Keulen

Uitgeverij ANWB

Inhoud

Het belangrijkste eerst

Dit is Keulen

Keulen in cijfers

Wat is waar?

Kodakmoment

Het magische avondlicht

Waken over het Keulse peil

Gekken en geesten genoeg

Het kompas van Keulen

15 manieren om je onder te dompelen in de stad

Symbool van de metropool – de dom

Van Dionysos tot popart – het Historische Mitte

Keuls verleden – in het Martinsviertel

Voor trouwe innemers – een tocht langs de Brauhäuser

De burgers roeren zich – rond het Rathaus

Van Rijn tot Stille Zuidzee – het Kulturquartier

Een donker Keuls hoofdstuk – bezoek aan het EL-DE-Haus

Beminde beschermers – St. Gereon en St. Ursula

Flaneren aan het water – aan de Rheinauhafen

Kosmopolitisch Keulen – de Südstadt

De creatieve wijk van Keulen – het Belgische Viertel

Rondom de Piazza – het MediaPark

Groene weelde – het noorden

De Schäl Sick ist chic – de rechteroever van de Rijn in Deutz

Heen en weer! – fietsen langs de Rijn

Museumlandschap van Keulen

Omgord – stadsversterkingen

Sancta Colonia – romaanse kerken

Pauze, even rebooten

Overnachten

Eten en drinken

Winkelen

Uitgaan

Reisinformatie

Hoe zegt u?

Register

Fotoverantwoording

Colofon

Herinner je je deze nog?

Het belangrijkste eerst

Kölsch-cultuur

Een bezoek aan de (Keulse) domstad is niet compleet als je geen ‘Brauhaus’ van binnen hebt gezien. De meeste toeristen gaan ervoor naar brouwcafé Früh am Dom, en ook Keulenaren bezoeken deze traditionele gelegenheid. Mijn lievelings-Brauhaus is Päffgen (zie ook) in de Friesenstraße. Als je niet van Kölsch houdt, zul je deze voorkeur nauwelijks begrijpen.

Keulen in vogelvlucht

Het beste zicht op de stad heb je natuurlijk vanaf de zuidtoren van de dom (zie ook) of vanaf de LVR-Turm (zie ook). Je kunt ook naar de bovenste etage van de Kaufhof- of Karstadtparkeergarage klimmen en een heel andere aanblik krijgen.

Van oever tot oever

Keulen biedt diverse mogelijkheden om de Rijn over te steken. In het stadsgebied liggen zeven bruggen over de rivier. In ieder geval als er beurzen zijn, vaart er een veerpont op en neer tussen de Altstadt en Deutz. De mooiste oversteek over de Rijn heb je met de kabelbaan (zie ook) van de dierentuin naar de Rheingarten of vice versa – inclusief uitzicht.

Op de pedalen

De meeste Keulse attracties liggen op loopafstand van het Hauptbahnhof en de dom. Wil je van de gebaande toeristenpaden afwijken en de Rijnoever en de groene gordel verkennen, dan zul je de fiets moeten nemen. Eentje huren (zie ook) is heel makkelijk.

Meet & Eat

Elke donderdag is er vanaf 16 uur een culinaire markt op de Rudolfplatz (www.meet-and-eat.koeln) die meer biedt dan Reibekuchen (aardappelpannenkoek), braadworst en friet. Ook die zijn hier echter van topkwaliteit. En dat alles in een feestelijk-ontpannen sfeer.

Keulen vanaf het water

Het klinkt misschien wat suf, maar een boottochtje op de Rijn is echt leuk. In het seizoen vertrekken meerdere keren per dag boten vanaf de Altstadt voor tochten van ongeveer een uur (zie ook). Je hebt de keus tussen stroomop- of stroomafwaarts varen. Zelf ga ik liever stroomopwaarts.

Sightseeing op maandag

Het is maandag en bovendien regent het – goed museumweer. Jammer maar helaas: de officiële musea zijn op maandag dicht. Maar het Kolumba is gelukkig open en de dom en de kerken natuurlijk ook. Of ga relaxen in de Claudius Therme (zie ook) met uitzicht op de kathedraal. Daarvoor hoeft niet eens de zon te schijnen.

Lekker luisteren ...

Tijdens het seizoen biedt de Philharmonie Lunch (www.koelner-philharmonie.de) elke donderdag om 12.30 uur een half uur gratis muziekgenot. Een prachtige kans om de betovering van het Konzerthaus te ervaren.

