Umbrië

Uitgeverij ANWB

Inhoud

Het belangrijkste eerst

Dit is Umbrië

Umbrië in cijfers

Eten en drinken

Het kompas van Umbrië
15 manieren om je onder te dompelen in de streek

Het noorden van Umbrië

Gubbio

In looppas de berg op – de Corsa dei Ceri

Città di Castello

Teer, lompen en plastic – de Collezione Alberto Burri

Gualdo Tadino

Perugia en het westen van Umbrië

Perugia

Umbriës Uffizi – de Galleria Nazionale dell’Umbria

Lago Trasimeno

Schilderkunst, uitzichten en eilandjes – rond het Lago Trasimeno

Torgiano

Bettona

Deruta

Todi

Typisch Umbrisch heuvelstadje – Todi

Druiven- en gerstenat – wijnhuizen en micro-brouwerijen

Assisi en het Valle Umbra

Assisi

Monument voor ‘il poverello’ – de Basilica di San Francesco

Spello

Middeleeuws met een Romeins tintje – een wandeling door Spello

Foligno

Bevagna

Oud stadje tussen vruchtbare akkers – Bevagna

Trevi

Montefalco

Fresco’s en wijn – de Umbrische renaissance in Montefalco

Spoleto

Prachtige dom en spectaculaire brug – Spoleto’s bovenstad

Het zuiden van Umbrië

Orvieto

Blingbling op z’n Italiaans – de Duomo van Orvieto

Amelia

San Gemini

Romeins stadje aan de Via Flaminia – Carsulae

Terni

Waterval met aan-en-uitknop – Cascata delle Marmore

Norcia

De bergen in – door het Valnerina naar Castelluccio

Reisinformatie

Hoe zegt u?

Register

Fotoverantwoording

Colofon

Herinner je je deze nog?

Het belangrijkste eerst

Welkom in het groene hart

Heuvels met olijf- en wijngaarden en oude ommuurde stadjes met steile straatjes, dat zijn de eerste dingen waar veel mensen aan moeten denken bij het horen van de naam Umbrië. Het golvende landschap van dit groene hart van Italië oogt als een lappendeken met ontelbare tinten groen.

Wielergek

Ook de Umbriërs zijn wielergek en in alle staten als de Giro d’Italia hun regio aandoet. Zoals in 2017. Op 16 mei pakte onze Tom Dumoulin in de tijdrit van Foligno naar het wijnstadje Montefalco de roze leiderstrui. Hij zou uiteindelijk, na een spannend vervolg, de ronde winnen.

Grootste kerstboom ter wereld

De Cascata delle Marmore bij Terni, in het zuiden van Umbrië, is de grootste waterval van Italië. Maar ook Gubbio, in het noorden van Umbrië, kan zich beroemen op een record. Het bezit namelijk in de kersttijd de grootste kerstboom ter wereld, een uit honderden gekleurde lichtjes bestaande boom die zich over een lengte van 650 m uitstrekt tegen de boven de plaats uitstekende Monte Ingino.

Bevagna swingt op Armin

Een leuke eerste kennismaking met Umbrië? Kijk op Youtube eens naar de in 2017 in Bevagna opgenomen clip van het nummer Sunny Days van onze Armin van Buuren. Ook in 2018 fungeerde het middeleeuws ogende stadje als filmlocatie, toen een andere Nederlander, Paul Verhoeven, er scènes draaide voor zijn film Benedetta.

Cultuur

Cultuur wordt in Umbrië, net als overal in Italië, geschreven met een hoofdletter C. In iedere stad of dorp steekt men zich wel een keer per jaar in middeleeuwse kostuums voor een optocht of een toernooi. En dan hebben we het nog niet over de echt grote culturele festivals, zoals Umbria Jazz in Perugia en het Festval dei Due Mondi in Spoleto.

