Welkom

Marhaba

Ter oriëntatie

Kennismaking, Marrakech in cijfers

Geschiedenis, heden, toekomst

Praktische informatie

De 15 hoogtepunten

De hartslag van de medina – de Place Jeema el Fna

Alle wegen leiden naar ‘la place’: het Jeema el Fna, Afrika’s beroemdste plein, is het hart van de medina van Marrakech.

Rond de Koutoubia – het Cyber Parc en het Ensemble Artisanal

Het symbool van Marrakech is omgeven door tuinen en parken en de staatscoöperatie voor kunstnijverheid.

Moorse paleizen – de Dar Si Said en het Palais de la Bahia

Museum en filmdecor: de beide vizierspaleizen zijn indrukwekkende voorbeelden van de Moorse paleisarchitectuur.

Het Joodse leven in Marrakech – de mella

Een synagoge en een Joodse begraafplaats getuigen van de vroegere omvang van de Joodse gemeenschap.

Het aura van verval – het El-Badipaleis

Eens het grootste paleis van de Maghreb, nu een ruïne.

De dodenstad van de Sa’adiërs – de kashba

Plaats van stilte en concentratie: de prachtige mausolea van de Sa’adische sultans.

Oriëntaalse bazaareconomie – de soeks in de medina

Een heel eigen wereldje met winkels, werkplaatsen en magazijnen.

Kalligrafie en arabesk – de Medersa Ben Youssef

Sacrale geometrie in de artistieke perfectie: de medresse is godshuis en theologische school in één.

Enig in zijn soort – het Maison de la Photographie

Een must voor liefhebbers van fotografie: de prachtige verzameling
van Patrick Mana’ch.

Terug naar de middeleeuwen – het Quartier des Tanneurs

Zwoegen tot je erbij neervalt: hier komen de mooie leren tassen, jassen en schoenen vandaan die zo geliefd zijn bij toeristen.

De grenzen van bruikbaarheid – de vlooienmarkt Souk El Khemis

Chaos met een systeem: hier is werkelijk alles te koop.

Marrakech-de-luxe – Hivernage en Guéliz

Ook Marrakech heeft een hippe en moderne kant: de nieuwe stad met zijn chique winkels en restaurants.

Een droom in kleuren – de Jardin Majorelle

De betoverende tuin weet te fascineren met de korenbloemblauwe gebouwen.

Een oase als historische stadskern – de Palmeraie

Het oeroude palmenbos waaruit de stad zou zijn voortgekomen, is een bedreigd paradijs.

Designercentrum van Marrakech – Sidi Ghanem

De oude industriegebouwen aan de rand van de stad zijn nu het domein van creatievelingen.

Nog meer Marrakech

Gebouwen en poorten

Hamams

Musea

Excursies

Vallée de l’Ourika/Oukaïmeden

Tizi n’Tichka – Telouèt – Aït Benhaddou

Essaouira

Te gast in Marrakech

Overnachten

Eten en drinken

Winkelen

Uitgaan

Toeristische woordenlijst

Culinaire woordenlijst

Verklarende woordenlijst

Register

Fotoverantwoording

Notities

Colofon

Paklijst

Extra-routes

Deze symbolen verwijzen naar een plattegrond

Dit symbool in de tekst verwijst naar een van de 15 hoogtepunten

Dit symbool in de tekst verwijst naar een Waar voor je geld!-tip

Ter oriëntatie

Overzicht

Wie voor het eerst in Marrakech aankomt, ziet waarschijnlijk enkele clichés bevestigd: de stad een hectische, lawaaierige en onoverzichtelijke metropool, de medina een doolhof van straatjes, waar je niets gericht kunt zoeken maar alles alleen bij toeval vindt, de soeks één grote chaos, een verzameling koopwaar zonder vaste prijzen en krioelende mensen, de taal een ongekend raadsel, het Arabische schrift een kalligrafisch mysterie. Een uitermate vreemde wereld, in het beste geval exotisch te noemen, in het ergste geval angstaanjagend.