... en lezen

Sinds 2000 heeft Keulen een eigen literatuurfestival: het lit.COLOGNE. Daarnaast zijn er allerlei andere literaire evenementen, variërend van (voor)lezingen tot Poetry Slam. Hierin speelt het Literaturhaus (www.literaturkalender-koeln.de, www.literaturhaus-koeln.de) een belangrijke rol.

Ik ben weliswaar geen rasechte Keulse, maar kom wel uit het Rijnland en woon al sinds mijn studietijd in de domstad. Ook al gaat het Keulse chauvinisme me vaak te ver en is Keulen zeker geen schoonheid, het is voor mij toch een van de dierbaarste plekjes ter wereld. Dat komt mede door de relaxte leefstijl van de Keulenaren.

Vragen? Ideeën?

Laat het me weten! Mijn adres bij de ANWB:

@ anwbmedia@anwb.nl

Dit is Keulen

Bezoekers kunnen het beste met de trein komen, en niet alleen voor het milieu en vanwege de vaak chaotische verkeerssituatie. De trein rolt namelijk echt het hart van de stad binnen en zet de reizigers af pal naast de majestueuze dom. Als je via de Hohenzollernbrücke naar het Hauptbahnhof rijdt, heb je vanuit de trein al een blik op de Rijn en op het beroemde silhouet van Keulen met de tweelingtorens van de dom, museum Ludwig, de Ratsturm en de Groß St. Martin, en in het zuiden de nieuwe Kranhäuser aan de Rheinauhafen. Al deze bezienswaardigheden kun je gemakkelijk te voet bereiken vanaf het station. Wie niet te veel haast heeft, kan bijna niet anders dan met de toegankelijke inwoners in contact komen – probeer dat ook te doen, want Keulen moet je ervaren.

Multiculti, of: ‘Jeder Jeck ist anders’

Al in de begintijd als Romeinse garnizoensstad streken in Keulen mensen neer van verschillende herkomst: ambtenaren uit Rome, veteranen uit Noord-Afrika en van het Iberisch schiereiland, kooplieden uit de Levant. Ze mengden zich met Germanen en Kelten tot de homo coloniensis. De middeleeuwen lokte handelaren en pelgrims uit heel christelijk West-Europa naar de Rijn. Vanaf de renaissance liet Frankrijk sporen na. In 1960 kwamen de eerste Italianen als gastarbeider naar Keulen. Tegenwoordig heeft ongeveer een vijfde van de Keulenaren geen Duits paspoort; er wonen 300.000 migranten in de stad. Keulen pronkt graag met zijn multiculturele flair en kosmopolitische blik. Kwade tongen beweren echter dat de spreekwoordelijke tolerantie van de Keulenaren vooral voortkomt uit een gebrek aan werkelijke interesse voor de medeburger.

De grondwet van het Rijnland

Een basiskenmerk van de Keulse mentaliteit is een soort fatalisme, dat zich uit in het alledaagse ‘Et es, wie et es’ (Het is zoals het is). Bovendien weet de Keulenaar zich in elke levenssituatie – hetzij de Franse bezetting van de stad in de napoleontische tijd of de nederlagen van de 1. FC Köln – met een ‘Et kütt, wie et kütt’ (Het gaat zoals het gaat) te troosten, zo laat de veelbewogen geschiedenis van zijn thuisstad zien: ‘Et es noch immer jot jejange’ (Het is nog altijd goed gegaan). Daarmee hebben we al de eerste drie artikelen van de Rijnlandse grondwet genoemd, die zelfs bij een catastrofe, zoals het instorten van het stadsarchief, een kernachtig ‘Wat fott es, es fott’ (Wat weg is, is weg) weet te formuleren.

De Keulenaar en zijn Veedel

De Veedel (wijk) geeft de Keulenaar een thuisgevoel – hier kan hij in de grote stad leven in een dorpse geborgenheid. Hij kent zijn buren, maakt een praatje bij de Büdchen (kiosk), haalt op de weekmarkt verse groenten en bezoekt ‘s avonds zijn stamkroeg op de hoek. Zowel geboren Keulenaren als de Imis – van ‘imitatie-Keulenaren’, mensen die er later zijn komen wonen – verlaten alleen met een bezwaard hart hun eigen wijk.

Op de Aachener Straße vinden hip, hipper en hipster elkaar.

