Bilbao

De 15 hoogtepunten in een oogopslag

Welkom

Ongi etorri

Ter oriëntatie

Kennismaking, Bilbao in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Praktische informatie

De 15 hoogtepunten

Meesterwerk van Frank Gehry – Guggenheim Museum

Dwaal buiten rond het wonder van titanium, bewonder binnen de architectonische vondsten en geniet van de kunstcollectie.

Het historische hart van de stad – Casco Viejo

De Siete Calles, de zeven straatjes uit de middeleeuwen, vormen de kern van de bruisende oude wijk, waar u tal van pintxosbars, verrassende winkels, aangename restaurants en de kathedraal aantreft.

Baskisch erfgoed – vier musea in en bij Casco Viejo

Duik in de boeiende Baskische cultuurgeschiedenis: grafstenen, een wrak van een vissersscheepje, processiebeelden, landkaarten en meer.

Rond de Gran Vía – verkenning van de wijk Abando

Shoppen op de Gran Vía of liever indrukwekkende stations en een fraai theater bewonderen? In de wijk Abando zijn heel wat mogelijkheden.

Pintxosroute – van El Huevo Frito naar Gure Toki

Een bezoek aan bijzondere pintxosbars in vier delen van de stad.

Langs oude en moderne architectuur– Alhóndiga en Plaza Moyúa

Wandeling van het Alhóndiga, een modern multifunctioneel centrum in een oud jasje, naar bourgeois-architectuur rond Plaza Moyúa.

'Kunstroute' – Museo de Bellas Artes en galeries

Een schitterende kunstcollectie, naast het heerlijke Parque de Doña Casilda, en op een steenworp afstand nog enkele interessante galeries.

Zubizuri en negen andere bruggen – een tocht over de Nervión

De schitterende brug van Santiago Calatrava spant de kroon.

In de slipstream van het Guggenheim – Abandoibarra

Imposante nieuwe wijk, met het Palacio Euskalduna, op de linkeroever.

Hoog en laag op de rechteroever –basiliek, stadhuis en funicular

Een klim naar de Basílica de Begoña is de moeite waard, net als een trammetje naar de Monte Artxanda voor een spectaculair uitzicht.

Het thuis van Athletic Club – stadion San Mamés

De populaire voetbalclub van Bilbao, gekleed in het rood-wit, speelt in een indrukwekkend stadion.

'Een mijnbouwwijk die hip werd – Bilbao La Vieja

Trendy buurt die een rol van betekenis wil spelen in het uitgaansleven.

Majestueuze brug – Puente Colgante of Puente Vizkaya

De Puente Colgante staat niet voor niets op de Werelderfgoedlijst van UNESCO: het is een fantastische constructie die u gezien moet hebben.

Riviermonding en Muelle de Hierro – Portugalete

Levendig plaatsje met volop bezienswaardigheden.

Fijne stranden en frivole buitenhuizen – Getxo

Wie van zon en zee wil genieten, gaat naar Getxo, waar een oud vissersdorpje en de gigantische buitenhuizen tot de verbeelding spreken.

San Sebastián

Kennismaking

Bezienswaardigheden

Praktische informatie

Te gast in Bilbao

Overnachten

Eten en drinken

Winkelen

Uitgaan

Toeristische woordenlijst

Culinaire woordenlijst

Register

Fotoverantwoording

Colofon

Paklijst

Extra-routes

Deze symbolen in de tekst verwijzen naar een plattegrond

Dit symbool in de tekst verwijst naar een van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Ongi etorri – Welkom

Vanaf de Monte Artxanda hebt u een ongekend uitzicht op Bilbao, geheel omringd door bergen. De Ensanche, de stadsuitbreiding uit het einde van de 19e eeuw, ligt aan uw voeten. Langs de rivier de Nervión ziet u de supermoderne gebouwen waarmee Bilbao het industriële verleden van zich afschudde en een nieuw imago creëerde, het Guggenheim Museum voorop. Meer naar links, niet op de foto, hebt u bovendien uitstekend zicht op de oude stad, Casco Viejo, met verschillende middeleeuwse straatjes.

