DE ROMANS

Van Karel Glastra van Loon verschenen eerder bij L.J. Veen

Herman (met Karin Kuiper)
Vannacht is de wereld gek geworden
De passievrucht
Lisa’s adem
De onzichtbaren
Hoe dan Jan? (met Kees Slager)
De onzichtbaren (met foto’s van Jan Bogaerts)

Karel Glastra van Loon

De romans

De passievrucht
Lisa’s adem
De onzichtbaren

Uitgeverij L.J. Veen
Amsterdam/Antwerpen

Voor Karin

De passievrucht, eerste druk 1999, zevenenveertigste druk 2007
Lisa’s adem, eerste druk 2001, dertiende druk 2005
De onzichtbaren, eerste druk 2003, tiende druk 2005

De romans, eerste druk 2008

© 1999, 2001, 2003, 2008 erven Karel Glastra van Loon
en uitgeverij L.J. Veen
Omslagontwerp Esther van Gameren
Omslagbeeld © Lew Robertson/Corbis
Foto auteur Friso Keuris

ISBN 9789020410167
D/2008/0108/718
NUR 301

www.ljveen.nl

Inhoud

De passievrucht

Lisa’s adem

De onzichtbaren

DE PASSIEVRUCHT

From the start
Most every heart
That’s ever broken
Was because
There always was
A man to blame

Dolly Parton (‘It Wasn’t God Who Made Honkytonk Angels’)

Een

We rijden zwijgend naar het ziekenhuis. Ellen zit achter het stuur, ik tel de strepen op de weg. De weg is vol auto’s op oorlogspad. Ellen rijdt eerst te hard, dan te langzaam. Ze geeft geen richting aan. Ik zeg niks.

In de berm groeien reclameborden.

THE FUTURE IS HERE.

WAT MAAKT EEN ONDERNEMER GELUKKIG?

‘Geld,’ zeg ik.

‘Wat?’

‘Nee, niks.’

We parkeren in de betonnen buik van de ziekenhuisstad. Lopen door overdekte straten vol mensen in trainingspakken die rolstoelen voor zich uitduwen. Op een plein, waar de geur hangt van frituurvet en verlepte bloemen, speelt een strijkje zigeunermuziek.

‘Hier links,’ zeg ik.

‘Daar is de lift,’ zegt zij.

Ik kijk naar haar spiegelbeeld in een glazen ruit. De spanning trekt de kleur weg uit haar lippen.

‘Ik sta niet voor mezelf in…’ had ze gezegd.

‘Als ze zeggen waar ik bang voor ben, dan…’

Ze maakt al weken haar zinnen niet af.

‘Gaat u zitten,’ zegt de arts. En als we zitten: ‘Ik heb niet zulk prettig nieuws voor u.’

Ik zie Ellen verstijven. Ze duwt haar kin tegen haar borst, kijkt strak naar de grond.

‘En dan met name niet voor u, meneer.’

Haar rug recht zich, haar kin schiet omhoog. Ik zie het uit mijn ooghoeken. Heel even draait ze haar hoofd mijn kant op. Ik ben me er plotseling van bewust dat ik hevig heb gezweet, mijn kleren kleven nat en koud aan mijn lijf.

‘U bent onvruchtbaar. En daar is niet alleen niets aan te doen, het is bovendien, en ik besef dat dit een schok zal zijn, altijd zo geweest.’

Het eerste wat ik voel, althans het eerste gevoel waarvan ik me bewust word als hij is uitgesproken, is opluchting. Hier is sprake van een groteske vergissing. Er zijn dossiers verwisseld, onderzoeksresultaten verkeerd ingeschreven, er is iemand met dezelfde naam, iemand die op ditzelfde moment, in een andere dokterskamer, de resultaten te horen krijgt van mijn onderzoek: ‘U mankeert helemaal niets, meneer. Uw zaad is kerngezond.’

‘Maar dat is onmogelijk,’ zeg ik. ‘Ik heb een kind, een zoon van dertien!’

Het blijft lang stil in de kamer. Niets beweegt. Niemand beweegt. De hele ziekenhuisstad van beton en staal en glas, de liftschachten, de gangen, de duistere tussenverdiepingen vol tikkende, zoemende, zuchtende buizen, de zalen vol bedden met herstellenden en stervenden, de bezoekers en de artsen, de studenten en de coassistenten, zij allen houden de adem in. Het heden houdt stil, omdat vlak achter dat heden het verleden ontploft.

Ellen kijkt naar de arts. De arts kijkt naar mij. Ik kijk naar een ingelijste foto vlak achter zijn hoofd: een jongen en een meisje op ski’s tegen een decor van besneeuwde bergtoppen, onder een strakblauwe hemel.

Ik weet dat de dingen daarna hun normale loop hebben hernomen. Dat wij als volwassen mensen de zaken verder hebben besproken. En dat we vervolgens naar huis zijn gereden, Ellen en ik, over dezelfde wegen, langs dezelfde borden, door hetzelfde oorlogszuchtige verkeer.

Ik weet het, maar ik herinner het mij niet. Het enige dat ik me herinner is wat ze me vroeg toen we de straat in draaiden waar wij wonen.

Ze vroeg: ‘Wil je dit aan Bo vertellen?’

Wil ik dit aan Bo vertellen?

Ik wil maar één ding: dat wat gezegd is niet is gezegd, dat wat gebeurd is niet is gebeurd. Het is een zinloos willen, maar toch, ik kan er niet mee ophouden. Ophouden zou erger zijn. En dus herroep ik oude besluiten, kom ik terug op wat ik eerder heb gezegd. Ik reconstrueer het recente verleden, om een ouder verleden te redden. Waar ik ‘ja’ zei, zeg ik nu ‘nee’. Waar ik besloot tot handelen, besluit ik nu tot nietsdoen. Waar ik toegaf aan haar verlangen, omdat ik dacht dat het ook mijn verlangen was, daar wijs ik haar nu af.

‘Nee, ik wil geen kind bij jou. Ik heb een kind, en dat kind is mij genoeg. Laat het jou ook genoeg zijn.’

Ik weet dat ik daarmee onze liefde op het spel zet, dat er voor ons geen toekomst zal zijn als ik volhard, en toch doe ik het. Nu wel. Want nog moeilijker dan te leven zonder toekomst, is te leven zonder een verleden.

Twee

Bo is dus niet verwekt in een kille zomernacht op de passagiersstoel van een gele Renault 5. Hij heeft zijn kin, die iets naar voren steekt waardoor het lijkt alsof zijn onderkaak verkeerd gemonteerd is, niet van mij. Zijn ogen hebben wel de kleur van die van Monika, maar niet de vorm van de mijne, zoals iedereen zegt die Monika heeft gekend. Dat zijn linkervoet een halve maat kleiner is dan de rechter, net als bij mij – toeval!

Er staat een tekst in het apocriefe bijbelboek Het Evangelie van Philippus waaraan ik de laatste tijd vaak moet denken. ‘De kinderen die een vrouw gaat baren lijken op degene die ze liefheeft. Als dat haar man is, lijken ze op haar man. Als dat echter een echtbreker is, dan lijken ze op die echtbreker.’

Ooit, het moet nu een jaar of zes geleden zijn, heb ik die tekst voorgelezen aan Bo. We zaten aan de houten tafel in de keuken, met grote vellen tekenpapier en geslepen potloden in een piramide van licht. Ik tekende voor Bo het Huis van het Weten. Eerst de plattegrond, daarna een voor- en een zijaanzicht.

‘De voorkamer van het Huis van het Weten,’ zei ik tegen Bo, ‘is de Kamer van de Feitelijke Kennis. Daarin vind je alle dingen die je nu weet. Daarachter ligt een veel grotere kamer: de Kamer van het Mogelijke, van alle dingen die je nog te weten kunt komen als je tijd van leven hebt en nieuwsgierig blijft.’

Bo rolde een potlood over het tafelblad.

Naast de voor- en achterkamer lag een ruimte waarvan ik de buitenmuur niet had ingetekend.

‘Dat is de Donkere Kamer van God,’ zei ik. ‘Niemand weet hoe groot die kamer is. Elk licht dat je er binnen brengt, wordt onmiddellijk gedoofd. Je ziet er alleen iets als je de tijd neemt om aan het donker te wennen. Dan word je soms, heel even, dingen gewaar die je niet voor mogelijk had gehouden.’

‘Er zijn mensen,’ zei ik, ‘die zo schrikken van wat ze daar zien, dat ze de deur gauw weer dichtgooien en er niet meer terugkeren. En er zijn mensen die eraan verslaafd raken en zelden of nooit meer naar buiten komen. De Donkere Kamer van God is de mooiste maar ook de gevaarlijkste kamer van het huis.’

Het Huis van het Weten had een grote zolder, de Rommelzolder van de Kennis noemde ik die. ‘Daar vind je de raarste dingen. Grappige en onbruikbare dingen, zoals de Theorie van de Platte Aarde en de Tien Gulden Regels voor Burgermeisjes. Maar ook prachtige en nuttige dingen, zoals de Heilige Geometrie en het Evangelie van Philippus.’

‘Wat staat daar in?’ had Bo gevraagd. En ik was naar de boekenkast gelopen en had het dunne boekje, dat vol stond met potloodstrepen en uitroeptekens, van de plank gehaald. Ik had zomaar, willekeurig, een aangestreepte passage uitgezocht en aan Bo voorgelezen. Het was de tekst over de echtbreker.

‘Wat is een echtbreker?’ vroeg Bo.

‘Dat is een inbreker, maar dan in de echt,’ zei ik.

‘Wat is dat, de echt?’

Ik deed of ik hem niet had gehoord. De simpelste vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Ik tekende nog een laatste vertrek: een piepklein kamertje in een dode hoek van de plattegrond.

‘Het is een kamer zonder ramen,’ zei ik, ‘verlicht door een kale gloeilamp die van het plafond omlaag hangt. Het is de kamer van de dingen die je beter niet had kunnen weten. Ik noem hem de Martelkamer.’

En Bo had zich over de tafel gebogen om beter te kunnen zien.

‘Kom je daar weleens?’

‘Ja,’ zei ik. ‘Daar kom ik weleens.’

Wie is de echtbreker op wie Bo lijkt? De enige van wie ik zeker weet dat ze die vraag had kunnen beantwoorden is Monika. Monika is al tien jaar dood.

Ik had nog een kamer moeten toevoegen aan de plattegrond van het Huis van het Weten, denk ik nu: de Kamer zonder Hoop.

‘Wat is daar te vinden, in die kamer?’ had Bo dan kunnen vragen. En ik zou geantwoord hebben: ‘Niets en dat is het hem juist. Het is een kamer uit een kwade droom, waar je een leven lang kunt zoeken naar iets waarvan je weet dat het er moet zijn, maar dat je steeds ontglipt op het moment dat je het gevonden denkt te hebben. Het is de kamer waar alle kennis ligt opgeslagen waarover je zou willen beschikken, maar die om de een of andere reden onmogelijk meer te achterhalen is.’

Wil ik Bo meenemen naar die kamer?

Drie

Ik heb een doos vol foto’s uit de tijd dat Monika nog leefde. We zouden ze gaan inplakken, ooit, in drie albums met neplederen zwarte omslagen die Monika kocht op Koninginnedag. Het is er nooit van gekomen. De albums heeft Ellen later gebruikt om andere foto’s in te plakken – foto’s van haar en mij en Bo. De foto’s van Monika zitten nog altijd in de doos. De doos stond jarenlang onder in een kast, ik keek er nooit meer in. Maar nu heb ik hem te voorschijn gehaald. Vanaf de vloer van mijn werkkamer kijkt Monika mij aan in veelvoud, vijf jaar van mijn leven in Kodakkleuren op de grond.

Monika in een hotelkamer aan de Bretonse kust. Ze is drie maanden zwanger, het is ochtend, er valt een grauw licht de kamer binnen. Ze draagt een lichtblauw herenoverhemd, verkreukeld van de nacht, de knopen los. Haar handen rusten op haar blote buik, alsof ze het kind willen beschermen. Haar witte benen bungelen over de rand van het hoge, gietijzeren bed. De hele zwangerschap had ze grote moeite met de ochtenden, ook toen ze niet meer misselijk wakker werd. In Bretagne liepen we elke middag naar het strand, ademden de zeelucht in om onze stadslongen te reinigen, keken naar de zeevogels, zochten naar schelpen en zeesterren tussen de bewierde rotsen die droogvielen bij laag tij. Op een dag vonden we een dood schaap, aangevreten door vissen en vogels. Het verminkte dier lag ons met zijn lege oogkassen aan te staren als in een middeleeuwse vervloeking. We haastten ons terug naar het hotel.

Monika op het strand bij Noordwijk. Ze zit onder een grote rood-met-witte badhanddoek, die haar van hals tot enkels bedekt. Haar neus glimt van de zonnebrandolie. Onze eerste zomer samen. Ze kon slecht tegen de zon. Haar rode haar werd geel. Haar witte huid werd rood. Het was mijn idee geweest om naar Noordwijk te gaan, op een warme dag in juli met een strakblauwe lucht. Monika had ingestemd, omdat we elkaar nog niet zo lang kenden en omdat ze geen spelbreker wilde zijn (vertelde ze later).

‘Hoe lang hou jij het vol in de zon?’ vroeg ze toen we door het hete zand ploegden, op zoek naar een rustig plekje.

‘Uren,’ zei ik. ‘En jij?’

‘Niet zo lang.’

Ik vond haar witte lichaam van een betoverende schoonheid, maar die dag kwam ik erachter dat zij voor die schoonheid een hoge prijs betaalde. We bleven niet lang, en als we niet in de zee waren (waar we elkaar nat spatten, waar ik haar in de branding in mijn armen nam en het zout van haar gezicht kuste, waar we met verve het verliefde stel uit een B-film speelden) – als we dus niet in de zee waren, zat ze vrijwel steeds onder de grote badhanddoek. En toch was ze ’s avonds verbrand. In de jaren die volgden zijn we nog vaak samen naar het strand geweest, maar nooit meer op een zonnige dag in juli.

Er zijn een paar foto’s van ons samen. Op de vrolijkste zitten we op een grote herenfiets, Monika voorop. Ze moet haar voeten en haar tenen strekken om bij de trappers te kunnen. Ik zit achterop met een arm om haar middel. Met mijn andere arm zwaai ik naar de fotograaf. Ik vraag me af wie de foto heeft genomen en wanneer precies. Te oordelen naar Monika’s haar moet het vóór Bo’s geboorte zijn geweest. Daarna liet ze het groeien. Juist toen ze had besloten om het weer kort te laten knippen, werd ze ziek. Ze is met lang haar begraven. Nu schiet me ook te binnen wie de foto heeft gemaakt: mijn vader. Het is mijn vaders fiets waarop wij zitten. Er zitten verfspatten op Monika’s broek. De foto is gemaakt op de Ceintuurbaan, ter hoogte van het Sarphatipark. We hadden net een woning gekregen, schuin tegenover het park. Mijn vader hielp ons bij het opknappen.

De eerste twee weken nam de hoeveelheid werk die nog verricht moest worden dagelijks toe in plaats van af. Toen we het behang afstaken bleek het pleisterwerk vergaan. Achter de plafondplaten kwamen schimmelende balken te voorschijn. Er zat een enorme scheur in het metselwerk van de schoorsteen. De houten vloer onder de keukenkastjes was verrot.

‘Dat had je toch van tevoren kunnen zien,’ mopperde mijn vader, meer tegen zichzelf dan tegen mij. ‘Waar kijk jij in hemelsnaam naar als je een woning gaat bezichtigen?’

‘Uit het raam,’ zei ik. ‘Ik kijk vooral uit het raam.’

Behalve op het park hadden we ook uitzicht op een eksternest. Toen ik voor het eerst in de woning kwam, waren de vogels druk bezig met de reparatie van het dak. Het had in de dagen daarvoor flink gestormd en het omvangrijke nest had zichtbaar averij opgelopen. De twee eksters vlogen af en aan met takken. Het moet in april of mei zijn geweest. De foto is van twee maanden later. Achter de geparkeerde auto’s zijn de laatste bloesems van een meidoorn te zien. Het schilderwerk was het laatste dat moest gebeuren. Niet lang daarna verhuisden we – eerst Monika, een dag later ik.

De eksters brachten die zomer drie jongen groot.

En Monika werd zwanger.