Feeststad aan de Rijn

Aanstekelijk is de levenskunst van de Keulenaren, met het carnaval als jaarlijks hoogtepunt. Maar de Rijnlandse vrolijkheid bloeit ook daarbuiten op. Christopher Street Day, de Mülheimer Gottestracht, de Kölner Lichter of het Veedelsfest – in Keulen laten ze geen gelegenheid voorbijgaan om te kunnen feesten. Keulse feestgangers besteden veel aandacht aan hun kleurrijke uitdossingen, bij uitstek op Rosenmontag, de maandag vóór carnaval die in Keulen bijzonder uitbundig gevierd wordt. ‘s Zomers volgen de festiviteiten elkaar in hoog tempo op en stuk voor stuk trekken ze veel bezoekers. Ook de organisatoren van evenementen zoeken graag Keulen op. Niet voor niets kreeg Keulen met zijn ontspannen manier van leven en de uitbundige feesten de bijnaam ‘de noordelijkste stad van Italië’. Bovendien vormen ze een goede voedingsbodem voor cabaretiers en komieken.

De stad als bouwput

In Keulen wordt altijd gebouwd. Deels is dat te wijten aan het feit dat de stad tijdens de Tweede Wereldoorlog voor 70% verwoest werd. Vervolgens werd de stad geplaagd door chaos, improvisatie en nepotisme, waardoor een totaalconcept voor de stadsvernieuwing ontbrak. Niet in de laatste plaats bemoeilijken archeologische vondsten uit de rijke Keulse geschiedenis een consequente stedenbouwkundige planning. Archeologische verrassingen maken elk bouwplan tot een kansspel. Zo werden de bouwactiviteiten keer op keer vertraagd, zoals die voor de renovatie van de Neumarkt tot mooi stadsplein, hoewel de uiterste datum voor de oplevering al ruimschoots overschreden was. Ook de immer lege stadskas draagt niet bij aan snel handelen. Ondanks de grootte van de stad waait er dus een provinciaalse wind door de straten van de metropool.

Wat is waar?

Het Keulse stadsgebied strekt zich aan weerskanten van de Rijn uit, waarbij de historische stadskern en de eind-19de-eeuwse Neustadt de linkeroever in een halve cirkel omsluiten. Hier liggen de topattracties en de zaken- en uitgaanswijk. Laat Deutz echter niet rechts liggen! Het heeft meer te bieden dan een rivierpanorama met de belangrijkste stadshelft.

Altstadt

De zogeheten Altstadt tussen Rheingarten, dom en Rathaus is met haar traditionele brouwerijcafés (Brauhäuser), kroegen en restaurants de Keulse wijk waar de meeste toeristen komen. Haar kern vormen de romaanse kerk Groß St. Martin en de Alter Markt ( E 5). Hier hebben maar weinig historische gebouwen de bombardementen van de Tweede Wereldoorlog overleefd. Bij de wederopbouw werd het middeleeuwse karakter van de wijk met krappe keiensteegjes en smalle huisgevels gereconstrueerd.

Binnenstad

Het gebied tussen Hohe Straße en Rudolfplatz alsmede tussen Zeughaus en Cäcilienstraße is de Keulse binnenstad of ‘City’. Hun middelpunt is de Neumarkt ( D 6). Hohe Straße, Schildergasse en Breite Straße vormen het centrale voetgangersgebied met de grote warenhuizen en veel boetieks.

Overdag verdringen zich hier koopjesjagers, straathandelaren en -artiesten. ’s Avonds keert de rust terug, want veel cafés en restaurants sluiten tegelijk met de winkels. Het culturele contrapunt voor het shoppen zijn enkele musea.

Eigelsteinviertel

Het Eigelstein, waaraan de buurt rondom de Eigelsteintorburg ( E 3) zijn naam dankt, was altijd al een van de levendigste straten van Keulen. In de oudheid was dit de verlenging van de cardo maximus (nu de Hohe Straße) en een deel van de belangrijkste noord-zuidverbinding door het Romeinse legerkamp. Nu mengen zich hier de oude Keulse gewoonten met mediterrane en oriëntaalse flair.

Friesenviertel

De vroegere rosse buurt in het westen van de binnenstad is door de nieuwe culinaire hotspots rond de Friesenstraße ( C 5) een van de hoogst aangeschreven wijken. Na 1950 werd de wijk gesaneerd, op initiatief van de verzekeringsmaatschappij Gerling. De firma verliet het monumentale hoofdkantoor aan de Klapperhof in 2007. De onder monumentenzorg vallende gebouwen worden verbouwd voor het exclusieve, grootsteedse leven.