Ter oriëntatie

Luchthaven

Als u met het vliegtuig naar Bilbao gaat, landt u op de Aeropuerto de Bilbao. De luchthaven geeft u al meteen een voorproefje van alle moderne architectuur die Bilbao te bieden heeft, want dit is een fantastisch ontwerp van Santiago Calatrava. Het vliegveld ligt niet alleen ongeveer 10 km ten noorden van Bilbao, maar ook aan de andere kant van de bergen, zodat de taxi of bus waarmee u naar het centrum rijdt, door een tunnel moet. Daarna komt u de stad binnen via de imposante rode boog op de Puente de La Salve, die uitzicht biedt op het Guggenheim Museum. Deze brug overspant de rivier de Nervión; Bilbao heeft zich op beide oevers ontwikkeld.

Oudste gedeelte

Op de rechteroever van de Nervión, waar rond 1300 een vissersdorp was, vindt u nu Casco Viejo ( kaart 2, G 5-6), de aantrekkelijke historische kern. Kleurrijke winkeltjes, bars en restaurants rijgen zich aaneen in de fotogenieke smalle straten. Fraaie pleinen en kerken completeren het beeld. Aan de overkant van het water, op de linkeroever, woonden aan het eind van de middeleeuwen ook al mensen. Zij waren afgekomen op het ijzererts dat daar in de bergen werd gewonnen. Hun oude woonwijk, Bilbao La Vieja ( G 6), dreigde te verpauperen, maar heeft zich de laatste jaren ontpopt als een trendy wijk, waar immigranten naast jonge creatievelingen wonen. En waar het uitgaansleven een flinke impuls heeft gekregen. De buurt waar de mijn lag, Miribilla ( F 6), is nu een woonwijk met eigen voorzieningen. Bovendien ligt er de Bilbao Arena, waar wordt gebasketbald.

Uitbreiding

Vanuit Casco Viejo steekt u bij het Teatro Arriaga via de Puente del Arenal de Nervión over om de Ensanche te bereiken. Dit is de eind-19e-eeuwse uitbreiding van de stad, voor het leeuwendeel met ruim opgezette straten die haaks op elkaar staan. De Ensanche, die wordt onderverdeeld in de wijken Abando, Indautxu en San Mamés, wordt van oost naar west doorkruist door de brede Gran Vía ( D-E 4), vol winkels, bankgebouwen en monumentale woonpaleizen. Een karakteristiek gebouw in dit deel van Bilbao is het Alhóndiga ( E 5) (Azkuna Zentroa), even ten zuiden van de centraal gelegen Plaza Moyúa. Het is een oude wijnopslagplaats, met een prachtige modernistische buitenkant, die vanbinnen een complete make-over kreeg van Philippe Starck en nu een gewaardeerd cultureel centrum is.

Moderne architectuur

Aan de noordkant van de Ensanche strekt zich langs de rivier de wijk Abandoibarra ( D-F 3) uit. Nadat de daar gelegen scheepswerf en industrie teloor waren gegaan, onderging de linkeroever een metamorfose. Dat begon allemaal met het wereldberoemde Guggenheim Museum van Frank Gehry. Niet veel later volgden het imposante Palacio Euskalduna en verschillende andere bedenksels van toonaangevende architecten uit binnen- en buitenland, zoals de hoge Torre Iberdrola van César Pelli en de twee identieke torens van Isozaki Atea. De gehele wijk werd bovendien van de nodige beeldhouwkunst voorzien. En de prachtige Zubizuri, de witte brug uit de koker van Calatrava, verbindt de Abandoibarra met de rechteroever.

