Een zoektocht naar het ware zelf

Jean Jenson

Een zoektocht
naar het ware zelf

Leren omgaan met de negatieve ervaringen uit de kindertijd
Vertaald door Inge Pieters

Uitgeverij L.J. Veen Amsterdam/Antwerpen

Herziene uitgave van Reclaiming Your Life in een nieuwe vertaling

Twaalfde druk, 2008
© 1995, 2008 Jean Jenson

Alle rechten voorbehouden
Omslagontwerp Mulder van Meurs, Toni Mulder
Omslagillustratie Brigitte Kleyn-Altenburger
© Nederlandse vertaling Uitgeverij L.J. Veen
Vertaald door Inge Pieters

D/2006/0108/725
ISBN 9789020410518
NUR 777

ljveen.nl

1. Overreactie en onderreactie: de gevolgen
van verdringing en ontkenning

Sinds het jongste van haar drie kinderen een paar jaar geleden naar de basisschool ging, werkt Jane fulltime op kantoor bij een kleine verzekeringsmaatschappij, omdat het salaris van haar man niet toereikend is om het gezin te onderhouden. Haar man heeft een veeleisende baan als bedrijfsleider bij een plaatselijke kruidenierszaak; hij moet vaak onverwachts overwerken, zodat ze er allebei van meet af aan van uit zijn gegaan dat Jane het huishouden en de kinderen grotendeels voor haar rekening zou nemen.

Dat bleek nogal wat te vergen, en het viel Jane zwaar om zowel haar werk als het gezin draaiende te houden. Na een tijdje begon Jane zich hierover te beklagen bij vrouwelijke collega’s. Ze realiseerde zich dat ze nooit vraagtekens had gezet bij haar rol als huisvrouw, omdat ze die prettig vond; ze zou het zelfs fijn hebben gevonden als ze alleen huisvrouw en moeder had kunnen zijn.

Maar Jane realiseerde zich ook dat ze altijd nogal snel akkoord ging met dingen die ze vervelend vond, zoals haar mans ideeën over de invulling van hun gezinsvakanties. Jane had er nooit eerder bij stilgestaan dat er over dit soort dingen kon worden onderhandeld en dat alle gezinsleden er een stem in konden krijgen. Tegelijkertijd begon ze te merken dat mannen op kantoor de vrouwen, inclusief haarzelf, anders behandelden dan elkaar. Een man die ze niet eens aardig vond, noemde haar ‘schatje’ en ze had blikken en aanrakingen te verduren gehad die eerder opdringerig dan vriendelijk aanvoelden. Jane merkte dat ze ontevreden was met allerlei dingen die ze vroeger niet eens had opgemerkt, maar ze wist niet hoe ze er verandering in moest brengen.

In gesprekken met vriendinnen op het werk hoorde Jane over zelfhulpgroepen voor ‘adult children’ en ‘co-dependentie’, voor mensen uit ‘disfunctionele gezinnen’. Jane wist niet precies wat dat betekende, maar ze wist wel dat ze altijd in conflict was met haar moeder, die hardnekkig destructief bezig was en niet goed voor zichzelf zorgde. Ze ging met een vriendin naar een paar van zulke bijeenkomsten en voelde zich daar erg op haar gemak.

Jane gaat nu al meer dan een jaar iedere week naar zelfhulpbijeenkomsten en heeft een flink aantal zelfhulpboeken gelezen over co-dependentie en disfunctionele gezinnen. Ze heeft geleerd tegen haar man te zeggen dat ze in de vakanties niet wil sportvissen, dat ze niet iedere kerst naar zijn familie wil en dat de kinderen er ook een stem in moeten krijgen. Ze probeert haar moeder niet meer een paar keer per jaar telefonisch over te halen om een mammografie te laten maken. En ze heeft een schema gemaakt waarin alle gezinsleden meewerken in het huishouden, zodat ze niet meer alles alleen hoeft te doen naast haar fulltime baan. Toch is Jane na al die veranderingen niet zo gelukkig als ze verwachtte. Er ontbreekt iets.