Vier

Het was een zomer vol eerste keren. Voor het eerst woonde ik samen. Voor het eerst las ik de woorden ‘dexamethasone’, ‘vasopressin’ en ‘glycogenolysis’. Voor het eerst neukte ik in een auto. Voor het eerst maakte ik een vrouw zwanger (dacht ik). Voor het eerst zag ik in Amsterdam een zwarte roodstaart (in de Gerard Doustraat). Voor het eerst dacht ik na over de woorden ‘Het zou dwaas zijn om te lachen om de romanticus; ook de romanticus heeft gelijk’ (Ortega y Gasset). Voor het eerst (en het laatst) sliep ik met twee vrouwen tegelijk. Voor het eerst van mijn leven zag ik in mijn vader een gelijke, omdat mijn vader in mij een gelijke zag. Het was een verandering die ik op geen enkele manier had voorzien en die mij bijna evenzeer ontroerde als de veranderingen in Monika’s lichaam. (Al ruim voordat haar buik ging groeien, veranderden de vorm van haar gezicht, de veerkracht van haar haar, de zachtheid van haar borsten. Ik vond het onbegrijpelijk dat zo veel mensen zo lang niets in de gaten hadden. Keek dan niemand goed naar haar – zelfs haar eigen moeder niet? Nee, vooral haar eigen moeder niet.)

Mijn vader is een selfmade man – dat zijn z’n eigen woorden. Hij had in het leven een moeilijke start, was als jongetje zwak en ziekelijk. Toen hij dertien was brak de oorlog uit. Drie maanden later verloor hij zijn vader. Niet door de oorlog, maar door een stompzinnige samenloop van omstandigheden. Er werd een nieuw huis gebouwd in een straat niet ver van waar mijn grootouders woonden. De bouwvakkers hadden juist het hoogste punt bereikt en mijn grootvader bleef aan de overkant van de straat even staan kijken hoe de mannen elkaar feliciteerden en hoe een van hen, balancerend op de nokbalk, zijn pet in de lucht gooide en weer opving. ‘Als mijn vader niet was blijven staan,’ zei mijn vader, ‘zou hij nooit onder de tram zijn gekomen.’ Nu stak hij, nog omhoogkijkend naar de joelende mannen, de straat over juist op het moment dat lijn 4 voorbijkwam. Zijn beide benen raakten zo ernstig bekneld onder de stalen wielen van de tram dat ze in het ziekenhuis moesten worden afgezet. De wond aan zijn linkerbeen (of de stomp die daarvan over was) raakte geïnfecteerd. De ontsteking sloeg naar binnen. Tien dagen na het ongeluk had mijn vader geen vader meer.

‘Jij hebt nooit geleerd te vechten,’ zei mijn vader als hij weer eens niet begreep waarom ik de dingen deed die ik deed. En wat kon ik anders doen dan hem gelijk geven, om er zo onverschillig mogelijk achteraan te zeggen: ‘Maar dat is toch precies wat je wilde bereiken – dat ik het beter heb dan jij destijds?’

Er was na de oorlog geen geld om mijn vader te laten studeren, maar hij vond al snel werk bij een aannemer, ironisch genoeg bij dezelfde die destijds het huis bouwde dat mijn grootvader het leven kostte. In de loop van de jaren vijftig, toen half Nederland een bouwput was, klom mijn vader op van manusje-van-alles tot voorman. En in 1961 trad hij niet alleen in het huwelijk met een drie jaar oudere zangeres uit een Amsterdams nachtcafé, maar begon hij bovendien voor zichzelf: Bouw- en aannemersbedrijf Cornelis Minderhout maakte in tien jaar tijd van mijn vader een welvarend man (al zouden de nouveaux riches van nu moeten lachen om wat mijn vader trots ‘ons familiekapitaal’ noemde – we konden er een twee-onder-een-kapwoning van kopen in Abcoude en een roeibootje voor in het Gein).

Ik heb mijn vader lang als een alleskunner beschouwd, een bewonderenswaardige figuur die even gemakkelijk een dakkapel voor mijn zolderkamer maakte, als een grote pan paella bereidde, de motor van onze Volvo Amazone uit elkaar sloopte of een feest organiseerde voor honderd gasten (ter gelegenheid van het derde lustrum van de firma Minderhout), waar een goochelaar optrad en waar mijn vader de merengue danste met een oogverblindend mooie zwarte zangeres. Mijn vader is een ladies-man en hoewel ik niet weet of hij mijn moeder ooit ontrouw is geweest, kan ik me nauwelijks voorstellen dat dat niet zo is.

Mijn moeder was, zoals gezegd, drie jaar ouder dan hij, en toen hij haar ontmoette werkte ze in de nachtelijke uren als zangeres (‘chansonnière’ zei mijn vader) in een nachtcafé. Ze was van een onalledaagse schoonheid, met hoge jukbeenderen en een brede mond, die op haar artiestenfoto’s altijd zwaar is aangezet met donkere, glanzende lippenstift. Op de trouwfoto’s is goed te zien hoe trots mijn vader was op zijn verovering. Precies negen maanden na het huwelijk baarde mijn moeder mij. ‘Je vader was er net op tijd bij,’ zou ze later zeggen, ‘want ik vond mijzelf eigenlijk al te oud voor kinderen.’ Op het moment van mijn geboorte stond mijn vader in een bouwput in Leeuwarden. Toen hij ’s avonds thuiskwam lag ik schoongewassen in de wieg. Hij tilde me op en zei tevreden tegen mijn moeder: ‘Heb ik dat niet goed gedaan?’ En toen mijn moeder hem dat jaren later voor de voeten wierp, begreep hij nog altijd niet wat hij daar nou verkeerd aan had gezegd. Maar ik was zes en voelde haarfijn aan dat mijn vader mijn moeder pijn had gedaan en het maakte dat ik nog meer afstand tot hem hield.

‘Je vader,’ zei mijn moeder toen ik het huis uitging, ‘heeft altijd erg veel van je gehouden.’ Maar dat ze dat moest zeggen, zegt misschien genoeg. (Toen ze op sterven lag zei ze: ‘Je vader heeft altijd veel van me gehouden. Maar misschien hield ik wel niet genoeg van hem. En later kon ik het niet meer.’ Ik durfde niet te vragen wat ze daarmee bedoelde.)

Maar nieuw leven verandert alles – ook en vooral de relatie tussen vader en zoon.

We brachten mijn ouders op de hoogte van Monika’s zwangerschap op een prachtige nazomerdag in september, die iets leek goed te willen maken van de koele natte zomer die we achter de rug hadden. Mijn ouders kwamen aan het eind van de middag, toen het late zonlicht de bomen in het park in een goudgele gloed zette. De ideale tijd voor een goed glas wijn. (Ook van wijnen heeft mijn vader veel verstand. In het huis in Abcoude legde hij met veel zorg een wijncollectie aan, waarmee hij zelfs de plaatselijke krant haalde, tot zijn niet geringe trots. Ik had mij daarom voor deze bijzondere gelegenheid bij een wijnhandel in de Frans Halsstraat laten voorlichten, en uiteindelijk kocht ik een rode bordeaux met een rijk bouquet, een lichte houtsmaak, en een zweem van vanille in de afdronk.) De deuren naar het Franse balkon aan de voorkant van het huis stonden open, en het straatrumoer en de geuren uit de keuken, waar Monika een gorgonzola-polenta bereidde met drie soorten paddestoelen en granaatappelsaus, deden mijn vader en moeder verzuchtingen slaken over een stadje in Frankrijk dat zij die zomer hadden bezocht en waar zij uren op terrasjes hadden gezeten met een karaf karaktervolle landwijn en een goed boek. Mijn vader was ingenomen met mijn wijnkeus en we dronken op het goede leven, en omdat ik Monika in de keuken had ingeschonken viel het niet op dat zij druivensap dronk in plaats van bordeaux.

Mijn vader en ik inspecteerden nog eens het werk dat we die zomer aan het huis hadden verricht (het meeste hadden hij en Monika gedaan, omdat ik het te druk had met werken – we konden het geld immers goed gebruiken), terwijl mijn moeder Monika in de keuken gezelschap hield. Toen het eten klaar was en we allemaal aan tafel zaten zei ik: ‘Monika en ik willen jullie wat vertellen.’ Daarna liet ik een stilte vallen, zoals dat hoort, en keek ik naar mijn moeder, naar mijn vader, en weer naar mijn moeder. Mijn moeder glimlachte welwillend, zoals ik dat zo goed van haar kende, en mijn vader keek bedachtzaam naar het tafelkleed, alsof hij een bouwtekening bestudeerde.

‘We zijn zwanger,’ zei ik toen maar, en het klonk onbeholpen en belachelijk en dat was het ook. Zoiets intiems vertel je niet aan je ouders, wist ik opeens (het gaat tenslotte goed beschouwd over seks), maar toen was het al geschied, en bovendien: verzwijg maar eens een zwangerschap.

Dat mijn moeder in tranen zou uitbarsten, dat had ik wel verwacht. Mijn moeder huilde graag en veel en vooral van blijdschap. (Zij vormde het levende bewijs van het ongelijk van diegenen die nog steeds geloven dat huilen een teken van zwakte is. ‘Dat ik niet zal kunnen zien hoe het verder gaat met jou en Bo,’ zei ze op haar sterfbed, ‘dat doet me nog het meeste pijn.’ En ze huilde. Maar ze stierf in vrede.) Dat mijn vader ook zou huilen, dat trof me recht in mijn hart. Hij stond op en kwam me omhelzen. Ik stond ongemakkelijk tussen mijn stoel en de tafel geklemd en ik voelde zijn schouders schokken. Toen maakte hij zich van mij los en keek me recht in de ogen. Zijn wangen waren nat, maar er verscheen een brede grijns rond zijn mond: ‘Vanaf nu zijn wij niet meer vader en zoon,’ zei hij, ‘maar zijn wij beiden vader.’ En hij stapte op Monika af en omhelsde ook haar, en ik omhelsde mijn moeder en mijn moeder omhelsde mijn vader en daarna Monika en pas daarna schepten we het eten op onze borden en schonken de glazen bij. (Ik haalde het pak druivensap uit de keuken en we lachten om het kleine bedrog dat niet was opgemerkt.) En we praatten over alles en niets en vooral over wat het betekende om een kind te verwachten, en ik merkte dat mijn vader gelijk had gehad: we spraken voor het eerst met elkaar als gelijken.

Toen mijn ouders ten slotte vertrokken, zwaaiden Monika en ik hen na vanaf het Franse balkon en daarna gingen we zitten op de bank, dicht tegen elkaar aan, en we staarden naar de kaarsen, die aangenaam flakkerden in de nazomeravondbries die door het huis trok, en we zeiden heel lang helemaal niets.

Drie dagen later reisde Monika naar haar ouders in Roermond. ‘Het is beter als je er niet bij bent wanneer ik het hun vertel,’ zei ze. En toen ze terugkwam: ‘Het was maar goed dat je er niet bij was.’

Vijf

Eerste keren vergeet je niet gauw, maar de rest… Mijn geheugen is als het werk van een drankzuchtige archivaris: het vertoont gaten en verdichtingen, de kaartenbakken zijn omgevallen, de fiches in haast weer bijeengeraapt. Soms is er maandenlang niets verzameld, dan weer is er koortsachtig maar lukraak gewerkt. Er is een ladenkast vol herinneringen, maar waar zijn de herinneringen die mij kunnen helpen bij het beantwoorden van de vragen die mij nu uit mijn slaap houden? Wie is de vader van mijn zoon? Met wie ging mijn dode geliefde vreemd? En wanneer? En vooral ook: waarom? Hoe kan het dat ik nooit iets heb gemerkt, dat ik nooit de geringste argwaan heb gehad? Of was die er wel, maar heeft de dronken archivaris die herinneringen onder het tapijt geveegd, uit het raam gekieperd, opgestookt in de allesbrander?

Ik kijk naar Bo, die ik beter ken dan enig ander mens in de wereld, en zie een vreemde. Ik kijk naar Ellen, van wie ik meer houd dan van wie ook, en wend mijn ogen af.

Ellen zegt dat ze met me wil trouwen.

‘Ellen,’ zeg ik, ‘je wilt een kind. Je wilt een kind van jezelf en dat kan ik je niet geven. Zoek een andere man nu het nog niet te laat is.’

‘Ik wil een kind van jou,’ zegt Ellen. ‘Ik wil geen kind van een andere man. En ik wil al helemaal geen andere man. Ik wil jou.’

‘Dat zeg je nu, maar hoe zal het zijn over een jaar, over twee jaar?’

‘Hoe moet ik dat weten Armin? Weet jij wat je over twee jaar wilt? Weet jij of je dan niet op me bent uitgekeken? Of je niet in een midlifecrisis zit en er vandoor gaat met een meisje van eenentwintig.’

‘Jezus Ellen.’

‘Ja, Jezus Armin.’

‘Maar trouwen, waarom wil je in godsnaam trouwen?’

Monika en ik zijn nooit getrouwd geweest. Trouwen, dat deed je niet, in die tijd. Wij niet in ieder geval. Wij hielden van elkaar en met zoiets intiems als ‘houden van’ had de staat niets te maken. Dat sprak vanzelf. En dus trouwden we ook niet toen er een kind kwam – principes werden in die dagen nog niet zo lichtzinnig terzijde geschoven.

We gaven Bo de achternaam van zijn moeder (Paradies), ook dat sprak vanzelf. Zij had hem tenslotte negen maanden gedragen. Zij gaf hem de borst. Dat een kind automatisch de naam van de vader kreeg, was een uitwas van het verfoeide patriarchaat. Zoals kruisraketten dat waren. En kapitalisme. (De ambtenaar van de burgerlijke stand ging met onze naamkeuze niet akkoord. ‘Dat kan alleen als u het kind niet erkent,’ zei hij. Ik schold hem uit voor pennenlikker en klerk, waarop hij weigerde de aangifte verder in behandeling te nemen. Uiteindelijk moest er een vrouwelijke collega aan te pas komen om de zaak naar behoren af te wikkelen – ik ging mopperend akkoord met wat de wet voorschreef. Maar de volgende dag lieten we een advertentie plaatsen in de krant: ‘Geboren: Bo Paradies.’ Onze ouders lazen de Volkskrant niet. Dat scheelde een hoop gezeur.)

Het huis aan de Ceintuurbaan was eigenlijk te klein voor ons tweeën en de baby. Er was geen babykamer – en iedereen weet dat een baby recht heeft op een babykamer.

‘Jullie moeten verhuizen,’ zei Monika’s moeder, die ik nooit op enige liefde voor haar dochter kon betrappen, maar die wel vond dat zij als geen ander in staat was te bepalen hoe het leven van haar dochter eruit diende te zien.

‘Je kunt toch wel wat kopen?’ zei mijn vader.

‘Maar pa,’ zei ik, ‘denk eens aan al het werk dat we in dit huis hebben gestoken. En bovendien: waar vind je in Amsterdam weer een huis met zulk uitzicht?’

Nee, Monika en ik wilden niks kopen (zeker een hypotheek afsluiten bij een bank die geld had uitstaan in Zuid-Afrika!) en we wilden niet verhuizen. Bo sliep tussen ons in, in het tweepersoonsbed. We verschoonden hem op de bank, op de keukentafel, op het aanrecht, op de grond, op het bed, op het bureau tussen de typemachine en de telefoon. We sjouwden hem rond in een slendang.

‘Als hippies,’ zei Monika’s moeder, voor wie de jaren zestig en zeventig een onafgebroken nachtmerrie waren geweest.

‘Als negers,’ zei haar vader, die iedereen van buiten Limburg een buitenlander vond, en alle negers apen.

‘Ik vind het wel schattig,’ zei mijn moeder. En mijn vader zei: ‘Als het jullie gelukkig maakt, dan zal het dat kind ook wel gelukkig maken. En daar gaat het tenslotte om.’

En ik dacht: zou hij ooit zoiets tegen mijn moeder hebben gezegd over mij? Maar ik vroeg niks.

De eerste keer dat Monika Bo de borst gaf zat ik erbij te huilen als een kind.

‘Dat zijn de hormonen,’ zei Monika.

‘Wil je proeven?’ vroeg ze de volgende dag.

Ik was ontzet. Maar even later proefde ik toch. Heel voorzichtig.

‘Lekker,’ zei ik.

‘Leugenaar,’ zei zij.

‘Het is ook voor baby’s en niet voor volwassen mannen.’

Monika zei: ‘Ik vind het opwindend.’ En ik vroeg: ‘Vind je het ook opwindend bij Bo?’ En Monika knikte.

De laatste jaren dacht ik nog maar zelden terug aan die tijd. Als ik een meisje zag lopen met opgeknipt rood haar of met gele schoenen. Of als ik een man zag met een kind in een draagdoek. De laatste dagen denk ik nergens anders aan.

‘Geef het tijd,’ zegt Ellen.

‘De pijn moet slijten,’ zegt Ellen.

‘Laten we er een weekje tussenuit gaan, jij en ik, met z’n tweetjes.’

‘Ga op reis, samen met Bo.’

‘Ga een week op Ameland zitten, in je eentje, lekker langs het strand lopen.’

‘Ik wil weten wie de vader is,’ zeg ik. ‘Wie de dader is. Wie gaat me dat vertellen op Ameland? Staat zijn naam soms in het zand, aan de voet van de vuurtoren?’

(Er is een foto van Monika op het strand van Ameland. Aan haar voeten staat in het zand geschreven ARMIN IS GEK. Ze kijkt triomfantelijk in de lens. Haar haren wapperen in de wind. Onze laatste vakantie samen.)

