig van de vorige eeuw gerenoveerd en heropend als Caracalla Therme. Bij het verlaten van de aardbodem heeft het bronwater een temperatuur van 56-68,8°C.

Friedrichsbad 3

Römerplatz, tel. 07221 27 59 40, www.roemisch-irisches-bad.de, dag. 9-22 uur, vanaf € 23

Het Friedrichsbad is in neorenaissancestijl gebouwd en wordt nog altijd beschouwd als een van de mooiste badhuizen van Europa.

Festspielhaus Baden-Baden 4

Beim alten Bahnhof 2, tel. 07221 301 30, www.festspielhaus.de

Het Festspielhaus van Baden-Baden dateert uit 1998 en is met 2500 plaatsen het grootste van Europa. De opera's, klassieke concerten en balletten die er worden uitgevoerd, zijn stuk voor stuk van hoog niveau. De toegangsprijs varieert.

Kunsthalle Baden-Baden 5

Lichtentaler Allee 8a, tel. 07221 30 07 64 00, www.kunsthalle-baden-baden.de, di.-zo. 10-18 uur, € 6

De Kunsthalle heeft maar heel weinig ramen, wat beslist een goede uitwerking heeft op de belichting van de wisseltentoonstellingen.

Museum Frieder Burda 6

Lichtentaler Allee 8, tel. 07221 39 89 80, www.museum-frieder-burda.de, di.-zo. 10-18 uur, € 10

Dit witte gebouw naast de Kunsthalle is een ontwerp van toparchitect Richard Meier. U vindt hier schilderijen en sculpturen uit de collectie van Frieder Burda, in totaal meer dan vijfhonderd klassieke werken van de moderne kunst.

2Rien ne va plus – een gokje wagen in Baden-Baden

Kaart: | F 4
Duur: | Casinobezoek minstens 2 uur; renbaan halve dag

Het casino van Baden-Baden 1 is een van de mooiste casino's ter wereld, althans volgens de kenners. En die hebben het hoogstwaarschijnlijk bij het rechte eind, want de vergulde beelden, de plafondschilderingen met putti in pasteltinten en het vele fluweel en pluche zijn een lust voor het oog.

In de zijvleugel van het classicistische kurhaus in Baden-Baden, dat tussen 1821 en 1824 is gebouwd naar een ontwerp van architect Friedrich Weinbrenner uit Karlsruhe, bevinden zich de weelderig gedecoreerde speelzalen van het casino. 's Ochtends tussen 10 en 12 uur kunt u een rondleiding krijgen door het casino, waar menigeen al in de middaguren ten prooi valt aan de verslavende werking van het kansspel. Vanaf 14 uur wordt er gegokt en kunt u in gepaste kleding – de heren moeten bijvoorbeeld een stropdas om, maar kunnen die ter plekke ook huren – sfeer gaan snuiven in het grootste en oudste casino van Duitsland.

Het casino bevindt zich in het rechtergedeelte van het kurhaus, maar dat is vanaf buiten niet te zien. Ook zijn er maar weinig bordjes die u naar het casino verwijzen, discretie wordt hier met een hoofdletter geschreven. Wie overigens graag op automaten speelt, kan al vanaf 12 uur terecht in het souterrain. Die ruimte voldoet voor een groot deel aan het stereotiepe beeld dat van goklokalen in achterhuizen bestaat. Het is hier natuurlijk niet zo groezelig en waarschijnlijk zijn de winsten groter – evenals de verliezen.

Op de begane grond gaat het rechts naar het casino. Voordat u naar binnen mag, dient u zich te legitimeren bij de receptie en krijgt u voor € 5 een dagkaart. In de volgende ruimte bevinden zich de kassa's, waar u desgewenst fiches kunt kopen.

Minimuminzet twee euro

Hierna komt u in de eerste speelzaal, waar een enorme roulettetafel meestal een grote schare mensen trekt. Drie croupiers en een toezichthouder houden alles in de gaten en registreren heel nauwkeurig wie welke fiche waar neerlegt. De fiches zijn er in verschillende waarden; de minimuminzet is twee euro en maximaal mag 1400 euro worden ingezet.

Het is helemaal niet zo eenvoudig om het overzicht te bewaren. Sommige spelers zetten steeds weer in op dezelfde getallen, maar dan in wisselende combinaties, andere komen snel naar de tafel als het balletje al rolt, gooien een fiche op tafel, mompelen een getal en kijken meteen weer de andere kant op. Dat is waarschijnlijk een vorm van bijgeloof van mensen die geen vertrouwen hebben in hun aura en de loop van het balletje niet negatief willen beïnvloeden.

