Marokko voor beginners

Van Kees Beekmans verschenen eerder:

Eén hand kan niet klapt
De jeugd van tegenwoordig

Kees Beekmans

Marokko

voor beginners

Uitgeverij L.J. Veen
Amsterdam/Antwerpen

Deze publicatie is ondersteund door het Fonds Bijzondere
Journalistieke Projecten, www.fondsbjp.nl.

Eerste druk mei 2007
Tweede druk juni 2007

© 2007 Kees Beekmans en Uitgeverij L.J. Veen
Alle rechten voorbehouden
Omslagontwerp: Roald Triebels
Omslagbeeld: Koutoubia-minaret, Marrakech, Getty Images
Auteursfoto: Siham Boutachkourt

ISBN 9789020409758
D/2007/0108/712
NUR 300/756

www.ljveen.nl

It’s dog eat dog out there. A man with no teeth is swallowed in one gulp.

Tahir Shah, The Caliph’s House

Naar Marokko

Ik zeg tegen mijn leerlingen dat ik ontslag heb genomen, dat ik een jaar in Marokko ga wonen. In Marokko? Er is niemand die dat gelooft. Waarom zou iemand daar willen wonen? Pas als ik het een dag later herhaal, jongens, jullie weten dat ik over drie weken weg ben hè, dat ik naar Marokko ga – pas dan beginnen de eerste leerlingen zich af te vragen of ik het misschien meen.

Ik sta voor een derde klas van een groot en vooral ‘zwart’ vmbo in Amsterdam-West: de leerlingen zijn van Marokkaanse, Turkse, Surinaamse of Antilliaanse afkomst. Het nieuwe schooljaar is nog maar drie weken geleden begonnen, en nu al kondig ik aan dat ik wegga. Ik weet: ze vinden dit niet leuk, want ik was twee jaar lang hun leraar. Ik weet ook: het zal niet zo heel lang duren eer ze me vergeten zijn. Ik ben niet uitgekeken op de leerlingen zelf, integendeel, het is de school waar ik tabak van heb, de wanorganisatie, het gebrek aan alles, vooral aan visie, de onmogelijkheid hier goed les te geven.

‘U gaat echt in Marokko wonen, meester?’ vraagt de veertienjarige Metin, een Turk met blauwe ogen, die vlak voor mij zit. Vooral het afgelopen jaar is er tussen ons een band ontstaan. Als brugklasser was Metin een wat teruggetrokken jongen, je hoorde hem maar zelden, misschien ook omdat hij nog maar een paar jaar in Nederland was en nog moeite had met de taal. In de tweede klas groeide Metin bijna zienderogen en nam ook zijn zelfvertrouwen toe. Nu, als derdeklasser, laat hij zich door andere leerlingen niets meer zeggen, reageert altijd onmiddellijk: ‘Wat lieg je Turk! Wat praat je over mij!’ Bij dat soort gelegenheden noemt de Turkse Metin andere leerlingen steevast Turk, ongeacht waar ze vandaan komen, of het nu blakka’s (Surinamers of Antillianen) of mokro’s (Marokkanen) zijn. Misschien dat hij een tata (Nederlander) niet zo zou noemen, dat weet ik niet, die zitten nauwelijks bij ons op school. Misschien betekent ‘Turk’ voor Metin gewoon allochtoon.

‘U moet niet naar Marokko gaan, meester, u moet in Turkije gaan wonen. U bent daar geweest toch! U weet toch hoe mooi het daar is? Waarom gaat u niet in Turkije wonen meester?’ Zelf heb ik er nog niet eens bij stilgestaan dat ik de Turkse leerlingen wel eens zou kunnen teleurstellen met mijn besluit in Marokko te gaan wonen.

‘Maar ik wil graag Arabisch leren, Metin, dat kan niet in Turkije…’

Al is het waar, het klinkt zwak, en misschien voelt Metin dat ook. Hij blijft proberen mij over te halen, dat ik veel beter Turks kan leren, dat ik daar meer aan heb, Turkije gaat toch een Europees land worden! Bovendien, in Marokko zal ik het toch niet lang volhouden, die mokro’s zullen mij zeker parra maken, ik ken de mokro’s toch.

Ik vermoed dat parra van paranoïde is afgeleid, voor mijn leerlingen is het een heel gewoon woord, het betekent ‘gek’ in de zin van: ik word gek van je gezeur. Ja, ik ken de mokro’s inmiddels wel, ik heb er in de loop der jaren honderden in de klas gehad. Er waren er bij die mij zo af en toe parra maakten, maar de meesten heb ik altijd leuk gevonden. Zelfs de jongens aan wie in één oogopslag te zien was dat ze niet deugden, bleken voor mij in de klas aardige jongens. Daarbuiten, tegen anderen die ze niet kenden, waren ze vermoedelijk minder aardig. Ik probeer Metin uit te leggen dat ook dat voor mij een reden is om naar Marokko te gaan: ‘We hebben hier in Nederland minder problemen met Turken dan met Marokkanen. Het kan geen kwaad meer over ze te weten te komen.’

De Marokkaanse Abdel komt erbij staan. Abdel is veertien, een jongen met een leuk gezicht maar met een kapsel zo verschrikkelijk ordinair, hoe kan ie het zichzelf aandoen. Als brugen tweedeklasser liet hij zijn haar kort knippen, en dat stond hem goed, maar tegenwoordig laat hij het alleen nog aan de zijkanten van zijn hoofd wegscheren. Het is zo’n jongen die zich op straat in gezelschap van vrienden geregeld misdraagt, een jongen zonder vader, een jongen ook die als ik hem zou zeggen dat ik graag een iPod wilde kopen, onmiddellijk zou antwoorden dat hij er een voor mij zou hosselen, versieren: ‘Morgen heb ik hem voor u, meester.’ Hij zou hem morgen dan ook hebben, misschien een nieuwe, misschien een tweedehands, sowieso scherp geprijsd.

Abdel heeft wel flair, hij is het type van de player, koestert althans dat imago. Hij hangt half op mijn bureau, ongeveer zoals een diva op een piano, en zegt laconiek: ‘Je gaat je vervelen, meester, wat ga je daar doen? Marokko is kapot saai.’

