Rome

Uitgeverij ANWB

Inhoud

Het belangrijkste eerst

Dit is Rome

Rome in cijfers

Wat is waar?

Kodakmoment

De Romeinen

Rome’s nieuwe patina

Trendsetter Rome

Het kompas van Rome

15 manieren om je onder te dompelen in de stad

De mooiste pleinen van Rome – Campo de’ Fiori en Piazza Navona

Tussen steen en schijn – Romeinse palazzi

Dorp in de stad – Trastevere

Topografie van de macht – Forum Romanum en Palatino

Brood en spelen – Colosseum

Plekken vol verlangen – Spaanse Trappen en Trevifontein

Habemus Franciscus – Sint-Pietersplein en Sint-Pieter

Superlatieven van de schilderkunst – Vaticaanse Musea

Per una passeggiata – Villa Borghese

Dansen op de schervenheuvel – Testaccio

In Gods oog – Pantheon

In de klauwen van de pausen – Castel Sant’Angelo

Graven langs de snelweg – Via Appia Antica

Postmodern tromgeroffel – MAXXI

Ideaal voor afzondering – Tivoli

Museumlandschap van Rome

Archeologische opgravingen en musea

Pauze, even rebooten

Overnachten

Eten en drinken

Winkelen

Uitgaan

Reisinformatie

Hoe zegt u?

Register

Fotoverantwoording

Colofon

Herinner je je deze nog?

Het belangrijkste eerst

Hoe goed je Rome ook kent, neem altijd een dag de tijd om er ‘aan te komen’: geniet van een caffè in een van de vele bars en stap op weg naar het centrum een gelateria binnen voor een vers geschept ijsje. Slenter over de Mercato di Campo de’ Fiori, zwerf rond door de wijken Testaccio en Trastevere, neem ’s avonds plaats in een enoteca en ontdek je eigen Rome!

360° Eeuwige Stad

Alleen vliegen is mooier! Vanaf het uitzichtsterras van het Vittoriano op 65 m hoogte ligt heel Rome aan je voeten: de keizerfora, de ontelbare kerkkoepels, de traag stromende Tiber, de gashouder van Testaccio en het Colosseo Quadrato, het vierkante Colosseum in de wijk EUR.

Reis door de tijd ‘alla romana’

Er is nauwelijks een andere plek in Rome waar de historische lagen van de stad zo goed herkenbaar zijn als in San Clemente. Tijdens een korte rondgang door de 18 m diepe ondergrondse ruimte doorloop je twaalf eeuwen.

De bal is rond

Het gebeurt twee keer per jaar – geen lawaaierig verkeer, de straten van Rome zijn leeg. Voor dit bovennatuurlijke fenomeen is maar een verklaring mogelijk: in het Stadio Olimpico voetballen AS Roma en SS Lazio tegen elkaar. De squadra del cuore vormt een onderdeel van het DNA van elke Romein. Wanneer bij winst van AS Roma het clublied Grazie Roma klinkt, huilen grote kerels tranen met tuiten.

Eten bij Romeinen thuis

Je houdt van de Romeinse keuken en wil graag een duik nemen in het Romeinse leven van alledag en met ‘echte’ locals in contact komen? Dan is het tijd voor een bezoek aan een ‘Home Restaurant’: de organisatie Cene romane bemiddelt voor wie zin heeft in een meergangendiner bij Romeinen thuis (zie www.gnammo.com onder de rubriek ‘Special Dinner’, vanaf € 30 p.p.).

Macabere broeders

Aan de vandaag de dag hoogst aardse Via Veneto stuiten Romebezoekers op waarschijnlijk een van de indrukwekkendste memento-morispreuken: ‘Wij waren, wat u bent. Wij zijn, wat u zult worden’, zo luidt de inscriptie boven de ingang van de grafkelder van de kapucijnen. Om dit motto nog eens te benadrukken, versierden de kapucijner monniken de wanden van de grafkamer met de beenderen van meer dan vierduizend medebroeders. De aanblik ervan bezorgt een mens koude rillingen!