Severinsviertel

Severin, in het Kölsch Vrings, de derde bisschop van de stad, gaf zijn naam aan meer dan deze wijk. De romaanse Severinskirche ( E 8) is aan hem gewijd, en de wat al sinds de Romeinen de centrale as is, heet Severinstraße. De wijk heeft nogal geleden onder de aanleg van de noord-zuidtram, maar wordt geleidelijk weer aantrekkelijker.

Neustadt

Na de sloop van de middeleeuwse stadsmuur groeide vanaf 1881 op het terrein voor de vestingwerken de Neustadt. Het Agnesviertel ( E 2/3) in het noorden, en bijna gave Gründerzeitwijk (eind 19de eeuw), dankt zijn karakter aan de rechtbank op de Reichensperger Platz. Naar het zuiden ontstond op een voormalig rangeerterrein het MediaPark ( C 3/4) als een innovatief stadsdeel. Het Belgische Viertel ( B 5/6) tussen de Aachener en Venloer Straße is met zijn kroegen en restaurants, designwinkels en modezaken hét trefpunt voor alle creatieven. Het Univiertel ( A/B 7/8), naar het grote Parijse voorbeeld Kwartier Latäng genoemd, wordt vooral door jonge nachtbrakers bezocht. Door de Südstadt ( C-F 9/10) met haar legendarische kroegengebied waait een frisse wind sinds de Rheinauhafen ( F 6-9) is ontwikkeld tot het nieuwe gezicht van Keulen aan de rivier.

Deutz

Pas in 1888 lukte het om Deutz, op de rechteroever van de Rijn, binnen de Keulse gemeentegrenzen te krijgen. De schäl Sick (‘scheele Seite’, want scheel van jaloezie) is bekend als het domein van de Koelnmesse ( G/H 3/4). Nu tracht het zich met de Lanxess Arena ( H 5), LVR-Turm ( F/G 5) en Rheinboulevard ( F 5) tot de nieuwe modelwijk op de rechteroever op te werpen.

Keulse randgebieden

Eind 19de eeuw kwamen ook de wijken buiten de Innere Kanalstraße bij het stadsgebied. Riehl in het noorden lokt met het groen van zijn botanische tuin en de Zoo. De vroegere arbeiderswijken Nippes en Ehrenfeld veranderden in trendy wijken met multiculti-flair en alternatieve gastronomie. Lindenthal is met de universiteit en uitgestrekte parken het stadsdeel van de academici en de bemiddelde bevolkingsgroepen.

Sülz en Klettenberg ontwikkelden zich vanaf het begin van de 20ste eeuw tot woon- en handwerkerswijken, waarin het goed leven is. In contrast daarmee staan Marienburg en Hahnwald, de Zuid-Keulse villawijken aan de Rijn. De industriegebieden op de rechteroever van de Rijn, Kalk en vooral Mülheim, dat bekend is als interim-standplaats van het Keulse theater, maken op het moment een groot veranderingsproces door.

Symbool van de metropool – de dom

Is de Keulse dom een meesterwerk van de gotiek? Klopt – en toch is het een beetje bedrog. De wereldberoemde twee spitsen steken pas sinds 1880 de Keulse hemel in. Dat de dom pas 632 na de legging van de eerste steen toch nog voltooid werd, danken we ook aan de omvermoeibare Sulpiz Boisserée en wat toeval.

In 1164 roofde aartsbisschop Reinhold von Dassel in Milaan de stoffelijke resten van de heilige Drie Koningen en nam die mee naar Keulen. Voor de grote, groeiende groep pelgrims die erop afkwam, was de oude dom spoedig te klein. Daarop besloot het domkapittel voor de relieken een fraaie nieuwe grafkerk neer te zetten. Op 15 augustus 1248 legde aartsbisschop Konrad von Hochstaden de eerste steen voor de gotische kathedraal.

Op het plateau voor het hoofdportaal van de kathedraal beweegt zich een niet-aflatende stroom passanten en kijklustigen.