‘Wat weet jij, Ellen? Wat weet jij dat ik niet weet? Wat heeft Monika jou verteld? Ze moet je toch iets verteld hebben? Vriendinnen onder elkaar, vertel mij wat, jullie bespreken die dingen. Vrouwen praten over dat soort dingen. Wie is het, Ellen, zeg het me: wie, wie, wie?’

Maar Ellen houdt vol van niets te weten.

‘Ik zat destijds in Ecuador, weet je nog.’

‘Ja maar later, Ellen, toen je terug was. Ze moet toch iets hebben gezegd. Met een omweg misschien. Een stille hint, die jij nooit hebt opgepikt. Jezus, Ellen, jullie waren intiem met elkaar in die dagen. Jullie deelden godverdomme alles. En nu wil je mij laten geloven dat daarover nooit met een woord is gesproken? Lieg niet tegen me, Ellen. Ik kan geen leugens meer verdragen! O, Jezus Christus Ellen, ga nu niet huilen. Huil niet, huil niet, huil niet! Het spijt me. Ik bedoel het niet zo, maar verdomme Ellen, wat moet ik? Wat moet ik hiermee?’

Later op de avond: ‘Wil je met me trouwen?’

‘Ja.’

Zes

Ik heb tegen Bo gezegd dat ik geen kinderen meer kan verwekken. Dat mijn zaad niet goed meer is.

‘Te lang niet gebruikt waarvoor het bedoeld is.’

Daar moest Bo om lachen. Hij vindt het niet erg dat hij geen broertje of zusje krijgt. Hij vindt het alleen vervelend voor Ellen. Dat zei hij: ‘Wat rot voor Ellen.’

‘Ja,’ zei ik.

En dat was dat.

Urenlang kon ik naar Bo kijken toen hij een baby was. Hoe hij de slaap uit zijn ogen wreef met vuisten die nog geen vuisten waren. Hoe hij niet-begrijpend de wereld in zich opnam met grote, hongerige ogen. Hoe hij boerde. Hoe hij kwijlde. Hoe hij het mirakel van zijn eigen lichaam ontdekte (die roze dingen daar, vlak voor mijn ogen, die dingen horen bij mij, die dingen dat ben ik!).

Op de dag dat Bo zich voor het eerst zelfstandig omdraaide, van zijn buik naar zijn rug, kocht ik een fles champagne die ik ’s avonds samen met Monika leegdronk. Toen de drank op was, bedreven we de liefde op de grond, tegen de WC-deur en ten slotte in bed, op z’n hondjes, terwijl Bo onder Monika lag te kraaien en met zijn handen naar haar borsten greep.

‘De liefde, Bo,’ zei ik, toen Monika al sliep, ‘de liefde, daar gaat het om. De rest is allemaal onzin.’

‘God is liefde, Bo,’ zei ik, ‘en liefde, dat is God. Daar zijn veel misverstanden over. Want het eerste, dat wordt wel gezegd, maar het tweede, dat geloven maar weinigen.’

Zolang ik mijn ogen openhield voelde ik me prettig dronken, maar zodra ik ze sloot, zag ik rode en gele vlekken in razend tempo ronddraaien. Ik boerde. Bo lachte. Monika zuchtte in haar slaap. En onmiddellijk trok er een schaduw over Bo’s gezicht. Daar kreeg ik tranen van in mijn ogen.

‘Luister goed, Bo,’ zei ik, ‘want dit gaat over de purification of an 86 kDa nuclear DNA-associated protein complex. En zoals je weet kun je met de hogere wetenschap niet vroeg genoeg beginnen.’

Bo beet op zijn bijtring en keek me aan met grote ogen.

‘Hela cells,’ las ik hardop, ‘were cultured in Dulbecco’s modified Eagle’s medium containing 10 percent fetal bovine serum. En toen? Gels were stained with 0.3 percent Coomassie brilliant blue. Het is je reinste hekserij, Bo! Moderne alchemie!’

Toen Bo werd geboren, had ik net werk gevonden als corrector bij een wetenschappelijke uitgeverij – een baan die ik tot op de dag van vandaag heb behouden. Elke veertien dagen haalde ik een stapel drukproeven op van artikelen die bestemd waren voor een vaktijdschrift voor biochemici, met een wereldwijde oplage van nog geen duizend exemplaren. In het begin had ik grote moeite met het wetenschappelijke jargon, maar al snel las ik de stukken net zo makkelijk als de recepten uit een kookboek, al bleef de betekenis van de recepten me volkomen duister.

‘Wie is toch die mysterieuze dokter Dulbecco?’ vroeg ik aan Bo. ‘En hoe belandde dat embryonale koeienbloed in het arendsmedium? Welke verfhandel verkoopt Coomassie’s briljante blauw? En wat blijft daar van over in een oplossing van 0,3 procent – wordt dat niet babyroze?’

Bo gooide zijn bijtring op de grond. Ik pakte hem op en gaf hem terug. Dat was het mooie aan het correctiewerk: dat ik het thuis kon doen, met Bo in de buurt, zodat ik geen dag hoefde te missen van zijn eerste levensjaren.

‘Ga jij maar weer werken zodra je daartoe in staat bent,’ zei ik tegen Monika, uit puur eigenbelang.

‘Ik snap niet dat je meewerkt aan de verbreiding van dat soort onderzoek,’ zei ze nadat ze zich een avond lang had verdiept in het vaktijdschrift voor biochemici. ‘Voor elk artikel zijn ik weet niet hoeveel proefdieren gedood.’

‘Klopt,’ zei ik, ‘maar we betalen er de luiers van.’

‘Ja, ja, verschuil je maar achter Bo. Zadel dat arme kind maar op met jouw medeplichtigheid aan het martelen van dieren.’

‘Hoe denk jij dat de pil is ontwikkeld?’ vroeg ik.

Monika was weer gaan werken. Bij De Kleine Wereld, een reisbureau dat zich specialiseerde in milieuvriendelijk toerisme. ‘Een contradictio in terminis,’ vond ik.

‘Klopt,’ zei Monika. ‘Maar als jij belooft daar verder niet over te zeuren, zal ik mijn mond houden over het onschuldig proefdierenbloed dat aan jouw handen kleeft.’

En zo was het gegaan.

Monika ging weer aan de pil. Ik verdeelde mijn aandacht tussen het kruipen en kraaien van Bo en de temperature dependence of creatine kinase fluxes in the rat heart.

‘Male Wistar rats,’ zei ik tegen Bo, die zich juist aan de rand van de koffietafel probeerde op te trekken, ‘ were anesthetized with diethyl ether and injected intravenously with 50 IU heparin approximately 1 minute before the hearts were exised. Zie je wel, je moeder hoeft zich nergens zorgen over te maken. Eerst de narcose en dan pas het verwijderen van het hart. Heel diervriendelijk allemaal.’

Bo gaf zijn poging om op eigen benen te staan op en begon te huilen. Ik zette met mijn rode pen een c tussen de x en de i van exised.

Vanochtend werd ik om vijf uur wakker. Ik ben naar Bo’s kamer gegaan en heb op de rand van zijn bed gezeten, zeker een halfuur lang. Ik heb zijn slapende gezicht bestudeerd. De vorm van zijn voorhoofd, de inplanting van zijn haar, zijn wenkbrauwen, de kleur van zijn ogen. (Bo slaapt met zijn ogen open. Dat heeft hij niet altijd gedaan. Het is begonnen toen hij drie was – met een nachtmerrie.) Ik bestudeerde de vlekjes in zijn irissen, de lengte van zijn oogharen, de vouwen in zijn oogleden, de lijn van zijn jukbeenderen, de vorm van zijn neus, de grootte van zijn neusgaten, zijn kaaklijn, de vorm van zijn mond, zijn lippen.

Hij begint in de puberteit te komen. Er zit een puistje op zijn kin.

Ik hoopte op een ingeving, dat iets in zijn gezicht mij plotseling zou doen denken aan… Dat hoopte ik, en ik was er doodsbenauwd voor.

Maar er gebeurde niets. Er kwam niets. Ik ben weer in bed gekropen en in slaap gevallen. Ook in mijn dromen kwam er geen antwoord.

Zeven

Ik heb altijd gedacht dat Bo werd verwekt met toestemming van de Amsterdamse politie.

Ik was met Monika in de Haarlemse Stadsschouwburg naar een benefietvoorstelling geweest. Een aantal bekende acteurs en actrices speelde een stuk ter bestrijding van de honger in Afrika. De directeur van de schouwburg had enkele maanden eerder met De Kleine Wereld een geheel verzorgde avontuurlijke reis per Landrover door de Sahara gemaakt. Als dank voor de goede zorgen, en omdat hij het er levend van af had gebracht, stuurde hij nu regelmatig gratis kaartjes naar het reisbureau. De voorstelling was slaapverwekkend, maar de borrel na afloop maakte alles goed. We herkenden een groot aantal Bekende en Prominente Nederlanders, de zalm was zacht en vet, en ook de wijn, de whisky, ja zelfs de jus d’orange waren van bovengemiddelde kwaliteit. We stopten een enveloppe met een politieke verklaring in de bus die bedoeld was voor gulle giften (‘Honger is een rechtstreeks gevolg van de oneerlijke machtsverhoudingen in de wereld. Kanker ga je niet te lijf met aspirine, honger niet met liefdadigheid. Steun de revolutionaire bewegingen in de Derde Wereld!’). We bleven rondhangen tot ver na middernacht, kijkend, drinkend, becommentariërend. Toen we eindelijk vertrokken, werden we door een vermoeide portier naar de artiestenuitgang verwezen, de enige deur die nog niet op het nachtslot zat. Opgewekt stapten we de kille juninacht in. Achter ons trok Jack Spijkerman de deur dicht. ‘Laten we naar de nachtegalen gaan luisteren,’ zeg ik.

‘Nachtegalen?’ vraagt Monika. ‘Heb je die dan nog in Nederland?’

En dus geef ik haar aanwijzingen hoe ze naar het Amsterdamse Bos moet rijden, waar ze de auto moet parkeren (op het parkeerterrein aan het begin van de Bosbaan) en hoe we van daar naar de nachtegalen kunnen lopen. Als we in het struikgewas vlak bij de oever van de Nieuwe Meer inderdaad de eerste heldere fluittonen horen, kust Monika me plechtig op mijn voorhoofd. ‘Waar vind je,’ zegt ze, ‘in deze tijd nog een man die je ’s nachts feilloos naar een plek weet te leiden waar de nachtegalen zingen? Ik laat je nooit meer gaan.’

We gaan op een bankje zitten, dat vochtig is en waarvan de kou onmiddellijk in je billen trekt. Ik kruip dicht tegen haar aan en sla een arm om haar heen. Mijn hand landt op haar borst.

‘We doen het te weinig de laatste tijd,’ zegt ze.

‘Klopt,’ zeg ik. ‘Daar gaan we verandering in brengen.’

‘Ja, maar niet op dit bankje.’

‘Nee, niet op dit bankje.’

Ze kust me. Haar lippen zijn droog, maar haar mond is warm en vochtig. Ze bijt in mijn onderlip. De nachtegaal zingt. Ze legt haar hand op mijn kruis.

‘Heel goed,’ mompelt ze door het kussen heen.

Mijn hand glijdt onder haar jas, trekt haar shirt los. Ik kus haar hals, bijt zachtjes in haar oor, terwijl mijn hand naar haar rug kruipt en onder de rand van haar slip glijdt. Ze heeft ijskoude billen.

‘Kom,’ zeg ik en trek haar overeind.

‘Je bent geil,’ zegt ze. ‘Ik hoor het aan je ademhaling.’

‘Ja,’ zeg ik. Ik houd haar tegen en kus haar.

‘Jij ook.’

‘Ja.’

Bij de auto zegt ze: ‘Stap in. Doe de verwarming aan. En de lichten.’

De motor start met een kuch. Monika staat in het schijnsel van de koplampen, haar gezicht bleek, haar ogen zwart. Ze kleedt zich uit. Jas, shirt, gele schoenen, broek, onderbroek (ze draagt zwart ondergoed, ze draagt altijd zwart ondergoed als ze zin heeft in seks) – één voor één belanden de kledingstukken op de motorkap. Als ze helemaal naakt is, spreidt ze haar benen en sluit haar ogen. Ze doet een plas. De gouden straal schittert in het koplamplicht.

‘Je bent gek,’ zeg ik tegen de binnenkant van de voorruit. ‘En prachtig. En verschrikkelijk opwindend.’

‘Doe de lampen uit,’ roept Monika en ik gehoorzaam. In het donker zie ik de vlugge bewegingen van haar witte lichaam. In een oogwenk staat ze naast de auto en opent het portier.

‘Laat de motor aan en zet de verwarming hoger. Mijn God, het is koud. En het is al bijna juli! Kus me, Armin, kus me.’

Ze zit boven op me, duwt haar koude borsten in mijn gezicht. Ik laat met mijn linkerhand de rugleuning naar achter klappen.

‘Uit!’ zegt ze, en ze glijdt van me af om ook de leuning van de passagiersstoel naar achteren te zetten. ‘Uit, uit, uit!’

Ik worstel me uit mijn kleren.

‘Ga hier zitten.’ Ik schuif onder haar door naar de passagiersstoel. Mijn pik staat scheef als een oude boom. Monika pakt mijn hand en vouwt die rond de stam. ‘Kijk,’ hijgt ze, ‘kijk.’

Ze is op de bestuurdersstoel gekropen, haar handen glijden langs haar benen, naar de donkere driehoek in haar kruis. ‘Kijk.’

Mijn hand beweegt zich driftig op en neer.

‘Ja!’ zegt Monika. ‘Goed zo. Lekker?’

‘Ja.’

‘Ja.’

Ze buigt zich voorover, kust mijn eikel. ‘Ho, ho, wacht.’ Ze klimt boven op me, en met een krachtige beweging brengt ze me bij zichzelf naar binnen. ‘Ja!’

Ik kijk naar het wit van haar borsten, ik kijk naar het wit van haar ogen. En opeens is het alsof haar hele lichaam licht geeft, Monika is een engel geworden.

‘Shit!’ gilt ze. Zo snel als ze op me is geklommen, zo snel is ze nu van me af.

‘Shit!’

Het voelt alsof er iets breekt aan de basis van dat stijve orgaan dat zojuist nog voor zoveel opwinding zorgde.

‘Au!’

Ik kijk achterom naar de bron van het hemelse licht. POLITIE staat er in spiegelbeeld tussen de twee ronde koplampen.

‘Shihit!’ giechelt Monika, die weer op de bestuurdersstoel zit en de rugleuning omhoog laat klappen. Ik laat me terugzakken en pak het eerste het beste kledingstuk dat ik kan vinden. Daarmee bedek ik mijn kruis.

‘Jezus!’

Ik hoor een portier opengaan. Voetstappen. Een zaklantaarn schijnt naar binnen. Monika rolt het raampje van het portier omlaag.

‘Alles in orde, mevrouw?’

Monika lacht zenuwachtig. ‘Ja, alles in orde.’

Het licht glijdt langzaam over haar blote borsten, over mijn buik.

‘Een prettige nacht dan nog.’

‘Ja, u ook.’

Weer voetstappen, opnieuw het slaan van een portier. Aan het zwenken van het koplamplicht kan ik zien dat het busje achteruit van ons wegrijdt, draait en verdwijnt. Monika buigt opzij, pakt het overhemd waarmee ik me bedekt heb, gooit het op de vloer naast het gaspedaal en begint mijn slappe lul te kussen.

De Renault 5 is een erg kleine auto om de liefde in te bedrijven, maar het kan. Achtendertig weken en drie dagen later baart Monika een zoon. We noemen hem Bo.

Acht

Ik lijd aan het syndroom van Klinefelter, een afwijking van de geslachtschromosomen.

‘Normaal hebben mannen een X- en een Y-chromosoom, terwijl vrouwen twee X-chromosomen hebben,’ legt de arts mij geduldig uit als ik voor een nazorggesprek terugkom in het ziekenhuis. ‘Alle eicellen hebben een X-chromosoom, terwijl zaadcellen óf een X- óf een Y-chromosoom hebben. Smelten die twee samen dan hangt het dus van de zaadcel af, en van het lot, of er een XX of een XY ontstaat: een meisje of een jongetje.’

Met zijn zilveren pen tekent hij vaardig enkele eicellen en zaadcellen op een velletje papier en zet er de juiste letters bij.

‘Wat gebeurt er nu bij het syndroom van Klinefelter? Daar gaat iets mis bij de vorming van de eicellen – een xx-cel in het ovarium splitst zich niet netjes in twee eicellen met een X-chromosoom, maar in één eicel met twee X-chromosomen en eentje helemaal zonder. Als die eicel met de dubbele X vervolgens wordt bevrucht, ontstaat er ofwel een meisje dat drie X-chromosomen heeft, wat meestal geen enkel gevolg heeft, óf er ontstaat een jongetje met de chromosomen XXY. Dat noemen we dan het syndroom van Klinefelter.’