Stadsgeschiedenis per strekkende meter

De organisatie Tevereterno heeft zich de wederopleving van de Tiberoever tussen Ponte Sito en Ponte Mazzini tot taak gesteld. Naast kunstmanifestaties bracht ze ook street art (zie ook) naar de Tiber, waarbij ze dit deel van de oever uitriep tot ‘First public space for contemporary art on Rome’s urban riverfront’. Een vijfhonderd meter lang fries met scènes uit de stadsgeschiedenis nodigt nu tijdens een wandeling langs de oever uit tot kijken.

Romeinse neuzen

Ze zijn net 1.20 m hoog, hebben een lange en kromme neus en wegen ongeveer 100 kg. De kleine gietijzeren fonteintjes, de nasoni (neuzen), voorzien Romeinen en bezoekers van het beste drinkwater.

Op zoek naar purperrode kousen?

Rome heeft zijn eerste vrouwelijke burgemeester! Een vrouwelijke paus zal er voorlopig nog wel niet komen. Vrouwen kunnen bij de pauselijke kleermaker Gammarelli, achter het Pantheon, al wel een kijkje nemen.

Als ik rondzwerf door Rome, ga ik graag naar het Tibereiland. Hoewel het zich midden ‘in de stroom’ bevindt is het een oase van rust. Een ideale plek dus om na te denken over welke nieuwe en spannende belevenissen ik met mijn lezers zal delen.

Vragen? Ideeën?

Laat het me weten! Mijn adres bij de ANWB:

@ anwbmedia@anwb.nl

Dit is Rome

Alle wegen leiden naar Rome – en dat is al meer dan tweeduizend jaar zo. Rome is immers nog steeds een centrum: van het katholicisme, van de Italiaanse politiek, van de kunst, van de film, van de alta moda, van de eetcultuur en sinds kort ook van de moderne architectuur. En dus blijft Rome voor de Romeinen wat het altijd al is geweest: de navel van de wereld. Het voorbeeld uit de oudheid, de Umbilicus Urbis (Navel van de Stad), is te bewonderen op het Forum Romanum.

Heden vol oudheden

Het is haast onmogelijk om niet gefascineerd te raken door de ‘Eeuwige Stad’, waar het moderne leven van alledag zo nauw vervlochten is met duizenden jaren geschiedenis en cultuur. Als machtige decors rijzen de prachtige bouwwerken die getuigen van de macht van keizers en pausen ten hemel. Daartussenin liggen wereldberoemde pleinen zoals de Piazza di Spagna en de Piazza di San Pietro. Voor wie goed kijkt begint er een reis door de tijd: onder de levendige Piazza Navona ligt een stadion uit de oudheid, christelijke kerken blijken Romeinse tempels te zijn en op de plek waar Caesar werd vermoord staan nu de tafeltjes van een trattoria. Rome heeft echter ook een heel gewoon alledaags gezicht: de kletsende vrouwen ‘s ochtends op de markt op de Campo de‘ Fiori, een groep vrienden rond een grote tafel aan het avondeten in zo‘n oer-Romeinse trattoria in Trastevere of Testaccio, het schijnbaar chaotische verkeer rond het monument voor Victor Emanuel II, de Argentijnse nonnen die zich vol verwachting haasten naar het Sint-Pietersplein, de Afrikaanse straatverkopers die op de Engelenbrug nagemaakte Guccitassen aanprijzen, de barista die iedere koffiewens vervult, de signora die bij de geringste kou haar nerts tevoorschijn haalt, of de onvermoeibaar van hot naar her sjouwende groepen toeristen in korte broeken en op gezondheidssandalen.

Immigratiemetropool of levend openluchtmuseum?