Structuur in plaats van doolhof

De nieuwkomer zal het amper kunnen geloven, maar Marrakech is anders, heel anders. U zult namelijk tot de ontdekking komen dat u zich in een opmerkelijk gestructureerde grote stad beweegt. Toegegeven, het kost wat tijd om tot dit inzicht te komen. Marrakech is – heel anders dan bijvoorbeeld Fès – een stedelijke kosmos, waardoor kilometerslange boulevards en zichtassen lopen (Avenue Mohammed V, Avenue Mohammed VI, Avenue de la Menara, Avenue Hassan II). De medina is omsloten door een enorme ringmuur. Daarin zijn zo’n twintig imposante stadspoorten aangebracht, die de toegang markeren tot de evenzovele delen van de (oude) stad. De Avenue Mohammed V ( A-E 4-6) is de belangrijkste verbinding tussen de medina en de nieuwe stad. Door de medina zelf lopen meerdere hoofdassen. In het zuiden zijn dat de parallel lopende straten Rue Riad Zitoun El Kedim en Rue Riad Zitoun El Jedid, in het noorden de Rue Souk Semmarine/Rue Souk Nejjarine. Als u telkens weer naar een van deze hoofdstraten terugkeert, zal blijken dat u zelfs in deze onoverzichtelijke wirwar van straatjes heel goed de weg kunt vinden.

Het moderne Marrakech tegen de achtergrond van de imposante Hoge Atlas, met links de Avenue Mohammed V en rechts de Avenue Mohammed VI in de wijk Guéliz

‘Het plein’ Jeema el Fna

Wie desondanks de richting en de oriëntatie in de medina is kwijtgeraakt, vraagt gewoon naar ‘la place’: het Jeema el Fna ( E/F 6) is in Marrakech een zodanig uniek centrum dat er geen enkel misverstand zal bestaan over wat u met ‘het plein’ bedoelt. Marrakech heeft natuurlijk talloze pleinen, maar er is geen tweede zoals dit. Net zo concurrentieloos is het architectonische symbool van de stad, de Koutoubiamoskee ( E 6) met de van verre zichtbare, 77 m hoge minaret. De topografische structuur van de stad is tegelijk een maatschappelijke indeling. De medina, waarin bijna alle klassieke bezienswaardigheden liggen, is met de grote soeks het centrum van de traditionele ambachten, waarvan de leerverwerking, de tapijtweverij, de pottenbakkerskunst, de textielnijverheid, de houtsnijkunst, de metaalbewerking (koper- en ijzersmeden) en de productie van sieraden de belangrijkste takken zijn. Uiteindelijk beginnen of eindigen alle excursies door de medina op het Jeema el Fna – alleen al daarom zou u het veelhoekige plein in u op moeten nemen; dit gaat het beste vanaf een van de terrassen van de omliggende cafés (Café de France, Café Glacier, Café Argana, Les Terrasses de l’Alhambra, Hotel CTM).

Guéliz en Hivernage: de nieuwe stad

De nieuwe stad, en dan vooral Guéliz ( A-C 4), is de wijk van de instanties en de banken, de moderne winkelcentra (Marrakech Plaza aan de Place du 16 Novembre) en de op toeristen gerichte bedrijven (Délégation du tourisme, reisbureaus, autoverhuurders, agenten van de grote luchtvaartmaatschappijen), de elegante cafés en de gerenommeerde restaurants. Een soort Marrakech-de-luxe bevindt zich in het stadsdeel Hivernage ( B/C 5/6): hier liggen de grote vijfsterrenhotels, het casino, het congresgebouw en het Théâtre Royal.

De periferie van de stad wordt gekenmerkt door troosteloze flatgebouwen, maar ook door uitgestrekte parken, plantsoenen en olijfboomgaarden (zoals de Jardin La Menara en de Jardins de l’Agdal, en in de binnenstad het Cyber Parc Arset Moulay Abdessalam en de Jardin Majorelle). Hoewel de hype rond de riads in de medina voor een ongekende opleving in de onroerendgoedsector en een ongebreidelde speculatie heeft gezorgd, zijn er gek genoeg buiten de medina nog altijd grote stukken onbebouwde grond en braakliggende terreinen. Daar hebben de projectontwikkelaars en beleggers (nog) niet toegetast. Marrakech is bovendien een metropool waar extreme sociale tegenstellingen voorkomen, wat in Marokko verder alleen in Casablanca het geval is.