Abdel is geboren in Amsterdam maar zijn familie komt uit Tétouan, niet ver van Tanger, de zomervakanties brengt hij daar door. De eerste twee, drie weken is dat leuk, zegt hij, iedere dag naar het strand, ’s avonds met vrienden rondlopen in de stad, maar na de derde week wordt het eentonig en wil hij er weg.

‘Dan wil je weer terug naar Nederland?’

‘Wat moet ik daar langer, meester? Tétouan is droog. Amsterdam is beter.’

Tétouan, ja heel Marokko, is droog, saai. Voor Abdel. Andere Marokkaanse jongens, uit een andere derde klas, reageren anders, hoewel ook zij aanvankelijk nauwelijks kunnen geloven dat ik werkelijk naar Marokko ga. De eerste die van zijn verbazing bijkomt is Hamid, een nog niet zo grote maar wel dikke jongen die verschrikkelijk driftig kan worden, onhandelbaar, maar die in gewone doen erg aanhankelijk is. Hamid komt bij mijn tafel staan en legt een hand op mijn schouder, hij raakt mij altijd aan als wij met elkaar praten. Hij zegt dat ik naar Tinerhir moet gaan, dat daar hele mooie hotels zijn. Hamids ouders komen uit Tinerhir, hij heeft er vele zomervakanties doorgebracht.

‘Tinerhir,’ zeg ik, ‘dat is toch bij Ouarzazate?’

Faouzi hoort mij Ouarzazate zeggen. De nog kleine Faouzi is donkerder dan de Rif-Marokkanen, hij komt uit Ouarzazate. Daarmee is hij in de ogen van de Riffijnen een Sousi, het negroïde type Marokkaan dat zij graag discrimineren. Ik hoef niet eens naar Marokko om te weten dat deze wet daar geldt: hoe zwarter, hoe lager je status – omdat ik de afgelopen tien jaar in de klas al in Marokko was, zoals ik tegelijkertijd in Turkije, in Suriname, op de Antillen, in Ghana en in Bosnië was.

Faouzi: ‘U kent Ouarzazate, meester?’

Ik weet waar Ouarzazate ligt, want ik was er vijftien jaar geleden, als toerist. ‘Daar heb je toch die gorge, hoe heet ie ook alweer?’

‘Ja, de gorge, meester. Ouarzazate is heel mooi, u gaat daar naartoe?’

Hoewel hij vanwege zijn grappen over seks in de klas een prominente rol speelt en voor niemand onderdoet, is Faouzi nu voorzichtig, niet iedereen hoeft te horen dat hij het over Ouarzazate heeft, hij zou er maar om uitgelachen worden.

Maar Hamid die nog altijd naast mij staat, zijn hand op mijn schouder, laat zich Tinerhir niet zomaar afnemen. ‘Tinerhir is beter, meester, weet u hoe mooi die hotels daar zijn… Echt, u moet daar gaan, meester.’

‘Wat praat jij, jongen,’ zegt Faouzi fel. ‘Wat is Tinerhir? Tinerhir is niks, jongen, ga met je bla, ga dzjompe.’

‘Wat dis je mij jongen, ga met je bledder-’

‘Ik praat niet met jou jongen, ga loezoe…’

Ruzie vlamt in deze klas snel op, en voordat het te ver gaat, wijs ik de jongens hun plaats: zitten allebei, nu! Sallah, aan een tafeltje bij het raam, wil weten of ik met de auto naar Marokko ga. Sallah is een lange, dunne jongen, een stoker die veel onrust kan veroorzaken. Toch heeft hij ook iets droevigs in zijn blik. ‘Je boekt met de waggie naar Marokko, meester?’

Ik knik.

‘Echt, meester, je gaat niet met de vliegtuig?’

‘Nee.’

‘Je gaat echt met die blauwe Opel?’ Sallah slaat zich op de knieën van plezier, ietwat overdreven als altijd, maar ook andere leerlingen vinden dit grappig, met mijn al te blauwe Opel Astra heb ik bij deze jongens nooit veel prestige kunnen verwerven. Plotseling zegt Sallah, weer ernstig nu: ‘Je moet je auto goed dichtdoen meester, ze pakken alles eruit.’

‘Ze nakken alles van je meester, ze gaan je beroven,’ bevestigt Faouzi, die schuin achter Sallah is gaan zitten.

‘U gaat alleen?’ vraagt Sallah zacht.

Ik kijk Sallah aan en knik. Sallah draait zich om naar Faouzi: ‘Hij durft gewoon alleen te gaan naar Marokko!’ Dan weer tegen mij: ‘Je moet oppassen voor de politie, meester, ze gaan je flesjen, ze willen je doekoe.’ Terwijl hij zich weer half omdraait naar Faouzi, zodat ook die het goed hoort, voegt hij er nog aan toe, echt Sallah: ‘Je moet tegen ze zeggen zebbi meester, zeg zebbi tegen ze als ze je boren.’

Ik ken de taal van deze jongens zo langzaamaan wel. Doekoe is geld, boren is iemand flesjen en zebbi betekent ‘mijn lul’. Zebbi is geen straattaal als dat doekoe of boren, maar Marokkaans-Arabisch. Dat Sallah mij nu aanraadt ‘mijn lul’ tegen een politieman te zeggen vinden alle jongens weer erg grappig, alsof ze de reactie van de Marokkaanse politie, die zich ongetwijfeld niks laat zeggen, al voor zich zien. Als altijd bewandelt Faouzi de door Sallah ingeslagen weg graag verder, want dit – seks – is zijn terrein. Maar voor wat hij te zeggen heeft, moet hij naar mij toe komen, dat kan niet vanuit de klas. Aan de grijns op zijn gezicht en aan het feit dat hij zich kleiner lijkt te maken – alsof ik zo minder aanstoot aan zijn woorden zal nemen – voelt iedereen al waar het heengaat, ze kennen de lichaamstaal van Faouzi, en ik ook.

‘Die hoertjes daar zijn goedkoop, meester, drie euro.’

Terwijl ze lachen en zich weer op de knieën slaan, al die veertien-, vijftienjarige jongens, houden ze mij in de gaten, wat zal nu mijn reactie zijn? Faouzi lacht ook, als om zijn eigen woorden onschadelijk te maken.

‘Ik dacht dat jij een goeie moslim was, Faouzi.’