Aan het begin van de 20e eeuw overschreed het aantal inwoners van Rome het miljoen. De grootste groei beleefde de stad ten tijde van het economisch wonder in de jaren 60 met de toestroom van ongeveer honderdduizend mensen per jaar, hoofdzakelijk uit Zuid-Italië. De groei van het inwonertal is sindsdien niet meer gestopt – het aantal inwoners ligt nu rond 2,8 miljoen. Inmiddels komen de migranten niet meer uit de Italiaanse provincie, maar uit de hele wereld, iets dat in het oude centrum onder andere duidelijk wordt rond de Piazza Vittorio, Rome‘s Chinatown. Een groot deel van de buitenlanders werkt als hulp in de huishouding, nanny, bejaardenverzorger of in de gastronomie. Een ander cijfer dat de afgelopen jaren alle records heeft gebroken is het aantal toeristen: het verdubbelde bijna, van 7,5 miljoen bezoekers in 2007 tot 13,6 miljoen in 2014. Bij zulke aantallen zou je gaan vermoeden dat Rome één groot openluchtmuseum is, ware het niet dat de Romeinen zelf, met hun relativerende houding tegenover de geschiedenis, steeds weer voor moderne accenten zorgen.

Het Romeinse Rijk is in Rome nog zeer aanwezig, zoals hier het Forum van Trajanus.

Archeologische en financiële grenzen aan de groei

Helemaal van vandaag is de Romeinse verkeerssituatie. Rome is de meest gemotoriseerde stad van Italië: op elke duizend inwoners zijn er achthonderd auto’s, en dan hebben we het nog niet eens over de ontelbare knetterende Vespa’s. Het openbaar-vervoersnet werd de laatste jaren weliswaar uitgebreid, maar de drie metrolijnen met hun gezamenlijke lengte van 60 km en de snelbussen die het centrum bedienen zijn bij lange na niet voldoende om de chaos het hoofd te bieden. Uitbreiding van het metronetwerk is allang gepland, maar de aanleg wordt keer op keer vertraagd door archeologische vondsten die tijdens graafwerkzaamheden worden gedaan. Dergelijke vertragingen wilden de stadsbestuurders bij het belangrijkste bouwproject van de 21e eeuw, het museum MAXXI, van meet af aan voorkomen. Daarom lieten ze in 2000 op de bouwlocatie een boring uitvoeren tot een diepte van 43 m. Die wees uit dat er onder de grond geen belangrijke resten verborgen lagen, maar desondanks duurde het nog negen jaar voor het futuristische gebouw van de in 2016 overleden starchitect Zaha Hadid werd ingewijd – debet daaraan was de nagenoeg lege gemeentekas.

Zoals bij de oude Romeinen: lokale politiek

Tien jaar geleden was een groot deel van de Romeinen nog relatief tevreden over de leefkwaliteit in hun stad, maar in 2016 belandde Rome op een ranglijst van bijna tachtig Europese steden op de laatste plaats. Het openbaar vervoer wordt als totaal ontoereikend beschouwd, evenals de vuilophaaldienst en de straatreiniging. Het stadsbestuur vertoont een enorm gebrek aan efficiëntie. Geen wonder: in 2013 moest de neofascistische burgemeester Alemanno aftreden wegens cliëntelisme en twee jaar later werd zijn sociaaldemocratische opvolger Marino wegens al te ruim declareren uit zijn ambt gezet. Sinds juni 2016 is de hoop gevestigd op Virginia Raggi, Rome’s eerste vrouwelijke burgemeester, die is aangetreden namens de protestpartij MoVimento 5 Stelle (Vijfsterrenbeweging).

Wat is waar?

Na Londen (1572 km²) is Rome qua oppervlakte de grootste stad van Europa (1287 km²). De meeste bezienswaardigheden liggen evenwel binnen de historische stadsmuren, dicht bij elkaar in de twaalf wijken van het centro storico. Vele ervan liggen op loopafstand van elkaar, ook het Vaticaan en de wijk Trastevere.

De zeven klassieke heuvels

Volgens de overlevering werd Rome op zeven heuvels gebouwd. In het gebied tussen Palatino ( F/G 6) , Monte Campidoglio en Monte Capitolino ( F 6) liggen het Forum Romanum en het Colosseum, de belangrijkste overblijfselen van het oude Rome. De ‘groene’ en rustige Celio ( G 7) wordt gekenmerkt door vroegchristelijke kerken en vredige pleinen. Nog rustiger is de Aventino ( E 8): kleine kloosterkerkjes, veel groen en weinig verkeer maken deze heuvel tot een van de populairste (en duurste) villawijken. Op de Esquilino ( G/H 5) ligt rond de Santa Maria Maggiore en de Piazza Vittorio een multiculturele wijk. Op de Viminale ( G 5) zetelt het ministerie van Binnenlandse Zaken, terwijl de Quirinale ( F/G 4) nu dienstdoet als residentie van de Italiaanse president.