Sidi Ghanem en Palmeraie

Marrakech is een hoofdstad met heel verschillende gezichten. U moet beslist eens een buitenwijk opzoeken, zoals het Quartier Industriel van Sidi Ghanem ( ten noorden van A 1) om een indruk te krijgen van Marrakech als designerbolwerk. Of neem een kijkje in de uitgestrekte Palmeraie ( G/H 1) in het noordoosten om een idee te krijgen van de oasestad Marrakech.

Marrakech – de landsnaam Marokko is ervan afgeleid – is meer dan alleen de medina en de nieuwe stad. Het is altijd al anders dan andere steden geweest. En die clichés? Kom, en oordeel zelf.

Kennismaking, Marrakech in cijfers

Marrakech – het ‘Parijs van de Sahara’?

‘Hier is men echt in Afrika, niet aan de rand ervan. (…) en meteen midden in Duizend-en-een-nacht. Oude Arabieren op ezels en paarden, gesluierde vrouwen, stokoude bedelaars, eenogigen, negers in alle tinten – en vrijwel geen Europeanen, dat is het mooie. (…) Het kostelijkste is de grote markt. (…) Dat is een gekrioel van misschien wel tienduizend mensen (…) want de stad is het Parijs van de Sahara, over enorme afstanden komen ze aangereden op kamelen en ezels, om hier enkele dagen of weken door te brengen.’

Fantasie of reisverslag, overdrijving of getrouwe weergave? In het voorjaar van 1925 verblijft de Oostenrijkse dichter Hugo von Hofmannsthal in Marrakech. ‘Het Parijs van de Sahara’, dat Hofmannsthal hier meent aan te treffen, klinkt als een romantische en onterechte verheerlijking. Foto’s uit die tijd tonen aan dat Marrakech halverwege de jaren twintig niets weg had van een mondaine hoofdstad als Parijs; en de Sahara, die Von Hofmannsthal kennelijk vlak achter de Atlas vermoedde, is honderden kilometers van Marrakech verwijderd, als je de zandduinen in het zuidoosten van Marokko tenminste tot de Sahara mag rekenen.

Oriëntaals sprookje: de prachtige binnenplaats van het Palais de la Bahia

Dan nog de aantekening ‘en vrijwel geen Europeanen, dat is het mooie’, dat klinkt als de arrogantie van de reiziger voor wie toeristen altijd ‘de anderen’ zijn. En dat terwijl Von Hofmannsthal op uitnodiging van de Franse resident-generaal, maarschalk Louis Hubert Gonzalve Lyautey, in Marokko verbleef: een snoepreisje dus.

Deze brief lijkt een bron van ergernis en is op poëtisch vlak toch geheel juist. Von Hofmannsthal had voldoende intuïtie om de mysteries van de stad met een treffende aannemelijkheid weer te geven.

Het aureool van een stad

Zonder twijfel had Marrakech vroeger al een uitstraling waaraan de gevoelige reiziger, met name schrijvers, zich nauwelijks kon onttrekken. Pierre Loti (Au Maroc), Von Hofmannsthal, Elias Canetti (Stemmen van Marrakech), Peter Mayne (Een jaar in Marrakech), Claude Ollier (Marrakch Médine), Hubert Fichte (Der Platz der Gehenkten) en Juan Goytisolo (Makbara) zijn de literaire kroongetuigen van het aureool van Marrakech; via verschillende wegen en omwegen kreeg de stad een plaats in hun werk.

Marrakech is inderdaad de meest ‘Afrikaanse’ grote stad van Marokko. Een eeuw geleden was dat nog meer het geval, omdat de topografie toen nadrukkelijker dan nu werd bepaald door de enorme palmenoase, de Palmeraie, waaraan de stad volgens een legende zijn ontstaan dankt. Eeuwenlang was Marrakech een knooppunt in het net van karavaanroutes door de Sahara. Het was een overslagplaats van goederen en een handelscentrum tussen de zee en de woestijn, tussen de Atlantische Oceaan (en de Middellandse Zee) en de Sahara. Ivoor, leer, zout, goud, stoffen, dadels en levensmiddelen werden hier verhandeld – en vooral zwarte slaven, een lucratieve handel. De fondoeks in de medina boden onderdak aan handelaars en kuddes kamelen, in de soeks werd gekocht en verkocht. En na de vermoeienissen van een reis lonkte het Jeema el Fna met allerlei vormen van amusement. Marrakech was een passageplaats, overstapstation, pleisterplaats voor mensen op doorreis, knooppunt van handelsroutes tussen de Maghreb en de Sahel. De grote Marrakech-schrijvers hebben het bespeurd en beschreven, onderzocht en geanalyseerd.