Omhoog

Wie goed ter been is, kan de verschillende wijken lopend bezichtigen. Maar vaak zijn er ook goede verbindingen met metro en tram. Op de rechteroever zijn echter twee wat hogergelegen bezienswaardigheden. Als u over de Zubizuri loopt, van Abandoibarra naar de Paseo Campo Volantín, vindt u een paar straten daarachter de funicular die naar de Monte Artxanda ( G-H 2) voert. Boven geeft het adembenemende uitzicht een goede indruk van de ligging van Bilbao. Links Casco Viejo, rechts de Ensanche, waarachter de Torre Iberdrola de karakteristieke witte ovaal van het voetbalstadion San Mamés oprijst.

De in Bilbao bijzonder geliefde Basílica de Begoña ( J 5) kunt u bereiken met een lange trap, maar eveneens met een lift in het metrostation Casco Viejo. Wie loopt, heeft onderweg ook een uitzicht vanuit Parque Etxebarria.

Puppy van Jeff Koons

Naar zee

Hoewel Bilbao van oudsher een havenstad is, stroomt het rivierwater pas zo'n 12 km ten noorden van de stad in de Golf van Biskaje. U kunt dit traject eventueel verkennen met een rondvaartboot. Links van de monding liggen Portugalete ( kaart 3) en in het verlengde daarvan Santurtzi, met de tegenwoordige haven. Rechts ligt Getxo ( kaart 3), waar de grote jachthaven voor de pleziervaart is en waar de rijken uit Bilbao traditioneel een buitenhuis lieten bouwen. U kunt de beide gezellige plaatsjes bereiken met de metro. Ze zijn met elkaar verbonden door de Puente Colgante ( kaart 3), een geweldige 19e-eeuwse brug die op de Werelderfgoedlijst van UNESCO staat. Wie een stedentrip wil combineren met een beetje uitwaaien is in Getxo aan het juiste adres: Playa Ereaga en Playa Arriguniga zijn prima zandstranden.

Kennismaking, Bilbao in cijfers

Een onafhankelijk volk

'Dit bijzondere volk heeft zijn oude taal, zijn brille, wetten, bestuur en beschaving weten te bewaren, zonder enige aanpassing en langer dan enige natie in Europa.' Dit werd in 1794 over de Basken geschreven door John Adams, de politicus die een belangrijke rol speelde bij de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring en later de tweede president van de VS werd. De welstand van de Basken werd door hem toegeschreven aan hun grote vrijheidsliefde. Geen wonder dat er tegenwoordig een bronzen borstbeeld van Adams (plus citaat) naast het Palacio de la Diputación in de Gran Vía van Bilbao staat. De strelende woorden worden vanzelfsprekend ook aangehaald door de Amerikaanse publicist Mark Kurlansky, die een fantastisch boek over de Baskische historie schreef: De wereldgeschiedenis volgens de Basken (2001). 'Basken voelen zich onverklaarbaar zeker over hun plaats in deze wereld,' zo licht Kurlansky zijn opmerkelijke titelkeuze toe. Een goed voorbeeld daarvan is volgens hem een bekende grap die over Bilbao wordt verteld: 'Een inwoner van Bilbao vraagt in een winkel om een "wereldatlas van Bilbao". De winkelier vraagt zonder blikken of blozen: "Linker- of rechteroever?"'