Jane voelt zich nog steeds gekwetst, boos, rancuneus, buitengesloten, bang om bepaalde dingen te zeggen of zelfs maar te denken. Ze kan niet gewoon lekker ontspannen een boek lezen of een wandeling maken. Ze ‘kleineert’ zichzelf nog steeds, heeft het gevoel dat ze tekortschiet als echtgenote en moeder, en is onzeker over haar prestaties op het werk. Ze vind dat ze bij vlagen onaardig doet tegen haar man en kinderen, en dat ze te opvliegend is – twee dingen die zich schijnbaar tegelijk met haar nieuwe inzichten hebben ontwikkeld.

Ze maakt zich ook zorgen over de relatie met haar ouders. Die worden een dagje ouder, en ze heeft moeite met bezoekjes aan het ouderlijk huis. Ongeveer een jaar geleden, toen ze voor het eerst naar een avond voor adult children ging, realiseerde ze zich dat zij niet zulke goede ouders waren geweest en voelde ze zich een tijdlang boos. Vervolgens las ze enkele boeken over het thema vergeving en werkte daaraan. Het gaf een goed gevoel om hen uiteindelijk te kunnen vergeven. Maar eigenlijk voelt Jane zich nog steeds niet op haar gemak met haar ouders, zelfs niet als ze bellen om te vragen hoe het gaat. Dat komt nog boven op alles wat haar verder dwarszit.

Of je nu een man of een vrouw bent, als je je kunt vereenzelvigen met een of meer van Janes ervaringen en zorgen, dan is dit echt een boek voor jou.

Veel mensen hebben tegenwoordig wel een idee dat hun jeugd niet ideaal was, of zelfs dat ze echt slecht behandeld zijn. Ze hebben gepraat over wat ze zich herinneren en daarbij zijn pijn, verdriet en woede bovengekomen. Omdat ze begrepen dat hun ouders het als kind waarschijnlijk al niet beter hadden, hebben ze moeite gedaan om het hun te vergeven. Toch loopt hun leven nog steeds niet lekker.

Sommigen zijn hier nog maar net achter – misschien is dit het eerste boek over dit onderwerp dat ze ter hand nemen. Anderen weten het al jaren. Het maakt niet uit wanneer het je is gaan interesseren hoe je jeugd je heeft beïnvloed of hoeveel je daar al over nagedacht hebt – als je merkt dat je nog steeds gretig de planken in de boekwinkels afschuimt naar nieuwe titels of nieuwe informatie, dan is dit echt een boek voor jou.

Dit boek geeft inzicht in ‘regressie-technieken’ die je kunt gebruiken om te herstellen van de gevolgen van een jeugd waarin je niet hebt gekregen wat je nodig had om voorspoedig op te groeien. Het bespreekt wat dit voor technieken zijn, waarom ze nodig zijn en hoe ze werken. Het geeft voorbeelden van de manieren waarop onze jeugd invloed blijft uitoefenen op onze dagelijkse omgang met mensen. En – misschien wel het allerbelangrijkst – het biedt een gedetailleerd stappenplan dat voor iedereen bruikbaar is om zijn of haar eigen groei te stimuleren.

BEGINNEN BIJ HET BEGIN

Het eerste uitgangspunt in dit proces is dat sommige ervaringen voor kinderen te pijnlijk zijn om te voelen. Ook bepaalde realiteiten, zekere waarheden over onze ouders en onze achtergrond, zijn voor kinderen te pijnlijk om te kennen. Kinderen, die niet de macht hebben om dit soort situaties te veranderen, gaan steunen op beschermende afweermechanismes, te weten verdringing (het wegdringen van pijnlijke ervaringen naar het onbewuste) en ontkenning (weigeren de waarheid onder ogen te zien die deze ervaringen veroorzaakt, en weigeren te erkennen dat ze behoeftes hebben die niet vervuld worden). De mate waarin onverschillig gedrag en persoonlijke beperkingen van ouders een kind kunnen beschadigen, wordt in onze cultuur enorm onderschat, zelfs door mensen die genoeg inzicht hebben om zichzelf als adult children te zien.