Hij kijkt op van zijn papier. En hoewel hij dezelfde man is die me het slechte nieuws vertelde, nu ruim een week geleden, is het alsof ik hem nu pas voor het eerst echt zie. Hij is een uitzonderlijk kleine man, met de ledematen van een kind, de romp van een oude vrouw, maar met het hoofd van de levenslustige veertiger die hij kennelijk ook is. Blozende wangen, grijsgroene ogen achter een klein, gouden brilletje. Niet onsympathiek, maar hij houdt afstand. Wat ik ook zou doen als ik iemand het syndroom van Klinefelter moest uitleggen.

‘Vaak leidt dat syndroom tot duidelijk zichtbare afwijkingen,’ vervolgt hij zijn college. ‘Patiënten hebben een extreem kleine penis, of krijgen in hun puberteit last van borstvorming. Maar het komt ook voor dat er, zoals bij u, aan de buitenkant niets is te zien. In zulke gevallen komt de afwijking pas aan het licht bij vruchtbaarheidsonderzoek – dan blijkt het sperma geen zaadcellen te bevatten. Dat is helaas bij vrijwel alle Klinefelter-patiënten het geval.’

SEMEN AFGIFTE had er in blauwe letters op een bordje boven het loket in de IVF-kliniek gestaan, waar ik me voor het onderzoek moest melden. In het kleine kantoortje dat achter het loket schuilging was niemand aanwezig. Dus stond ik daar, met in mijn hand een papieren boterhamzakje waarin, heel discreet, het glazen potje met mijn zojuist opgewekte zaadlozing was verborgen. Er liep een jong stel achter mij langs de gang door. Ik keek naar de blinde muur in het kantoortje, waaraan een kalender van een farmaceutisch bedrijf hing. Op een foto stonden drie mannen in witte jassen heel geïnteresseerd naar een reageerbuisje te kijken dat een van hen tegen het licht hield. De kalender was al drie maanden niet afgescheurd. Misschien vond iemand het een boeiende foto. In een hoek van het kantoortje was een deuropening die zicht bood op een smalle gang die weer uitkwam op een kamer. In die kamer zag ik zo nu en dan mensen voorbijlopen in ziekenhuisuniform. Ik probeerde vergeefs hun aandacht te trekken.

Was er geen bel? Nee, er was geen bel.

Moest ik dan roepen? ‘Hallo, ik heb hier wat voor u!’

Opeens klonk er achter mij een schelle vrouwenstem. ‘Zet u het maar gewoon daar neer hoor, dan vinden ze het wel.’ Ik draaide me om om te zien wie er tegen me gesproken had, maar het enige dat ik zag, was een witgejaste rug die om een hoek verdween.

‘Fijn, dankuwel,’ mompelde ik. Het schuifraam van het loket stond halfopen, en ik kon mijn broodzakje inderdaad zonder problemen op de balie zetten. Maar het had iets, hoe zal ik het zeggen, bijna iets blasfemisch om zo achteloos om te gaan met mijn zaad. Ik bedoel: ik spoel het net zo makkelijk door het putje van de douche, als het zo uitkomt, maar toch… dat moet ik zelf weten. Als anderen er mee aan de haal gaan, verwacht ik kennelijk dat zij er met grote zorgvuldigheid, zo niet met eerbied, mee omgaan – het is tenslotte levensbrengend zaad (dacht ik toen nog), en ondanks alle medische kennis ook nog altijd een mysterie en een wonder en zo. Ik had beter moeten weten. In een ziekenhuis is zaad zoiets als urine of voetschimmel: iets om te onderzoeken in een lab, iets wat je reduceert tot een reeks cijfertjes op een formulier en vervolgens in een vuilcontainer gooit.

Ik zette het zakje op de balie en juist op dat moment kwam er iemand het kantoortje binnen. Het was dezelfde vrouw van wie ik eerder het stickertje had gekregen met mijn naam en nummer en geboortedatum erop.

Toen ik me aanmeldde had ze gezegd: ‘U loopt daar de gang in en dan is het, even kijken, de tweede, nee, de derde deur rechts, kamertje C. Het wijst zich verder vanzelf.’

Kamertje C bestond uit twee ruimtes. In de ene ruimte was een toilet en een wastafel. In de andere stond een meubelstuk dat het midden hield tussen een bed en een onderzoekstafel, met een stalen frame en een bekleding van zwart skai. Daarnaast stond een tafel met een enorme hoeveelheid glazen potjes. Naast de potjes lagen stapels boterhamzakjes en daarnaast weer stapels witte handdoekjes. Aan het voeteneind van het bed bevonden zich, op een klein bijzettafeltje, een televisietoestel en een videorecorder.

Hier moest het dus gebeuren. Soloseks bij het licht van tl-buizen en een flikkerend televisiescherm.

Ik las de instructies op een geplastificeerde poster die aan een van de smetteloos witte muren hing en deed wat me werd opgedragen. Goed uitplassen. Goed wassen met lauw water maar zonder zeep. Toen ging ik op het bed zitten en zette de videorecorder aan. Een vaalgele pik schoof beeldvullend langs een kaalgeschoren schaamlip. Er klonk opgewonden gekreun en van die typische pornovideomuzak. Ik zette snel het geluid zacht, spoelde een stukje terug en vervolgens een flink eind vooruit. De neukpartij waar ik midden in was gevallen (en waar mijn voorganger wellicht op was klaargekomen?), werd gevolgd door een buitenscène. Een bleke man met een typisch jaren-zeventighoofd (haar tot over zijn oren en een weke glimlach rond zijn mond) nam een al even bleke vrouw mee naar het vooronder van zijn woonschip. Het volgende moment zat zij hem op haar knieën te pijpen. Weer een ogenblik later nam hij haar achterlangs, terwijl zij over een hardgroene stoel leunde. Ik spoelde maar weer verder. Een tweede man betrad het schip en deed wat mannen in pornofilms nu eenmaal doen. Opeens volgde de camera een jonge vrouw op een fiets. Haar blonde paardenstaarten wapperden in de wind. Ze stopte bij een boerderij, gooide haar fiets tegen een stalmuur en hup, daar lag ze al in het hooi met een gulzige boerenknecht, de kaplaarzen nog aan zijn voeten.

Het was nog een hele kunst om een shot te vinden dat met enige fantasie opwindend genoemd kon worden, maar ten slotte zette ik de video stil op een halfscherpe vrouwenborst in tegenlicht. Het had, moest ik aan mezelf bekennen, ook wel iets opwindends om in zo’n bijna openbare ruimte te masturberen. Bovendien was de pornofilm lachwekkend, en humor is de ideale partner voor lust. Vandaar de dodelijke ernst van gereformeerde dominees. Ik pakte een potje van de tafel, ging naast het bed staan, keek nog eens goed naar de vrouwenborst op het beeldscherm, sloot mijn ogen en dacht het soort gedachten dat een mens tot een seksuele climax kan brengen. (In tegenstelling tot wat de boeken van feministische kanonnen als Nancy Friday en Shere Hite ons willen doen geloven, fantaseren de meeste mensen – als ze al fantaseren – niet over wilde orgiën, hitsige Duitse herders of bondage, maar gewoon over hun eigen partner, of over partners uit het verleden. Ik vorm op die regel geen uitzondering.)

Het was nog even een gedoe om op het juiste moment het potje op de juiste plek te houden, maar het lukte allemaal zonder morsen. Toen ik de sticker opplakte moest ik hardop lachen. Het was dat ik nog dwars door de wachtkamer moest, waar twee eenzame mannen nadrukkelijk in een blad uit de leesportefeuille waren verdiept, terwijl een keurig stel, dat ik in één oogopslag inschatte als laat-beslissers-in-verband-met-carrière, de geboortekaartjes bestudeerden die een reusachtig prikbord vulden – het was dat ik daar nog langs moest, maar anders had ik vast een liedje gezongen of een deuntje gefloten, zo vrolijk was ik geworden van deze ongebruikelijke zaadopwekking.

Het wachten bij het SEMEN AFGIFTE-loket had mijn vrolijkheid echter snel weer doen omslaan in de zenuwachtige gegeneerdheid waarmee ik de kliniek had betreden. En nu stond ik dus opnieuw oog in oog met de vrouw bij wie ik me had aangemeld, en ik vroeg me af hoeveel minuten er sindsdien verstreken waren en of ik misschien veel te snel klaar was, of er juist zorgwekkend lang over had gedaan, en ik lachte onhandig en zei: ‘Alstublieft.’ En zij zei: ‘Dank u wel.’ En dat was dat.

De arts heeft nog een relativerende mededeling voor me.

‘U bent,’ zegt hij, terwijl hij zijn pen weer in de borstzak van zijn witte doktersjas steekt, ‘niet de enige man die als gevolg van het syndroom van Klinefelter onvruchtbaar is en die desondanks een kind opvoedt. Uit een studie in Engeland bleek dat drie van de twaalf getrouwde patiënten die bij het onderzoek betrokken waren een kind hadden. Eén man had zelfs meerdere kinderen. Of de vrouwen van die mannen nog leefden om uit te leggen hoe dat zo gekomen was, dat weet ik natuurlijk niet.’

Dat laatste mompelt hij voor zich uit, alsof hij zich plotseling realiseert dat deze faits divers mij weinig zullen helpen bij het onder ogen zien van de krankzinnige waarheid dat mijn zoon mijn zoon niet is. En dat de vrouw die dat op haar geweten heeft er niet meer is. (Er is nog een wrede speling van het lot. Het vruchtbaarheidsonderzoek werd uitgevoerd omdat Ellen na twee jaar vergeefs proberen om zwanger te worden de wanhoop nabij was – wat ik wel begreep, maar niet met haar meevoelde. Bij het intakegesprek in het ziekenhuis werd ons gevraagd naar afwijkingen in de familie. ‘Twee ooms en een grootvader van mijn moeders kant,’ zei Ellen, ‘zijn gek geworden en verkommerd in een gesticht. Ik herinner me hoe die oom in een stoel zat te kwijlen als een hulpeloos kind, en steeds maar vroeg: Waar zijn de tumtummetjes? Wie heeft mijn tumtummetjes gezien? Waar zijn de tumtummetjes toch?’ ‘Dan bestaat er een kleine kans,’ zei de arts, ‘dat u erfelijk bent belast met een afwijking die tot krankzinnigheid kan leiden. Voor de zekerheid doen we dus ook maar even een chromosomenonderzoek.’ De uitslag was op het punt van de krankzinnigheid geruststellend: als wij in staat waren geweest kinderen te krijgen, zou dat kind net zo weinig, of net zo veel kans lopen om krankzinnig te worden als ieder ander.)

‘Het lot,’ zeg ik tegen de foto van de twee vrolijke tieners in de alpensneeuw boven het hoofd van de arts, ‘is wreder dan een kampbeul.’

‘Het heeft geen zin om het lot menselijke eigenschappen toe te dichten,’ vindt hij. ‘Het lot is blind, zoals alle natuurwetten blind zijn.’

‘Hoe weet u dat zo zeker?’

‘Nu ja, dat is mijn ervaring. Ik heb nooit enige gerechtigheid kunnen ontdekken in de wijze waarop de een wel en de ander niet door rampspoed en ziekte wordt getroffen. U wel?’

‘Ik had het ook niet over gerechtigheid, maar over wreedheid.’

‘Dat zijn,’ zegt hij, ‘twee kanten van dezelfde medaille. Zonder besef van gerechtigheid bestaat er geen wreedheid.’

‘Natuurlijk, maar de door u geconstateerde afwezigheid van gerechtigheid werpt toch geen enkel licht op de aard van het lot? Die sluit toch niet uit dat het lot wreed zou kunnen zijn? Wie alleen naar de daden van de kampbeul kijkt, kan op grond daarvan niet vaststellen of deze weet heeft van gerechtigheid – en dus ook niet of hij handelt uit wreedheid of uit volstrekte stompzinnigheid.’

‘Nu ja,’ geeft de arts zich gewonnen (er zal wel een nieuwe patiënt op hem wachten), ‘het staat eenieder natuurlijk vrij om hierover te denken zoals hij wil.’

Maar ik heb geen zin om me te laten afschepen met dooddoeners. Niet nu. Niet onder deze omstandigheden.

‘Dat staat eenieder helemaal niet vrij!’ roep ik. ‘Eerst beweert u dat ik het lot geen menselijke eigenschappen mag toedichten. Vervolgens laat ik u zien dat u niks, niemendal over de aard van het lot weet – menselijk of onmenselijk, wreed of stompzinnig: u weet het domweg niet, en dan wilt u zich er met een smoesje van afmaken!’

Ik ben overeind gesprongen en sta tegen hem te schreeuwen als een viswijf – en dat bevalt uitstekend.

‘Nu ja, zo had ik het niet…’ mompelt hij.

‘Ja precies, daar heb je het al! Zo had u het niet bedoeld! Maar hoe bedoelde u het dan wel? Ik ken uw soort, ik weet precies wat u bedoelt. Dag in dag uit moet ik de onbenullige onderzoekjes van al die collega-wetenschappers van u lezen, al die indrukwekkend ogende verhalen over calciumionophoren en endotheliaalcellen en de duvel en zijn ouwe moer. Autotechniek voor gevorderden, meer is het niet. Hoe werkt stofje A in op stofje B en wat doet dat vervolgens met de doorlaatbaarheid van membraampje X. En omdat jullie met je knappe koppen een paar van die verduiveld ingewikkelde probleempjes hebben weten te ontrafelen – waarbij overigens weer een hoop nieuwe en nog ingewikkelder problemen zijn gerezen – uit pure euforie over die prestatie denken jullie nu het hele universum te kunnen verklaren. God is dood! Het noodlot is blind! Alles is toeval! Alles is zinloos, redeloos, stuurloos! Maar zodra iemand de moeite neemt om jullie te vragen die stellingname met kracht van argumenten te verdedigen, dan geven jullie niet thuis. Dan staat het eenieder plotseling vrij om er anders over te denken. God, wat een intellectuele lafheid.’

Ik merk opeens dat ik sta te trillen op mijn benen. De kamer is vloeibaar geworden, de arts zwemt met bureaustoel en al naar het raam en terug.

‘Godverdomme,’ kreun ik, terwijl ik terugval in mijn stoel. Ik krimp ineen. Sla mijn handen voor mijn ogen. Ik voel het zout van tranen prikken in mijn ogen, maar ik weiger nu te gaan huilen.

‘Godverdomme,’ zeg ik nogmaals, en maak me zo snel als mijn slappe benen me kunnen dragen uit de voeten. ‘Meneer Minderhout!’ hoor ik de verbaasde doktersassistente nog roepen. ‘Meneer Minderhout!’

Het ziekenhuis spant tegen me samen. Gangen gaan over in andere gangen, zonder dat ik kom waar ik wil zijn. Borden wijzen me de verkeerde kant op. Liften voeren me naar verkeerde verdiepingen. Ik bots tegen rijdende bedden op. Struikel over een kind dat hard begint te huilen. De moeder scheldt me uit.

Ik vlucht een trapportaal in waar alle trappen naar boven voeren. Ik ren, spring, met drie treden tegelijk omhoog. Ik klim en klim tot ik volkomen buiten adem de hoogste verdieping heb bereikt. Daar is weer een gang. Aan het eind ervan stroomt daglicht naar binnen. Ik strompel erheen. Er staat een bankje naast een koffietafel met wat tijdschriften. Ik val erop neer. Het bloed klopt tegen mijn slapen. Mijn rug is nat van het zweet.

‘Gaat het?’ zegt een vrouwenstem.

Als ik opkijk lig ik, nog volledig aangekleed, op een ziekenhuisbed naast het raam. Ik heb een weids uitzicht over een park, weilanden, een snelweg. In de verte zie ik twee kerktorens. Abcoude. En ik denk aan mijn vader en ik weet opeens heel zeker dat ik hem nooit zal vertellen wat er met mij aan de hand is. Ik zou me weer even minderwaardig voelen als toen ik nog een jongen was en elke keer ineenkromp als hij zei: ‘Wordt het geen tijd dat jij eens achter de meisjes aangaat in plaats van achter de vogeltjes.’

‘Ja pa.’

Een torenvalk hangt als een vlieger in de wind.

‘Een kopje thee zal u goeddoen,’ zegt de vrouwenstem.

Ik draai mijn hoofd naar haar toe. YASMIN AL MUTAWA staat er op het naamplaatje op haar borst.

‘Dankjewel, Yasmin,’ zeg ik, maar mijn mond is zo droog en mijn stem zo zacht dat ik mezelf niet eens kan horen.

Negen

Gisteravond ben ik uit drinken geweest met Dees, voor het eerst in zeven maanden. Na het tweede glas whisky heb ik hem verteld wat er is gebeurd.

‘Mijn God,’ zei Dees. ‘Heeft u voor ons nog twee whisky’s? Dubbele.’