Gevoel voor pr

Gevoel voor pr, dat kun je Michele Toniaccini, de jonge burgemeester van het keramiekstadje Deruta, niet ontzeggen. Als we langs het stadhuis lopen, troont hij ons mee naar binnen om ons vol trots de raadzaal en de schilderijencollectie te laten zien. En als uitsmijter gaat hij ook nog, met inmiddels zijn sjerp om, met ons op de foto.

Andiamo in piscina

Een ding heeft Umbrië dus niet: zee. En het water van het Lago Trasimeno ziet er, hoewel schoon, niet erg aanlokkelijk uit om in te zwemmen. Dus ... zorg dat je een piscina in de buurt hebt. Bij voorkeur bij je accommodatie. Heb je dat niet, dan zijn er trouwens in de wat grotere plaatsen vaak wel prima openbare zwembaden te vinden.

Nooit op zondag

Franciscus van Assisi is de patroonheilige van Italië en Assisi is dan ook pelgrimsoord nummer een. Ga er als het kan niet op zondag naartoe, want dan is het druk. Maar ga wel, want ook als het religieuze je niet zo aanspreekt is Assisi de moeite waard.

De smaak van Umbrië

Hier vinden ze hun olijfolie de beste ter wereld. En ver zitten ze er niet naast. Proef hem eens op een brus- chetta, met wat knoflook en een snufje zout. Absoluut hemels met een glas Rosso di Montefalco erbij. Want ook de Umbrische wijnen zijn top.

In 2013 verhuisde ik van Nederland naar het Umbrische platteland. Umbrië kende ik toen al 25 jaar, maar er wonen bracht toch een kleine cultuurshock teweeg. Pazienza (geduld) is hier het toverwoord en domani betekent ‘ergens in de toekomst’. Toch overheersen de leuke kanten: de rust, de natuur, het buitenleven en het lekkere eten.

Vragen? Ideeën?

Laat het me weten! Mijn adres bij de ANWB:

@ anwbmedia@anwb.nl

Dit is Umbrië

Umbrië is een van de 21 regio’s (regioni) waarin Italië bestuurlijk is ingedeeld. Het ligt in Midden-Italië, globaal tussen de regio’s Toscane (aan de Tyrrheense Zee) en Marche (aan de Adriatische Zee) in. Het Umbrische landschap wordt in sterke mate bepaald door de Apennijnen en de uitlopers ervan en door de Tiber, Italiës op twee na langste rivier die voor het grootste deel over Umbrisch grondgebied stroomt. Umbriës glooiende, groene heuvels zijn bespikkeld met het grijsbruin van stadjes en dorpen die veel van hun middeleeuwse karakter hebben bewaard. Maar Umbrië heeft ook meren, rivieren, bergen en de grootste waterval van Italië. Antieke monumenten, kerken, kloosters en burchten, maar ook authentieke trattoria’s en een scala aan overnachtingsplekken. Traditionele feesten kent zowat elke plaats. En ook sportievelingen hoeven zich er niet te vervelen ...

Land van Umbriërs, Etrusken en Romeinen

Umbrië heeft een lange geschiedenis. Het was ooit het woongebied van de Umbriërs (Umbri), een van de Italische volken die het huidige Italië eeuwen voor onze jaartelling (zo vanaf 1000 v.Chr.) bewoonden. Vanaf de 6e eeuw v.Chr. werden de Umbriërs teruggedrongen door de Etrusken, die het gebied ten westen van de Tiber bij hun grondgebied voegden. Diverse Umbrische steden, zoals Perugia en Todi, zijn gesticht door de Etrusken. Na hen kwamen de Romeinen. Umbrië werd doorsneden door de Via Flaminia, een van de belangrijke verkeersaders in het Romeinse Rijk, waaraan steden lagen als Carsulae, Bevagna en Foligno.