Een kleine teleurstelling is dat de croupier hier geen 'rien ne va plus' ('niets telt meer') meer zegt wanneer er niet meer mag worden ingezet. Het zinnetje verschijnt alleen nog maar op een klein elektronisch schermpje boven de speeltafel. Daar staan ook de laatste winnende getallen opgesomd. Verder is op een beeldscherm voor iedereen duidelijk te zien in welk vakje en bij welk getal het balletje uiteindelijk tot stilstand is gekomen. Razendsnel worden de fiches met de rateau (het harkje) van tafel geveegd en de winnaars uitbetaald. Dat vraagt opperste concentratie van de croupier.

Het is zeker niet zo dat u maar aan één tafel roulette kunt spelen: er staan er hier verscheidene, en sommige spelers zetten ook op meerdere tafels tegelijk in. Ze noteren nauwgezet de winnende getallen en hebben waarschijnlijk een systeem uitgedacht. Maar of dat werkt? Er wordt immers gezegd dat de bank uiteindelijk altijd wint.

Geen pottenkijkers bij het pokeren

In een andere ruimte wordt black jack gespeeld; bij dit spel is het aantal deelnemers per tafel gelimiteerd. Behendig deelt de croupier de kaarten uit, er wordt ingezet en vervolgens is het spel ook alweer voorbij. Het is ongelooflijk hoe snel je hier geld kunt verliezen of misschien ook wel kunt winnen. In een grote ruimte aan de kant van het park kunnen rokers de noodzakelijke nicotine tot zich nemen. Hier staan ook de pokertafels. Ze zijn met rood lint afgezet: alleen spelers mogen naar de tafels, op pottenkijkers zit men niet te wachten. Overigens gaat het spel pas laat van start. Zo kan op zaterdag de hele nacht worden doorgespeeld.

In een zijvertrek kunt u aan een bar even bijkomen van alle spanningen. Nou ja, bijkomen... Links en rechts hangen twee grote beeldschermen. Op het ene zijn de winnende getallen van de verschillende roulettetafels te zien, op het andere worden voetbalwedstrijden uitgezonden. Ook op die uitslagen kan immers worden gewed, misschien zelfs met meer kans op succes. Maar het is spannender om ernaast te staan als het balletje rolt.

Op het juiste paard gewed?

Ook in Iffezheim ( F 3) , 12 km ten noordwesten van Baden-Baden op de Rijnvlakte, kunt u zich overgeven aan uw goklust. Hier ligt de bekendste renbaan van Duitsland, waar twee keer per jaar (half mei en eind augustus / begin september) internationale toernooien worden gehouden. Het complex bestaat al sinds 1858 en is aangelegd in opdracht van Edouard Bénazet, de toenmalige Franse pachter van het casino. Hij wilde zijn illustere gasten nog meer vertier bieden en nog meer mogelijkheden om een gokje te wagen – en een gok blijft paardenrennen nu eenmaal, ook al zijn er zogenaamde kenners die beweren verstand te hebben van paarden en de uitslagen te kunnen voorspellen. Dergelijke praatjes zijn te beluisteren bij de demonstratiering. Voorafgaand aan elke wedstrijd worden daar de deelnemende paarden voorgesteld, waarbij de stamboom, de resultaten tot nog toe en de mogelijke kansen aan de orde komen.

Ook nu nog gebruikt de crème de la crème van Baden-Baden de tribunes voor zelfprofilering: elegante kleding en excentrieke hoeden bepalen hier vaak het beeld. Maar op de zogenaamde Sattelplatz, het grasperk tussen de tribunes en de renbaan, kunt u ook in heel gewone kleding de wedstrijden volgen en zich laten grijpen door de gokkoorts. Begin voorzichtig met kleine bedragen – u kunt al inzetten vanaf 50 cent –, want het duurt een paar wedstrijden voordat u het wedsysteem doorhebt.

Informatie

Casino Baden-Baden 1: Kaiserallee 1, tel. 07221 302 40, www.casino-baden-baden.de, rondleidingen 1 apr.-31 okt. 9.30-12, 1 nov.-31 mrt. 10-12 uur, toegang € 5, automaten zo.-do. 12-2, vr., za. 12-3 uur, roulette zo.-do. 14-2, vr., za. 14-3 uur, black jack zo.-do. 17-1.30, vr., za. 17-2.30 uur, poker zo.-do. 20-1.30, vr., za. 20-4.45 uur, toegang: automaten € 1, anders €5.

