Curaçao

Aruba · Bonaire

Uitgeverij ANWB

Inhoud

Het belangrijkste eerst

Dit zijn Curaçao, Aruba en Bonaire

Curaçao, Aruba en Bonaire in cijfers

Eten en drinken

Het kompas van Curaçao, Aruba en Bonaire
15 manieren om je onder te dompelen op Curaçao, Aruba en Bonaire

Curaçao, kleur in Willemstad

Curaçao

Willemstad

Tropische gevels met Hollands tintje – Punda

Stadsvernieuwing aan de overkant – Otrobanda

Zwemmen met dolfijnen – Dolphin Academy

Bandabou

Hatogrotten en -vlakte

Landhuizen in de mondi – Bandabou

St. Willibrordus

Barber

Pittige klim met beloning – de Christoffelberg

Westpunt

Shete Boka National Park

Land en water vol variatie – Jan Thiel Lagune

Bandariba

Ultiem bounty-eiland – Klein Curaçao

Aruba strand in overvloed

Aruba

Oranjestad

Van Arashi tot Baby Beach – rondje strand op Aruba

Eagle Beach

Natuurlijke variatie – Arikok National Park

Palm Beach

Centraal Aruba

San Nicolas

Oude mijnen en huizen op de wind – rondrit Aruba

Het lekkerste streetfood – van batido tot foodtruck

Bonaire – de unieke koraalriffen

Bonaire

Kralendijk

Paradijs onder water – Bonaire National Marine Park

Dagtocht vol variatie – rondrit Bonaire

Ideale surferslagune – Lac Bay

Avontuur in een woestijnpark – Washington Slagbaai National Park

Reisinformatie

Hoe zegt u?

Register

Notities

Fotoverantwoording

Colofon

Herinner je je deze nog?

Het belangrijkste eerst

Licht en kleur

Volop licht en heel veel kleuren: wat zijn de Caribische eilanden daarmee toch ruim bedeeld … Vooral in onze grijze en grauwe winterperiode doe je hier een forse dosis energie op. Caribbean Time geldt het hele jaar en is synoniem aan onthaasten.

Huizen op de wind

Zijn de eilanden alleen geknipt voor zon- en strandaanbidders? Zeker niet! De befaamde kleurrijke huizen van Curaçao zijn niet alleen fotogeniek, er steken veel verhalen achter. Vaak voeren die terug op het koloniale verleden, ook een stuk van onze geschiedenis dus.

Kunstenaarseilanden

Veel kunstenaars vinden er het hele jaar inspiratie, in de kleurrijke mensen, hun huizen en hun feesten. Maar ook in de flora en fauna, zowel op het land als onder water. Hun kunst drukt zich uit in steen, keramiek, afvalmaterialen, je ziet schilderijen en muurschilderingen – ook 3D. Kijk door hun ogen naar de eilanden en de bewoners.

Landhuizen 2.0

Op Curaçao kun je nog originele landhuizen bezoeken. Ze zijn nu museum, boetiekhotel of restaurant. Karakteristieke kunuku’s, perfect op de wind gebouwde eenvoudige huizen, staan op alle eilanden.

Caribische keuken

Lekker eten is ook een belangrijk thema op de Caribische eilanden. Vele culturen deden op enig moment Curaçao of Aruba aan. Ze lieten vooral hun sporen in de keuken achter. Het restaurantaanbod is enorm op Curaçao, verhoudingsgewijs ook groot op Aruba en hoewel de horeca op Bonaire veel beperkter is, zijn ook daar uitstekende restaurants.

Levendige mondi

Is het landschap eentonig? Zeker is het aandeel stekelige en dorre vegetatie in de mondi groot, toch bruist het er van het leven. Vogels zorgen voor een kleurrijke noot: van flamingo’s bij de zoutpannen en steltlopers en reigersoorten in de lagunes tot de kwetterend overvliegende Caribische parkieten. Grotten kun je bezoeken op Curaçao en Aruba.

A-strand, C-strand of B-strand

Ben je een echte strandliefhebber? Curaçao heeft voor iedereen een aantrekkelijk strand. Met je voeten in het zand ontbijten en bij zonsondergang een cocktail: daarvoor zijn er de stranden van Jan Thiel en Mambo Beach vol faciliteiten. Prachtige (snorkel)baaien, waar hooguit wat palapa’s staan voor de broodnodige schaduw, liggen tussen Santa Cruz en Westpunt. Of ga voor een ultieme stranddag naar Klein Curaçao. De breedste zandstranden vind je op Aruba, met Palm Beach en Eagle Beach als drukstbezochte en Baby Beach als een van de favorieten. Bonaire heeft vrijwel geen zand- maar wel koraal- en kiezelstranden.