Euskal Herria

Een Bask noemt zijn land Euskal Herria: het land waar Euskera (Baskisch) wordt gesproken. Zichzelf noemt hij een Euskaldun, iemand die Euskera spreekt, waarmee het belang van de taal voor de identiteit van de Bask nog maar eens onderschreven wordt. Hoewel die benamingen al sinds de 16e eeuw bij de Basken zelf in zwang zijn, hebben anderen verschillende aanduidingen gebruikt totdat het definitief Baskenland werd. Wilhelm von Humboldt, de Duitse taalwetenschapper en filosoof die tussen 1799 en 1801 Baskenland verkende, droeg in belangrijke mate bij aan de verspreiding van die naam. Baskenland bestaat uit zeven provincies, waarvan er vier in Spanje liggen en drie in Frankrijk. De Spaanse zijn Álava, Biskaje, Gipuzkoa en Navarra, met respectievelijk Vitoria-Gasteiz, Bilbao, San Sebastián en Pamplona als hoofdstad. Op het wapenschild van Euskal Herria zijn de zeven afzonderlijke wapenschilden verenigd. En dat saamhorigheidsgevoel keert ook terug in de leus van de Baskische nationalisten: Zazpiak Bat, ‘4 plus 3 is 1’. Om het nog wat ingewikkelder te maken: de eerste drie genoemde Spaanse provincies vormen de ‘autonome regio Baskenland’, Euskadi genoemd, met als hoofdstad Vitoria-Gasteiz. Navarra is een aparte autonome regio, waarin nauwelijks Baskisch meer wordt gesproken en waar de inwoners weinig op hebben met de Baskische nationalistische gevoelens.

Euskera

Wie in 2016 Bilbao bezocht, een jaar waarin veel Syriërs hun land ontvluchtten, zag bij heel wat huizen gele vlaggen wapperen met daarop de tekst Ongi etorri errefuxiatuak oftewel 'Welkom vluchtelingen'. Een sympathiek gebaar van solidariteit, in het Euskera dus. Maar wie gewoon op straat, in de winkels en de cafés, naar de mensen luistert, hoort vrijwel uitsluitend Spaans (Castiliaans). Vreemd is dat niet. Onderzoek uit 2014 van het Baskische bureau voor statistiek toonde aan dat ongeveer 30% van de bevolking in de provincie Biskaje (waarvan Bilbao de hoofdstad is) het Baskisch volledig beheerst, zo'n 30% er passieve kennis van heeft en 40% er helemaal niets van weet. Daar komt bij dat sprekers van het Baskisch meer op het platteland dan in de steden worden gesignaleerd. En dat er in Bilbao ook veel Spanjaarden wonen die afkomstig zijn uit andere regio's en naar de stad kwamen op zoek naar werk. Daar staat tegenover dat er steeds meer jongeren in Bilbao kennis opdoen van het Baskisch omdat er op de scholen zowel in het Spaans als in het Baskisch wordt onderwezen. Niettemin lijkt het Euskera dat je in Bilbao tegenkomt, zoals op die vlaggen, vaker een statement (van eenheid, van autonomie) te zijn dan een werkelijk communicatiemiddel. Daarom is ervoor gekozen de woordenlijsten achter in deze gids in het Spaans te geven. Overigens zijn de informatiebordjes in musea vaak tweetalig, evenals de straatnaamborden. Dat laatste kan enigszins verwarrend werken, omdat de namen helemaal niet op elkaar hoeven te lijken.

Er bestaan verschillende taalkundige theorieën over de herkomst van de Baskische taal, maar niets is onomstotelijk bewezen. Onomstreden is wel dat het Baskisch al in de prehistorie werd gesproken, zo'n 8000 jaar geleden. En dat het de enige taal is in West-Europa die dit tijdperk overleefde. Aanvankelijk gebeurde dat alleen in gesproken vorm. Omdat zich in het omringende gebied talen ontwikkelden uit het Latijn, in een geschreven vorm, werd verondersteld dat het Baskisch op den duur uit zou sterven. Maar zo ging het niet. In 1545 publiceerde Bernat Etxepare het eerste boek in het Baskisch. De titel van de eerste grammatica van het Baskisch, in 1729 door Larramendi gemaakt, luidt onomwonden: El impossible vencido, 'Het onmogelijke overwonnen'. In het Casa del Euskara, een museum in de wijk Deusto, kunt u veel meer te weten komen over de Baskische taal.