Een auteur die deze misrekening behandelt is de Zwitserse schrijfster Alice Miller, die haar freudiaanse psychoanalytische praktijk opgaf om de stelselmatig schadelijke aard van westerse opvoedingspraktijken wereldkundig te maken. Miller, die geen banden heeft met de Recovery-beweging in Noord-Amerika, behandelt het probleem vanuit de kern waar het is ontstaan, namelijk jeugdervaringen, iets wat schrijvers van populaire psychologieboeken niet vaak doen. Delen van Millers eerste boek, Het drama van het begaafde kind: op zoek naar het ware zelf waren oorspronkelijk artikelen, in 1979 geschreven voor psychoanalytische vakbladen. Deze artikelen brachten haar alom erkenning. Pas in 1981, nadat ze in Gij zult niet merken haar ontdekking had beschreven van de mate waarin seksueel misbruik van kinderen voorkomt en had gemeld dat Freud dit feit altijd had onderdrukt, reageerden haar collega’s afwerend. Ze werd geconfronteerd met hardnekkige ontkenning, zelfs onder vakgenoten, van het feit dat kinderlevens in onze gerieflijke, geïndustrialiseerde westerse maatschappij in werkelijkheid volop pijnlijke ervaringen kennen. Dit inzicht was voor haar aanleiding om haar banden met de International Psychoanalytic Association te verbreken en zich te wijden aan meer boeken over dit onderwerp.

Het staat voor mij als een paal boven water dat de weerstand waarop Alice Miller meer dan twintig jaar geleden stuitte nog altijd leeft, zelfs onder deskundigen (zie Millers boek De muur van zwijgen), ondanks beschikbare informatie over kindermishandeling en de erkenning dat de term ‘mishandeling’ meer omvat dan lichamelijk of seksueel geweld. De mate waarin alle kleine kinderen beschadigd raken doordat hun ouders zoveel van hun behoeftes niet vervullen, wordt nog steeds gebagatelliseerd en veronachtzaamd.

MAATSCHAPPELIJKE ONTKENNING

De reden voor deze alomtegenwoordige bagatellisering is dat we als maatschappij aan ontkenning lijden. Dat lichamelijk en seksueel misbruik vaker voorkomt dan we ons ooit hadden kunnen voorstellen werd een paar jaar geleden ineens een populair thema. Kinderen waren, zodra ze volwassen waren, in staat verdrongen gebeurtenissen boven te halen met behulp van psychotherapie. Op deze wijze herontdekte herinneringen hebben in zoverre erkenning gevonden dat ze als voldoende bewijs werden beschouwd om er onderzoek naar onopgeloste misdrijven op te baseren. In sommige gevallen hebben volwassenen hun ouders voor de rechter gesleept, ongeacht het aantal tussenliggende jaren, waarin de herinnering niet bewust was. Dit soort situaties werd ook materiaal voor gedramatiseerde televisieprogramma’s en films. De maatschappij kan met goed fatsoen niet meer ontkennen dat misbruik voorkomt. Maar het verlangen om te blijven denken dat dergelijke jeugdervaringen geen of weinig ernstige gevolgen hebben voor de volwassenen die deze kinderen later worden, blijft sterk aanwezig. De maatschappij wil het niet weten, omdat pijnlijke jeugdervaringen niet beperkt blijven tot lichamelijk of seksueel misbruik.

We kunnen gerust stellen dat bijna iedereen kind is geweest in een gezin waarin veel behoeftes onvervuld bleven. Hoeveel pijn kinderen ervaren als hun behoeftes onvervuld blijven, wordt nauwelijks begrepen. Dat komt doordat de beschermende mechanismes die samenhangen met verdringing door bijna ieder kind op een bepaald moment in het geweer worden gebracht. Dit toegeven vormt een bedreiging voor ieders individuele verdringing (van oude pijn), dus de enigen die open zullen staan voor deze informatie zijn mensen bij wie al herinneringen zijn bovengekomen of mensen die in hun leven stuiten op problemen die ze niet kunnen oplossen.