Onderwaterparadijzen

Bonaire is al sinds jaar en dag het onbetwiste duikersparadijs. Je kunt er op tal van plaatsen zó naar het rif zwemmen, dat een unieke biotoop vormt met allerlei koraalsoorten en een zeer kleurrijk onderwaterleven. Omdat er weinig zanderige bodem is, waardoor het water troebel zou worden, is het onderwaterzicht daar heel goed. Het duiken op Aruba staat vooral in het teken van wrakduiken. Curaçao biedt een combinatie van kantduiken en er zijn enkele wrakken. Voor snorkelaars zijn alle drie de eilanden aantrekkelijk.

Zeker, ik houd van mijn voeten in het zand – en nog meer van een duik in zee. Het liefst doe ik aan baaihoppen … dat kan op zowel Curaçao, Aruba als Bonaire perfect. En er is hier nog zoveel meer te beleven, te proeven en te beluisteren!

Vragen? Ideeën?

Laat het me weten! Mijn adres bij de ANWB:

@ anwbmedia@anwb.nl

Dit zijn Curaçao, Aruba en Bonaire

Ruim 8000 km van Europa, weliswaar een Nederlands tintje maar een compleet andere wereld. Het hele jaar zon, volop stranden en een prachtig blauwe zee. Exotische flora en fauna zowel boven als onder water. Fleurige huizen, vooral van hout, gebouwd om de zon buiten te houden. Caribbean time laat tijd om te genieten, te lachen en te luieren. Drie heerlijke eilanden om je ver weg en toch thuis te voelen.

Benedenwinds

Curaçao, Aruba en Bonaire maken deel uit van de boog van de Kleine Antillen, waar duizenden eilanden en riffen toe behoren. Ze liggen ’benedenwinds’ van de overheersende noordoost-passaatwinden en worden daarom de Benedenwindse Eilanden genoemd. Dat is overigens ook een gunstigere positie dan bovenwinds, omdat ze verder van de baan van de zomerse orkanen verwijderd liggen. Je kunt ze het hele jaar bezoeken voor heerlijk weer; wel heb je wat meer regenkans in het najaar.

Koloniaal verleden

Toen Europese ontdekkingsreizigers rond het jaar 1500 de Caribische Zee doorkruisten, waren ze teleurgesteld in deze eilanden. Ze troffen er niet het goud waarop ze hadden gehoopt – dat overigens later op Aruba wel werd ontdekt. Vee werd er gehouden, later ook landbouw verricht, wat aan de regionale voedselbehoefte ten goede kwam. Onder Hollands gezag werd vooral Curaçao een handelseiland. Behalve zout, suikerriet en indigo had de handel in slaven tot in de late 18e eeuw een groot aandeel. Het is nog altijd een heel gevoelig onderwerp op Curaçao. Door het komen en gaan van vele volkeren is het wel een veelkleurige bevolking geworden, met invloeden uit allerlei culturen.

Bon bini

Op Curaçao hoor je vooral Papiaments, op Aruba meer Engels, op Bonaire spreekt de meerderheid Nederlands. Zo dicht bij Venezuela en met veel werkkrachten uit Zuid-Amerika is ook het Spaans een belangrijke taal. Een grote gemeenschappelijkheid zit in de dagelijkse groeten en beleefdheden, waarbij het Papiaments de voertaal is. Dus neem mee in je verbale reisbagage: bon bini (welkom), bon dia (goedemorgen), bon tardi (goedemiddag), ayó (tot ziens) en danki (dank u/je wel). Je wordt er zelf vrolijk van en jouw vriendelijkheid wordt zeer gewaardeerd. Ongeduld schrap je uit je vocabulaire, je bent toch met vakantie?