Uitzicht richting Casco Viejo vanaf de Monte Artxanda

El Botxo en de effecten

De inwoners van Bilbao, de Bilbaínos, noemen hun stad liefdevol 'El Botxo' (letterlijk 'Het Gat'). Soms gebruiken ze zelfs het verkleinwoord 'El Botxito'. Als u vanaf de Monte Artxanda neerkijkt op de stad, wordt de herkomst van die benaming begrijpelijk. Bilbao ligt in een rivierdal, aan alle kanten omringd door bergen: geologisch gezien in een gat dus. Het Museo Vasco heeft op de bovenste verdieping een mooie maquette van Bilbao die deze ligging ook inzichtelijk maakt. Soms wordt wel gesuggereerd dat El Botxo ook een negatieve connotatie heeft. Bilbao was vroeger immers 'een gat', een vervuilde industriestad waar niets te beleven viel. Bij het ontstaan van het nieuwe Bilbao werkte het Guggenheim als een katalysator. Van het opwindende museum ging een magie uit die het mogelijk maakte de halve stad te metamorfoseren. Door het Guggenheim-effect werd 'het gat' een toeristische trekpleister van formaat. En als men tegenwoordig kort maar krachtig uit wil leggen dat een stad door de komst van één markant gebouw kan uitgroeien tot een aantrekkelijke stad, spreekt men van het Bilbao-effect.

Metro als kunst

Van alle vernieuwingsprojecten in Bilbao krijgt het Guggenheim de meeste aandacht, maar de aanleg van een metronetwerk was een nog ambitieuzere operatie. De gemeente verlangde niet alleen een uitstekend vervoersnetwerk, maar ook een visuele verrijking van de stad. Van de verschillende voorstellen bleek dat van de Britse architect Norman Foster, die bijvoorbeeld de Rijksdag in Berlijn van een schitterende koepel voorzag, het meest aan de verwachting te voldoen. In 1995 was de eerste lijn klaar, in 2002 volgde de tweede. Ze liggen 20 tot 25 m diep. De stations vallen op door hun geweldige ruimtelijke werking. Het zijn een soort lichte, betonnen grotten, waarin de reiziger op een stalen tussenvloer boven de sporen het perron kiest. In die rustgevende, overzichtelijke omgeving valt het felle rood-oranje van de bewegwijzering sterk op. Ondergronds is de metro dus een plezier, maar bovengronds oogstte Foster de meeste lof met zijn fantastische ingangen van glas en staal. Ze lijken als wormen uit de bodem te kruipen. De inwoners van Bilbao waren er blij mee en gaven ze al gauw een koosnaam: Fosterito (een kleine Foster). Opmerkelijk is trouwens dat Norman Foster zijn geesteskind signeerde. In metrostation Moyúa plaatste hij zijn handtekening op de muur. Er hangt een foto naast van het moment waarop hij dat deed, in 2014.

Feiten en cijfers

Inwoners: volgens officiële schattingen in 2016 telt Spanje 46,5 miljoen inwoners, waarvan circa 2,2 miljoen in Spaans Baskenland. Met 95 inwoners per km² is het land een van de dunstbevolkte landen van Europa. Dichtbevolkt is Spanje in verschillende stedelijke regio's. In Bilbao leven ongeveer 350.000 mensen.

Staat en bestuur: Spanje is een constitutionele monarchie, met Felipe VI als staathoofd. Het land is verdeeld in twee autonome steden en zeventien autonome gemeenschappen, waarvan Spaans Baskenland (Euskadi) er een is. Bilbao is de hoofdstad van de provincie Biskaje, een van de vier provincies van Euskadi. De provincies zijn op hun beurt onderverdeeld in comarca's en die weer in gemeentes. De gemeente Bilbao ligt in de comarca Gran Bilbao.

Burgemeester: in 2015 werd Juan María Aburto van de Partida Nacionalista Vasco tot burgemeester gekozen.

Oppervlakte: het vasteland van Spanje heeft een oppervlakte van 505.992 km2, Baskenland van 7235 km². De stad Bilbao heeft een oppervlakte van 41,3 km2.