‘Hee, meester…’ Met open handen spreidt Faouzi zijn armen, alsof hij wil zeggen: het is maar een grapje, waarom noem ik hem een slechte moslim? Om het goed te maken, zegt hij: ‘Marokko is mooi, meester, u gaat het daar goed hebben, woella, meester ik zweer het je, je gaat zien.’

1

Na drie dagen ‘boeken met de waggie’ rijd ik de auto de veerboot naar Tanger op. De witte stad blinkt aan de horizon. Als ik twee uur later de boot weer af rijd, ben ik eindelijk in Marokko, met ook onmiddellijk het gevoel daar daadwerkelijk te zijn, want plotseling is het chaos.

Er zijn mannen die me met een zekere autoriteit naar de douane dirigeren, me vertellen dat ik hier met de auto moet blijven staan, hier ja – maar deze mannen zijn geen douaniers. Ze dragen stofjassen met op hun rug het embleem van de Association des Porteurs, het zijn kruiers, en waar bemoeien ze zich eigenlijk mee, waarom vraagt een van hen om mijn paspoort, waarom zou ik dat aan een kruier geven? Maar ik ben op vreemde bodem, iedere autoriteit maakt indruk, en ik weet bij god niet wat ik hier aan wie moet laten zien, en die kruier wordt steeds ongeduldiger, waar is dat paspoort nou, waar zijn je autopapieren, en waarom zou ik hem die ook niet geven, de douaniers zouden dit soort lui hier toch niet rond laten lopen als ze malafide waren?

Een douanier in grijs uniform, met pet, die alle auto’s langsgaat, geeft ook mij een groen formulier, maar de tandeloze kruier die ik net mijn paspoort heb gegeven neemt het me onmiddellijk uit handen om het voor me in te vullen, heb je een pen? Omdat ik zie dat de douanier dit ziet maar geen aanstalten maakt de kruier weg te jagen, laat ik het invullen van dat formulier inderdaad maar aan hem over. Ik geef hem de Parker die ik bij mijn afscheid van school heb gekregen.

Ik kijk wat om me heen. Achter mij staat een lange rij auto’s, douaniers lopen erlangs, dragers zwermen eromheen. Twee doofstomme kruiers maken ruzie om de auto achter mij, die zij allebei als de hunne beschouwen. Ze beginnen elkaar te duwen en stoten steunende klanken uit. Er begint iets van een oploopje te ontstaan, totdat een van de twee kruiers, een man van tegen de zestig met een grijze stoppelbaard, de dreigende houding aanneemt van een stier die op het punt staat zijn rivaal op de horens te nemen, waarop de ander besluit deze auto maar aan zijn collega te laten, zij het onder protest.

De tandeloze kruier die het groene formulier met behulp van mijn paspoort heeft ingevuld, en mijn derde doopnaam voor mijn achternaam houdt, wil geld hebben. Dirham, zegt hij als hij mij het formulier teruggeeft, dirham. Ik stop hem vijf dirham toe, vijftig eurocent. De kruier vindt het niet genoeg, ik moet meer geven! Ik vind vijf dirham wél genoeg – heb ik om deze dienst gevraagd? De kruier dringt verontwaardigd aan, hij wil tien dirham hebben, maar ik blijf net zo lang nee schudden – ‘wie ben jij jongen, ga met je bla’ – tot hij boos wegloopt.

‘Ah, monsieur! Mijn pen…?’ Het is geen dure pen, maar hij is van mij en ik wil hem terug.

Er komt een andere kruier naar mij toe, een nog jonge man die er netjes uitziet en me vertelt dat ik nu moet wachten op de douanier om mijn papieren en bagage te laten controleren, maar dat ik mijn auto ook nog bij de politie moet laten registreren, waar zijn mijn autopapieren? Hij loopt ermee naar een agente, die mijn gegevens direct in de computer zet. Ik krijg mijn papieren terug, dat ging lekker snel, en ik geef deze kruier tien dirham – ook omdat ik spijt heb dat ik die ander maar vijf heb gegeven, inderdaad wel weinig. Nu pas bedenk ik dat deze dragers niks te dragen hebben als iedereen met de auto komt – dat ze zichzelf op deze manier aan het werk houden in een land waar iets als een werkloosheidsuitkering niet bestaat. Ze structureren de gang van zaken en nemen de douaniers werk uit handen. Dat hun aanwezigheid het geheel voor mij juist chaotischer maakt, is alleen maar omdat ik het niet gewend ben mijn papieren aan kruiers af te geven – omdat ik Marokko niet gewend ben.

Ik keer graag terug naar waar ik eerder ben geweest, en ik zal niet de enige zijn. Het is al enerverend genoeg in een vreemd land aan te komen en niet te weten waar je precies bent – ja, je kunt het op de kaart wel aanwijzen, maar hoe ís het daar? Als ik een hotel neem in die ene straat, wat voor straat is dat dan, chic of juist armoedig of ergens daartussenin? Zijn er veel winkels? En wat voor mensen lopen daar? Moet ik voor ze op mijn hoede zijn of hoeft dat helemaal niet? Die nervositeit, zeg maar gerust angst, lijkt me even dierlijk als die van bijvoorbeeld leeuwen die zich buiten hun territorium begeven – dat iedereen altijd een reisgids aanschaft is niet alleen omdat men graag wil weten waar de bezienswaardigheden zijn.

Nee, je wilt weten wat je te wachten staat, greep op de onbekende omgeving krijgen, zeker als je alleen bent, en daarom neem ik mijn intrek in Hotel Rembrandt. Ik was er in het voorjaar ook, op schoolreis met een groep collega’s, het is een aangenaam hotel in het hart van de ville nouvelle, dat door zijn ruime opzet en donkere kleuren nog een koloniale sfeer ademt. Ik ken niet alleen die sfeer van vergane glorie, maar ik weet ook waar het hotel is, daar waar de Boulevard Pasteur overgaat in de Boulevard Mohammed v, ik weet zelfs hoe ik er vanaf de boot naartoe moet rijden en dat ik er mijn auto kan parkeren. Dat in ieder geval te weten, als je verder bijna niets weet, geeft rust.