Reisdoel voor levenskunstenaars

Vrijwel geen andere metropool in de Maghreb weet de reiziger zo met de zinnelijke sensaties van de Oriënt te betoveren, zonder hem of haar permanent met de armoede van de derde wereld te confronteren. Marrakech heeft het aura van een exotische magie en is daarom een populair toevluchtsoord geworden: voor Europeanen die in de winter de kou ontvluchten, voor vermogende investeerders, voor mensen die op zoek zijn naar God of naar de zin van het bestaan, voor reizigers die in oosterse sferen willen verkeren, voor drop-outs met uiteenlopende vluchtmotieven. Tegelijkertijd is de stad een magneet voor beeldend kunstenaars, schrijvers, musici, filmmakers, ontwerpers en ook een internationale jetset van sterren en prominenten. Marrakech heeft iets heel mondains, wat in de sociale context van de stad gewoonweg obsceen kan overkomen. Omgekeerd heeft de stad iets heel armoedigs, wat als een soort exotische folklore door veel reizigers als authentiek wordt ervaren. Ook die barstjes in de lak, een soort shabby chic, zijn elementen van het aureool van Marrakech.

Culturele rijkdom

Marrakech is een van de vier koningssteden van Marokko (Rabat, Fès en Meknes zijn de andere drie) en om die reden een toeristisch centrum. De medina van Marrakech staat met zijn historische paleizen, moskeeën, medressen (Koranscholen), riads (residenties, stadsvilla’s), fondoeks (herbergen annex pakhuizen), waterputten, stadsmuur en tuinen sinds 1985 op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO. In 2001 zette de UNESCO het plein Jeema el Fna op de Lijst Immaterieel Cultureel Erfgoed van de Mensheid. Het Festival des arts populaires in de ruïnes van het El-Badipaleis (juni) en het Internationale Filmfestival (december) zijn de belangrijkste culturele evenementen van het jaar.

De Marrakchi – humoristisch en handig

Marrakech is geen ‘gemakkelijke’ stad. De taalbarrière van het Arabisch en de cultuurbarrière van de islamitische beschaving komen daar als extra hindernissen nog bij, voor Nederlandse en Belgische toeristen overigens duidelijk meer dan voor Fransen, Spanjaarden en Italianen. De slimheid, leepheid en handigheid van vele Marrakchi, die soms culmineert in een zekere doortraptheid, kan eenvoudig worden verklaard uit de noodzaak om in het toerisme een inkomen te vergaren. Wie het lukt om de andere kant van een Marrakchi te leren kennen en hem zodoende als individuele persoonlijkheid te waarderen, wordt vaak geconfronteerd met ontwapenende humor, overweldigende gastvrijheid, betoverende charme, aanstekelijke vrolijkheid en een benijdenswaardig talent voor improviseren. Als het ijs eenmaal is gebroken, ontpopt menige Marrakchi zich als een begenadigd verhalenverteller; neem beslist de tijd om ze aan te horen.

Extreme sociale tegenstellingen

Koning Mohammed VI lijkt er sinds het begin van zijn regeerperiode naar te streven Marrakech nog verder uit te breiden als toeristisch centrum van het land. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw heeft de ‘parel van het zuiden’ een hoge vlucht genomen op het gebied van congressen en conferenties, als organisator van internationale sportevenementen en als locatie van belangrijke culturele gebeurtenissen. In de Palmeraie in het noordoosten van de stad zijn enorme complexen gepland, zoals luxehotels, appartementengebouwen, vakantiedorpen en resorts. Ook zijn er plannen om meer golfbanen aan te leggen.