Renbaan Iffezheim: Rennbahnstraße 16, 76473 Iffezheim, www.baden-racing.com, toegang vanaf € 12.

Overnachten

Summum van luxe – Brenners Park-Hotel 1: Schillerstraße 4-6, tel. 07221 90 00, www.brenners.com, restaurant wo.-zo. vanaf 19 uur, hoofdgerecht vanaf € 42, 2 pk vanaf € 355. Brenners is een van de mooiste grand hôtels ter wereld. Bovendien wordt er subliem gekookt in het Park-Restaurant, ook naar het oordeel van zowel de Michelin- als de GaultMillaugids. Terrassen, wellnessfaciliteiten.

Suitehotel – Villa Quisisana 2: Bismarckstraße 21, tel. 07221 36 90, www.quisisana-baden-baden.de, 2 pk vanaf € 120. Het Quisisana verhuurt tweekamervertrekken op weekbasis. De suites beschikken over een woon- en een slaapkamer, een badkamer en een inbouwkeuken met alle denkbare faciliteiten.

Rustige locatie – Hotel Schweizerhof 3: Lange Straße 73, tel. 07221 304 60, www.schweizerhof.de, 2 pk vanaf € 102. Klein en voor lokale begrippen goedkoop hotel, vlak naast het Festspielhaus.

Eten en drinken

Mediterraan – Leo's 1: Luisenstraße 8-10, tel. 07221 380 81, www.leos-baden-baden.de, schotels vanaf € 12. Restaurant, café en bar in Franse bistrostijl.

Verfijnd – Le Jardin de France 2: Lichtentaler Straße 13, tel. 07221 300 78 60, www.lejardindefrance.de, di.-za. 12-14 en 19-21.30 uur, hoofdgerecht vanaf € 37. Lichte, verfijnde Frans-Badense gerechten. Niet eenvoudig te vinden, maar bordjes wijzen u de weg. Het restaurant is prachtig gelegen op een binnenplaats.

Winkelen

Dure merken – Antora 1: Lichtentaler Straße 7, tel. 07221 335 25, www.antora.info. Een van de chicste boetieks van Duitsland.

Zoet en zinnenprikkelend – Godiva 2: Sophienstraße 12, tel. 07221 39 00 80, www.godiva-online-store.eu. Belgische kwaliteitschocolatier in een prachtige winkel.

Elegant – Les Gants 3: Kurhaus Kolonnaden 21, tel. 07221 232 59. Handschoenen, accessoires en lederwaren.

Uitgaan

Luxe in het kurhaus – Equipage 1: Kaiserallee 1, tel. 07221 30 30 (overdag) , 07221 323 75 (21-4 uur) , www.equipage-baden-baden.de, di.-zo. 21-4 uur, cocktails € 12, alcoholvrij vanaf € 8, toegang gratis. Onlangs gerenoveerde bar op een centrale locatie. Internationaal programma, dat naar eigen zeggen ook zo nu en dan prominente bezoekers uit Baden-Baden trekt.

Lange nachten – Max’s 2: Kaiserallee 4, tel. 0172 733 31 69, www.maxsbaden-baden.de, vr., za. en voorafgaand aan feestdagen 23-5 uur, toegang € 10. Vrolijke sfeer en prominente dj's.

Ongedwongen – Living Room 3: Merkurstraße 8, tel. 07221 30 33 66, www.livingroom-baden-baden.de, ma.-za. 22-4 uur, cocktails vanaf € 6,50. In de Living Room kunt u de avond beëindigen onder het genot van pianomuziek. Spontane muzikale bijdragen van de gasten zijn welkom.

Inclusief wedtips – Oleander Bar 4: Schillerstraße 4 / 6, tel. 07221 90 00, dag. 10-2 uur, cocktails € 12, alcoholvrij € 9,50. De bar van het exclusieve Brenners Park-Hotel is genoemd naar een legendarische volbloedhengst. Tijdens de paardenrenweken komen hier de kenners bij elkaar.