Een Fosterito: een door Norman Foster ontworpen ingang van de metro

Pelota vasca

Zoals overal ter wereld trappen er in Bilbao (en op de stranden van Getxo) jongetjes tegen een voetbal. Het liefst zijn ze daarbij gehuld in het rood-witte shirt van Athletic Club, de plaatselijke trots. Soms zijn er echter ook groepjes kinderen die een klein balletje zo hard als ze kunnen met hun hand tegen een (kerk)muur slaan. Met een onderhandse, maaiende beweging. Zij spelen pelota vasca, de nationale sport van Baskenland. Een officieel terrein om deze sport te kunnen beoefenen, heet een frontón. En Bilbao beschikt zelfs over de grootste pelota-hal van de provincie, de Bizkaia Frontoia (www.bizkaiafrontoia.com). Daar kunnen 3000 toeschouwers hun favorieten toejuichen. Er wordt een tegen een gespeeld, of twee tegen twee. De bal kan, zoals de jongetjes op straat het doen, met de hand worden geslagen. Dan lijkt het spel wat op het Friese kaatsen en heet pelota mano. Maar er kan ook een pala of paleta, een (houten of leren) racket worden gebruikt. Dan is het meer squash met twee muren. De hoogste balsnelheden (tot 300 km/uur!) worden gehaald als men met een cesta of xistera speelt, een soort langwerpig rieten mandje. Die laatste variant wordt jai alai genoemd. Meer informatie over de geschiedenis van pelota vasca biedt het Museo Vasco in Casco Viejo.

Sterke mannen

Zware stenen tillen, blokken hout klieven en boomstammen doorzagen zijn de Baskische 'sporten van het volk', de herri kirolak, die festivals en evenementen van een couleur locale voorzien en die de buitenstaander bijna bang maken. Op Santo Tomás (21 december) en tijdens de Semana Grande in augustus wordt er in een bovenmenselijk tempo gezaagd en met een bijl dicht bij de eigen voeten gehakt. Deze stoeremannensporten van vandaag, zijn de werkzaamheden van weleer, en wel van boeren, mijnwerkers, houthakkers en vissers. De verandering van werk naar wedstrijd voltrok zich op het platteland. Een boer die ergens goed in was, daagde een ander uit: 'Wedden dat jij in een uur niet zo veel gras kunt maaien als ik?' In 1925 zou zo'n strijd tussen twee segalariak (maaiers) eens zo'n zesduizend belangstellenden hebben getrokken. Zij gokten onderling wie er met de eer zou gaan strijken. In de loop van de 20e eeuw bereikten dit soort wedstrijden ook dorpen en steden. Op een vergelijkbare wijze vindt het optillen van zware zakken of stenen zijn oorsprong in de loodzware bezigheden van de mijnwerkers (harrijasotzaileak). En het spectaculaire hout klieven in de wereld van de houthakkers (aizkolariak).

In de Kiosko del Arenal wordt soms gemusiceerd

Roeiregatta's

Vooral op zondag schiet er nogal eens eentje door het water van de Nervión: een trainera, een 12 m lange boot die wordt bemand door dertien roeiers en een stuurman. Roeiwedstrijden met dit type boten zijn er bijvoorbeeld tijdens de Semana Grande, maar er worden ook speciale roeiregatta's gehouden. Het roeien heeft net zo'n achtergrond als de bovengenoemde sterkemannensporten. Ooit werd met trainera's op zee gevist op ansjovis en sardines. Zodra de vangst binnen was, roeiden de vissers zo hard als ze konden naar de haven. Wie het eerst aankwam, verkocht de vis immers voor de beste prijs.