Verdringing zorgt dat iedere realiteit of gebeurtenis die te pijnlijk is om te verwerken geheel of gedeeltelijk buiten het bewuste denken wordt gehouden, zodat het kind door kan leven alsof het niet waar, nooit gebeurd of niet belangrijk is. Als het kind volwassen wordt, kan het dankzij verdringing ‘blijven doen alsof’.

De onbewuste afweermechanismes verdringing en ontkenning werken samen om de mens te beschermen tegen inzicht in potentieel levensbedreigende waarheden of ervaringen.

TRAUMA’S EN VERDRINGING

Dit mechanisme wordt niet alleen in de kindertijd gebruikt. Iedere traumatische ervaring kan op elke leeftijd zodanig verdrongen worden dat de persoon in kwestie er geen bewuste herinnering aan bewaart. Ondanks verdringing breken bij sommige echter stukjes herinnering door, zoals de flashbacks bij Vietnamveteranen die dingen hadden ervaren die te pijnlijk waren om te verwerken. Veel veteranen met herinneringen die door het afweersysteem heen braken zochten hulp, omdat ze overspoeld werden door gevoelens en angsten die door hun onbewuste waren tegengehouden zodat ze niet zouden instorten op het slagveld. Posttraumatische-stressstoornis (PTSS), zoals deze aandoening tegenwoordig genoemd wordt, werd alom opgevat als een aandoening bij volwassenen die trauma’s hebben opgelopen die extreme angst en pijn veroorzaken, die buiten het bewustzijn gehouden worden en aanvankelijk niet correct herkend worden als ze later de kop opsteken.

Volwassenen die in therapie verdrongen jeugdherinneringen bovenhalen, ervaren dat proces als zeer beangstigend en pijnlijk. Als herinneringen bovenkomen, voelen de emoties die samen met jeugdervaringen begraven zijn net zo overweldigend aan als beschreven wordt door Vietnamveteranen. Een logische gevolgtrekking is dat het fenomeen adult child of co-dependent in essentie hetzelfde is als de Vietnamveteraan met posttraumatische stress. Sommige auteurs hebben dit verband ingezien en voorgesteld om co-dependentie voortaan te diagnosticeren als PTSS. Het aanvaarden van deze vergelijking betekent echter het accepteren van het idee dat de kindertijd soms verschrikkingen kan bevatten, en ook bevat, die vergelijkbaar zijn met die van het slagveld en waarvan de gevolgen vragen om intensieve behandeling in plaats van alleen maar het aanleren van nieuw, ‘correctief’ gedrag. Het is dus niet verwonderlijk dat dit idee niet veel erkenning heeft gekregen, aangezien onze culturele ontkenning zowel het idee verwerpt dat alle volwassenen dergelijke ernstige trauma’s hebben opgelopen als het idee dat onze kinderen op hun beurt net zulke aanvallen op hun psyche te verduren hebben als soldaten op het slagveld.

Alleen mensen die een complete regressie naar geblokkeerde jeugdervaringen hebben gemaakt, beseffen ten volle hoe pijnlijk de gebeurtenissen in kwestie geweest zouden zijn als ze niet waren verdrongen. De meeste mensen kunnen maar moeilijk geloven dat zelfs ‘gewone’ ervaringen voor een kind zo verpletterend zouden zijn. Het is echter van groot belang dat deze mogelijkheid geaccepteerd wordt als een werkhypothese die bewezen of verworpen kan worden, terwijl onderzocht wordt wat er schuilgaat achter de muur van verdringing in iemands eigen, hoogstpersoonlijke geschiedenis.

DE PRIJS VAN VERDRINGING

‘Normale’ mensen – wier verdringingssystemen herinneringen aan een slechte behandeling in hun jeugd zozeer blokkeren dat ze er nooit de gevolgen van lijken te ondervinden – worden doorgaans gezien als beter af dan degenen die in therapie gaan. Dit is de oude gedachte van ‘wat niet weet, wat niet deert’. En oppervlakkig gezien lijken hun levens misschien ook wel makkelijker, maar ze krijgen het niet voor niets. Ook al zijn ze het zich misschien niet bewust, toch betalen mensen in een dergelijke totale staat van ontkenning een hoge prijs, evenals degenen met wie ze relaties onderhouden, vooral kinderen. Ze kunnen geen emotioneel volwaardig en rijk leven leiden, omdat het onbewuste continu prikkels classificeert en verwerpt die ongewenste herinneringen wakker dreigen te schudden.