Land van heiligen

De middeleeuwen waren een ongekende bloeitijd voor de Umbrische steden die elkaar – in naam van paus of keizer – fel bestreden en niet zelden uitgroeiden tot ware vorstendommen die heel het omliggende gebied regeerden. Ook het kloosterleven bloeide. Al eerder, in de 6e eeuw, had de uit Norcia afkomstige Benedictus de benedictijnenorde gesticht, zoals in de 13e eeuw Franciscus van Assisi de grondlegger werd (als reactie op de overdreven rijkdom van de adel) van de orde der franciscanen of minderbroeders. In de 16e eeuw was het Vaticaan de oorlogen tussen de rivaliserende steden beu en greep in. Tot de Italiaanse eenwording in 1860 zou Umbrië deel uitmaken van de Kerkelijke Staat. Het bleef al die tijd een verstilde, in zichzelf gekeerde streek, die pas aan het einde van de 19e eeuw ontwaakte toen de industrialisatie haar intrede deed en de steden begonnen te groeien.

Land van aardbevingen

In augustus en oktober 2016 werd Midden-Italië opgeschrikt door aardbevingen die veel slachtoffers eisten en enorme schade aanrichtten. In de berichtgeving in Nederland dook veelvuldig de provincie Perugia op, maar het in Umbrië getroffen gebied was gelukkig maar klein. Dit in tegenstelling tot de aangrenzende regio’s Marche en Lazio (driehonderd doden in Amatrice en omgeving). De aardbevingsgevoelige gevarenzone omvat het gedeelte van de Apennijnen rond het punt waar deze drie regio’s samenkomen, dus in het geval van Umbrië het uiterste zuidoosten. Daar werd in oktober 2016 Norcia zwaar getroffen. Wonder boven wonder vielen er geen slachtoffers, maar de beroemde basiliek van de heilige Benedictus stortte in. Velen moesten terugdenken aan de aardbeving van 1997, waarbij in Umbrië elf doden vielen en met name de Franciscusbasiliek in Assisi zware schade opliep.

Umbrië: wijngaarden en cipressen zo ver het oog reikt.

Land van boeren

Umbrië is vandaag de dag nog steeds een erg agrarisch ogende regio, hoewel nog maar een klein deel van de beroepsbevolking werkzaam is in de agrarische sector. In de zomer kleuren graan en zonnebloemen de akkers goudgeel, en het zijn natuurlijk bovenal de wijn- en olijfgaarden die de schoonheid van het Umbrische landschap bepalen. De Umbrische olijfolie wordt geroemd en vooral rond Montefalco worden fantastische wijnen geproduceerd, in toenemende mate ook biologische. Veel wijnproducenten verwelkomen bezoekers in hun cantina, waar je kunt proeven (eventueel met een hapje en een rondleiding erbij) en natuurlijk het liefst ook kopen.

Land zonder zee

Er is één echt Italiaans ding dat Umbrië mist: il mare, de zee. Het is de enige regio op het Apennijns Schiereiland die nergens aan zee grenst. Maar zoals je inmiddels al wel hebt begrepen heeft het verder alles: mooie natuur, prachtige stadjes en volop Italiaans buitenleven met lekker eten en lekkere wijn. Salute!

Eten en drinken

Al sinds ik er voor het eerst kwam genoot ik in Umbrië van wat ik in mijn onwetendheid aanduidde als la cucina italiana. Totdat Italiaanse vrienden me erop wezen dat dé Italiaanse keuken helemaal niet bestaat en dat er in Italië, dat immers pas sinds 1861 één land is, alleen regionale keukens bestaan. Dezelfde vrienden hadden overigens geen hoge pet op van la cucina umbra: te boers, te eenzijdig. Maar dat kwam waarschijnlijk omdat ze zelf niet uit Umbrië kwamen.