De enorme hype op de onroerendgoedmarkt, die ervoor gezorgd heeft dat de prijzen van gerestaureerde riads in de medina tot astronomische hoogten zijn opgedreven, lijkt plaats te maken voor meer realistische waardebepalingen. De prijzen in de sector stagneren, ook al is dat op het hoogste niveau ooit. Af en toe worden vraagprijzen zelfs wat verlaagd.

Tips voor onderhandelen en afdingen

Voor beginners: wie in de soeks mee wil doen met het onderhandelen over de prijs van dure artikelen, doet er goed aan vooraf het Ensemble Artisanal te bezoeken. Daar zijn de meeste waren uitgestald tegen vaste prijzen; dat geeft u een goed idee over wat realistisch is.

Verkoopgesprek: als u een bepaald artikel op het oog heeft, moet u dat niet meteen al te duidelijk laten blijken. U kunt het verkooppraatje waarmee de verkoper vroeg of laat begint ook min of meer toevallig naar dat artikel leiden. Belangrijk is dat u zich niet laat verleiden om als eerste een bedrag te noemen, want dan kunt u niet meer lager bieden. Bovendien weet de verkoper wat hij minimaal kan krijgen en bestaat de kans dat u in het vervolg zijn speelbal bent. Uw vraag naar de prijs zal in veel gevallen worden beantwoord met de vraag wat het artikel u waard is. Om ervoor te zorgen dat de verkoper toch als eerste een bedrag noemt, zegt u eenvoudigweg ‘donnez moi un prix’. Laat u in geen geval onder (tijds)druk zetten om iets te kopen; dat zou een Marokkaan zich ook niet laten gebeuren. Als u niet tot overeenstemming komt, is het zeker niet beledigend om de winkel kordaat weer te verlaten. Niet zelden zal de verkoper u achternakomen om uw bod, dat hij zojuist nog resoluut afwees, te accepteren met het zinnetje ‘donnez l’argent’.

Tapijten: bij het onderhandelen over tapijten van goede kwaliteit gelden aparte regels. Hierbij moet de koper, om een enigszins gelijkwaardige partij te zijn, zich tenminste een beetje in de complexe materie hebben verdiept. Het is niet mogelijk om voor de aankoop van een tapijt een richtprijs te noemen, zelfs niet bij benadering. De prijs wordt namelijk bepaald door een groot aantal factoren: afmetingen, wolsoort, geometrisch motief, boordsels, verftechnieken, afwerking, aantal knopen per vierkante meter, herkomst enzovoort. In beginsel wordt onderscheid gemaakt tussen geweven en geknoopte tapijten. Een tapijt kopen is een wetenschap op zich. U moet beslist het aanbod en de prijzen van verschillende handelaars vergelijken en eventueel een betrouwbare autochtoon meevragen naar de onderhandeling. En het is aan te raden zo’n aankoop pas aan het einde van uw verblijf in Marrakech te doen, wanneer u enigszins vertrouwd bent geraakt met de details van het ritueel en de gebruiken bij het afdingen.

De gewoonweg angstaanjagende explosie op de onroerendgoedmarkt heeft geleid tot de leegverkoop van hele wijken in de medina. Een gevolg daarvan was de verhuizing, of misschien beter gezegd verdrijving, van families die hier al sinds jaar en dag woonden. De oude stad werd verruild voor de vaak troosteloze nieuwbouwwijken in de periferie. Weliswaar is er in Marrakech, anders dan bijvoorbeeld in Casablanca, geen uitgestrekte misèregordel van krottenwijken en bidonvilles (steden met huizen van blik), maar er zijn wel extreme sociale verschillen. Daarbij moet worden opgemerkt dat de stad in elk geval het begin van zoiets als een herkenbare middenstand vertoont.

Desondanks staan in Marrakech tegenover een kleine elite van beleidsbepalers – de machtigen en puissant rijken – ontelbare onbemiddelden, straatarmen zelfs. Marrakech is niet alleen een magneet voor buitenlandse, maar ook voor Marokkaanse investeerders. Die verdienen hier hun geld in alle mogelijke sectoren, vooral in het onroerend goed, het toerisme, de bouw, de handel en de tussenhandel. Ook wie maar een paar dagen in de stad verblijft, zal bij scherp observeren vermoedelijk ter plekke een bewustzijn voor alledaagse ellende ontwikkelen – bijvoorbeeld in de mella, in de oude fondoeks van de medina, ’s nachts op de brede lanen van de nieuwe stad of in de provisorische nederzettingen aan de rand van de stad.