Caribisch carnaval

De overtreffende trap van kleur en leven-bij-de-dag ervaar je tijdens de carnavalsfeesten. Die ontwikkelden zich hier pas in de tweede helft van de 20e eeuw. Het aanvankelijk besloten katholieke elitefeest ontpopte zich tot een groots volksfeest. De kleurrijkheid ervan is te danken aan de mengeling van Afrikaanse, Creoolse en Aziatische culturen. Er zijn grote parades met uitbundig dansende volwassenen en aparte versies voor kinderen en zelfs voor paarden. En zoals het goede feesten betaamt, krijg je alle kans voor een warming-up. Overigens weten vooral Curaçaoërs en Arubanen ook zonder Prins, Pancho en Koningin van feesten! De Beach Clubs hebben elk hun evenementen en dj-avonden.

Zoek – en vind – de authentieke Caribensfeer, hier in Otrobanda-Willemstad.

Toerisme

Toen in de jaren 1960-1970 de laatste plantages op Bonaire gesloten werden, begon men de natuur als toeristisch handelsgoed te exploiteren. Flora en fauna kregen op het land de natuurlijke ruimte. Tegelijkertijd kwam er veel meer oog voor de enorme waarde van het zeeleven. De oprichting van de Stichting Nationale Parken Nederlandse Antillen (STINAPA) was het gevolg van dit toegenomen bewustzijn. Het duiken en snorkelen zijn inmiddels heel stevig verankerd in het toerisme, en behalve in het onderwaterleven geïnteresseerden, komen er volop vogelaars en plantenliefhebbers.

Vanaf de jaren 90 is er op de eilanden meer aandacht voor het cultuurhistorisch erfgoed en zijn de verschillende stichtingen voor monumentenzorg opgericht. Unieke maar door de tijd aangetaste bijzondere pandjes en zelfs hele wijken zijn inmiddels opgeknapt en vormen verrassende foto-onderwerpen. Sommige hebben een nieuwe functie – landhuizen werden eethuis of galerie. De hele binnenstad van Willemstad, met de vier wijken Punda, Otrobanda, Pietermaai en Scharloo, is UNESCO-Werelderfgoed.

En niet in de laatste plaats hebben de eilanden een grote culinaire aantrekkingskracht, met in de meeste gevallen een tafeltje aan het water …

Eten en drinken

In de Cariben is lekker eten een belangrijk onderwerp. Afrikaanse, Creoolse en Aziatische invloeden zijn groot. De typische Antilliaanse gerechten zijn verzameld onder de naam komedor krioyo of kushina krioyo. Dat zijn vooral soepen en stoofschotels. Natuurlijk levert de alom aanwezige zee volop variatie en smakelijkheden. En wat is er nou Caribischer dan een fleurig sapje of zonnige cocktail?

Krioyo: geit in de hoofdrol

Met stoofschotels (stobá) of soep (sòpi) begint men vaak de dag al, en ook als lunchgerecht zijn ze favoriet in de krioyokeuken. Vaak wordt daarbij geitenvlees (kabritu) gebruikt – geiten lopen er op de meeste eilanden volop en veelal vogelvrij – maar ook schapen- of rundvlees of kip. Leguanen (yuana) belanden ook nog altijd in de pan, en dan hopelijk niet de beschermde Antilliaanse leguaan (op Aruba zijn alle leguanen beschermd). Van varkens verdwijnen de poten en oren in een sùlt, in het zuur. Keshi yená is een ovenschotel van vlees of kip met rozijnen en kaas. Oorspronkelijk werd een compleet Edammer kaasje gevuld. Onder de soepen zijn die van okra (yambó) en cactus (kadushi) populair.

Vis

Vis is ook een wezenlijk onderdeel van het dagelijkse menu. Die wordt vooral gebakken (piská hasá), in de oven gegaard (piská den fornu) of in soep verwerkt (sòpi di piská). Catch of the day is vaak red snapper (rode snapper, een zoutwaterbaars), mulà (koningsmakreel) of mahi-mahi (goudmakreel). Natuurlijk wil je dat die duurzaam gevangen is. Sommige restauranthouders krijgen ze van hun vaste en betrouwbare leverancier, andere geven er de voorkeur aan via de groothandel (duurzaam) in te kopen. De afgelopen jaren is ook volop gejaagd op de koraalduivel (lion fish), een invasieve soort die het koraal en daarmee het hele ecosysteem aantast; geregeld staat lion fish op menukaarten.

Bijgerechten en snacks

Gangbaar bijgerecht in de krioyokeuken is funchi: blokjes maiskoek, wat lijkt op polenta. Ook gebakken zoete aardappel of pompoen en banana hasá (gebakken banaan) of het daaraan verwante plantin krijg je geregeld op je bord.