Met de auto aankomen heeft het grote voordeel dat je niet wordt lastiggevallen door de zogenaamde faux guides die Marokko lange tijd tot een land hebben gemaakt waaraan veel toeristen behalve mooie ook bittere herinneringen bewaren. Onbevangen de boot af lopen was er niet bij, de nepgidsen pikten de toeristen er zo uit. Bij hen drongen de hustlers, zoals Engelstalige reisgidsen ze noemen, zich bij voorkeur op. Hadden ze hun klauwen in hun prooi geslagen, dan lieten ze die niet meer los.

Ikzelf heb het vijftien jaar geleden meegemaakt, toen ik nog met een rugzak de boot af liep. Ik had me voorgenomen om me direct en volledig in Marokko onder te dompelen, door een hotel in de medina te nemen, de oude stad, die wirwar van nauwe straatjes en steegjes. Het heeft me uren gekost om de gidsen, die me besprongen en die me maar al te graag naar de medina brachten, me er lieten verdwalen en uren bij tapijthandelaren thee lieten drinken, weer van me af te schudden zonder ze al mijn geld te geven. Ze waren nu eens vriendelijk, dan weer agressief, maar altijd vasthoudend en ik heb nooit, in geen enkel ander land, later ook niet, gidsen meegemaakt die je zo aan je kop bleven zeuren en die zo irritant waren.

Het kostte me indertijd een week om aan deze faux guides te wennen, uiteindelijk leer je wel hoe je ze het beste van het lijf kunt houden. Die vaardigheid, nooit verleerd, heb ik nu niet of nauwelijks meer nodig. Zodra ik mijn koffers in mijn hotelkamer heb neergezet en een douche heb genomen, ga ik de straat weer op om ergens wat te eten, het is zeven uur en ik heb honger. Nergens faux guides. Nergens hustlers. Pas als ik heb gegeten en weer terugloop naar het hotel, spreekt Souffian mij aan, een twintigjarige jongen met grote lichtbruine ogen en lange wimpers, die naast me komt lopen en met witte tanden bijna vrouwelijk naar me lacht en vraagt hoe ik heet. Ik doe geen moeite hem van mij af te schudden, tot ik voor het hotel sta en zeg dat ik hier verblijf en ga slapen. Souffian is verbaasd: slapen? Maar het is pas negen uur. Wil ik niet nog even koffie met hem drinken? Ik zeg nee, ik ga slapen. Wil ik dan misschien een koffie voor hem betalen?

Overdag is het in Rabat ‘dooie shit’, om Abdel te citeren, Abdel die mij van alle leerlingen de meeste straattaal heeft geleerd. Het heeft alles met de ramadan te maken. Er zijn gelukkig nog maar een paar dagen te gaan, dan keert alles weer terug naar het oude. Wat dat is weet ik niet, want ik ben hier nooit eerder in oktober geweest, maar ik weet wel dat in ieder geval de cafés weer vol zullen zitten, met mannen – en dat is toch beter dan dat er niemand zit en die cafés gesloten zijn, zoals nu.

Gaat alles dit jaar wel lukken? Ik ben op zoek naar een appartement, ik heb me opgegeven voor een taalcursus, maar is Rabat, die toch wat steriele regeringsstad, wel de goede keus? Is het hier wel Marokkaans genoeg? Ik moet twee stukken per week schrijven, een voor de Volkskrant en een voor De Groene Amsterdammer, dat is hoe ik mij hier in leven houd – maar zal Rabat mij wel genoeg ervaringen opleveren? Moet ik niet in het chaotische Casablanca gaan wonen, of in het tot de verbeelding sprekende maar ook veel toeristischer Marrakech, de rode stad? Of misschien zelfs in de Rif, waar de meesten van mijn leerlingen hun roots hebben? Ik zeg dan tegen mezelf dat ik tijd zat heb om daar vaak naartoe te gaan, en dat zal ik ook wel doen, maar er wónen zou toch andere ervaringen opleveren – betere?

Wanneer de twijfel me besluipt ga ik naar de medina, ik loop graag door die smalle straatjes. Een paar straten zijn iets breder en daar is het altijd druk, want daar zijn de winkeltjes en de straatverkopers. Alleen nu, zes uur ’s avonds, wanneer iedereen aan de ftoor zit, de avondmaaltijd die de vasten verbreekt, is er niemand. Dan is het in de medina onwezenlijk stil, alsof het midden in de nacht is en iedereen slaapt, ware het niet dat je hier en daar nog een groepje handelaren aantreft dat buiten voor de winkel op lage krukjes van een groot zilverkleurig dienblad zit te eten, harira, een soort linzensoep, en ook brood en pannenkoeken en zoetigheid. De meeste winkeltjes zijn gesloten, de rolluiken zijn neergehaald, het is kaal en ongezellig, zwerfkatten vertonen zich hier nu. Maar twee uur later is het alsof zich een explosie van leven heeft voorgedaan.

Nu zijn alle winkeltjes open, overal hangen kleren, ligt fruit hoog opgetast, staan vitrines propvol mobiele telefoons of horloges, er zijn stapels televisies en dvd-spelers, er is allerhande kleding en er hangen stukken schaap aan haken. Kruiden, schoenveters, schildpadden en kameleons, cactusvijgen en suikerspinnen – alles is hier te koop. De straten zijn niet breed, in het midden ervan liggen nog onderbroeken, truien, jassen en T-shirts op een stuk zeil, de drommen voorbijgangers hebben hooguit een halve meter links en rechts, overal klinkt het geschreeuw van koopmannen, hun leuzen hebben dezelfde intonatie als die van de kooplui op de Albert Cuyp. Het is avond en 20°C en de nacht wordt bij ieder winkeltje verlicht door een kaal peertje. Nergens is het zo sfeervol als hier, nu. Nergens zie je zo’n grote verscheidenheid niet alleen aan waren maar ook aan gezichten. Dit is waarom ik naar Marokko ben gekomen, deze volheid, dit krioelende leven, de rauwheid ervan. De bedelaars en de verminkten fascineren me, net als het contrast tussen de overvloed aan waren en de armoede zo dichtbij, het tienjarige kind dat papieren zakdoekjes verkoopt, de oude man die drie pakjes sigaretten, drie merken, voor zich op een krukje heeft liggen in het deksel van een schoenendoos – hij verkoopt die sigaretten per stuk. Hij zit ineengezakt, zijn kin hangt op zijn borst, suf staart hij voor zich uit, te moe om naar klanten uit te kijken. Misschien ligt die ene maaltijd per dag hem zwaar op de maag, misschien heeft hij niks gegeten.