Route naar Compostela

Als u voor een bezoek aan de Basílica de Begoña vanuit Casco Viejo de lange trap neemt, de Calzadas de Mallona, is er altijd kans dat u pelgrims tegenkomt. Zij zijn onderweg naar Santiago de Compostela. En als u zelf die trap juist afdaalt en op Plaza de Unamuno uitkomt, kunt u daar ergens in het plaveisel een afbeelding zien van een gestileerde gele sint-jakobsschelp (het attribuut van Jacobus de Meerdere, patroonheilige van Santiago) op een blauwe achtergrond: een richtingaanwijzer voor de bedevaartgangers. Er zijn verscheidene routes dwars door Europa die naar Compostela leiden en eentje daarvan is de Camino del Norte, die vanaf Irún langs de Atlantische kust loopt en onder andere San Sebastián en Bilbao aandoet. Die routes ontstonden al in de middeleeuwen en werden om religieuze redenen afgelegd. Tegenwoordig kunnen levensbeschouwelijke motieven nog steeds een rol spelen, maar vaker gaat het om een (fysieke) uitdaging of een interessante cultuurhistorische onderneming. Op Plaza de Unamuno worden de pelgrims richting de kathedraal gestuurd, dat is immers de Catedral de Santiago. Daarna gaan ze verder door Bilbao La Vieja en dan de berg Kobeta op, met Portugalete als volgende tussenstop.

Shakespeare

In de bestrating van de Muelle de Marzana, in Bilbao La Vieja, zijn citaten aangebracht die betrekking hebben op de geschiedenis van de stad. Er is ook een zin bij uit Hamlet van Shakespeare die eindigt met: Methought I lay worse than the mutines in the bilboes. In de vertaling van Peter Verstegen: ''t Leek of ik erger dan een galeislaaf klem zat'. Galeislaven zaten altijd met hun voeten in ijzeren boeien, zodat ze met hun armen konden roeien. En het ijzer dat in de 16e en 17e eeuw in Bilbao werd geproduceerd genoot kennelijk zoveel bekendheid dat Hamlet voetboeien simpelweg bilboes kon noemen. Shakespeare gebruikte in zijn komedie The Merry Wives of Windsor trouwens ook tweemaal het woord bilbo, maar dan in de betekenis van een mooi buigzaam zwaard.

Stadswapen

In het wapen van Bilbao staat links de Iglesia de San Antón. Daaronder ligt de gelijknamige brug die de blauwe golven van de rivier de Nervión overspant. Vanaf de rechterkant komen er twee wolven aan. Zij zijn weggelopen uit het wapen van de stichter van Bilbao, Don Diego López de Haro. De naam López zou afstammen van het Latijnse lupus, 'wolf'.

Txapela

Bauke Mollema, wielrenner uit Groningen, won in 2016 de Clásica San Sebastián, een klassieker die jaarlijks wordt gereden in Spaans Baskenland. Als beloning kreeg hij na afloop een txapela, een Baskische baret, op zijn hoofd gedrukt. Mollema was er zichtbaar verguld mee: 'Ik droomde altijd al van die hoed.' Sinds de Eerste Carlistenoorlog is de baret een sterk symbool van het Baskische bewustzijn. Het platte hoofddeksel van de Carlisten was rood. Die kleur heeft bijvoorbeeld ook de baret (boina in het Castiliaans) die de kaartjescontroleurs in het voetbalstadion van Athletic Club hebben. Maar gewoon op straat zijn ze meestal zwart en worden ze gedragen door oudere mannen.

Geschiedenis, heden, toekomst

Fueros

Bilbao is de grootste stad van Spaans Baskenland, een regio die trots is op de eigen taal en identiteit, en waarbij de hang naar onafhankelijkheid als een rode draad door de geschiedenis loopt. De eerste rechten, fueros, ontving Baskenland van de koningen van Castilië nadat de Moren tijdens de Reconquista uit het noorden van Spanje waren verdreven. Nadat die rechten in de 12e eeuw ook op schrift waren gesteld, werd erover gedebatteerd door een soort wijzemannenparlement onder de eik in Gernika. Rond 13oo woonden er mensen op de plek waar nu Bilbao ligt. Op de linkeroever mijnwerkers, op de rechter vissers. Diego López de Haro (circa 1250-1310) schonk stadsrechten aan de bewoners van de rechteroever, de tegenwoordige straten Somera, Artekale en Tendería, die later samen met vier andere straatjes de middeleeuwse kern van Casco Viejo vormden, de Siete Calles.