Even geen mediterraan dieet

Salumi (vleeswaren) vooraf, pasta met rijk gevulde sauzen, vlees van de grill, kortom: de Umbrische keuken heeft weinig van doen met la dieta mediterranea. Dat ‘mediterrane dieet’ werd in de jaren 60 van de vorige eeuw ‘uitgevonden’ door een Amerikaanse voedingsdeskundige die het was opgevallen dat de mensen in de Zuid-Italiaanse streek Il Cilento erg oud werden op een dieet van veel groenten en fruit, een beetje vis en heel weinig vlees. Nou, vooral met dat laatste hoef je in Umbrië niet aan te komen. Vlees, vooral varkensvlees, is hier alomtegenwoordig: van de porchetta in de straatstalletjes tot de prosciutto crudo en de salsicce bij de slager. Soms wordt weleens beweerd dat die gewoonte om veel vlees te eten nog steeds compensatie is voor de arme tijden van vroeger, voordat ook Italië in de greep raakte van de welvaart. ‘Toen ik klein was hadden we thuis alleen brood en olijfolie te eten’, vertelde mijn buurman me een keer. De bruschetta is dus net als de pizza van origine armenvoer.

Ondergrondse paddenstoelen

Begrijp me niet verkeerd: je kunt in Umbrië fantastisch eten. Het is het land van de tartufo nero, de zwarte truffel, een paddenstoel die onder de grond groeit bij de wortels van eikenbomen en met speciaal afgerichte honden wordt opgespoord. Deze kostbare delicatesse maakt van een eenvoudige omelet of een bord pasta een culinair feestje. Fameus is ook de olijfolie. Een typisch Umbrisch voorafje zijn de al genoemde bruschette, sneden geroosterd brood, ingewreven met knoflook en besprenkeld met een scheut van die fantastische olio extra vergine di oliva.

VIVA LA CRESCIA!

Het is familie van de focaccia uit Ligurië en de piadina uit Emilia-Romagna: de crescia. In Umbrië is vooral de crescia uit Gubbio beroemd: een traditioneel platbrood waarvan de oorsprong minstens teruggaat tot de middeleeuwen. Het recept is oersimpel: een deeg van enkel bloem, water en zout wordt verdeeld in kleine porties die worden uitgerold op de testo, een ronde ijzeren plaat die vervolgens op een rooster boven het haardvuur wordt gelegd. Na te zijn gebakken wordt de crescia pas echt lekker als hij wordt belegd met vleeswaren als prosciutto crudo (rauwe ham), met kaas, of met gegrilde salsicce (worstjes) en spinazie.

Priesterwurgers

En dan de pasta: die is er in allerlei soorten en maten. Eeuwenlang zat Umbrië onder de knoet van de kerk, en hoe de Umbriërs daarover dachten blijkt wel uit een typisch Umbrische soort spaghetti die de bijnaam ‘priesterwurgers’ (strangolapreti) kreeg.

Vlees is zoals gezegd vooral afkomstig van het varken: de pittig gekruide Umbrische salsicce (braadworstjes) zijn niet te versmaden, evenmin als de prosciutto crudo (rauwe ham). En kom je voorbij zo’n mobiel straatstalletje, bestel dan beslist eens een broodje porchetta, met kruiden gevuld en aan het spit geroosterd speenvarken. Kaas is hier vooral de van schapenmelk gemaakte pecorino, verkrijgbaar van jong (fresco) tot pittig oud (stagionato), of de erop lijkende cacciotta, een jonge kaas die wordt gemaakt van schapen- én koe- of alleen van koemelk.

Feestelijke toetjes

Zoals de meeste gerechten zijn ook veel traditionele Umbrische toetjes verbonden met een bepaald jaargetijde of feest. Crescionda is een specialiteit uit Spoleto die van origine hoort bij het carnaval: een laagjestaart met bitterkoekjes, vanilleroom en chocolade. Bij kerst hoort in Todi en Orvieto pasta dolce, pasta met fijngehakte noten, honing, chocolade, kaneel, nootmuskaat en citroenrasp. En zo zijn er nog veel meer. Gewoon ter plekke proberen.

Umbrië is een wijnstreek, met Torgiano, Montefalco en Orvieto als belangrijkste wijnbolwerken. De Italiaanse wijnboeren hebben pas vrij laat doorgekregen dat wijn een lifestyleproduct is waar veel geld mee te verdienen valt. Naast wijn van gangbare druivensoorten als sangiovese en trebbiano worden er in Umbrië twee wijnen geproduceerd van inheemse druivenrassen: de rode sagrantino en de witte grechetto. Ga ze vooral proeven (zie ook).