Duivelswerk

Als bouwmeester werd een zekere Gerhard aangesteld, die ervaring had opgedaan bij de bouw van de grote kathedralen in Frankrijk. Hij ontwierp een ambitieus gebouw dat met zijn enorme afmetingen de Franse voorbeelden in de schaduw zou stellen. De totale lengte bedroeg 144,58 m, de breedte van het dwarsschip 86,25 m en de nokhoogte 61,10 m. Het verhaal gaat dat het eerzuchtige project de afgunst van de duivel wekte. Deze wedde om Gerhards ziel dat hij een waterleiding zou bouwen vanuit de verre Eifelheuvels naar Keulen voordat de bouwmeester zijn project voltooide. Toen Gerhard op een avond boven op de steigers van de dom stond, hoorde hij onder zich eenden snateren in een beek. Hij had verloren! Vertwijfeld stortte hij zich in de diepte, met de duivel in de gedaante van een hellehond op zijn hielen.

Op een haar na was de Keulse dom een echte Pruis geworden. Omdat de middeleeuwse bouwplannen zoek waren, stond het architect Karl Friedrich Schinkel voor ogen om de kathedraal te voltooien in de stijl van de nieuwe tijd. Maar, zoals ze in Keulen zeggen: ‘Et es noch immer jot jejange’, het is nog altijd goed gegaan. Zo wordt in 1814 in de voorraadkamer van een herberg in Darmstadt de middeleeuwse tekening van de noordtoren gevonden. Twee jaar later duikt Boisserée in Parijs toevallig de schetsen van de zuidtoren op.

De beide perkamenttekeningen van omstreeks 1300 hangen in de Johanneskapel van de kooromloop – meestal verborgen achter een groen gordijn.

Een stenen woud

Niet alleen door de afmetingen is de dom van Keulen een hoogtepunt van de gotische kathedralenbouw. De dikke muren lijken met het totale vensteroppervlak van circa 10.000 m² weg te vallen. Stabiliteit krijgt het complex door een ingewikkeld schoor- en stutwerk. Het veelvormige filigraan maakt dat steunberen nauwelijks van vrijstaande, decoratieve zuilen te onderscheiden zijn. Ongeveer negenduizend slanke, spitse pinakels en torentjes vormen aan de zijkanten en vooral rond het koor een licht woud van stenen en geven het imposante zwarte bouwskelet een zekere luchtigheid en een speels karakter.

De westgevel daarentegen laat een rechtlijnig, strak ontwerp zien, hoewel de bekroning van de 157,38 en 157,31 m oprijzende torens geheel met maaswerk zijn versierd. Met een oppervlakte van 7000 m² is het de grootste kerkgevel die ooit gebouwd werd. Manshoge stenen beelden flankeren de portalen; de gevels zijn uiterst fijn gebeeldhouwd en bekroond met timpanen. Hier betreed je de Hohe Domkirche St. Peter und Maria, zoals de officiële naam van de kathedraal luidt. Aan de rechterzijde toont het Petersportal (ca. 1370-80) de geschiedenis van de patroonheilige, het Dreikönigenportal (19de eeuw) links is gewijd aan de drie wijzen uit het oosten.

Bouwen met licht

Binnen in de kathedraal trekt het slechts 12,5 m brede, doch 120 m lange en 43 m hoog oprijzende middenschip de blik onwillekeurig naar de door kleurrijk licht beschenen hoogte. Het hele bouwwerk lijkt wel uit louter vensters en pijlerbundels te bestaan. Het Westfenster van de torenfaçade laat het Laatste Oordeel zien; vooral de grootte maakt indruk. Het glas in lood in de zijschepen – rechts het Bayernfenster (19de eeuw), links onder andere het Geburt-Christi-Fenster en Anbetungsfenster (1507-1509) – imponeren door helderheid en grote ambachtelijke kunst. Het Königsfenster (rond 1311) in het koor heeft een oppervlak van 850 m² en wordt als grootste glaskunstschildering van de 14de eeuw beschouwd; meer dan 95% is nog origineel. Als romaans beïnvloed geldt ook het Ältere Bibelfenster (rond 1260). Dit oudste domvenster zit in de Dreikönigenkapelle in de kooromgang. Het jongste venster schiep Gerhard Richter in 2007 voor het zuidtransept, uit 11 263 antieke glasvierkantjes in 72 verschillende kleurtonen.

Met een oppervlakte van 7000 m² breekt de westgevel van de dom alle records in kerk-architectuur.

INFO EN OPENINGSTIJDEN

Kölner Dom: Domkloster 4, www.koelner-dom.de, dag. nov.-apr. 6-19.30, mei-okt. 6-21 uur, zo., feestdagen bezichtiging alleen 13-16.30 uur, kooromgang ma.-vr. 10-11.30, 12.30-17, za. 10-11.30, 13-16, zo. 13-16 uur.