Dees is wetenschappelijk redacteur. We werken voor dezelfde uitgever. Ik ken hem al dertien jaar. Hij is mijn beste vriend. Hij heeft Monika nog gekend.

‘Mijn God, Armin, wie had dat van Monika gedacht?’

‘Ja.’

‘Jezus! En ik heb altijd gevonden dat Bo zo op je lijkt.’

We zitten en zwijgen en drinken onze dubbele whisky’s.

‘Heb je enig idee?’ vraagt Dees. ‘Wie het geweest kan zijn?’

‘Nee. Jij? Ik bedoel.’ We schieten beiden in de lach.

‘Nee. Iemand van dat reisbureau waar ze werkte?’

‘Kan.’

‘Was er niet een of andere ex, die ze nog weleens zag?’

‘Ja. Robbert.’

‘Jezus man!’

‘Ja.’

‘Heb je het Bo verteld?’

‘Nee. Alleen dat ik geen kinderen meer kan verwekken.’

‘Is maar beter.’

‘Weet ik niet.’

Er hangt een televisie boven de bar. Een blonde vrouw ligt op bed. Er branden kaarsen. Ze heeft het laken opgetrokken tot net boven haar borsten.

‘Ga nu maar,’ zegt de ondertitel.

Een man strijkt met zijn hand door zijn haar. Hij staat bij de slaapkamerdeur, doet een stap richting het bed, bedenkt zich dan, draait zich om en vertrekt. De vrouw begint te huilen. In close-up is te zien hoe haar mascara uitloopt.

‘Herinner je je die keer dat we met zijn vieren naar het strand zijn geweest?’ vraagt Dees. ‘Toen Bo nog een baby was?’

Ik knik.

‘Hij zat in zo’n draagdoek bij jou achterop. En je liep maar tegen ’m te lullen, alsof hij vijftien jaar was in plaats van acht maanden. Je raapte schelpen op en stukken drijfhout en liet ’m die zien. Monika en ik bleven staan en keken naar je terwijl je naar de waterlijn liep. En maar praten en maar wijzen. Wat jij niet wist, was dat Bo allang in slaap was gevallen.’

Hij neemt een slok van zijn whisky, kijkt omhoog naar het tvscherm, kijkt omlaag in zijn glas. Hij ziet er vermoeid uit. Hij ziet er altijd vermoeid uit. Zolang ik hem ken, leidt hij het leven van een verstokte vrijgezel. Veel werken. Ongezond eten. Veel drinken. Weinig nachtrust. Vrijgezellen zijn betrouwbaarder vrienden dan mannen met een vrouw, ik ben zelf het levende bewijs: sinds ik vast met Ellen ben, ziet Dees mij aanzienlijk minder vaak dan vroeger. Maar klagen past even slecht bij Dees als het burgermansleven.

Hij zegt: ‘Opeens merk ik dat Monika staat te huilen. Ik kan niet tegen huilende vrouwen. Daar word ik bloednerveus van. Ze pakt mijn hand vast. Ik wil een arm om haar heen slaan, maar dat lukt me niet. Jij rent over het strand met Bo op je rug en hebt niets in de gaten. En ik wacht tot Monika is uitgehuild. Ze laat mijn hand los. Pakt een zakdoek en veegt haar gezicht schoon. Ik wilde vragen waarom ze moest huilen, maar ik kon de juiste woorden niet vinden. Huilende vrouwen, man, dat is nog steeds niks voor mij.’

‘Ja,’ zeg ik. We bestellen nog twee whisky’s en twee bier.

‘Van al dat praten krijg je dorst,’ zegt Dees.

‘Mannen!’ zou Monika gezegd hebben, ‘gek word ik ervan!’

Later op de avond, als we zijn uitgepraat over de toestand van het gras in de Amsterdam Arena, als de huilende blonde vrouw zich allang van een dakrand heeft gestort omdat de man bij de deur haar opnieuw heeft verlaten, en als de barkeeper is overgestapt op Nederlandstalige hits, dan zegt Dees opeens: ‘Het is wel een prachtige casus voor het nature versus nurture-debat.’

‘Wat, het gras in de Arena of de zelfmoord van die vrouw?’

‘Nee, die toestand met Bo.’

‘O, dat.’

‘Ja, ik bedoel: dat Bo zoveel op jou lijkt, terwijl hij niet jouw genen heeft.’

‘O. Ja. Zo had ik het nog niet bekeken.’

Ik had me voorgenomen vanochtend een stapel drukproeven door te nemen, maar in plaats daarvan haal ik de doos met foto’s weer te voorschijn. Er is er een van Monika en Robbert. Hij is gemaakt op een feestje in het huis aan de Ceintuurbaan. Ze heffen samen het glas. Robbert grijnst naar de camera. Monika lacht haar Monika-lach: ingehouden en met een cynisch trekje rond haar mondhoeken. (Er waren mensen die om dat lachje een hekel aan haar hadden, maar die mensen zagen de pijn niet die erachter schuilging.)

Kan hij het zijn, Robbert? Nee, uitgesloten. Uitgesloten? Bo lijkt in niets op hem. Nou ja, hooguit wat de kleur van zijn haar betreft. Waar zou Robbert uithangen tegenwoordig? Waarmee zou een mislukte rechtenstudent de kost verdienen? Een adviesbureautje? Een beetje speculeren op de beurs? Zou hij nog in de stad wonen? Ik ben hem al in geen jaren meer tegengekomen. Ik pak het telefoonboek erbij. Haakman. Humadi. Huisman. Hueber.

Hubeek, H.J.M. mr – onmogelijk.

Hubeek, R.P.F. – verdomd, dat is waar ook. ‘De Reformatorisch Politieke Federatie heeft nog voor je gebeld,’ zei ik tegen Monika als ik Robbert weer eens aan de lijn had gehad. ‘Is Monika thuis?’ was het enige dat hij ooit zei. Hij vroeg nooit hoe het met mij was, of met Bo, maar dat leek me niet meer dan logisch. Hij mocht mij niet en ik hem niet. De enkele keer dat Monika nog weleens met hem uitging, kwam ze altijd terug met verhalen over hoe verschrikkelijk bekrompen hij toch was en wat een burgerlulletje. Hij is een keer bij ons thuis geweest, op dat feestje. We hebben elkaar de hand geschud. Hij was niet op de begrafenis. Of hij een overlijdensbericht heeft gekregen kan ik me niet herinneren.

Hubeek, R.P.F. Ik schrijf het adres en het telefoonnummer achter in mijn agenda. Zo te zien woont hij op stand tegenwoordig.

‘Kan het iemand bij De Kleine Wereld zijn geweest?’ vraag ik ’s avonds aan Ellen.

‘Natuurlijk niet.’

‘Hoezo natuurlijk niet?’

‘Wat werkte daar nou aan mannen.’

‘Weet ik niet.’

‘Je had Chris Verhoeven. Dat was een nicht. Dan had je Chris Winters. Daar viel Monika dus absoluut niet op.’

‘Hoezo niet?’

‘Type bandplooibroek en bootschoenen. Eengezinswoning in Almere zonder gezin.’

‘En verder?’

‘En verder? Eh… Nou ja, Niko natuurlijk.’

‘Precies.’ Ik kende Niko. Reisleider. Bleek gezicht. Sluik, donker haar. Donkere ogen. Beetje verlopen. Zo’n jongen waarvan mannen niet begrijpen waarom zoveel vrouwen voor hem vallen. Stelletjes die een reis bij De Kleine Wereld boekten om hun relatie te redden, konden maar beter niet in een groep van Niko terechtkomen.

‘Niko heeft al menig huwelijk op de klippen doen lopen,’ zei Monika toen ze mij aan hem voorstelde op een bedrijfsborrel. (Dezelfde borrel waar ik Ellen voor het eerst ontmoette. ‘Dit is Ellen,’ zei Monika, ‘als ik je ooit voor iemand anders zal verlaten, zal het voor haar zijn.’)

‘Onmogelijk,’ zegt Ellen. ‘Dat zou ik hebben gemerkt. Ik was zelf verliefd op die jongen, weet je nog wel.’

‘Daarom juist. Dat zou ook verklaren waarom ze het je niet heeft verteld.’

‘Armin, Armin, niet doen. Je maakt jezelf gek.’

‘Helemaal niet. Ik doe juist mijn best om niet gek te worden.’ Ik heb Niko’s naam achter in mijn agenda geschreven. Onder die van Robbert. Ellen heeft geen idee waar Niko tegenwoordig woont of wat hij doet. Maar daar kom ik wel achter: Neerinckx, met ckx, daar kun je er toch niet al te veel van hebben in Nederland.

Tien

Ik geloof dat de eerste woorden die een kind leert, de belangrijkste woorden uit z’n leven zijn.

Het is beter als een kind ‘aap’, ‘noot’, ‘mies’, ‘vuur’, ‘boterham met hagelslag’ leert, dan: ‘Atari’, ‘Nintendo’, ‘Teletubbie’, ‘my first Sony’. Nog beter is het als hij leert: ‘mus’, ‘mees’, ‘meeuw’, ‘merel’, ‘ekster’, ‘koperwiek’. Of: ‘liefde’, ‘is’, ‘als’, ‘wijn’, ‘en’, ‘zalfolie’, ‘allen’, ‘die’, ‘zich’, ‘ermee’, ‘zalven’, ‘genieten’, ‘ervan’.

Bo staat aan de rand van de vijver en gooit broodkorsten naar de eenden. Hij maakt er veel lawaai bij. Vooral als de meeuwen zich in het gewoel op het water storten.

‘Meeuw!’ roept hij dan. ‘Meeuw, mooi!’

Bo is dol op meeuwen. We hebben een vast ritueel voor de zondagochtend: het meeuwenvoerenritueel. Dan gaan we samen op het balkon staan, aan de achterzijde van het huis. De hele week hebben we kapjes brood gespaard. ‘Meeuw!’ roept Bo. ‘Meeuw! Mooi!’ En zodra de eerste kokmeeuw over de daken aan komt zeilen, gooit hij zo hard als hij kan een broodkorst de lucht in. Met een heel klein boogje belandt die eerste korst steevast in de tuin van de benedenburen, maar zelden zal dat de meeuw zijn ontgaan. Binnen de kortste keren is de lucht vervuld van meeuwengekrijs, dat al snel het geroep van Bo overstemt. Hoogtepunt is altijd weer het moment waarop een meeuw een stuk brood in zijn baan naar de aarde met een trefzekere duikvlucht weet te onderscheppen. Dan juichen we samen en klappen onze handen stuk. Ook de wilde achtervolging die altijd op een dergelijk huzarenstukje volgt (door jaloerse meeuwen die net drie keer mis hebben gegrepen), kan immer op onze geboeide aandacht rekenen.

‘Jaloezie,’ zeg ik tegen Bo, ‘is een heel gezonde emotie. Mits die gepaard gaat met zware fysieke inspanning.’

Bo kan heel begrijpend knikken.

Eenden vindt Bo ook wel leuk, maar toch duidelijk minder leuk dan meeuwen. Er is in de vijver een eend met een lamme vleugel. De vleugel hangt in het water als een nagekomen mededeling. Bo vindt dat de gehandicapte eend meer recht heeft op een broodkorst dan de andere. Maar hoe hij ook zijn best doet, een broodkorst krijgt de arme vogel niet. Steeds zijn zijn gezonde soortgenoten of de meeuwen hem te vlug af. Voor het eerst is Bo niet blij met de vliegkunst van de meeuwen.

‘Weg!’ roept hij. ‘Weg!’ Maar de meeuwen laten zich niet verjagen door een peuter. ‘Stomme meeuwen,’ moppert hij. En even later: ‘Stomme eend.’

Het is een kleine stap van mededogen naar verachting. Een stap die zelfs een kind van twee jaar en drie maanden met gemak kan maken.

‘Twee bomen staan er in het paradijs,’ schrijft de evangelist Philippus. ‘De ene brengt dieren voort en de andere mensen. Adam at van de boom die dieren voortbracht. Hij werd een dier en bracht dieren voort.’

Elf

Bo is naar bed. De tv is uit. Ik probeer een boek te lezen over het uitsterven van dieren, geschreven door een eilandenbiogeograaf (dat lijkt me de laatste tijd een erg aantrekkelijk beroep: eilandenbiogeograaf), maar ik kan me niet concentreren. Ellen komt uit de keuken met twee glazen wijn. Ik leg het boek weg.

‘Wat is jouw mooiste herinnering aan Monika?’ vraagt ze als we getoost hebben en van de wijn hebben geproefd.

‘Die eerste keer dat we met ons drieën samen waren,’ zeg ik zonder aarzeling.

‘Echt?’

‘Echt.’

‘Of zeg je dat om mij een plezier te doen?’

‘Doet het je plezier?’

‘Ja.’

‘Maar daar zei ik het niet om. Niemand kon zo delen als Monika.’

‘Hoe herinner jij je die avond?’ vraagt Ellen.

Zo.

Niemand begon. Opeens waren er drie monden die bij elkaar kwamen, drie tongen die elkaar verkenden. Ellens gezicht was nog nat van de tranen. Monika had paneermeel in haar haar. Over de Ceintuurbaan reed een tram die het huis deed schudden. We kusten elkaar met alle tederheid die in ons was, al het verlangen naar liefde en aandacht en geborgenheid van jong-volwassenen. We kusten elkaar uit nieuwsgierigheid.

En zo.

Er zat paneermeel aan Monika’s handen. Op een schaal op het aanrecht lag een zeebaars naar de blauwe tegels van de keukenmuur te staren. De vis was omringd door flessen en potjes met kruiden en olie, kappertjes en olijven. Er stond een aangebroken fles cognac en een pak bitterkoekjes. Er lag een plastic zak met perziken. Er was een schaal met vreemde, gesneden groentes. Op de ovenplaat lagen verse sardines. De ovenplaat stond, wegens gebrek aan ruimte, boven op de koelkast.

‘In Toscane hebben ze grotere keukens,’ zei Monika verontschuldigend.

‘Kan ik helpen?’

‘Nee.’

In de voorkamer was de tafel al gedekt, voor drie personen. Bij elk bord lag een kaartje van geschept papier waarop ze in sierlijke letters het menu had geschreven. Het voorgerecht bestond uit crostini’s met mosselen en sarde alla griglia. Daarna stond er spaghetti met olijfolie en knoflook op het menu, gevolgd door branzino aromatizzato al forno. Als groente zou er finocchio gratinato worden geserveerd. Het nagerecht was een Toscaanse verrassing, pesche con amaretti.(Een van die menukaartjes vond ik terug in de doos met foto’s. Er zat een vetvlek op. Een traan, dacht ik sentimenteel.)

‘Drinken we rood of wit?’ riep ik naar de keuken.

‘Rood vooraf, wit bij de vis. En ik heb nog een dessertwijn gekocht.’

‘Je moet wel heel veel van ons houden.’

‘Of gewoon aan de drank zijn.’

Ellen kwam met verwaaide haren en een rood hoofd.

‘Wind tegen,’ zei ze verontschuldigend.

Monika omhelsde haar. ‘Ik ben zó blij je weer te zien. God, je ziet er goed uit! Wil je iets droogs aan? Je zweet helemaal. Kom hier, kom mee, ik heb wel wat voor je.’ Ik ging de wijn ontkurken.

Misschien kun je zeggen dat het daarmee begon: met Monika die Ellen in haar eigen kleren stak. Ze moeten voor de passpiegel hebben gestaan en het ene na het andere kledingstuk hebben uitgeprobeerd – het bed lag later bezaaid met kleren. Ze giechelden en schaterden.

‘We komen zo, hoor!’ (Ellen.)

‘Schenk de wijn maar vast in!’ (Monika.)

Ik keek naar de drie jonge eksters die elkaar achterna zaten in de top van een kastanje. De boom schudde in de wind. Het huis vulde zich met vrolijkheid.

‘Kijk!’ zei Monika. ‘Is ze niet prachtig?’

Ellen draaide een rondje op de bal van haar voet. Ze was prachtig. Ze droeg een gebroken-witte jurk, mouwloos en met korte rok. De jurk was een verjaarscadeau van Monika’s moeder geweest. ‘Echt iets voor mijn moeder om me een jurk te geven waarin ik bleek en spichtig lijk,’ had ze gefoeterd. Ze had het ding nooit gedragen.

Ellen was bruinverbrand, met haar donkere haren zag ze er veel meer uit als een vrouw om Monika te heten dan Monika.

‘Je mag hem houden. God, wat ben je toch mooi, vind je niet Armin?’

‘Ja.’

Ik reikte de wijnglazen aan.

‘Op een prachtige avond.’ (Ellen.)

‘Op een behouden thuiskomst.’ (Monika.)

‘Op ons.’

‘Hoe was Ecuador?’

Het was die vraag die Ellen aan het huilen maakte.

Dit is het Ecuador waar zij ons mee naar toe nam die avond. Een hooggebergte met eeuwige sneeuw op de toppen. IJle lucht. In de stenige grond wil nauwelijks iets groeien. De indianen dragen wollen poncho’s en zwarte hoeden. De Heilige Maagd huilt op elke straathoek. Veranderingen voltrekken zich traag als het verweren van het gesteente.