Feiten en cijfers

Oppervlakte: 230 km²

Ligging: Marrakech (466 m) ligt in de agrarisch sterk benutte Haouz-vlakte in het zuidwesten van Marokko, ongeveer 70 km ten noorden van de bergketen van de Hoge Atlas. Sinds 2007 is de stad via een autosnelweg met Casablanca verbonden, sinds 2010 ook met Agadir. Marrakech is momenteel het zuidelijkste punt in het Marokkaans spoorwegnet.

Bevolking: Marrakech telt 1,1 à 1,2 miljoen inwoners (bijna 4700 inwoners per vierkante kilometer) en is daarmee – na Casablanca, Rabat-Salé en Fès – de vierde stad van Marokko. Het is vermoedelijk de enige grote stad van het land waar Berbers in de meerderheid zijn.

Bestuur en politiek: Marrakech is de hoofdstad van de provincie Marrakech-Tensift-El Haouz. Sinds de gemeenteraadsverkiezingen van juni 2009 is Fatima Zahra Mansouri burgemeester van Marrakech; ze behoort tot de nieuwe Parti authenticité et modernité (PAM), die pas in 2008 op initiatief van koning Mohammed VI is opgericht. Een vrouw die de scepter zwaait over een miljoenenstad, dat is in Marokko tot op heden een absolute uitzondering.

Toerisme: Marrakech is de meest bezochte stad van Marokko. Dankzij rechtstreekse vluchten naar vliegveld Marrakech-Menara is het aantal stedentrips de laatste jaren sterk toegenomen. In de eerste helft van 2014 trok de stad ruim 10% meer bezoekers dan in 2013. Ook bij toeristen uit Marokko zelf is Marrakech populair.

Tijdzone: in Marokko is het 1 uur vroeger dan in Nederland en België. Marokko hanteert een zomertijd met andere data dan bij ons (zeker als de ramadan in de zomer valt).

Valuta: Marokkaanse dirham (DH of MAD); DH 1 = 100 centimes. Wisselkoers € 1 = DH 11; DH 1 = € 0,09 (december 2014).

Marrakech verkennen

Marrakech is en was altijd een stad van de getallen, van de balansen, van de handel en de commercie, een relatief profane hoofdstad van het Grote Zuiden. (Fès is daarentegen tot nog toe het intellectuele centrum, de zetel van de oudste universiteit ter wereld, de bakermat van de politieke en wetenschappelijke elites en het spirituele hart van het land.) Weliswaar is de medina van Marrakech op enkele plekken toegankelijk voor autoverkeer, wat gepaard gaat met de nodige geluidsoverlast, toch willen we de gemotoriseerde toerist op het hart drukken juist de medina niet met de auto te verkennen (diverse bezienswaardigheden en de meeste riads zijn evengoed niet met de auto te bereiken), maar de auto op een bewaakte parkeerplaats te zetten en te voet verder te gaan.

De uitgestrekte soeks in het noordelijke deel van de medina vormen een prima flaneergebied, wijken waar u zich met de stroom kunt laten meevoeren, de uitgestalde koopwaar aan een kritische blik kunt onderwerpen en winkels kunt bekijken. Het openbare leven in de medina valt tegen 11 uur ’s avonds stil, het tijdstip waarop de discotheken en de clubs van de nieuwe stad tot leven beginnen te komen. Marrakech is niet alleen een topografisch mozaïek van sterk uiteenlopende wijken en stadsdelen, maar ook een stad die gekenmerkt wordt door heel verschillende ritmes.

Plagen en regels

Er zijn twee ware plagen in Marrakech: de taxichauffeurs die halsstarrig weigeren de meter aan te zetten (zie ook), en de brommers. Hier worden alle brommers voor goederenvervoer gebruikt; voortdurend claxonnerend en roekeloos scheuren de bromfietsers door de nauwe steegjes van de medina. De overlast van nepgidsen (faux guides) is inmiddels aanzienlijk teruggedrongen, niet in de laatste plaats door effectief optreden van de toeristenpolitie.