CORATELLA

Coratella wordt in Umbrië traditioneel met Pasen gegeten, maar het kan het hele jaar door, als voor- en hoofdgerecht. Letterlijk is coratella orgaanvlees van kleine slachtdieren, meestal van lam.

Ingrediënten voor vier personen

1 kg orgaanvlees van een lam

1 ui

1 Spaanse peper

1 glas witte wijn

1 eetlepel wijnazijn

400 g gepureerde tomaten

3 eetlepels olijfolie

zout

takje rozemarijn

Bereiding

Voor de coratella worden longen, lever, hart en milt gebruikt. Spoel ze goed af onder de kraan, snijd het vet eraf en snijd vervolgens alles in blokjes van 1-1,5 cm. Kook intussen een liter water met een half glas wijn en laat als het begint te koken de blokjes een minuut meekoken. Even roeren en meteen afgieten. Fruit de fijngesnipperde ui in olijfolie en voeg er de vleesblokjes en het takje rozemarijn aan toe. Wat zout en een Spaans pepertje erbij, op smaak laten komen, en dan nog een half glas wijn en een eetlepel wijnazijn toevoegen. Laten inkoken en vervolgens de gepureerde tomaten toevoegen. Dan op een zacht vuur nog een uur laten stoven en klaar. Heerlijk met crescia erbij (zie hiernaast).

Gubbio D 3, plattegrond zie ook

Het is een genot om rond te dwalen door de straatjes van dit vrijwel gave middeleeuwse stadje (32.500 inw., 522 m) en uit te komen op de Piazza Grande, waar je van een prachtig uitzicht kunt genieten. Gubbio, dat al bestond ten tijde van de Romeinen, beleefde zijn grootste bloeiperiode in de middeleeuwen dankzij een florerende nijverheid en handel in onder andere wollen stoffen en keramiek. De jaarlijkse Corsa dei Ceri is een van de grootste folkloristische evenementen in Umbrië.

BEZIENSWAARDIGHEDEN

Gubbio’s balkon

Begin je rondgang aan de voet van de oude stad op de Piazza dei Quaranta Martiri. Een monument herinnert aan deze veertig martelaren, in de Tweede Wereldoorlog door de nazi’s geëxecuteerde partizanen. Aan het plein rijst de kerk San Francesco met het aangrenzende klooster op, naar men zegt dicht bij de plek waar Franciscus van Assisi in 1206 aankwam toen hij het ouderlijk huis in Assisi was ontvlucht.

De Via della Repubblica klimt omhoog naar de Piazza Grande. Blikvanger aan dit plein, een soort balkon boven de stad, is het 14e-eeuwse Palazzo dei Consoli met zijn slanke campanile. In het palazzo zijn tegenwoordig enkele musea ondergebracht. Hier zijn onder andere de beroemde Tavole Eugubine te zien, zeven bronzen platen met teksten in de Umbrische taal, deels geschreven in een aan het Etruskisch verwant schrift en deels in Latijnse letters. Het gaat om religieuze teksten, vermoedelijk uit de 2e of 1e eeuw v.Chr. (juni-aug. 10-13.30, 14.30-18, apr.-mei en sept.-okt. 10-13, 15-18, nov.-mrt. 10-13, 14.30-17.30 uur).

Reuzenwijnvat

De Via Federico da Montefeltro brengt je naar de van buiten sober ogende 13e-eeuwse Duomo . Binnen is een indrukwekkende verzameling 16e-eeuwse schilderstukken te vinden. De bisschoppelijke kapel, rechts van het schip, is een uit de 17e eeuw stammende luxekamer, waarvandaan de bisschop de diensten kon volgen (apr.-sept. 9-12.15, 15.15-19, okt.-mrt. 9.30-12.15, 15.15-17 uur). Het in het 12e-eeuws Palazzo dei Canonici achter de kerk ondergebracht Museo Diocesano bevat naast religieuze kunst ook een curiositeit in de vorm van een gigantisch wijnvat uit de 15e eeuw, dat maar liefst 19.350 liter wijn kon bevatten. De kanunniken konden dus even vooruit (10.30-17 uur).