Ik heb voor Rabat gekozen omdat de stad niet te groot is, zoals Casablanca, met zijn verkeerslawaai, drukte en stank, en niet te klein, zoals de steden in het Rifgebergte. Het is er in de zomer draaglijk en niet ongenadig heet, zoals in Marrakech, want Rabat ligt aan de kust. Rabat is een mild soort Marokko, alles is er, maar niet in het extreme. Maar Marokko-niet-in-het-extreme is mij voorlopig extreem genoeg.

Begin november is de ramadan voorbij. Ik ben daar nog nooit zo blij om geweest – maar ik was tijdens de ramadan nooit eerder in een islamitisch land. In Nederland hoeft de grote meerderheid van de bevolking niets van de ramadan te merken, het is tenslotte iets voor moslims. Op school merkte ik het altijd wel, leerlingen waren lusteloos. Je rook aan hun adem dat ze al urenlang niks hadden gegeten of gedronken. Ik vond het altijd onzin, dat vasten de hele dag, soms maakte ik er grapjes over of zei ik dat het toch niet gezond kon zijn om zolang niet te drinken, maar vaak ook stak ik ze toch een hart onder de riem, vroeg ik de leerlingen of ze het wel volhielden, want het leek me al met al niet gemakkelijk. Nu pas, in Marokko, besef ik hoe belangrijk de ramadan eigenlijk voor ze is.

In Rabat werd om zes uur, bij zonsondergang, een kanonschot afgevuurd. De doffe knal was over de hele stad te horen. Op hetzelfde moment begonnen alle minaretten te loeien, nu mocht men eten. Rabat werd een stille stad. Voor zessen deed men nog merkbaar zijn best op tijd te zijn voor de ftoor, voetgangers die haast hebben, auto’s die over straat scheuren, en dan, plotseling, de stilte, het enige wat je nog hoort is het gekwetter van vogels. De drukste en gevaarlijkste wegen, verkeersaders die de hele dag door verstopt zijn, waar het getoeter niet van de lucht is: verlaten. Op straat alleen nog die enkele toerist die bevreemd om zich heen kijkt en niet goed weet wat hij met dit tijdstip aanmoet.

Om acht uur is alles dan weer bij het oude, hele families die de Avenue Mohammed v op stromen om er te flaneren, nu zijn de cafés en terrassen voller dan ooit, want ook het de-straat-opgaan-na-de-ftoor hoort erbij. Alleen de bars en de nachtclubs, waar alcohol wordt geschonken, houden hun deuren gesloten. Tijdens de ramadan zijn moslims échte moslims en drinken ze niet, ook niet na de ftoor. Alcohol is sowieso verboden maar tijdens de ramadan pas écht verboden en dus zijn de vele drankwinkels gesloten.

In de zomer was ik ook in Rabat, een Marokkaanse collega had mij uitgenodigd langs te komen, en in die twee weken heb ik in ieder geval een paar Marokkanen leren kennen die zich aan god noch gebod iets gelegen laten liggen en naar believen bier en wodka drinken. Deze vrije Marokkanen, om ze maar zo te noemen, die ik in de zomer niet voor praktiserende moslims had gehouden, zie ik ’s avonds op een terras achter een glas thee zitten, en ze schudden beslist het hoofd als ik ze vraag of ze deze maand echt niet drinken. Ze lachen en halen hun schouders op en kijken me aan alsof het allemaal de gewoonste zaak van de wereld is, natúúrlijk drink je niet tijdens de ramadan, het is een heilige maand.

Ik heb nooit zo stilgestaan bij de ramadan, maar nu ik die in dit land meemaak, of onderga, is mij duidelijk geworden dat je jezelf als moslim onherroepelijk buitensluit als je er níét aan meedoet. Niet meedoen kan alleen in het geniep, stiekem toch thuis eten. Ik begrijp nu beter waarom het voor mijn leerlingen altijd zo vanzelfsprekend was zich ook in Nederland aan de voorschriften van de ramadan te houden, natuurlijk meester, dat moet, u moet het ook doen! Ze zouden zich van hun eigen gemeenschap vervreemden.

Omdat ik nog geen appartement had, heb ik bijna vier weken in een goedkoop hotel in het centrum van de stad gewoond. Het is niets voor mij om zo lang in een hotelkamer te moeten wonen. Ik heb graag een plek voor mezelf, een huis, dat geeft rust. Zo’n huis heb ik nu, ook in het centrum, een driekamerappartement met hoge plafonds en stenen vloeren, met naast de keuken een patio, en één etage hoger een dakterras. Ik neem het over van een Engelse journaliste die hier twee jaar voor de BBC heeft gezeten en blij is terug naar Londen te kunnen. Ze houdt niet van Marokko. Ze is het zat, zegt ze, op straat altijd maar te worden lastiggevallen door horny bastards – de achtentwintigjarige Shirley heeft blond haar en blauwe ogen.

Aan contacten geen gebrek. De eerste dag wacht de Nederlandse journalist en schrijver Sjoerd Venema mij op, die al acht jaar in Rabat woont. Via hem ontmoet ik anderen. Dan zijn er nog de Marokkanen die ik deze zomer via mijn Marokkaanse collega heb ontmoet, wier telefoonnummers ik nog heb. En de BBC-journaliste houdt een klein afscheidsdiner, waar tien vriendinnen bij aanschuiven, voornamelijk uit Spanje en Frankrijk. Iedereen zegt dat ik moet bellen, iedereen lijkt het leuk te vinden de nieuweling in de expatgemeenschap te leren kennen.

Bij De Groene Amsterdammer en de Volkskrant vinden ze het interessant, gezien de Nederlandse problemen met Marokkanen – een jaar na de moord op Theo van Gogh – om mij een jaar in Marokko te laten zitten, om mij hier als het ware te laten inburgeren. Wat voor mensen zijn Marokkanen nu eigenlijk? Wat voor leven leiden ze? Wat denken ze, en hóé denken ze? Hoe zit de maatschappij in elkaar? Ik wil het graag beschrijven. Twee columns per week leveren me genoeg op om van te leven – de freelancejournalisten die ik hier ontmoet zeggen me te benijden. ‘Twee columns per week? En je mag zelf bepalen waarover je schrijft?’ Nee, dan zij, die voortdurend achter het nieuws aan moeten hollen en hun verhalen daarna nog moeten zien te verkopen.