‘We waren naar de markt in Otavalo geweest,’ zei Ellen, ‘de beroemdste markt van heel Zuid-Amerika. Je kunt er mooie indiaanse spullen kopen: kleden en manden, sieraden van glas en goud. We waren vroeg in de ochtend gearriveerd met de bus uit Quito, en tegen twaalven wisten we genoeg: de markt van Otavalo komt zeker in ons Ecuador-programma.’ (‘We’ dat waren Ellen en haar collega Niko Neerinckx, op wie zij verliefd was, maar die haar liefde niet beantwoordde – maar dat hoorden we pas veel later die avond, toen dat soort intimiteiten geen intimiteiten meer leken en heel vanzelfsprekend werden gedeeld.)

‘Niko had wat souvenirs gekocht,’ vertelde Ellen, ‘en wilde terug naar het hotel om zijn aantekeningen uit te werken en kaarten te schrijven. Ik besloot naar het klooster van San Francisco te gaan, een enorm koloniaal bouwwerk in het centrum van Quito. Voor het beeld van Jodocus Rijke, de man die het klooster stichtte, zat een vrouw te bedelen. Naast haar zat een jongetje van een jaar of tien, met grote, lege ogen. Ik gaf haar wat kleingeld, en we raakten aan de praat. Het geld had ze nodig voor haar zus, zei ze. Die zat in de cárcel de mujeres, de vrouwengevangenis, in het noorden van de stad. Waarvoor ze daar zat, vroeg ik. Handel in drugs, zei de vrouw. Ze zat er nu drie jaar, en moest er nog zeven. Al die tijd staarde het jongetje mij aan. Dat is haar zoon, zei de vrouw. Sinds zijn moeder in de gevangenis zat had hij geen woord meer gesproken. Als ik wilde, zei de vrouw, kon ik tegen het einde van de middag wel met haar meegaan om haar zus te bezoeken. Ze zou het vast leuk vinden om een etranjera op bezoek te krijgen. Ik stemde toe en beloofde na mijn bezoek aan de kerken en kapellen van het klooster terug te komen naar het standbeeld. Bid voor mijn zuster, zei de vrouw. Ze heet Felicia.’

Ellen nam een slok van haar wijn en staarde enige tijd zwijgend voor zich uit. Toen ze verder sprak was haar stem veranderd. Breekbaarder. ‘In de kapel voor Señor Jesús del Gran Poder,’ zei ze, ‘heb ik een kaarsje gebrand voor Felicia. En later ben ik haar op gaan zoeken in de cárcel, samen met haar zus en de zwijgende zoon. Het was zo… Het was zo afschuwelijk.’

Ze begon geluidloos te huilen. Monika kwam naast haar zitten, sloeg een arm om haar heen.

‘Die vrouw was een levend lijk. De ratten hadden ’s nachts aan haar tenen geknaagd en de wonden waren… Die lucht, die zal ik nooit vergeten… En dat arme joch, dat zat daar maar. Hoe die naar zijn moeder keek! En zij wilde hem niet zien. Ze vermeed zijn ogen.’

Ellen drukte haar gezicht tegen Monika’s borst.

‘Meisje,’ zei Monika, ‘meisje toch.’ En Ellen huilde en Monika kuste haar haar en wenkte mij met haar ogen. Ik ging aan de andere kant naast Ellen zitten en streelde haar schouders, haar hals, en ik sloeg mijn armen om hen beiden heen en Monika zei: ‘Dat is beter.’ En Ellen keek op en glimlachte door haar tranen heen.

We kusten tot de tranen opdroogden. Toen gingen we aan tafel. Zo begon het.

‘Ja,’ zegt Ellen. ‘Zo begon het.’

Het is alsof we samen een kamer zijn binnengelopen en achter ons de deur in het slot is gevallen. We zitten heel stil naast elkaar op de bank. We luisteren naar het tikken van de klok. De klok tikt de seconden van veertien jaar geleden weg.

Onder de tafel zetten onze voeten de verkenningen voort. Boven tafel spraken onze ogen een andere taal dan onze monden. Monika vertelde de laatste roddels van De Kleine Wereld. Ik zei iets over biotechnologie en over een experiment met de bacterie Escherichia coli. Maar Monika vond dat dat haar eetlust bedierf en vroeg Ellen naar de culinaire gewoontes in de Andes. Ook die bleken de eetlust te bederven. (De populairste gerechten uit de Ecuadoriaanse keuken zijn yaguarlocro, een soep met stukjes bloedworst, en cuy, geroosterde cavia.)

We aten en dronken en spraken verder over niks. We dronken de dessertwijn op de grond, Monika en ik met onze ruggen tegen de bank, Ellen tegenover ons. Monika legde haar benen over Ellens knie. Ellen legde een hand op mijn been. Ik legde mijn hoofd tegen Monika’s schouder. Kaarsen brandden, de wind bracht regen, het was begin augustus maar de avond rook naar herfst.

Toen de dessertwijn op was, vroeg Monika aan Ellen: ‘Wil je blijven slapen?’

‘Dat is goed,’ zei Ellen.

Ik maakte nog een fles rode wijn open en zette een plaat op. Joan Armatrading zong: ‘It could have been better’, maar beter kon het niet geweest zijn.

‘Je kunt,’ zei Monika toen de wijn op was en alleen een tram op weg naar de remise de stilte nog doorbrak, ‘op de bank slapen. Maar je mag ook bij ons in bed.’

Ellen keek naar mij. ‘Natuurlijk,’ zei ik.

‘Dat is goed dan,’ zei Ellen.

‘Op dat moment wist ik al wat er ging gebeuren,’ zegt Ellen.

‘Echt?’

‘Ja. Jij niet dan?’

‘Nee… nee, absoluut niet.’

‘Wat kende je Monika toch slecht.’ Het is eruit voor ze er erg in heeft. Ze legt gauw haar hand op mijn been. ‘Dat bedoelde ik niet zo,’ zegt ze zacht. Maar ik laat me niet uit het verleden wegrukken, ik laat de pijn van nu niet toe, niet nu ik me juist wentel in de onschuld van toen.

‘Hoe gebeurde het?’ vraag ik. ‘Wat herinner jij je?’

‘Monika zei dat jullie altijd bloot sliepen, maar dat jullie wel wat aan wilden doen, als ik dat liever had. En ik zei, nee, dat hoeft niet. Dan kan ik ook lekker bloot.’

‘Mij werd niks gevraagd,’ zeg ik.

‘Nee,’ zegt Ellen. ‘Het was Monika’s feestje. De hele avond was Monika’s feestje.’

‘Ja.’

Nooit meer heb ik sindsdien iemand ontmoet die zo dwingend kon zijn, maar die er tegelijkertijd voor zorgde dat er niets gebeurde tegen je zin. (Al gebeurde er ook niet altijd wat je wél wilde, doordat je er niet aan toe kwam bij jezelf te bepalen wat dat was. Veel later heb ik weleens gedacht dat ik me daardoor soms tekortgedaan voelde, maar toen was Monika al dood. En door haar dood voelde ik me nog veel meer tekortgedaan. Haar dood maakte al haar tekortkomingen volslagen onbetekenend – allemaal behalve één, weet ik nu. Maar ook die gedachte verdring ik.) Ik zeg: ‘Ik vond het mooi hoe wit je borsten waren, vergeleken bij de rest van je lijf.’

‘En jij had een zachtere huid dan ik had verwacht van een man. En Monika was zo mooi wit, bijna doorschijnend.’

‘Ja. Bijna doorschijnend,’ zeg ik. En dan: ‘Zij zal wel begonnen zijn.’

‘Nee,’ zegt Ellen. ‘Ik.’

‘Jij? Echt?’

‘Ja. Ik lag in het midden. Ik kon jouw benen strelen en haar…’

‘Haar wat?’

‘Haar… eh…’

‘Is het zo begonnen?’

‘Ja. Mijn hand kwam toevallig precies op haar… eh… schaamhaar terecht. Ik merkte dat ze dat lekker vond. En ik merkte ook dat jij het lekker vond dat ik aan je been zat.’

‘Weet je,’ zeg ik, ‘dat ik voor die nacht nog nooit met een andere vrouw naar bed was geweest dan met Monika?’

‘Nee! Dat meen je niet! Echt? Jezus, wat lief…’

‘Het was toch Monika die zei dat ík in het midden moest gaan liggen?’

‘Ja. Het bleef haar feestje. En misschien vond ze het ook een beetje bedreigend, haar beste vriendin zomaar naast haar vriend, bloot in bed.’

‘Ja,’ zeg ik, ‘dat heeft ze me later ook wel verteld. Dat ze bang was dat ik verliefd op je zou worden. Ze was zelf verliefd op je, maar dat was anders, zei ze. Ik vond dat ook niet bedreigend. Gek eigenlijk.’

‘Monika vond het opwindend om te kijken hoe ik aan je zat,’ zegt Ellen.

‘Ze vond het ook altijd opwindend als ik aan mezelf zat.’

‘Echt waar? O, dat heb ik helemaal niet.’

‘Nee, dat weet ik.’ Daar moeten we allebei om lachen. Het is een opgeluchte lach. Ik schenk onze glazen nog eens vol. Maar de deur is nog steeds in het slot, we zijn nog steeds gevangen in de gebeurtenissen van veertien jaar geleden.

‘Ik vond haar kussen heel opwindend. Ze bewoog haar tong heel langzaam, maar heel… hoe zeg je dat… determined.’

‘Ik vond het opwindend om te kijken hoe jullie kusten,’ zeg ik. ‘Ik had Monika nog nooit met een ander zien kussen. Gelukkig.’ En weer verdring ik alle gedachten van nu. Ik wil denken zoals ik toen dacht, voelen wat ik toen voelde.

‘Monika vroeg of ik wilde zien hoe jij en zij het deden,’ zegt Ellen.

‘Ja, daar schrok ik wel een beetje van.’

‘Maar het was Monika’s feestje, dus…’

‘Ja.’

‘Ik vond het heel mooi, zoals jullie het deden. Zo voorzichtig.’

‘Dat was ook wel een beetje omdat jij erbij was. Zo voorzichtig deden we het natuurlijk niet altijd.’

‘Ik vond het mooi dat jullie niet klaar wilden komen.’

‘Nee, dan hadden we jou buitengesloten.’

‘Ja.’

‘Jij bent toch ook niet klaargekomen, toen?’

Ellen zwijgt. Neemt een slok van haar wijn.

‘Wat!? Ben jij toen… Nee, echt?’

Ellen verslikt zich bijna in haar wijn. ‘Jahaaa!’ giert ze. ‘Jahaaa, ik wel! Maar ik had een maand lang vergeefs lopen hunkeren in Ecuador, weet je nog, naar die verschrikkelijk aantrekkelijke, maar o zo onbereikbare Niko. En toen ik jullie zo bezig zag… Jezus, Armin, neem me niet kwalijk, maar toen moest ik aan hem denken, en toen…’

‘Vandaar dat je daarna nog over die jongen begon!’

‘Ja. Vandaar.’

‘Lief vond ik dat.’

‘Ja?’

‘Ja.’

Toen Ellen verteld had van haar onbeantwoorde liefde, zei Monika: ‘Ik moet jullie ook nog iets vertellen.’

Er speelde weer dat kleine glimlachje om haar lippen, dat glimlachje dat anderen tot woede dreef, maar waar ik evenveel van hield als van haar onbeschaamdheid.

‘Ik ben zwanger,’ zei Monika.

Ellen en ik keken haar aan, keken elkaar aan.

‘Ik ben twee weken over tijd,’ zei Monika. ‘Vanochtend heb ik een test gedaan. Ik ben in verwachting.’

‘Jezus, Monika! Echt?’

‘Ja, echt!’

‘Waarom heb je dat niet…’

‘Dit is toch een veel mooier moment.’

‘Mijn hemel!’

‘Gefeliciteerd.’

‘Dank je wel.’

‘O! Oooo!’

‘Waar is de wijn? Daar moet op gedronken worden!’ Maar de wijn was op en Monika zei dat ze de komende zeveneneenhalve maand geen druppel meer zou drinken.

We hebben ons hoofd op Monika’s buik gelegd, eerst ik, toen Ellen. We hebben geluisterd en zachte woorden gesproken. Ik heb haar kut gekust. Haar mooie meisjeskut.

‘Ja,’ zegt Ellen. ‘Ze had een mooie meisjeskut.’

De deur gaat open. Het is Bo. ‘Ik kan niet slapen,’ zegt hij.

‘Wil je een glaasje wijn?’ vraagt Ellen. (Wat is het snel gegaan, denk ik. Bo drinkt wijn!)

‘Yep,’ zegt Bo. Hij draagt een oversized T-shirt (I’m Bart Simpson, who the hell are you?) en een joggingbroek. Hij gaat in een stoel zitten en vouwt zijn benen onder zich. Hij wordt lang. Hij wordt vast langer dan ik. Hij neemt een slok van de wijn.

‘Niet slecht,’ zegt hij. En dan: ‘Stoor ik?’

‘Nee hoor, je stoort niet.’

Twaalf

Het is met kinderen net als met auto’s: vrouwen houden niet meer of minder van ze dan mannen, maar wel anders. Monika was vaker boos op Bo dan ik, maar ze kon hem ook makkelijker vergeven. En als ik haar in een situatie bracht waarin ze moest kiezen tussen hem of mij, dan koos ze zonder aarzeling voor hem. (Waarop ik opzichtig in een hoek ging zitten treuren, alsof niet Bo maar ik het kind was dat haar onvoorwaardelijke liefde nodig had – en misschien was dat ook wel zo.)

Monika hield ook zielsveel van haar kanariegele Renault 5, waarmee ze ooit uit haar verstikkende Roermondse jeugd was ontsnapt. Maar dat ik die auto op een dag total loss reed op een splinternieuwe BMW 524 Turbo Diesel was toeval en had met afgunst niets te maken.

Ik was met Bo naar het Spanderswoud geweest, waar we ons hadden beziggehouden met paddestoelen, elfenbanken, kabouters, mestkevers en spinnenwebben, en hoe we erop gekomen waren weet ik niet meer, maar tegen de tijd dat we Amsterdam weer binnenreden hadden we het over de liefde. Ik zei: ‘Liefde is wat leven maakt. Zonder liefde gaat alles dood. Dat is wetenschappelijk bewezen.’

Bo zat op de achterbank, veilig ingegespt in het kinderzitje. Vermoedelijk keek hij naar het langsrazende verkeer, of speelde hij met een kastanje. Ik wil zelfs niet uitsluiten dat hij sliep: onze conversaties wilden nog weleens de vorm aannemen van lange, ononderbroken monologen mijnerzijds (‘oeverloos geouwehoer’, volgens Monika).

‘Er is ooit een gruwelijk experiment gedaan met jonge aapjes,’ zei ik. ‘Sommige aapjes werden direct na hun geboorte weggehaald bij hun moeder en in een kaal hok gezet, met niets anders erin dan een fles met een tuutje waaruit ze konden drinken. Andere aapjes werden in zo’n zelfde hok gezet, maar kregen een pop die met een zacht stuk vacht was omwikkeld, als een soort namaakmoeder. De derde groep aapjes mocht gewoon bij hun moeder blijven. En wat bleek? De aapjes in de kale hokken zonder pop dronken van de melk en zaten verder doodsbang in een hoekje te verkommeren. De aapjes die een pop hadden gekregen, hielden zich daar krampachtig aan vast – zo krampachtig dat ze zelfs niet bereid waren de pop even los te laten om wat te drinken. Ze verhongerden liever dan dat ze het zonder hun namaakmoeder moesten stellen. Later is ook onderzocht hoe die aapjes zich verder ontwikkelden. Het slechtst af waren de aapjes uit de kale hokken. Die bleken niet met andere apen overweg te kunnen en kregen het eerst last van ziektes. De aapjes die een pop hadden gehad, haalden na het experiment hun groeiachterstand weer in, maar helemaal goed kwam het ook met hen niet meer. Alleen de aapjes die niet van hun moeder werden gescheiden groeiden op tot normale, gezonde apen.’

We kruisten de Vrijheidslaan.

‘Papa,’ zei Bo opeens, ‘papa, er zit een kabouter in de tas.’

‘Echt waar?’

‘Echt waar.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Hij beweegt.’

‘Echt?’

‘Echt. De tas beweegt.’

‘O-o.’

Op de achterbank naast Bo lag een plastic tas, met een stronk hout erin waarop kleine, goudgele paddestoeltjes groeiden. ‘Zullen we die meenemen voor mama?’ had ik voorgesteld. Dat vond Bo een goed idee.

‘Hiiiiii!’ gilde Bo opeens. Ik schrok van zijn schrik, Bo schrok niet gauw ergens van. Ik keek achterom om te zien wat er aan de hand was. Ik probeerde de plastic tas te pakken.