Vaticaanstad

De kleinste onafhankelijke staat ter wereld is Vaticaanstad ( A/B 3/4) met het Sint-Petersplein en de Vaticaanse Musea. Het centrum van de katholieke kerk is zowel voor gelovigen als voor kunstliefhebbers het paradijs op aarde. Vooral op woensdag (pauselijke audiëntie) en zondag (als de paus het Angelus bidt) is het een drukte van belang.

Rond de Spaanse Trappen

De wijk rond de Spaanse Trappen ( F 3) is gemaakt voor flaneren en shoppen. Aan de Via Condotti zijn alle grote namen uit de alta moda vertegenwoordigd en in de zijstraten vind je chique maar betaalbare mode. De Piazza del Popolo ( E 2) bij de Aureliaanse Muur was de klassieke toegang tot de stad voor bezoekers uit het noorden. Je kunt van hieraf omhooglopen naar het uitzichtsterras op de Pincio, een onderdeel van de uitgestrekte Villa Borghese ( E/G 1/2), de groene long van de stad, waar natuur en cultuur en ontspanning en genieten van kunst prima kunnen worden gecombineerd. Aan de andere kant van de stadsmuur rijdt tramlijn 2 naar hoogtepunten uit de moderne architectuur zoals het Auditorium en het MAXXI ( kaart 1b). Wil je ooit terugkeren naar Rome? Gooi dan een munt in de Trevifontein ( F 4).

Het hart van het centro storico

De – voor Romeinse begrippen – grotendeels autovrije wijk rond het Pantheon ( E 4), de Piazza Navona ( D 4/5) en de Campo de‘ Fiori ( D 5) pronkt met kolossale adelspaleizen, representatieve pleinen, spectaculaire fonteinen en kerken vol pracht en praal. Aparte winkeltjes, terrassen en schilderachtige straatjes nodigen uit tot rondslenteren en onderuitzakken. Met zijn ontelbare horecazaken is dit deel van het oude centrum ’s avonds een van de populairste uitgaansgebieden voor locals en toeristen.

Trastevere en Testaccio

De pittoreske wijk Trastevere ( C/E 6/7) met zijn smalle, bochtige straatjes en oude kerken had tot ver na de Tweede Wereldoorlog een volks karakter. Hoewel de goedkope woningen, die erg in trek waren bij kunstenaars en studenten, plaats hebben moeten maken voor luxueuze appartementen, heeft de wijk haar charme bewaard. De talrijke trattoria’s zijn er nog steeds en worden ‘s avonds druk bezocht. De aan het eind van de 19e eeuw ontstane arbeiders- en handwerkerswijk Testaccio ( kaart 1a) met zijn schaakbordachtige stratenpatroon is overdag een ingetogen buurt met een markt en een bijna dorpse sfeer. Maar ’s avonds verandert de ‘schervenheuvel’ in een mekka voor nachtbrakers. De bochtige Via Monte Testaccio vormt hier het middelpunt van het uitgaansleven.

San Lorenzo en Pigneto

De ooit beruchte arbeiderswijk San Lorenzo ( K/L 4/5), die nog steeds de littekens draagt van bombardementen uit de Tweede Wereldoorlog, heeft zich na de oorlog dankzij de nabijgelegen universiteit ontwikkeld tot een levendige studentenbuurt met goedkope pizzeria’s en kleine enoteche. Het hart van de wijk is de Largo d‘Osci, waar het ’s ochtends markt is. Pigneto ( ten oosten van M 6), waar Pasolini ooit zijn film Accattone draaide, is de laatste jaren uitgegroeid tot Rome’s nieuwste hippe buurt. In deze ooit vervallen wijk met zijn zeven tot acht verdiepingen hoge woonblokken en arbeidershuisjes vestigen zich steeds meer kunstenaars, studenten en immigranten, maar helaas ook menige drugsdealer. De mensen kennen elkaar, de sfeer is cool en jong, en de horeca tot diep in de nacht open.