Bij inburgeren hoort het leren van de taal, het Marokkaans-Arabisch. In Marokko wordt het dariezja maghribia genoemd, het Marokkaanse dialect. Half november begin ik met een intensieve cursus, vijf ochtenden per week van half negen tot twaalf. Ik vind het leuk weer in de klas te zitten, in dit geval met vijf Amerikanen, een Franse studente, en een Canadese van tegen de zestig, een vrouw met spierwit haar die telkens hard begint te lachen als de leraar haar een vraag stelt, omdat ze zijn vragen nooit begrijpt. Ze gaat hier vrijwilligerswerk doen, in haar eentje in een dorp ‘de mensen helpen’, toch wel moedig, en ze wil eerst nog wat Marokkaans-Arabisch leren.

Dat naar school gaan geeft mijn leven structuur. Ik sta om zeven uur op en trek om halfacht de deur achter me dicht om via de Avenue Mohammed v naar de medina te lopen, waar de taalschool is gevestigd. Overal onderweg zijn terrassen en al snel vind ik er een die me goed bevalt, waar de koffie en de croissants lekker zijn en vanwaar ik naar voorbijgangers kan kijken. Op die momenten ben ik blij met mijn nieuwe leven. De ober, een man van een jaar of vijftig, begroet me steeds enthousiaster. Het wordt naarmate de winter nadert wel kouder, ik heb eind november een trui en begin december een jas nodig om zo vroeg in de ochtend al buiten te kunnen zitten, maar te koud wordt het daarvoor nooit. ’s Middags is het meestal weer zo warm dat ik in mijn T-shirt van school naar huis loop.

Voor het gevoel is de Marokkaanse dirham een waardeloze munt. Geld uitgeven in het buitenland gaat altijd al makkelijker, maar met dirhams gaat het wel heel makkelijk. Een dirham hier, voor de ene bedelaar, en een dirham daar, voor de andere, en als je geen munten van één dirham meer hebt, nou ja, dan heb je er nog wel eentje van vijf of tien, en die jonge vervuilde vrouw met dat kind met die rare armpjes, die zal dat geld toch goed kunnen gebruiken? Ze zit niet voor niks op die straathoek, in de herrie van het verkeer, in de stank van de uitlaatgassen. Deze vrouw kan me onmogelijk bestelen.

En zo vliegen de munten je zak uit, terwijl tien dirham toch een euro is, dus ook niet helemaal niks. Dat ik hier met de auto naartoe ben gekomen maakt het allemaal nog erger, want zodra je die ergens parkeert krijg je te maken met de gardien, de parkeerwacht, in Marokko alomtegenwoordig.

Het is in de grotere steden wel nodig dat zowel huizen als auto’s ’s nachts worden bewaakt. Dat doet de gardien de la nuit, de nachtwacht. Van zeven uur ’s avonds tot zeven uur ’s ochtends, zolang als het donker is, patrouilleert hij door zijn straat. De eerste dagen parkeer ik mijn auto naast het hotel en ook op die straat wordt toegezien door een nachtwacht, een man van achter in de twintig die met toegeknepen ogen al te vriendelijk naar mij lacht. Ik weet dan nog niet dat hij de nachtwacht is, dus als hij met zijn onbetrouwbare gezicht naar mij toe komt en zegt dat hij mijn auto in de gaten zal houden, denk ik dat iedereen dat wel kan zeggen en antwoord dat dat erg vriendelijk van hem is, dank u wel, zonder verder aanstalten te maken hem iets te geven. ‘Mais monsieur…’ Hij lacht weer, zo vals onderdanig, en spreidt zijn armen, met open handen, het is duidelijk dat hij vindt dat het niet onredelijk is als daar iets tegenover staat. Met de botheid die je als toerist soms kunt hebben, net het een of ander een keer te vaak meegemaakt – bedelaars in dit geval – schud ik mijn hoofd en loop weg.

Maar als ik na middernacht terugkom, zit hij er nog steeds en lacht mij weer toe met die valse lach. Nu draagt hij een donkerblauwe stofjas, het soort jas dat alle parkeerwachten dragen, en nu geloof ik wel dat dit zijn straat is en geef hem tien dirham, voor een nachtwake lijkt mij dat niet te veel betaald. Maar na twee of drie avonden begint het me te irriteren dat ik hem iedere dag tien dirham moet geven, dat zou per maand driehonderd zijn en is dat eigenlijk niet belachelijk veel? Ik begin me er ook aan te ergeren dat hij mij steeds aardiger lijkt te gaan vinden, en iedere avond met groter enthousiasme op me afkomt, maar wat ik ertegen kan doen weet ik niet. Later leer ik dat Marokkanen hun nachtwacht maandelijks honderd tot tweehonderd dirham per maand geven, zijn ze er weer voor een maand vanaf. Nu ik mijn appartement heb betrokken, doe ik het ook zo.

In mijn straat in het centrum van de stad is het betaald parkeren, net als in Amsterdam. Je moet wel ergens een vergunning kunnen kopen, maar waar? Ik vind het gemakkelijker de gardien du jour, de dagwacht, te betalen, dan trekt hij iedere twee uur een kaartje uit de automaat en legt dat in mijn auto. Eigenlijk zijn er twee gardiens, een duo dat elkaar afwisselt. Samen zijn ze zowel dag-, nacht-, als parkeerwacht. Ze hebben een heel klein huisje voor zichzelf getimmerd, één persoon kan daar net in, en nu het kouder begint te worden zitten ze daar ook vaak, onder dekens. De afspraak is dat zij iedere twee uur een kaartje in mijn auto gooien, speciaal daarvoor moet ik mijn raampje een klein stukje open laten staan hebben ze gezegd, maar ik vind die kaartjes in mijn auto nooit terug. Stoppen ze de controleur wat toe? Ik heb geen idee, het blijft schimmig voor me. Ik zie soms wel auto’s met een wielklem, maar bij mijn auto nooit, de gardiens weten dat toch te voorkomen. Het kost me honderd dirham per maand. Voor het toezicht op mijn huis betaal ik honderdvijftig. Andere bewoners betalen ook. Zo voorziet onze straat twee werklozen van werk.