‘Huuuuu!’ krijste Bo.

Het volgende moment boorden we ons in de kofferbak van een dubbelgeparkeerde, glanzendzwarte BMW.

‘Een kabouter?!’ zei de verbijsterde eigenaar van de BMW, met een half-opgegeten broodje bal nog in zijn hand.

‘Een kabouter?’ vroeg de agent van de verkeerspolitie.

‘Een kabouter,’ mompelde de chauffeur van de takelwagen en hees de bekneld geraakte voorwielen van Monika’s auto van de grond.

Ik nam de tas in mijn ene hand, Bo in de andere. Het was niet ver meer lopen naar de Ceintuurbaan. Thuis haalden we het stuk hout te voorschijn. Er was geen kabouter te zien. Wel waren de paddestoelen afgebroken.

‘Toch was er een kabouter,’ hield Bo koppig vol. ‘Ik heb hem zelf gezien.’

Ik stond onder de douche om het zweet en het vuil en de schrik van mijn lijf te spoelen, toen Bo zijn hoofd om de hoek van de deur stak. ‘Kom!’ fluisterde hij. Hij hield een vinger tegen zijn lippen gedrukt. ‘De kabouter is er weer!’

Druipend kwam ik de douche uit. Op de koffietafel lag het stuk hout. Naast het stuk hout scharrelde een spitsmuis wat versuft in de rondte. Bo schaterde het uit! ‘Zie je wel! Zie je wel!’ De muis kroop van schrik terug in het donkere gat waarin hij zich verscholen had gehouden terwijl wij in het bos de paddestoelen bestudeerden.

‘Een kabouter?’ zei Monika toen ze thuiskwam.

‘Ja, een kabouter,’ zei Bo. ‘Kijk maar.’

Monika bleef drie dagen chagrijnig tegen me.

‘We kopen een grotere,’ zei ik.

‘Daar gaat het niet om.’

‘Een mooiere. Een nieuwere. Eentje die veiliger is.’

‘Daar gaat het niet om.’

‘Waar gaat het dan wel om?’

‘Een auto is geen ding, een auto is een plek. Zoals een huis dat is. De waarde ervan wordt bepaald door de herinneringen die je aan die plek bewaart.’

Ik zei: ‘Eigenlijk was het Bo’s schuld.’

Niemand kon zo honend lachen als Monika.

Dertien

Robbert Hubeek woont niet op stand, zoals zijn adres doet vermoeden. Hij woont in het meest verwaarloosde huis in het meest verwaarloosde stuk van een straat die maar voor de helft tot het chicste gedeelte van Amsterdam-Zuid gerekend kan worden. Hij betaalt ongetwijfeld een veel te hoge huur (vanwege de locatie) en heeft ongetwijfeld het adres prominent op zijn visitekaartje staan (vanwege de verkeerde indruk die erdoor wordt gewekt).

‘R. Hubeek & RPF Consultancy’ staat er op het naambordje. Ik druk op de bel, die scheef op de deurpost is geschroefd.

‘Armin, jongen, leef jij nog?’ had Robbert door de telefoon geroepen toen ik hem belde. ‘Wat leuk om weer eens wat van je te horen!’ Ik negeerde zijn jovialiteit.

‘Ik wil je spreken,’ zei ik. ‘De laatste tijd word ik nogal geplaagd door herinneringen aan mijn tijd met Monika. Er zijn wat dingen die ik niet goed meer weet, en waarvan ik denk dat jij er misschien licht op kunt werpen.’

‘Mijn hemel, arme jongen!’ riep hij uit. ‘Wil ze je nog steeds niet met rust laten? Maar je bent natuurlijk van harte welkom. Wat herinneringen ophalen, met een glas en een sigaartje erbij, natuurlijk, natuurlijk, kom langs zou ik zeggen! Wat een verrassing! Ik moet je eerlijk zeggen, ik heb lang niet meer aan jullie gedacht, aan jou en Monika bedoel ik. En hoe is het met die kleine van jullie, kom, hoe heet hij ook weer?’

‘Bo.’

‘Ja, Bo, altijd een rare naam gevonden.’

‘Goed,’ zei ik. ‘Met Bo gaat het uitstekend.’

‘Groot geworden natuurlijk.’

‘Ja, groot geworden.’

‘Nou, je moet me er alles over vertellen. Wanneer kom je?’

Het leek erop dat zijn agenda hem weinig beperkingen oplegde, want eigenlijk, zo zei hij zelf, kon hij altijd. We spraken af in de namiddag. (‘Dan kunnen we er wat bij drinken, al mag dat wat mij betreft ook om elf uur ’s ochtends al hoor, hahaha!’) Het verschafte mij een goed excuus om niet te lang te hoeven blijven.

Robbert moet de trap af komen om de deur open te doen. Hij posteert zich pontificaal in de deuropening, armen over elkaar, brede grijns op zijn gezicht.

‘Zo, zo, zo,’ zegt hij, me aandachtig opnemend. ‘Ook niet helemaal jeugdig meer, zie ik. Al doe je nog aardig je best om dat te verbergen.’ Hij wijst met een bleke, vlezige hand naar mijn schoenen. ‘Rode All-stars. Die heb ik sinds Monika niet meer over de vloer gehad. Kom d’r in!’

Hij gaat me voor de trap op. Een beige corduroy broek, leren pantoffels. Zijn overhemd hangt nonchalant over zijn broek, maar dat kan niet verhullen dat hij nog altijd geen billen heeft. (‘Zie je nou,’ had Monika gezegd, toen we hem op een avond tegenkwamen in een café, ‘qua billen ben ik er flink op vooruitgegaan. Alleen al daarom zou ik hem nooit meer terug willen.’ Maar toen had ze al flink gedronken, en als ze gedronken had wilde ze later seks, en als ze seks wilde begon ze me complimentjes te maken.) Er ligt geen loper op de trap en de verf is gebladderd. In de muur zitten diepe krassen van te grote voorwerpen die naar boven zijn gesleept. Iemand heeft met een zwarte viltstift een davidster op de muur getekend en er ‘fuck de boeren Ajax forever!’ onder geschreven.

‘Treed binnen in mijn nederig stulpje,’ zegt Robbert bij een openstaande deur op de eerste overloop. Het huis ruikt naar verschaald bier en sigarenrook en doet ook in andere opzichten denken aan een studentenflat. In de woonkamer staat een kolossale bank met bruine ribfluwelen bekleding vol vlekken. Tegenover de bank een al even kolossale tv en een eikenhouten herenfauteuil met oren. Overal slingeren lege bierflesjes rond. En oude kranten, tijdschriften, ongeopende post, een tv-gids van Veronica. In de boekenkast staan een paar boeken die aan de afgebroken studie rechten herinneren, een zes jaar oude Snoecks-agenda, twee planken vol stripalbums, en het complete oeuvre van A.F.Th. van der Heijden. De enige wandversiering is een ingelijste omslag van de Privé met een onscherpe foto van prins Willem-Alexander en een blond meisje. ‘ ONTHULLEND! De geheime liefde van de kroonprins. Wordt deze blondine straks koningin?’

Ik wil iets zeggen over de tijd die heeft stilgestaan, maar Robbert is me voor. ‘Ik weet wat je denkt,’ zegt hij. ‘De eeuwige student! En zo is het. Ik maak een studie van de nutteloosheid van het leven. En ik kan je vertellen: dat is verdomd interessant. En passant vermaak ik mezelf met een leuke consultancy, waar zo af en toe ook nog wat pecunia uit voortvloeit – dus wat wil een kerel nog meer. Nu ja, een lekker wijf natuurlijk, maar zelfs daarin wordt zo nu en dan voorzien. En bovendien: jij weet als geen ander hoeveel problemen dat kan opleveren, de meer intensieve omgang met het vrouwvolk bedoel ik – hoe lang zijn jullie nu uit elkaar? Kom,’ zegt hij, voordat ik op zijn vraag kan reageren. (Uit elkaar? Het kan toch niet dat hij niet weet…) Hij draait zich om en loopt terug naar de overloop. Daar blijkt een tweede deur toegang te geven tot een kamer die tot onberispelijk kantoor is omgebouwd. Glazen tafel, glazen bureaublad, een computer, een parketvloer, een abstract werkje aan de muur, zwartleren stoelen met verchroomde poten.

‘Wie consulteren jou in godsnaam?’ vraag ik.

‘Niet zo schamper doen, hè,’ grinnikt hij. ‘Middenstanders. Kleine zelfstandigen. Buitenlandse handelsfirma’s met namen als Asia Trading International en Kabul Trans. Kleurrijk volk dat ik een beetje wegwijs maak in de jungle van de Nederlandse wet- en regelgeving. Genoeg om ze tevreden te houden, niet genoeg om zonder mij verder te kunnen.’

We keren terug naar de woonkamer met de bank vol vlekken. ‘Wat zal het zijn,’ vraagt hij, ‘whisky, wodka of bier?’

‘Whisky.’

‘Een Glenfiddich voor een oude vriend met hartzeer. Zelf hou ik het ’s middags tegenwoordig bij de nationale verslaving van onze Russische vrienden. Proost.’

We drinken. Ik zoek naar de juiste woorden om aan de ondervraging te beginnen, maar weer is hij me voor.

‘Voor de draad ermee, wat zit je dwars? Welke herinneringen houden je uit je welverdiende slaap?’

‘Ik heb onlangs reden gekregen,’ begin ik omslachtig, ‘om te denken dat ik in de jaren dat ik met Monika was, om het zo maar eens te zeggen, niet de enige man in haar leven ben geweest.’

‘Ho, ha, als ik het niet dacht!’ zegt Robbert. ‘Heb je een brief gevonden die ze om niet meer te achterhalen redenen wel geschreven, maar nooit verstuurd heeft? Word je lastig gevallen door een anonieme beller die je midden in de nacht uit je bed belt en in je oor hijgt dat hij zo lekker met Monika kon neuken en dat hij haar zo mist? Hahaha!’

Hij heeft reuzeplezier in zijn eigen welsprekendheid en schenkt zichzelf als beloning nog een glas wodka in. ‘Jij nog? Wel doordrinken, hoor, geen beter medicijn tegen hartzeer dan een flinke alcoholverdoving.’

‘Wat ik wil weten,’ zeg ik, ‘is of ze met jou weleens gesproken heeft over een ander. Of ze ooit iets in die richting heeft gezegd.’

‘Neu, neu…’ Hij kijkt peinzend voor zich uit. ‘Waar praatten wij over, in die tijd? We hadden meestal ruzie, dat weet ik wel. Altijd maar weer die linkse, feministische praatjes van d’r. Wat dat betreft was ik blij dat ik haar aan jou was kwijtgeraakt, dat mag je gerust weten. Al voelde ik mij natuurlijk danig in mijn mannelijke eer aangetast, maar dat zul je nu ook wel beter begrijpen dan destijds, hahaha.’ Hij zit me recht aan te kijken, met dezelfde grijns op zijn gezicht als waarmee hij me begroette in de deuropening – een grijns die een tomeloze agressie in me oproept. Het is dezelfde grijns, realiseer ik me, als die waarmee hij op de foto naast Monika staat. Welke reden had hij toen, op ons feestje, in ons huis, om zo te grijnzen?

‘Ben jij nog met haar naar bed geweest in de tijd…’

‘In de tijd dat ze met jou neukte? Jazeker, mijn beste vriend. Jij neukte al met haar toen ze nog bij mij was, of toen ik dacht dat ze nog bij mij was, weet je wel?’

Ik had er rekening mee gehouden dat dit zou komen, en toch… Ik voel me opeens heel klein, in verlegenheid gebracht.

‘Daar heb ik spijt van,’ zeg ik zwakjes, ‘dat dat gebeurd is.’ Maar ik meen het niet, en hij weet het, en hij weet dat ik weet dat hij het weet. Hij schenkt mijn glas nog eens bij en laat een lange stilte vallen. Boven onze hoofden steekt iemand de kamer over met dreunende passen.

‘Ik zal je iets vertellen,’ zegt hij dan, ‘dat je niet leuk zult vinden.’ Zijn stem is veranderd. Er klinkt een ingehouden woede in door. Maar ook iets van een stille triomf. Van wraak. Ik voel de Glenfiddich branden in mijn maag.

‘Herinner jij je dat ik een keer bij jullie op een feestje ben geweest? Hoe lang waren Monika en ik toen al uit elkaar? Zeker anderhalf jaar, misschien wel twee. Zij was een paar maanden zwanger, dat weet ik nog wel, want ze dronk niet meer. En toch, gek genoeg, was het er die avond opeens weer, die aantrekkingskracht tussen mannetjesdier en vrouwtjesdier zal ik maar zeggen, de oudste emotie op aarde.’

Weer kijkt hij me recht aan. Er speelt een dun, vilein lachje rond zijn lippen. ‘Ik kan je,’ vervolgt hij, ‘niet eens zeggen waaraan ik het merkte, maar het was er. Iets in haar blik. Iets in de manier waarop ze aan me zat. Ze had me al zeker een jaar niet meer spontaan aangeraakt. Wat dat betreft kan ik je geruststellen: toen ze eenmaal de moed had om me te vertellen dat ze met een ander neukte, was het ook meteen gedaan met de intimiteit tussen haar en mij. Hoe ik ook aandrong, wat ik ook voor zinnige argumenten bedacht – ik had toch minstens recht op een fatsoenlijke af-scheidswip leek mij: ze wilde er niets van weten. Dat heb ik je nog flink kwalijk genomen.’

Hij drinkt zijn glas leeg, schenkt zichzelf nog eens bij. En dan is opeens de grijns weer terug op zijn gezicht. ‘Ze heeft me die avond naar de halte van de nachtbus gebracht. Wist je dat?’

Ik wist het niet.

‘We liepen over de Ceintuurbaan. Ze liet toe dat ik mijn arm om haar heen sloeg. Ik was natuurlijk dronken. En ik was zo geil als een… als een… Dat zei ze ook: Je bent dronken, zei ze. En je bent geil. Ik zweer het je, ze begon er zelf over. Ik zeg: Ja, ik wil met je neuken. Heel hard en heel lang. Ik had in maanden niet geneukt, ik was er ernstig aan toe. Ze zegt: Dat kan niet. Ik zeg: Dat kan wel. Dat kan niet, zegt ze. Maar wat misschien wel kan… En ze duwt me zo een portiek in. Het was naast een schoenenwinkel, dat weet ik nog. Een soort donkere hoek tussen de winkelingang en een deur met bellen van de huizen daarboven. Daar heeft ze me afgetrokken. Ik wilde dat ze me pijpte, maar dat wilde ze niet. Maakte niet uit. Ik geloof niet dat ik ooit zo snel ben klaargekomen als toen. Dat was nog wel jammer eigenlijk. Dat het zo snel voorbij was. Is dat een antwoord op je vraag?’

Weer die grijns.

Later, in de kroeg, met Dees, sla ik uit pure frustratie met mijn vuist op tafel. Waardoor er een bierglas omvalt. Waardoor het bier van het tafelblad stroomt. Waardoor ik een enorme natte vlek in mijn kruis krijg. Waardoor ik nog bozer word dan ik al ben.

‘De klootzak! De arrogante lul! Je had hem moeten zien zitten. Toen ’ie eindelijk klaar was met z’n onthulling van niks stak ’ie er een sigaar bij op. Hoe is het met die zoon van je, God, hoe heettie nou ook weer? vroeg ’ie. De ellendeling. Hij heeft gewoon misbruik gemaakt van de situatie. Monika was hartstikke labiel in die dagen. Dat hebben zwangere vrouwen. Smeerlap dat ’ie is!’

Maar Dees zegt niks. Pas als ik ben uitgescholden en als er weer nieuw bier op tafel staat, zegt hij: ‘Je weet nu in ieder geval dat hij niet Bo’s vader is. Dat is reden voor enige opluchting, zou ik zeggen. En mocht het waar zijn wat hij zegt, dan zou ik denken: zulke dingen gebeuren nu eenmaal. Wie doet er nu geen dingen die je liever niet van jezelf wilt weten? Zou jij je laagste zonden willen opbiechten aan een jury van alle vrouwen waar je ooit het bed mee hebt gedeeld?’

‘Maar ik heb er toch niet om gevraagd Monika’s laagste zonden over me uitgestort te krijgen door de een of andere gefrustreerde, sigaren rokende, wodka zuipende nepconsultant?’

‘Dat heb je wel.’

‘Ja?’

‘Ja.’

‘Ja, misschien ook wel.’

‘Hoe doen jullie dat eigenlijk met dat kind?’ had Robbert nog gevraagd.

‘Wat?’ vroeg ik.

‘Nou, ik begrijp dat jullie uit elkaar zijn. Voed jij hem dan op of Monika?’

Hij wist het dus niet.

‘Ik,’ zei ik.

‘En Monika?’ vroeg hij.

Ik stond op, deed mijn jas aan en vertrok.