De wijk EUR

Het contrast met het oude Rome kan nauwelijks groter zijn, maar toch waren de bouwwerken uit de keizertijd het voorbeeld voor dit megalomane complex. De wijk EUR (een afkorting van Esposizione Universale Romana, kaart 5), die voor de Wereldtentoonstelling van 1942 werd ontworpen, moest de macht van het fascisme symboliseren. Na de oorlog werd het door brede straten doorsneden tentoonstellingsterrein omgetoverd tot een moderne stadswijk met een metroverbinding. Symbool van de wijk is het Palazzo della Civiltà del Lavoro, dat ook wel het ‘Vierkante Colosseum’ wordt genoemd.

De mooiste pleinen van Rome – Campo de’ Fiori en Piazza Navona

Een bezoek aan Rome betekent niet dat je jezelf door alle musea heen moet worstelen, iedere Romeinse ruïne dient te verkennen of alle kerken van Rome in alfabetische volgorde moet aflopen! Nee, gelukkig is het veel eenvoudiger. Neem rustig de tijd, slenter over de Romeinse pleinen en snuif de echt Italiaanse sfeer op.

Doe als de Romeinen. Ga ‘s ochtends boodschappen doen op een van de markten, bijvoorbeeld op de Campo de’ Fiori , waar de kooplieden al om zes uur hun bancarelle opzetten, de groenten voor een minestrone en de puntarelle (een cichoreisoort) voor de salade schoonboenen, om vervolgens luidkeels hun waren aan te prijzen. Tussen vis, fruit en groente discussieert men over de geheimen van de Romeinse keuken, de voetbaluitslagen of de laatste bekendmakingen van de regering.

Waar ooit Romeinse atleten wedstrijden hielden, snellen vandaag de dag Romeinse kantooremployés voorbij: Piazza Navona – Rome’s indrukwekkendste barokke plein – is een kloppend middelpunt.

De Campo de’ Fiori is een van de levendigste pleinen van Rome. In tegenstelling tot veel andere pleinen in de stad is hier geen palazzo of kerk te bekennen. In de middag, als de drukte van de markt geleidelijk ten einde loopt, openen de trattoria’s hun deuren, wat later gevolgd door de wijnbars en cafés. En kom je er ‘s avonds weer terug om je in het bruisende nachtleven te storten, dan staan er honderden jonge mensen met een glas wijn of een biertje op het plein. Het samenzijn, en niet het drinken, staat voorop.

De Campo de’ Fiori grensde in de oudheid aan het Theater van Pompeius. In het aangrenzende gebouw, de Curia Pompei, vergaderde de Romeinse senaat. Ook op de ochtend van 15 maart 44 v.Chr. stond een bijeenkomst van de senaat gepland. Gaius Julius Caesar, sinds kort dictator, voelde zich die ochtend niet goed. Zijn vrouw probeerde hem te overreden de senaatsbijeenkomst af te zeggen, maar Caesars vertrouweling Brutus haalde hem er uiteindelijk toe over aan de vergadering deel te nemen. Nauwelijks had Caesar in de senaat plaatsgenomen, of een groep senatoren omringde hem en stak met dolken op hem in. Ook Brutus was onder de aanslagplegers. De stervende Caesar zou hebben uitgeroepen: ‘Ook gij, Brutus?!’

Slachtoffer van de inquisitie

Ook vroeger kwam men al bij elkaar op de Campo de’ Fiori, maar dan met een heel ander doel: in de tijd van de inquisitie vonden hier terechtstellingen plaats. Het standbeeld van Giordano Bruno herinnert aan deze tijd: deze dominicaner monnik had zijn steun betuigd aan de leer van Copernicus, die beweerde dat de aarde om de zon draait en niet andersom.

Daarom werd hij in het Heilig Jaar 1600 door de Romeinse inquisitie veroordeeld tot de dood op de brandstapel. Pas in 1898, toen dit deel van Rome niet meer tot de Kerkelijke Staat behoorde, kon er een monument voor hem worden opgericht.