Even buiten Rabat rijd ik een fietser aan. Het is de eerste keer in mijn leven dat ik bij een auto-ongeluk ben betrokken. In Marokko is het chaos op de weg. Ik ben daar niet aan gewend.

Abdelkarim, die ik hier in de zomer ontmoette, zit naast mij. Ik breng hem naar huis en hij zegt, nogal laat, je moet hier rechtsaf! We rijden op een drukke autoweg en ik neem net op tijd de afslag. Ik zie niet dat een mannetje dat op de vluchtstrook fietst, die afslag juist níét in wil en naar links zwenkt. Ik gooi mijn stuur weer naar links, maar ik kan niet voorkomen dat ik het mannetje toch aantik. In de binnenspiegel zie ik hem over zijn stuur heen duiken.

Waar kan ik stoppen? Er wordt hier hard gereden en er is geen vluchtstrook meer. Ik ben nog te veel de Nederlander die zich aan regels houdt en die denkt: hier mag ik niet stilstaan. Ik besef nog niet dat in Marokko op de weg alles kan. Dus rij ik door, op zoek naar een plek waar ik wél kan stoppen. Die komt pas een halve kilometer verderop, voor een stoplicht.

Ik heb in mijn spiegel wel gezien dat de fietser onmiddellijk is opgestaan. Vlak voor de botsing dacht ik even dat ik hem zou doodrijden. Hij lijkt eigenlijk niet eens gewond.

Met de schrik nog om het hart, zeg ik tegen Abdelkarim, hoe kan die man nou zomaar oversteken! Op dat moment beginnen twee mannen van alles door mijn open raam te roepen. Ze zitten op een brommertje, een oudere man met baard in een witte djellaba en een jongen van een jaar of twintig. Ze roepen dingen, stappen af, maken allerlei gebaren, parkeren de brommer zo voor mijn wagen dat ik niet door kan rijden. Het stoplicht springt op groen, de auto’s achter mij beginnen te toeteren, geërgerd rijden ze om ons heen. Een politieagent – altijd in de buurt, zeker op wegen – komt poolshoogte nemen.

Abdelkarim is onmiddellijk uitgestapt en staat nu op felle toon ruzie te maken met de jongen, die het vooral Abdelkarim lijkt te verwijten dat we zijn doorgereden, terwijl die toch niet achter het stuur zat. Abdelkarim staat woedend tegen de jongen te schreeuwen.

De politieman vraagt om mijn rijbewijs. Abdelkarim en de jongen houden plotseling op met ruziemaken en stappen samen op de brommer om de aangereden fietser op te zoeken. De agent zegt tegen mij dat ik de wet heb overtreden, dat ik bij een ongeluk altijd moet stoppen. Ik zeg: maar waar dan? en hij zegt: op de plaats van het ongeluk.

Als de agent mijn gegevens heeft genoteerd, komen Abdelkarim en de jongen terug. Ze lijken nu de beste vrienden, schudden elkaar de hand en zeggen tegen de politieman dat alles geregeld is, dat we weer door willen rijden – maar zo gemakkelijk laat de politieman zich niet buitenspel zetten. Hij wil de fietser zien. ‘Maar de fietser is naar huis!’ roept de jongen. Dat kan de agent niks schelen, hij wil de fietser zien. De jongen stapt weer op zijn brommer. Na tien minuten komt hij met het mannetje terug.

Ik zeg tegen de fietser dat het me spijt, en dat ik blij ben dat hij ongedeerd is en hij zegt dat hij zes kinderen heeft en moet werken voor zijn gezin. De politieman wil weten of de fietser gewond is, op diens scheenbeen blijkt een oppervlakkige schaafwond te zitten. Hij is er genadig van afgekomen.

Ik krijg mijn rijbewijs terug. We mogen doorrijden. In de auto vertelt Abdelkarim me dat het mannetje dreigde aangifte te doen. Hij wilde zeshonderd dirham hebben. Abdelkarim zei tegen hem dat hij best aangifte mocht doen, maar misschien moest hij eerst even nadenken, wat had hij daar nou aan, hij kon nu ook driehonderd dirham in zijn zak stoppen, hij was niet gewond, het was makkelijk verdiend, zeshonderd was belachelijk. Ze kwamen uit op vierhonderd. Abdelkarim: ‘Hij was zonder te kijken naar links gezwenkt, maar wij zijn doorgereden. Dat was dom van ons.’

Volgens Abdelkarim wilde de politieman ook geld hebben. ‘Daarom bleef hij maar zeggen dat hij die fietser wilde zien. Hij wist dat die man al naar huis was, hij hoopte dat wij hem niet meer konden vinden. Dan hadden we hem ook moeten afkopen.’

‘Waarom?’

‘Omdat hij dan had kunnen zeggen: ik moet weten of die man gewond is, er is een ongeluk gebeurd, ik moet achter de feiten aan. Dan waren we er voorlopig niet vanaf geweest. Om er toch vanaf te zijn, hadden we hem moeten betalen.’

‘Waarom stond jij in het begin eigenlijk zo tegen die brommerjongen te schreeuwen?’

‘Hij zei tegen mij: jij bent geen echte Marokkaan! Dat laat ik me door niemand zeggen.’

‘Waarom zou jij geen echte Marokkaan zijn?’

‘Omdat we zijn doorgereden. Omdat ik mijn eigen volk op straat laat liggen en niet tegen jou heb gezegd dat je onmiddellijk moest stoppen.’

‘Je heult met de buitenlander.’

‘Maar ik heb die jongen aan het eind wel duidelijk gemaakt wie de echte Marokkanen zijn. Die fietser en die agent, heb ik hem gevraagd, zijn dat jouw echte Marokkanen? Zodra ze een buitenlander zien, willen ze hem bestelen. Hij was het met me eens.’

Ik heb een dag van de taalles gemist, ik was al bang dat het me zou opbreken. Ik heb de eerste week van de cursus Marokkaans-Arabisch erop zitten en vertrek een weekend naar Marrakech omdat de Volkskrant wil dat ik iets schrijf over het bezoek van Willem-Alexander en Maxima aan ‘de rode stad’. Ik keer zo snel mogelijk terug naar Rabat maar zit pas dinsdag weer in de les – en ja, dat ik er maandag niet bij ben geweest, zal ik weten.