In eenvoudige eetgelegenheden krijg je als bijgerecht behalve funchi ook wel frites of plantin (een gebakken schijf banaan) en wat er aan groente voorhanden is.

Pan batí is een plat maisbrood. Een ronde variatie daarop is de Johnny Cake, vooral op Aruba verkrijgbaar. Het houdt het midden tussen brood en oliebollen. Er zit geen gist in maar baksoda, en vaak is er een vulling van kaas, vlees, kip, tonijn (uit blik) of bacalhau. Dat heet op Curaçao meestal een pastechi of empana(da).

Ook het vrij bewerkelijke cassave verschijnt als bijgerecht op tafel: gepureerd, gekookt of gebakken, ook wel in broodvorm.

Hollandse keuken

Hollandse bewoners en bezoekers vinden voor hun homeland-cravings bitterballen, kroketten en patat-met. Ook hagelslag hoef je echt niet van thuis mee te nemen: het staat bij veel ontbijtbuffetten en anders ga je naar Van der Tweel – Albert Heijn op Curaçao.

Internationaal

De grote Amerikaanse toeristenstromen op Aruba geven de horeca daar een Amerikaanse inslag. Denk niet alleen aan hamburgers, maar ook aan grote Tex-Mex-invloed en veel fusion. Pasta en pizza zijn volledig ingeburgerd. Op de eilanden worden veel supermarktjes gerund door Aziaten (Chinezen vooral), ook zijn er veel kleine Chinese eethuizen.

Dorstlessers en vitaminebommen

Een heel frisse dorstlesser is de awa di lamoenchi, limonade van versgeperste limoenen, waaraan ijsblokjes en suiker worden toegevoegd – ook heel gemakkelijk zelf te maken. Of een awa di koko of koko friu: een verse kokosnoot waar je door een rietje de kokosmelk uit drinkt. Versgeperste vruchtensappen met ijsblokjes (water is hier betrouwbaar) uit de blender drink je bij een batido (zie ook). Perfecte tussendoortjes of een verantwoorde lunch.

Snack of snèk

Op Curaçao valt het enorme aantal biersnacks op, het bewijs dat het een populaire drank is. Deze snacks of snèks zijn eenvoudige, zwaarbetraliede cafés die de naam van een biermerk hebben. Heineken is heel gangbaar (wel wat chiquer en wat duurder), maar ook Polar, Born in Curaçao en Presidente zie je veel. Je lest er even je dorst en er zijn kleine snacks verkrijgbaar. Het is ook vaak een verzamelplaats voor vrienden, om daar te bedenken hoe de (uitgaans)avond er verder uit gaat zien.

Maar voor een snelle trek gaan Curaçaoërs eigenlijk vooral naar de trukipan, de snackbar of snackwagen die in de loop van de avond opengaat. Deze eetkramen vormen absoluut een deel van de cultuur. Je vindt ze het beste via Facebook of ter plaatse via mond-tot-mondreclame: of kijk eenvoudig waar het druk is.

Sterkedrank

Sinds jaar en dag wordt op de Cariben rum gestookt, op basis van het veelvoorkomende suikerriet. Het was en is een belangrijk exportproduct maar ook ter plaatse kun je het nog alom krijgen. Elk huis heeft zijn eigen receptuur wat betreft toegevoegde kruiden. De bruine kleur is te danken aan het rijpen in eikenhouten vaten. Maar op Curaçao is eigenlijk whisky populairder.

Van Curaçao komt de Curaçaolikeur. In Europa kennen we vooral de blue Curaçao. De basislikeur, op basis van de schillen van de laraha – een bittere sinaasappel – is helder, maar juist de vijf felle kleuren zijn hier populair.