19e eeuw

In de 19e eeuw kende Bilbao een ongekende voorspoed. De mijnbouw, de ijzer- en staalindustrie en de scheepswerven floreerden. De stad ontpopte zich ook tot een financieel bolwerk: de effectenbeurs, de Banco de Bilbao en de Banco de Vizkaya (nu samen de BBVA) werden opgericht. De daarmee gepaard gaande bevolkingstoename maakte een uitbreiding naar de linkeroever noodzakelijk. Nadat het uitbreidingsplan van Alzola, Achúcarro en Hoffmeyer was goedgekeurd, werd het landelijke Abando geannexeerd om plaats te maken voor de Ensanche (wat letterlijk 'uitbreiding' betekent): een ruim opgezette wijk met centraal de Gran Vía López de Haro.

Tot in die 19e eeuw werden de in Gernika genomen besluiten min of meer gerespecteerd door het Castiliaanse hof. Maar nu kwamen ze onder vuur te liggen. Na de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog tegen Napoleon was er in 1812 namelijk een moderne, liberale grondwet opgesteld die eigenlijk geen ruimte liet voor de als conservatief beschouwde fueros. Drie burgeroorlogen later – de Carlistenoorlogen speelden zich af tussen 1833 en 1876 en hadden verschillende malen Bilbao als heftig strijdtoneel – waren de fueros van de baan.

Nationalisme

Dat de Basken vanaf 1876 braaf belasting moesten betalen aan Madrid, wekte veel weerstand op. De regio bloeide immers als nooit tevoren en nu moest een deel van de rijkdom centraal ingeleverd worden. Dat bleek een goede voedingsbodem voor het Baskische nationalisme. De belichaming daarvan was Sabino Arana (1865-1903) die onder andere het volkslied schreef, een vlag bedacht en de PNV (Partido Nacionalista Vasco) oprichtte. Pas tijdens de Tweede Republiek (1931-1936) was er kortstondig succes: PNV-lid José Aguirre, aanvankelijk burgemeester van Getxo, werd de eerste lehendakari (president) van een autonoom Baskenland. Een inval van de nationalisten in 1937, tijdens de Spaanse Burgeroorlog, maakte daar alweer een einde aan. In Baskenland is Aguirre vaak vereeuwigd. In Bilbao staat zijn standbeeld op Plaza Moyúa; dat van Arana in de Jardines Albia.

Franco en de ETA

Alle streven naar onafhankelijkheid werd de kop ingedrukt met het aantreden van Franco. Hij verbood alle uitingsvormen van de Baskische identiteit. Die onderdrukking leidde tot verzet, uitmondend in de oprichting van de ETA, die verschillende aanslagen pleegde. Na de dood van de caudillo gaf een nieuwe grondwet in 1978 de regio meer autonomie, maar niet genoeg in de ogen van de ETA, die doorging met terroristische acties. Gelukkig heeft de ETA de wapens in 2011 definitief neergelegd.

Ommekeer

In de jaren zeventig brak een zware tijd aan voor Bilbao. Industrieën sloten, scheepswerven verdwenen, wijken verpauperden, met als definitieve mokerslag de crisis van de jaren tachtig. In 1995 kwam de gemeente met een revolutionair plan om de bakens te verzetten. En daarin is ze glansrijk geslaagd. De compleet nieuwe wijk Abandoibarra is er het meest aansprekende bewijs van. Natuurlijk met het Guggenheim Museum als vlaggenschip, maar ook met het imponerende Palacio Euskalduna. In 2012 ontving de stad de tweejaarlijks uit te reiken Lee Kuan Yew World City Prize, een prestigieuze onderscheiding op het gebied van stadsplanning.

Don Diego López de Haro op Plaza Circular, op de achtergrond de BBVA

Zorrotzaure