Sheryl, bijvoorbeeld, heeft het onbewust altijd vermeden om in huizen met een verdieping te wonen, zodat ze ’s nachts ook nooit iemand de trap op kon horen komen. Zonder dat Sheryl het weet hoort er een begraven herinnering bij dat geluid. Het geluid op zich is onschuldig, maar de herinnering die ermee samenhangt is dat niet. Sheryl zou zich de complete ervaring misschien ooit kunnen herinneren als ze een herhaling van alleen het eerste gedeelte ondergaat. Haar neiging om huizen met een verdieping te mijden, die op het eerste oog zo gunstig uitwerkt, is een van de redenen dat de muur van verdringing intact blijft.

Iedere externe prikkel kan een bedreiging vormen. Stephen woont bijvoorbeeld liever niet aan een drukke straat, terwijl Joanne er niet tegen kan als het ‘te stil’ is. Alissa wil alleen maar moderne meubels in huis hebben en krijgt de zenuwen bij vrienden van buiten de stad die van antiek houden. Ze slaapt er nooit goed, zonder te begrijpen waarom. Bij Anita moeten slaapkamerdeuren helemaal open of dicht zijn, omdat een straal licht door een kier in de halfopen deur van een donkere kamer haar ’s nachts bang maakt. Patrick haat het gedempte geluid van een televisie door een muur heen. Ben kan niet tegen een rommelig huishouden. Tina weigert te eten in restaurants waar je niet met je rug naar de muur kunt zitten, of te werken in kantoren met modulaire eenheden in plaats van afscheidingen die van muur tot plafond lopen. Gloria mijdt bioscopen en andere benauwde, drukke plekken vanwege een aversie tegen mensen met ‘ergerlijke gewoontes, zoals met je knokkels knakken of kauwgum kauwen’.

Dit vermijdende gedrag is meestal niet duidelijk merkbaar voor anderen, maar als iemand er al vraagtekens bij zou zetten, dan zou er een of andere rationele verklaring volgen. Het bewuste verstand verzint smoezen voor anderen en ook voor de persoon zelf (die zich vaak wel bewust is van de achterliggende angst zonder de bron te kennen). ‘Ik haat het om continu naar boven te moeten rennen om iets te pakken,’ zou Sheryl wellicht over haar huizenkeuze zeggen, terwijl Alissa iets zal zeggen als: ‘Ik heb nooit van dat soort meubels gehouden.’ ‘Ik krijg het altijd koud (of te warm) als ik buiten eet,’ zou Tina misschien zeggen, of: ‘Ik hou niet van dat soort eten.’ Zo is het ook eenvoudig genoeg om een voorkeur voor een mooi schoon (of juist een rommelig) huis te rechtvaardigen of een andere reden te vinden om te kiezen voor een baan in een gebouw met aparte kantoortjes. Er zijn andere verklaringen te vinden voor het feit dat je altijd als laatste van het gezin naar bed gaat of overal nachtlampjes wil – enzovoort. Behalve in extreme gevallen, die vaak het predikaat ‘fobie’ krijgen, verloopt deze ordening zo gladjes dat die gewoon deel gaat uitmaken van iemands ‘persoonlijkheid’ en er nooit iets anders achter gezocht wordt.