KESHI YENA

4-6 pers. 300 gr licht belegen kaas in plakken, 1 kilo kippenpoten (of 300 gr kipfilet), 1 ui, 2 gewelde gedroogde pruimen, 50 gr rozijnen, 50 gr zwarte olijven in stukjes, kappertjes of 1 el piccalilly, 1 tomaat, takjes peterselie, 3 eieren, peper, zout/ketjap (kerrie/paprikapoeder). Kip in water met zout koken en klein snijden of pluizen. Peterselie fijnknippen, ui snipperen, pruimen ontpitten en fijnsnijden, dit met olijven een paar minuten in wat olie of boter bakken, tomaat, rozijnen, kappertjes/piccalilly toevoegen en laten pruttelen tot het een dikke saus is en dan de kip erdoor doen, op smaak brengen met peper en zout of ketjap, eventueel kerrie of paprikapoeder. Eieren loskloppen met wat water, de helft in een ingevette ovenschaal doen. Bedek de bodem en zijkanten met kaas, leg er de vulling (mag niet nat zijn) op. Doe daarop kaas en de rest van het eimengsel. 30-40 min. op 180°C in een voorverwarmde oven bakken.

Curaçao
uitneembare kaart 2

Kòrsou (472 m²) is het grootste van de ABC-eilanden en is net iets groter dan Texel. Vooral in de hoofdstad Willemstad is veel te zien. Daar zijn bezienswaardigheden in relatie tot het koloniale verleden, maar het is ook het winkel- en uitgaanscentrum van het eiland. Er zijn uiteenlopende logiesmogelijkheden, waarbij het grote aantal boetiekhotels opvallend is: verbouwde stadspaleisjes, handelsgebouwen, een klooster en zelfs een ijsfabriek. Uitgezonderd het superhoogseizoen – carnaval en kerst – zijn de prijzen er alleszins redelijk.

De vroegste bewoners van Curaçao waren Arowakken. In grotten en baaien zijn aardewerk, gereedschap, grafresten en rotstekeningen gevonden, die tot 2500 v.Chr. terugvoeren. Spanjaarden ontdekten het eiland in 1499. Ze gingen op de naamdag van Sint Anna, 26 juli, aan land. Vandaar de naam: St. Annabaai. Maar omdat de Spanjaarden niet het gehoopte goud vonden, noemden ze het – evenals naburige Caribische eilanden – nutteloze eilanden, islas inutiles. De aangetroffen bevolking werd als slaaf weggevoerd naar gebieden waar plantages en mijnbouw waren.

Willemstad zit architectonisch vol verrassingen – en uitdagingen.

Koloniale periode

Een eerste koloniale nederzetting kwam er in 1527, onder Juan de Empuès, die het eiland als bruidsschat had gekregen. Er werd vee gehouden op het eiland. Handel kwam op gang met de komst van de Nederlanders, vanaf 1634. De natuurlijke haven lag uiterst strategisch en de West-Indische Compagnie vestigde er met het Fort Amsterdam zijn hoofdkwartier. De voornaamste eerste handelswaren bestonden uit indigo, katoen, tabak, sorghum en (riet)suiker. Plantages werden verspreid over het eiland aangelegd. Daarvan bleven slechts de namen over, zoals Hato, Savonet, Santa Barbara, Groot en Klein Sint Joris, Santa Martha, Piscadera en San Juan. Ook werden de zoutpannen geëxploiteerd. De plantages en zoutpannen werden door slaven bewerkt en spoedig bleek ook juist de handel in slaven heel lucratief. De laatste slavenschepen voeren in 1788 uit.

Onder de kolonisten op Curaçao waren veel Joden, die ongelijke behandeling en vervolging in Europa ontvluchtten.

In 1827 voer het eerste stoomschip tussen Nederland en Curaçao, een reis van 28 dagen. De havencapaciteit werd fors uitgebreid.

19e en 20e eeuw

Vanaf halverwege de 19e eeuw kwamen er tal van missionarissen naar Curaçao, die vooral op het platteland kerken en scholen bouwden. Nog steeds zijn grote delen van Willemstad eigendom van paters en zusters en veel scholen hebben nog een (inter)confessionele grondslag. Sinds 1958 is Curaçao een bisdom, met een kathedraal in Pietermaai.

De olieraffinaderijen brachten geruime tijd grote economiche voorspoed. Vanaf 1915 verrees in het kielzog daarvan een werknemersdorp aan het Schottegat; in Julianadorp en Emmastad woonde vooral het hogere kader. Tot in de Tweede Wereldoorlog was de oliehandel van groot economisch belang.

Willemstad F 6/7

Grofweg bestaat Willemstad uit vier grote wijken: Punda, Otrobanda, Pietermaai en Scharloo. Daarin bevinden zich honderden monumenten en het totaal van deze wijken wordt door de UNESCO als Werelderfgoed beschermd. Om dit historische centrum ligt een reeks wijken waarvan sommige samenvallen met voormalige landgoederen of seminaries. Willemstad is genoemd naar kroonprins Willem, later stadhouder Willem II van Oranje.