Een amusementsplein

Een eindje verderop, aan de overkant van de Corso Vittorio Emanuele, ligt de Piazza Navona, die wordt omringd door in bonte kleuren geschilderde palazzi. De talloze terrasjes zijn geliefd bij zowel Romeinen als toeristen. Hier is al meer dan tweeduizend jaar van alles te doen.

De langgerekte vorm van het plein herinnert aan zijn functie in de oudheid: onder keizer Domitianus werd op deze plek rond 80 n.Chr. een sportstadion aangelegd. Duizenden Romeinen vermaakten zich hier niet alleen bij sportevenementen als wagenrennen, maar ook in de omliggende herbergen en bordelen.

Pauselijke waterspelen

Verreweg het opvallendste architectonische accent werd halverwege de 17e eeuw onder paus Innocentius X aangebracht. Deze in het Palazzo Doria Pamphilj opgegroeide paus gaf Borromini opdracht de Sant’Agnese in Agone te bouwen en vroeg Bernini om de centrale Fontana dei (Quattro) Fiumi , de Vierstromenfontein vorm te geven. Vier mannenfiguren aan de voet van een Egyptische obelisk symboliseren de vier rivieren (quattro fiumi) die de vier destijds bekende continenten Europa, Afrika, Azië en Amerika vertegenwoordigen: de Donau, Nijl, Ganges en Río de la Plata. De obelisk (in feite een heidens monument) werd ‘gekerstend’ door hem te versieren met een duif met een olijftak in de snavel – het christelijke symbool van de vrede en tevens het heraldische symbool van de familie Pamphilj. Onder dezelfde paus, die nog meer fonteinen op het plein liet aanleggen, werden in de warme maand augustus waterspelen gehouden: het hele plein werd onder water gezet, prelaten en edelen reden er om het hardst met hun rijtuigen en het volk plonsde in het verkoelende water.

Smaad- en spotschriften hebben in Rome een lange traditie en een naam: Pasquino , ooit een betweterige en welbespraakte kleermaker in het pauselijke Rome van de 16e eeuw, die met spitse epigrammen de toenmalige machthebbers op de korrel nam. Na zijn dood werd dit gebruik voortgezet op een beeldhouwwerk dat werd gevonden in het Stadion van Domitianus en dat Menelaos met het lijk van Patroklos voorstelt. Hieraan hing men eerst stenen tabletten en later papiertjes op. In het begin dichtte Pasquino nog in het Latijn, daarna in het Italiaans en inmiddels in het platste Romeins. Van dit beeldhouwwerk is het woord paskwil voor een anoniem smaadschrift afgeleid.

Als riviergoden konden spreken

Het met cafés omzoomde plein is tegenwoordig het toneel van mimespelers, goochelaars, portrettekenaars, muzikanten en vuurvreters. Voor de merkwaardig gevormde riviergoden in de Vierstromenfontein van Bernini hadden de bewoners van Rome al snel een verklaring: de Nijl sluit zijn ogen omdat hij het kerkelijke gedrocht ertegenover – gedoeld wordt op de Santa Agnese van Bernini’s concurrent Borromini – niet meer kon aanzien, en de Rio della Plata heft zijn handen ten hemel omdat hij bang is dat de kerk weldra zal instorten … Een mooi verhaal, maar helaas werd de kerk een paar jaar na de fontein gebouwd.

’s Avonds zitten de terrasjes voor de trattoria’s aan de Campo de’ Fiori stampvol.

OM DE HOEK

Hoe Rome er in de middeleeuwen uitzag, is nog te zien aan de andere kant van de Arco degli Acetari in de Via del Pellegrino, waar een schilderachtig ensemble van middeleeuwse huizen bewaard is gebleven.

INFO EN OPENINGSTIJDEN

Sant’Agnese in Agone : Piazza Navona, www.santagneseinagone.org, di.-za. 9.30-12.30, 15.30-19, zon- en feestdagen 9-13, 16-20 uur, van mrt. tot juni en van okt. tot dec. meestal in het weekend in de sacristi van Borromini barokconcerten, € 12-15.

ETEN EN DRINKEN