Informatie

Toeristenbureau: Schloss Solms, Solmsstraße 1, 76530 Baden-Baden, tel. 07221 27 52 00, www.baden-baden.com

In de buurt

Rastatt F 2/3: het Rastatter Schloss staat te boek als de mooiste barokke residentie langs de Boven-Rijn. Markgraaf Ludwig Wilhelm von Baden liet het kasteel tussen 1699 en 1707 bouwen. Model stond Versailles, het prachtige paleis van de Franse Zonnekoning Lodewijk XIV.

Schloss Rastatt: Herrenstraße 18-20, tel. 07222 97 83 85, www.schloss-rastatt.de, apr.-okt. di.-zo. 10-17, nov.-mrt. di.-zo. 10-16 uur.

Schwarzwaldhochstraße: de oudste toeristische weg van Duitsland (B 500) loopt van Baden-Baden naar Freudenstadt, een afstand van ongeveer 60 km. De weg volgt de hoogste kam van het Zwarte Woud en biedt telkens weer prachtige uitzichten op bergen, dalen en de Rijnvlakte.

Bezoekerscentrum Schwarzwaldhochstraße: Straßburger Straße 349, 72250 Freudenstadt-Kniebis, tel. 07442 75 70.

Freudenstadt G 7

Freudenstadt (24.500 inwoners) , de mooie stad aan de oostelijke hellingen van het Zwarte Woud, werd in 1599 als mijnstad gesticht. In 1601 liet hertog Friedrich I hier een nieuwe stad bouwen: een vierkant complex in de vorm van een molenspel, met als middelpunt een groot kasteel. Maar de hertog overleed en het kasteel werd niet voltooid. Hierdoor beschikt Freudenstadt nu over het grootste marktplein van Duitsland (216 bij 219 m) . In 1945 werd de stad gebombardeerd, waardoor het centrum nu een mengeling van oud en nieuw is.

Oude zilvermijn

Straßburger Straße 57, tel. 07441 86 47 30, mei-okt. za., zon-en feestdagen 14-17 uur

Vanaf de 15e tot in de 17e eeuw werd hier zilver gewonnen. De mijn werd pas in 1998 bij toeval ontdekt en door veel enthousiaste vrijwilligers toegankelijk gemaakt voor bezoekers.

Panoramabad

Ludwig-Jahn-Straße 60, tel. 07441 92 13 00, www.panorama-bad.de, ma.-za. 9-22, zon- en feestdagen 9-20 uur, vanaf € 4,50

Binnen- en buitenbad, reuzenglijbaan, stoomgrot, bikinibar.

Experimenta

Musbacher Straße 5, tel. 07441 89 29 23, www.experimenta-freudenstadt.de, apr.-okt. 10-18, nov. do.-zo. 10-17, feb.-mrt. di.-zo. 10-17 uur, € 5,50, kinderen (4-17 jaar) € 4

In Experimenta worden natuurkundige en scheikundige fenomenen op een eenvoudige manier verklaard. Hier mag juist alles worden aangeraakt!

Overnachten, eten en drinken

Onder monumentenzorg – Hotel Palmenwald: Lauterbadstraße 56, tel. 07441 80 70, www.palmenwald.de, 2 pk vanaf € 174. Groot, mondain hotel aan de weg naar Lauterbad. Elke kamer is individueel ingericht.

Met golfbaan – Kur- und Sporthotel Lauterbad: Amselweg 5, 72250 Freudenstadt-Lauterbad, tel. 07441 86 01 70, www.lauterbad-wellnesshotel.de, 2 pk vanaf € 178. Dit gelauwerde wellnesshotel is van alle gemakken voorzien. Wie langer blijft, betaalt (een beetje) minder.

Informatie

Toeristenbureau: Marktplatz 64, 72250 Freudenstadt, tel. 07441 86 40, www.freudenstadt.de

Baiersbronn G 6

Met een oppervlakte van bijna 190 km² is Baiersbronn de grootste gemeente van Baden-Württemberg. De plaats staat bekend om de exquise restaurants: de sterrenkoks verdringen zich hier.

Overnachten, eten en drinken

Drie sterren – Schwarzwaldstube: Tonbachstraße 237, 72270 Baiersbronn-Tonbach, tel. 07442 49 20, www.traube-tonbach.de, 2 pk vanaf € 230 (laagseizoen) , restaurant wo.-zo. 12-14 en 18-21 uur, hoofdgerecht vanaf € 60, wachtlijst van een paar weken, arrangementen met halfpension zijn goedkoper. In de Schwarzwaldstube zwaait topkok Harald Wohlfahrt de scepter. In hetzelfde pand bevindt zich de Köhlerstube, die bijna net zo goed is, maar wel iets goedkoper. Het hotel wordt beschouwd als een van de beste in Duitsland.