Opvallend aan de stad is de veelkleurigheid. Die is te danken aan gouverneur Kikkert – of althans zijn arts: de felle lichtweerkaatsing van de destijds witte huizen zou de oorzaak zijn van ernstige oogkwalen. Daarop werd, vanaf 1817, verordonneerd dat de huizen een kleur moesten krijgen, met keuze uit okergeel, rozerood, blauw en groen. De wet geldt niet meer, maar de kleuren zijn gebleven – het palet is zelfs uitgebreid – en worden over het hele Caribische gebied gekoesterd.

KÒRSOU

Waar komt de naam Curaçao – hier zeggen ze: Kòrsou – eigenlijk vandaan? De Portugezen troffen er de grotten met hartvormige ingang: coração is het Portugese woord voor hart. Of noemden de bewoners, waar de ontdekkingsreizigers contact mee hadden, zich zo? Weer een andere versie luidt dat Zuid-Amerikanen naar Curaçao gingen en daar mensen met krullend haar zagen, net als de avecuracau, een vogel die in de Amazone voorkwam. Misschien hoor je ter plaatse nog een paar andere varianten.

BEZIENSWAARDIG

Punda

Punda is het oudste centrum, met daarbinnen het Fort Amsterdam als oudste kern. Lange tijd was de kolonie een stad van soldaten, die de strategische plek moesten verdedigen. Totdat de handel als lucratief zakenmodel werd ontdekt. Op het eiland verschenen plantages om de voedselvoorziening te waarborgen; zout en suiker(riet) bleken gewilde exportproducten. Daarvoor werden spoedig slaven als werkkracht ingezet. Een uiterst pijnlijk hoofdstuk van de geschiedenis is dat vervolgens juist de handel in slaven een groot economisch winstmodel werd. Volop details daarover hoor en zie je in het Museum Kura Hulanda, in Otrobanda.

Willemstad en omgeving

Bezienswaardig

Punda

Otrobanda

Pietermaai

Scharloo

Bolo di Batrei

Kathedraal H. Rozenkrans

Fort Nassau

Maritiem Museum

Museum Kura Hulanda

Museo Bolivariano

Curaçao Museum

Landhuis Chobolobo

Landhuis Bloemhof

Landhuis Rooi Katootje

Landhuis Granbeeuw

Landhuis Habaai

Beth Haim

Yubi Kirindongo

Hatogrotten

Overnachten

Pietermaai Boutique Hotel

BijBlauw Boutique Hotel

Scuba Lodge Boutique Hotel

Boutique Hotel ’t Klooster

Hotel Kura Hulanda

The Ritz Village Hotel

Lions Dive and Beach Resort

Bon Bini Seaside Resort

Kontiki Beach Resort

Dolphin Suites

Eten en drinken

Mundo Bizarro

Ginger

Kome

Blessing

Rif Fort

Fort Nassau

Hofi Cas Cora

Granbeeuw

Ribs Factory

Seaside Terrace

MOOD

Chill Beach Bar

Hemingway

Limoncello

Winkelen

Penha

Serena’s Art Factory

Drijvende markt

Centrale Markt

Mom’Art

Uitgaan

De Steeg

Café De Tijd

Miles Jazz Café

Luke’s Cocktailbar

Saint Tropez

Emporio Grand Café

Kokomo Beach

MOOD Beach

Actief

Otrobanda Punda Tours

Dushi Walks

Havenrondvaart

Aquafari

Dasia Cycling

Otrobanda

Aan de andere kant van de St. Annabaai ontwikkelde zich vanaf 1707, toen Punda uitpuilde, een nieuwe wijk. Hier in Otrobanda (letterlijk: ’aan de overzijde‘) zie je een wirwar van smalle straatjes en stegen tussen het Rif Fort en de Breedestraat. Ten noorden daarvan rond de IJzerstraat is een wijk vol hoogteverschillen. Hier vond grootschalige stadsrenovatie plaats vanaf de jaren 90; lees daarover meer op blz. 26. Ten westen hiervan ligt het Koralengebied, waar gegoede burgers en hun personeel op ruime, door ommuurde tuinen omringde percelen woonden.

Pietermaai