Tegenover de dom staat het Palazzo Ducale , dat in de 15e eeuw in renaissancestijl werd gebouwd voor de hertogen van Montefeltro. Tegenwoordig wordt het gebruikt voor exposities van moderne kunst. Erg mooi zijn de binnenplaats en de nog originele vloeren en schouwen (di.-zo. 8.30-19.30 uur).

Nog verder omhoog

Net buiten de muren bij de Porta Romana sta je oog in oog met de Sant’Agostino , een kerk gebouwd in de tweede helft van de 13e eeuw in cisterciënzerstijl. Het eenbeukige interieur bevat in het koor fraaie fresco’s van de plaatselijke meester Ottaviano Nelli.

Nu is het tijd voor wat adrenaline-activiteit. Je bent namelijk vlak bij het vertrekpunt van de funivia , de kabelbaan die je ruim 300 m omhoogtilt naar de tegen de hellingen van de Monte Ingino (827 m) gelegen Basilica di Sant’Ubaldo . De aan de patroonheilige van Gubbio gewijde basiliek kreeg haar huidige vorm in de 16e eeuw. Niet alleen rusten bij het hoofdaltaar in de kerk de beenderen van de heilige; ook worden hier de grote houten ceri van de beroemde Corsa dei Ceri bewaard (Funivia Colle Etto, dag. 9 à 10-13.15 en 14.30-17 à 20 uur, afhankelijk van seizoen, juli-aug. geen middagpauze; nov.-feb. wo. gesl., zie ook www.funiviagubbio.it/orari.asp; voor openingstijden basiliek (zie ook).

Gubbio’s indrukwekkenste resten uit de Romeinse tijd zijn die van het Teatro Romano , het Romeinse theater met zesduizend zitplaatsen uit de 1e eeuw v.Chr. In de zomer worden hier voorstellingen gegeven (Viale del Teatro Romano, tel. 075 922 09 92, apr.-okt. 10-19.30, nov.-mrt. 9-18.30 uur).

GUBBIO

Bezienswaardig

Chiesa di San Francesco

Palazzo dei Consoli

Duomo

Museo Diocesano

Palazzo Ducale

Sant’Agostino

Funivia

Basilica di Sant’Ubaldo

Teatro Romano

San Francesco della Pace

Porta Castello

Via Savelli

Porta dell’Angelo/Sant’Ubaldo

Overnachten

Bosone Palace Hotel

Grotta dell’Angelo

Locanda del Duca

Relais Ducale

Tre Ceri

Eten en drinken

Bosone Garden

La Cantina

Osteria del Re

La Taverna del Lupo

Gelateria La Meridiana

Winkelen

Rampini Ceramiche

Rossi

La Fornace del Bucchero

In looppas de berg op – de Corsa dei Ceri

Op 15 mei, aan de vooravond van het feest van de heilige Ubaldus, worden drie grote houten kandelaars, de ‘ceri’, in processie door Gubbio gedragen en vervolgens in looppas teruggebracht naar de basiliek Sant’Ubaldo. De Corsa dei Ceri is zonder twijfel een van de spectaculairste folkloristische evenementen in Umbrië.

Waarschijnlijk ligt de oorsprong van de processie in de verering door de inwoners van Gubbio van hun eerste bisschop, Ubaldo Baldassini, en gaat ze terug tot 1160, het jaar van zijn overlijden. Sindsdien zou elk jaar op 15 mei een processie zijn gehouden waarbij kaarsen werden rondgedragen door de stad en later ook naar boven, de Monte Ingino op, waar sinds 1194 de stoffelijke resten van Ubaldus rusten in de naar hem genoemde basiliek.