Twee sterren – Bareiss: Gärtenbühlweg 14, 72270 Baiersbronn-Mitteltal, tel. 07442 470, www.bareiss.com, 2 pk vanaf € 412 incl. halfpension, restaurant wo.-zo. 12-14 en vanaf 19 uur, hoofdgerecht vanaf € 70. Luxueus hotel in een park. Alleen halfpension.

Eén ster – Romantik-Hotel Sackmann: Murgtalstraße 602, 72270 Baiersbronn-Schwarzenberg, tel. 07447 28 90, www.hotel-sackmann.de, 2 pk vanaf € 144 (laagseizoen) , restaurant wo.-zo. 18-21 uur, hoofdgerecht vanaf € 45. Familiehotel in landhuisstijl, met drie restaurants.

Informatie

Toeristenbureau: Rosenplatz 3, 72270 Baiersbronn, tel. 07442 841 40, www.baiersbronn.de

Oberkirch E 6

Oberkirch (20.000 inwoners) ligt aan de zonkant van het Zwarte Woud, aan de rand van het Renchtal. Het dal staat bekend om de schnapsstokerijen (3 blz. 48) . De mooi gerestaureerde stadskern van Oberkirch biedt smalle steegjes en schilderachtige vakwerkhuizen. Halverwege de 17e eeuw woonde Johann Jacob Christoffel von Grimmelshausen, de belangrijkste barokschrijver van Duitsland, enkele jaren in de wijk Gaisbach. Zijn grootste werk Der abenteuerliche Simplicissimus Teutsch heeft hij grotendeels hier geschreven, onder andere in de hoedanigheid van waard van de herberg Zum Silbernen Stern, die nog altijd bestaat.

Heimat- und Grimmelshausen-Museum

Hauptstraße 32, tel. 07802 821 09, di., do. 15-19 uur, zo. 10.30-12.30 en 14-17 uur, toegang gratis

Overnachten

Rust en ruimte – Waldhotel Grüner Baum: Alm 33, 77704 Oberkirch-Ödsbach, tel. 07802 80 90, www.waldhotel-gruener-baum.de, 2 pk vanaf € 132, restaurant dag. 12-14 en 18-21.30 uur, hoofdgerecht vanaf € 20,50. Prachtig gelegen hotel in de wijk Ödsbach met ruime kamers. Verschillende wellnessfaciliteiten, waaronder een eigen zwembad.

Mooi vakwerk – Romantik-Hotel Zur Oberen Linde: Hauptstraße 25-27, tel. 07802 80 20, www.zur-oberen-linde.de, 2 pk vanaf € 80, restaurant di.-zo. 11-23 uur, hoofdgerecht vanaf € 14. Comfortabel, liefdevol geleid hotel in twee vakwerkhuizen.

3Stevig fruitdrankje – wereldrecord in Oberkirch

Kaart: | E 6
Duur: | Rondwandeling en schnapsproeverij minstens 1,5 uur

Kirsch, uit kersen gestookte schnaps, is een stukje cultureel erfgoed van het Zwarte Woud, net als bijvoorbeeld de gerookte ham en de schwarzwalderkirschtorte. Neem daarom even de tijd om erachter te komen hoe de kersenbrandewijn wordt gemaakt.

En in Oberkirch bent u daarvoor aan het juiste adres. Het stadje aan de benedenloop van de Rench is houder van het onofficiële wereldrecord schnaps stoken: liefst 902 kirschstokerijen steken elkaar hier naar de kroon, van de in totaal 1500 die in het Renchtal actief zijn. Dit komt voort uit een uniek privilege: al in 1726 stond de Straatsburgse bisschop Rohan de boeren in zijn machtsgebied toe overtollig fruit te distilleren. Voor die tijd was dat alleen de kuipers, de vatenmakers, veroorloofd.

Maar ook om een andere reden is Oberkirch een ideale locatie om informatie in te winnen over brandewijnen als kirsch, pflümli en williams: in de wijk Ödsbach heeft de voormalige eigenaar van Waldhotel Grüner Baum 1 een educatieve schnapsroute aangelegd. Op bordjes wordt uit de doeken gedaan welke vruchten kunnen worden gestookt, wat er allemaal gebeurt op de stookdag en waarom illegaal stoken nog maar nauwelijks voorkomt (hoge straffen!) .