Jammer genoeg is het niet-moslims in Marokko niet toegestaan een moskee binnen te gaan. Hetzelfde geldt in principe voor islamitische begraafplaatsen. Deze regels dienen natuurlijk te worden gerespecteerd; als u ze toch aan uw laars lapt, kan dat vervelende gevolgen hebben.

Terughoudendheid is ook geboden bij het fotograferen, vooral in onduidelijke situaties. De mensen die u op de foto zet, verwachten vaak een fooi. Neem in elk geval geen foto’s van biddende moslims. Wordt u bij mensen thuis uitgenodigd, gaat u naar een officiële instantie of bezoekt u een van de ‘betere’ restaurants, dan wordt verwacht dat u zich fatsoenlijk en smaakvol kleedt. Hetzelfde geldt bij de bezichtiging van een medresse (historische Koranschool). Wie hier in korte broek of in al te informele kleding komt aanzetten, overtreedt de geboden van betamelijkheid die in een islamitisch land gelden.

Milieuproblemen

Ook in Marrakech is milieuvervuiling aan de orde van de dag. De ontketende bouwwoede heeft ervoor gezorgd dat steeds meer terreinen worden dichtgebetonneerd. Het eeuwenoude, onder de medina vertakte watervoorzieningsstelsel is dringend aan sanering toe. Vergane pakkingen en lekke buizen zorgen ervoor dat veel van het drinkwater, afkomstig uit het Ourikadal en uit het stuwmeer van Lalla Takerkoust (ca. 35 km ten zuidwesten van Marrakech), ongebruikt wegsijpelt in de grond. In hartje zomer, wanneer het kwik oploopt tot wel 45°C en er een warme deken over de stad ligt, blijken steevast de knelpunten in de watervoorziening. In de Palmeraie, waar verscheidene golfbanen kunstmatig worden bevloeid, zijn de tekenen van woestijnvorming allang zichtbaar.

Duurzame energie, management van hulpbronnen, rioolzuivering, afvalscheiding, bescherming van oppervlaktewater, herbebossingsprogramma’s, bodemsanering: al deze inspanningen zijn, niet alleen in Marrakech, tevergeefs zolang er niet een milieudienst is die op basis van het principe ‘de vervuiler betaalt’ milieucriminelen voor de rechter daagt en milieunormen niet alleen afkondigt maar ook handhaaft, controleert en gerechtelijk afdwingt.

Geschiedenis, heden, toekomst

Almoraviden en Almohaden

De stichting van de stad is met mythen omgeven. Rond 1060 moet krijgsheer Abou Bekr hier zijn kampement hebben opgeslagen. Zijn neef Youssef ben Tachfine breidde dat tien jaar later uit tot de hoofdstad van de Almoraviden. Abd el-Moumen (1130-1163) veroverde Marrakech in 1147, liet de bouwwerken van de Almoraviden vernietigen en maakte van de stad het prachtige centrum van het Almohadenrijk. Tijdens zijn regeerperiode werden de Koutoubiamoskee gebouwd en de Menara-tuinen aangelegd. Een eerste bloeitijd, in zowel cultureel als economisch opzicht, beleefde Marrakech in het tijdperk van sultan Yacoub el-Mansour (1185-1199). Toen werden de kashba met de moskee gebouwd, paleizen en tuinen aangelegd en meer moskeeën opgericht.

Marrakech in de jaren dertig van de 20e eeuw

Meriniden en Sa’adiërs

Toen de Meriniden in 1269 Marrakech veroverden, Fès tot nieuwe hoofdstad kozen en de karavanen van de Trans-Saharahandel omleidden via de route Fès-Sijilmassa (Tafilalt)-Gao (Mali), begon voor Marrakech een periode van stagnatie en neergang die ongeveer 250 jaar zou duren. Bij de inname van de stad door de de nieuwe heersersdynastie van de Sa’adiërs, in 1520, werd Marrakech beschreven als verregaand vervallen, geteisterd door pestepidemieën en ontvolkt als gevolg van hongersnoden.