‘Eerlijk gezegd,’ vervolgt Dees, ‘geloof ik geen reet van dat verhaal over dat wegbrengen naar de bushalte, en van dat rukken. Klinkt me veel te veel als de ultieme gefrustreerde-knaapjesfantasie.’

Ik ben heel blij dat Dees mijn vriend is.

Veertien

De dood kondigde zich aan zoals nieuw leven dat doet: met misselijkheid. Op een kille ochtend in april (de eksters waren al weer bezig met het repareren van hun nest) zat ik gebogen over de roles of alpha- and beta-adrenergic receptors in liver cells toen Monika plotseling thuiskwam. Ze zag bleek en haar lippen voelden koud aan toen ze me kuste.

‘Ik ben niet lekker,’ zei ze. ‘Misselijk. Hoofdpijn. Ik kruip meteen in bed.’

Ik zette een pot lindebloesemthee, maar toen ik haar die kwam brengen was ze al in diepe slaap. Ik maakte mijn werk af en Monika sliep. Ik bracht Bo naar een vriendje waar hij twee keer in de week ging spelen en Monika sliep. Ik haalde hem weer op en Monika sliep. Vroeg in de avond werd ze eindelijk wakker. Ze voelde zich nog zieker dan die ochtend. Ik zette een nieuwe pot thee en ze dronk twee koppen leeg. Toen wankelde ze naar het toilet, waar ze zeker twintig minuten bleef zitten.

‘Ik wil kotsen, maar het lukt niet,’ zei ze toen ze eindelijk weer te voorschijn kwam. Haar gezicht was asgrauw. Ze had donkere kringen onder haar ogen en haar anders zo springerige haar hing in futloze slierten omlaag.

‘Je hebt griep,’ zei ik.

‘Ja, en niet zo’n beetje ook.’

‘Mama heeft griep,’ zei Bo.

‘Heb je koorts?’ vroeg ik.

‘Ik denk het.’

Ik legde mijn hand tegen haar hals, voelde aan haar voorhoofd, maar ze leek me eerder koud dan warm. Even later gaf de thermometer een temperatuur aan van 40,2. Monika rilde. Ik legde een extra deken over haar heen.

‘Mama heeft griep,’ zei Bo. ‘Mama moet slapen.’

‘Ja, mama moet slapen.’

Ik nam hem mee naar de woonkamer, installeerde hem op de bank met een kussen en zijn nieuwe Bert en Ernie-dekbed dat hij van Monika’s ouders had gekregen voor zijn derde verjaardag.

‘Voorlezen?’

‘Ja, voorlezen.’

‘In een afgelegen nauw bergdal,’ las ik, ‘ergens hoog in het noorden van Schotland, zat Leta, een fraaie steenarend, op haar enorme, uit takken en twijgen gebouwde nest te broeden op haar twee grote, gevlekte eieren. Deze zouden spoedig uitkomen, en zij was er blij om.’ Tegen de tijd dat de jongen inderdaad uit het ei waren gekropen en de vader-arend erop uit ging om een sneeuwhoen voor zijn kinders te verschalken, was Bo in slaap gevallen. (Dit was in de dagen vóór zijn nachtmerries, toen hij nog met gesloten ogen sliep. Zijn ogen vielen langzaam dicht, schoten weer open in een laatste poging de slaap te verdrijven. Maar dan werd hij toch overmeesterd, met een zucht gaf hij zich over – het mooiste moment van de dag.) Fulgor de steenarend en Timur de tijger waren Bo’s favoriete boeken, terwijl hij van Kra de baviaan alleen de omslag mooi vond, vanwege de wilde luipaard die vanaf een rots de baviaan besprong. Verder was het een stom boek, al kon hij me niet vertellen waarom.

Terwijl Bo sliep las ik nog even door tot aan Fulgors eerste jachtlessen – Bo’s favoriete passage. ‘Fulgor was uitgelaten van blijdschap toen hij zijn eerste muis ontdekte,’ las ik. ‘Met stijf uitgestrekte poten liet hij zich vallen en plotseling voelde hij iets zachts en wolligs in heftige doodsstrijd onder zijn rechterklauw bewegen. Een seconde later was het diertje dood en een paar minuten lang speelde de jonge arend ermee zoals een kat dat doet, het voortrollend over het gras en het weer grijpend, het daarna een eindje meenemend en weer vallen latend, totdat hij uiteindelijk besloot het op te eten, hetgeen hij in één gulzige hap deed.’

Volgens Monika was Bo nog veel te klein voor dit soort boeken. Maar Bo was het daar niet mee eens en ik trouwens ook niet.

‘De dood hoort bij het leven, Mo,’ had ik gezegd, ‘daar is niks vreemds of wreeds aan. Straks wil dat joch een hamster, en zo’n beestje gaat natuurlijk veel te snel dood, dus kan hij maar beter vertrouwd zijn met het feit dat dieren doodgaan. En mensen trouwens ook.’ (Hoe kon ik weten wat er te gebeuren stond? Bovendien: ik kende toen de tekst uit het evangelie van Philippus nog niet die luidt: ‘In deze wereld is er goed en kwaad. Maar het goede in de wereld is niet werkelijk goed. En het slechte in haar is niet werkelijk slecht. Maar in deze wereld is er één kwaad dat werkelijk kwaad is. Het wordt het midden genoemd. Het is de dood.’ Ik heb Bo nooit meer voorgelezen uit Fulgor de steenarend.)

De volgende ochtend voelde Monika zich nog altijd niet beter. De koorts was wel wat gedaald, maar het leek of alle levenslust uit haar was weggezogen. Ze staarde me aan met holle ogen en het enige wat ze zei was: ‘Jezus, wat voel ik me beroerd.’ Ze dronk haar thee, maar alleen na lang aandringen. En ze wilde niets eten.

‘Als je vanmiddag nog niet bent opgeknapt, bel ik de dokter,’ zei ik.

‘Heeft mama nog steeds griep?’ vroeg Bo met een lichte verontwaardiging in zijn stem.

‘Ja, mama heeft nog steeds griep.’

’s Middags kwam de dokter, zij het niet van harte. (‘Kunt u het niet nog een dagje aankijken?’ ‘Nee, ik kan het niet nog een dagje aankijken. Zo heb ik haar nog nooit gezien.’ ‘Hoeveel koorts heeft ze?’ ‘Dat weet ik niet, ze is zo beroerd dat ze zichzelf niet kan temperaturen. Maar gisteravond had ze 40,2 en vanochtend 39,9.’ ‘Ik zou zeggen…’ ‘Ik zou zeggen dat u vanmiddag even langskomt.’ Hij kwam.)

Ik had de man nooit eerder ontmoet, maar ik kon zien dat hij schrok toen hij Monika zag. De kregeligheid waarmee hij me de hand had geschud was op slag verdwenen. Hij ging op de rand van het bed zitten en sprak haar aan. Haar linkerarm lag wit en breekbaar op de dekens. Ik zag opeens dat er kleine rode vlekjes op zaten.

‘Monika?’ zei de arts zacht. ‘Monika?’

Het duurde even voor ze reageerde. Toen het eindelijk tot haar doordrong dat ze geroepen werd, opende ze slechts heel even haar ogen. Haar lippen vormden een woord, maar er klonk geen geluid.

‘Hoe voel je je, Monika.’

‘Slecht,’ klonk het nu, heel zwak.

‘Heb je hoofdpijn?’

Ze knikte, nauwelijks waarneembaar.

‘Misselijk?’

‘Niet meer.’

‘Waar zit de pijn?’ Hij zette zijn vingertoppen voorzichtig op haar rechterslaap. ‘Hier?’ Ze schudde van nee.

‘Hier? Hier?’

‘Ja.’ Iets links van het midden.

‘Wanneer is het begonnen?’ vroeg hij aan mij.

‘Gisterochtend. Om een uur of halfelf kwam ze terug van haar werk. Ze was misselijk, zei ze. En ze had hoofdpijn. Ze heeft de hele middag geslapen. En ook bijna de hele avond. En vannacht. En vandaag vrijwel de hele dag. Maar ze lijkt er absoluut niet van op te knappen.’

‘Ik wil toch even de temperatuur opnemen,’ zei de arts. ‘Dat kan oraal.’

Hij haalde een thermometer uit zijn tas, sloeg hem af op zijn handpalm, deed er een plastic hoesje omheen en boog zich over haar heen. ‘Wil je deze even in je mond nemen, Monika?’

Ze deed haar mond open. Hij bracht de thermometer in. Zelfs het op elkaar doen van haar lippen leek haar moeite te kosten. De arts bleef over haar heen gebogen zitten. Hij legde nogmaals zijn hand tegen haar voorhoofd. Bestudeerde haar gezicht.

‘Mag ik even?’ zei hij en pakte heel voorzichtig haar arm en bestudeerde die zorgvuldig. Terwijl hij wachtte tot het kwik in de thermometer was opgelopen, lieten zijn ogen haar geen moment los. De manier waarop hij haar zijn onverdeelde professionele aandacht schonk, was geruststellend en verontrustend tegelijk. Het ‘ts-ts-ts’ waarmee hij de temperatuur van de thermometer las, was alleen maar verontrustend.

‘Het is beter, Monika,’ zei hij, ‘als we je voor de zekerheid even naar het ziekenhuis brengen. Het kan zijn dat je een vervelende infectie hebt. En dat kunnen ze in het ziekenhuis beter vaststellen dan hier. Bovendien kunnen ze er daar makkelijker iets aan doen. Heeft u een auto?’ vroeg hij mij.

‘Niet meer.’

‘Hmm. Ze is eigenlijk te ziek om in een taxi te zitten. Ze heeft bijna 42 graden koorts. Kan ik even uw telefoon gebruiken?’

‘Natuurlijk.’

Ik wees hem de telefoon. Hij belde het ziekenhuis, legde in het kort de situatie uit en vroeg om een ambulance.

‘Er is geen reden voor al te grote ongerustheid, hoor,’ zei hij toen hij had opgehangen. ‘Het is goed dat u mij heeft laten komen. Ik wil graag wat dingen uitsluiten. Het lijkt me dat ze een infectie heeft opgelopen. Dat kan van alles zijn. Het gaat er vooral om waar die infectie zit. Daar wil ik zekerheid over krijgen. Als u wilt kunt u met haar mee in de ambulance, dan neem ik die kleine jongen wel mee. Ik rijd achter u aan.’

Hij glimlachte, maar zonder overtuiging.

‘Wil je dat, Bo?’ vroeg ik.

Bo klampte zich vast aan mijn broekspijp en zei niks.

‘We zullen zien,’ zei de arts.

Ik liep terug naar de slaapkamer en begon wat kleren voor Monika in een tas te stoppen.

‘Waar gaat mama naar toe?’ vroeg Bo.

‘Mama gaat even in het ziekenhuis logeren.’

‘Waarom?’

‘Omdat ze ziek is. En omdat ze haar daar sneller beter kunnen maken dan hier thuis.’

‘O,’ zei Bo. ‘En ga jij ook naar het ziekenhuis?’

‘Ja, maar alleen even om mama weg te brengen. Daarna gaan we weer naar huis.’

‘Mag ik mee?’

‘Ja. Maar dan moet je wel met de dokter meerijden. Want in de ziekenauto is geen plaats voor ons allemaal.’

‘Ik wil niet met die meneer mee.’

‘En als ik ook met die meneer meerijd?’

Ja, dan was het goed.

‘Kan dat?’ vroeg ik aan de arts.

‘Maar natuurlijk.’

Ik legde aan Monika uit wat er ging gebeuren. Er verscheen een begin van een lachje om haar lippen en ze knikte nauwelijks zichtbaar met haar hoofd. Toen ze haar de ambulance in droegen, greep een wurgende angst me bij de keel.

De auto van de arts stonk naar sigarettenrook.

Vannacht heb ik in bed aan die arts liggen denken – urenlang. Hoe goed kende hij Monika? Ik dacht aan hoe hij de thermometer in haar mond deed, hoe hij zijn vingers tegen haar voorhoofd legde, hoe hij tegen haar sprak. Zou het mogelijk zijn? Zou hij daarom eerst hebben voorgesteld dat Bo met hém meereed en ik met de ambulance? Zou het kunnen dat hij even alleen wilde zijn met zijn zoon, zijn buitenechtelijk kind? Tientallen keren heb ik die gedachten als belachelijke paranoia van de hand gewezen. Het was helemaal niet waarschijnlijk dat de vader van Bo (wie het ook was) wist dat hij de vader was, al kon het natuurlijk zijn dat hij een vermoeden had. Maar hoe vaak las je niet in de krant dat artsen ongepaste intieme relaties aangingen met patiënten?

Toen de eerste merel begon te zingen was ik er vast van overtuigd dat ik de dader had gevonden, en ik besloot dat er niets anders op zat dan hem op te zoeken en hem met mijn bevindingen te confronteren. Om de een of andere reden vond ik dat je een huisarts dit soort zaken gewoon recht op de man af kon zeggen, zodat de ontmoeting niet zo moeizaam en pijnlijk hoefde te verlopen als die met Robbert. (Bovendien hoefde ik niet bang te zijn voor sterke verhalen die om geen andere reden waren verzonnen dan om wraak te nemen.) En mocht hij toch zelf de vader niet zijn, dan had hij misschien wel een idee over wie het wel was. Misschien had Monika hem in vertrouwen genomen, hij was tenslotte door zijn beroepseed aan geheimhouding gebonden. En die eed zou toch zeker nu niet meer gelden? Ik kon hem er altijd op wijzen dat het belang van een levende jongen boven dat van zijn dode moeder ging en dat Bo er dus recht op had te weten wie zijn vader was, als hij over die kennis beschikte.

Vanochtend heb ik in het telefoonboek gekeken. Hij houdt nog steeds praktijk op dezelfde plek. Volgende week dinsdag kan ik bij hem terecht. Hij klonk verbaasd noch argwanend. Maar ik weiger erover na te denken of dat iets betekent.

‘Bacteriële meningitis,’ zei de arts in het ziekenhuis.

‘Is dat ernstig?’

‘Dat kan heel ernstig zijn. We moeten hopen dat we er op tijd bij zijn.’

‘Want anders?’

‘Anders kan het fataal aflopen.’

Ze waren er niet op tijd bij. Drie dagen heeft Monika in het ziekenhuis gelegen. En elke dag ging het slechter. Op de middag van de tweede dag was ze heel even bij kennis. Ik zat naast het bed. Ze zei: ‘Armin, ik ga dood, hè?’

Ik zei: ‘Nee, Monika, je gaat niet dood. Natuurlijk niet.’

‘Ik ga dood. Het spijt me.’

Dat is het laatste dat ze tegen me gezegd heeft. ‘Ik ga dood. Het spijt me.’

De drie dagen waren een nachtmerrie. En de week daarna ook. Vervolgens ben ik twee maanden lang als een gek gaan werken.

‘Waar is mama?’ vroeg Bo af en toe.

‘Mama is dood,’ zei ik dan.

‘O ja. Mama is dood.’

Twee jaar geleden is mijn moeder overleden aan darmkanker. Ze was tweeënzeventig jaar. Mijn vader belde, ’s ochtends om halfzes. ‘Mama is dood,’ zei hij. En ik dacht aan Bo en aan Monika en toen de tranen kwamen wist ik niet om wie ik huilde.

‘Ze is in vrede gestorven,’ zei mijn vader.

Vijftien

Ze loopt aan de overkant van de straat. Haar gezicht en haar handen wit als sneeuw, haar rode haar als een waarschuwing.

‘Pas op!’ roept ze.

Ik volg haar blik en zie een kind aan mijn kant van de straat bij de stoeprand staan. Het wil oversteken, maar er is te veel verkeer. Ik loop ernaar toe, het is een meisje van een jaar of zes, met kort blond haar en blauwe ogen die doen denken aan de eerste mooie dag in maart.

‘Kom maar,’ zeg ik en pak haar hand. Ze lijkt angstig noch verbaasd. Ze glimlacht naar me. We steken samen over.

‘Dank je wel,’ zegt zij, als ik het kind aan haar heb overgedragen.

‘Dank u wel,’ zegt het kind.

‘Het was niks.’

Als ik naar huis loop blijf ik aan haar denken. Groene ogen. Of grijze… Ik weet het al niet meer. Ze had een mooie stem. Zelfverzekerd, maar ook vriendelijk. Zacht, maar niet meisjesachtig zacht.

Twee weken gaan voorbij, waarin de herinnering aan haar vervaagt. Dan, opeens, is ze daar weer. Ze stapt de tram in op het Leidseplein. De witte huid, het rode haar. Ze komt vlak naast me staan. Groene ogen. Of eigenlijk: groengrijs.

‘Hoe is het met dat kleine blonde meisje?’ vraag ik. ‘Past ze tegenwoordig wat beter op bij het oversteken?’

Ze kijkt me verbaasd aan. Dan schiet ze in de lach. ‘Mijn buurmeisje, bedoel je. Vanwege zo’n kind zou je toch alle auto’s uit de stad willen verbannen?’