ETEN EN DRINKEN

Op het terras van Café Reichard (Unter Fettenhennen 11, dag. 8.30-20 uur) kun je achter een grote berg room genieten van het uitzicht op de dom.

Ga als alleen een goede kop koffie genoeg is naar Galestro op het plein voor het station (ma.-za. 7.30-21, zo. 10-20 uur).

DOM VOOR THUIS

Wie een souvenir koopt in Domkloster4 (Roncalliplatz, www.domkloster4.de, ma.-za. 10-19, zo. 11-19 uur), steunt daarmee de continu nodige restauratie van de kathedraal. De dom vind je hier in tig verschillende versies.

Uitneembare kaart: 2, E 5 | U-/S-Bahn: Dom/Hbf

Kunst- en bedehuis

Elk jaar bezoeken zo’n 6,5 miljoen mensen de kathedraal, die in 1996 op de UNESCO-werelderfgoedlijst kwam. In de vroege ochtend kun je echter de unieke sfeer van dit godshuis ervaren, wanneer er slechts een paar gelovigen komen voor een kort gebed. De kooromgang is dan echter alleen geopend voor bezoekers van de vroegmis in de Mariakapel.

Gelovig of niet, in de dom steken veel mensen een kaarsje op en gaan het gesprek aan met God of het lot.

Hoofdattractie van de dom is natuurlijk de Dreikönigenschrein, waarvan het fijnbewerkte en met edelstenen versierde gouden omhulsel glinstert in het duister van het hoogkoor. Deze grootste relieksarcofaag van Europa is een schitterend erfgoed van de goudsmeedkunst in het Rijn-Maasgebied. Het is een ontwerp van Nicholas van Verdun uit 1181 en in 1225 voltooid. Alleen tijdens bijzondere rondleidingen kunnen bezoekers dicht bij de reliekschrijn komen. Daarbij ontdek je ook het rijke houtsnijwerk van het koorgestoelte (1308-1311), met 104 plaatsen het grootste van Duitsland, evenals het koorhek met een originele schilderingencyclus (rond 1322-1340) van de Keulse schilderschool.

Van de vele kunstwerken in de dom verdienen enkele bijzondere aandacht, zoals het Clarenaltar (1360) in de noorderzijbeuk, de met sieraden behangen Genademadonna in het transept of het Gerokruis (ca. 976) in de Kruiskapel van de kooromgang – het oudste grote beeldhouwwerk uit het Avondland. Een meesterwerk van middeleeuwse Keulse paneelschilderkunst is het Altar der Stadtpatrone (ca. 1445) in de Mariakapel, evenals de fijn gesneden, hooggotische Milanese madonna.

INFO

Het Domforum (Domkloster 3, tel. 0221 92 58 47 30, www.domforum.de, ma.-vr. 9.30-18, za. 9.30-17, zo. 13-17 uur) voor de dom dient als infobalie van de kerk en organiseert de openbare rondleidingen door de kathedraal (ma.-za. 11, 12.30, 14, 15.30, zo. 14, 15.30 uur, 45 min., € 7, met korting € 5) of de opgravingen (di., do. 16.15, za. 11 uur, reserveren noodzakelijk, 1,5 tot 2 uur, € 12). Wend je voor speciale rondleidingen, bijvoorbeeld naar het dak van de kathedraal of de klokken, tot de Dombauverwaltung (www.dombau-koeln.de).

Het begin van het einde

De kooromgang met de zeven koorkapellen is het oudste gedeelte van de dom en is sinds de eerstesteenlegging in 1248 onveranderd bewaard gebleven. Rond 1300 – dombouwmeester Gerhard was intussen door Arnold en diens zoon Johannes opgevolgd – werd het koor voltooid en een muur scheidde het af van de bouwplaats in het westen. Op 27 september 1322 volgde de inwijding van het koor. De fundering voor de westfaçade kwam er rond 1350. Nadien werden de bouwactiviteiten steeds weer uitgesteld. De Südturm kwam tot aan de derde verdieping, de Nordturm kwam niet eens boven de sokkel uit. Rond 1560 legde men de bouw compleet stil. Eeuwenlang was de bouwkraan op de onvoltooide zuidtoren het symbool van de stad. Het Franse revolutionaire leger ontwijdde in 1794 de kathedraal en gebruikte haar onder meer als magazijn.