Zelf heb ik in de klas altijd wel één of twee domme leerlingen gehad, voor het gemak noem ik ze nu even zo. Ik gaf jarenlang Nederlands aan kinderen die pas in ons land waren, die de middelbareschoolleeftijd hadden en een hele nieuwe taal moesten leren, en er waren er altijd bij die al snel op de rest achterliepen. Ik herinner me de Marokkaanse Mimoun, een vriendelijke jongen die na twee, drie weken nog geen woord kon uitbrengen en mij als ik hem een eenvoudige vraag stelde met een onnozel gezicht bleef aankijken. De klas hield ondertussen de adem in, sommige leerlingen hoorde ik al zachtjes lachen. Mij begon dat onnozele gezicht op een gegeven moment te irriteren, zo moeilijk was het toch niet? Een paar leerlingen riepen Mimoun! Mimoun! omdat de arme jongen hard op weg was hun held te worden, niet alleen omdat hij niets begreep en maar zo onnozel bleef kijken, maar ook omdat hij Mimoun heette – en voor de Turken en de Joegoslaven leek dat verdacht veel op majmoen, dat in hun beider taal aap betekent. Gepest werd Mimoun niet, iedereen vond hem aardig, maar hij moet zich de eerste weken in de klas, tot stomheid veroordeeld, toch niet prettig hebben gevoeld.

Ik weet nu beter hóé Mimoun zich moet hebben gevoeld. Er zijn sinds ik die ene dag heb gemist momenten dat ik niets begrijp van wat zich om mij heen afspeelt. Vooral die zes Amerikanen in mijn klasje werken hard, ze maken hun huiswerk en beginnen het Arabische schrift al gemakkelijk te lezen, terwijl ik nog bezig ben letter voor letter uit te vogelen welk woord daar nu eigenlijk staat. Dan vraagt onze leraar Abderrahman iets in het dariezja, en dan geeft zo’n Amerikaan antwoord en heb ik geen idee wat hij of zij zegt – ook wel omdat de uitspraak van die Amerikanen nergens naar lijkt, het blijft altijd Engels. Soms vraag ik waar ze het over hebben, maar het is gênant om dat te vaak te moeten doen, dus meestal hou ik gewoon mijn mond – zoals Mimoun ook altijd deed.

Eigen schuld. Behalve die ene gemiste les, heb ik maar weinig gestudeerd. Ik had die eerste lesweek nog veel aan mijn hoofd, moest achter een voorlopige verblijfsvergunning aan, mijn auto inklaren, alles vergt een enorme papierwinkel, ik heb de rust niet gehad om te studeren. Sinds ik hier leef, denk ik vaak aan de buitenlanders die in Nederland moeten inburgeren en nu begrijp ik beter waarom zovele de taal nooit goed hebben geleerd. Je moet er een leeg hoofd voor hebben. Als je werkt, de zorg voor een gezin hebt, is het niet makkelijk.

Ja, ik heb het aan mezelf te wijten, maar ik geef de schuld toch liever aan een ander. Als ik in de klas zit en weer niks begrijp en Abderrahman praat maar door, dan begin ik kwaad te worden en denk ik, maar wat is dit nou voor waardeloos onderwijs, zo doe je dat toch niet? Ik kan het ook hoor, de woorden die je toevallig te binnen schieten op het bord schrijven, met de vertaling erachter. Dat je woorden ook in tekst kunt aanbieden, ‘geïntegreerd’ en met een ‘communicatieve component’ en uitentreuren kunt herhalen in weer andere teksten, lijkt tot dit cursusinstituut nog niet doorgedrongen, en ik denk op grond van wat ik zo om mij heen hoor tot geen enkele taalschool in Marokko. Wat dat betreft hebben we in Nederland wel geleerd hoe we anderen zo efficiënt mogelijk onze taal leren.

Lonend is het leren van de taal wel, want Marokkanen worden enthousiast als ze merken dat je iets van het dariezja weet. Ze zien het als blijk van interesse en zijn zelfs enigszins vereerd dat een Europeaan hun dialect – het woord zegt genoeg – kennelijk de moeite waard vindt, hén dus de moeite waard vindt. Tien jaar geleden heb ik Servo-Kroatisch geleerd en altijd als ik in Kroatië, Bosnië of Servië was, kwam ik eenzelfde soort enthousiasme tegen. Ook daar was het: Dat jij, uit Nederland, uit het rijke Westen, ja uit het paradijs, dat jij ónze taal wilt leren… Wij zijn toch helemaal niets, wat heb je daar nu aan? Kennelijk zie jij dan toch iets interessants in ons, zijn wij belangrijk voor jou. Daar zijn we je dankbaar voor. Ik voelde dat iedere keer als ik tegen Joegoslaven iets in het Servo-Kroatisch zei: verbazing, trots, dankbaarheid. In Marokko is het net zo.

Veel hoef je er niet voor te weten. De standaardbegroeting is al genoeg in Marokko: salaam (vrede) met daar achteraan doorgaans la bes, dat letterlijk betekent: niet slecht, maar in de praktijk de betekenis heeft van het Franse ça va, hoe is het, hoe gaat het. Als de Marokkaan dan ook la bes tegen jou zegt, en je antwoordt beger, goed, of meziën, prima, dan kijkt hij je al iets langer aan, met iets meer interesse: hé, hij kent een paar woorden. Meziën, herhaalt hij dan, met een glimlach waar een zweem van ironie in zit, omdat je nog zo duidelijk bezig bent je die taal eigen te maken. Dan zegt hij: hemdulilah, met dank aan God. Ik wil niet beweren dat God in Marokko alomtegenwoordig is – tijdens de ramadan wel – maar in de taal is Hij dat wel degelijk. Dus we zien elkaar morgen? We zien elkaar morgen, insja’allah, deo volente. Niemand die dat níét zal zeggen.

Hoe leuk Marokkanen het ook vinden dat je iets van hun taal weet, dat betekent niet dat ze er trots op zijn. Voor het gemak scheer ik alle Marokkanen nu even over één kam, ik weet ook wel dat er ook nog verschillende Berbertalen worden gesproken, maar er zijn maar weinig Marokkanen die niet ook het Marokkaans-Arabisch spreken. Als er één taal het Marokkaans genoemd moet worden, dan is dat het dariezja.