Als de bedreigende prikkel een prominente karaktertrek is van iemand met wie een aan totale verdringing lijdende persoon een intieme relatie heeft, kan dit ordenen en wijzigen zich uitstrekken tot de manier van leven van de ander. Dit wil zeggen dat een deel van de persoonlijkheid van de partner niet geuit of geaccepteerd kan worden. Iemand die nogal de neiging heeft zich dingen af te vragen, kan er bijvoorbeeld een gewoonte van maken zijn of haar partner om diens mening te vragen, zonder sluitende antwoorden te verwachten. Daar is niets ongewoons aan, maar als dit raakt aan een onbewuste, pijnlijke realiteit uit iemands jeugd, zoals onrealistische prestatieeisen, zal er op de een of andere manier defensief op gereageerd worden. Ieder trekje, zoals de gewoonte om nadenkend een hand naar de mond te brengen, kan een dergelijke defensieve reactie oproepen. Als gewoontes zoals hard lachen, moppen vertellen op feestjes of passief gedrag in sociale situaties – eigenlijk alles – toevallig samenvallen met de gewoontes van een volwassene (meestal een van de ouders) die vroeger pijn heeft veroorzaakt die nu verdrongen is, zal dit gedrag problemen in de relatie veroorzaken. Het kan resulteren in een doorlopend kritische houding van de ene partner ten opzichte van de andere, die direct geuit kan worden (‘Krab toch niet de hele tijd op je hoofd!’) dan wel indirect (door middel van geërgerd zuchten, ogen ten hemel slaan en dergelijke). Wanneer deze situatie voorkomt in een huwelijk of ander intiem relatieverband, zijn beide partners vaak ongelukkig, is de een boos en ziet de ander zichzelf als slachtoffer. Openlijke ruzie over onbeduidende dingetjes kan een bijna dagelijks terugkerend fenomeen worden, of er kan een onderstroom van subtiele, indirecte, passief-agressieve vijandigheid heersen. Het is niet ongebruikelijk dat een van de partners in zo’n relatie de ander in het openbaar kleineert of afbrandt.

De meeste kinderen van zulke mensen passen zich onbewust aan in de hoop om in de smaak te vallen en/of om mishandeling te ontlopen. Zo worden ze wat Alice Miller in Het drama van het begaafde kind een ‘vals zelf’ noemt en laten ze het probleem voortduren in volgende generaties.

VERDRINGING EN VERVORMDE REALITEIT

Een ander ernstig gevolg van aanhoudende verdringing heeft te maken met de manier waarop het onbewuste gedwongen wordt te functioneren om deze toestand in stand te houden. Het ordenen vereist dat de realiteit voldoende wordt vervormd om controle te houden over de impact van willekeurige gebeurtenissen. Er wordt, met andere woorden, een aangeboren menselijke vaardigheid beschadigd, namelijk het vermogen om ervaringen te verwerken.

Om ervaringen volledig en realistisch te verwerken moet je eerst in staat zijn om duidelijk te zien wat er in een bepaalde situatie gebeurt. Dit klinkt zowel overduidelijk als simpel, maar bij een hoog verdringingsniveau is een heldere waarneming eerder uitzondering dan regel. Het gebeurt vaker dat het onbewuste de waarneming vervormt zonder dat de persoon in kwestie dat doorheeft.

Dit verstoort zijn vermogen om de volgende verwerkingsstap naar behoren uit te voeren, namelijk om de gebeurtenis rationeel te verklaren, de betekenis ervan te ontdekken. Dit verklaren verloopt alleen redelijk accuraat als de waarneming niet vervormd wordt. Ontkenning resulteert echter in gebrekkige verklaringen, zodat gebeurtenissen vaak verkeerd worden begrepen en er ofwel te weinig, ofwel te veel achter gezocht wordt. Het onbewuste, dat handelt op basis van niet-doorvoelde pijn uit de kindertijd en de ontkenning, die de geest beschermt tegen bewustwording hiervan, kunnen een persoon doen besluiten iets als waar te zien wat in werkelijkheid niet waar is, en vice versa.

Het vermogen om zich bewust te worden van emotionele reacties op een gebeurtenis is ook een essentieel deel van het verwerken van een ervaring, maar het komt zelden voor dat iemand dit kan. In extreme gevallen zijn emoties ofwel zo totaal uitgeschakeld dat er niets gevoeld wordt, ofwel er vindt een overreactie plaats. Hoe dan ook weten de meeste mensen niet echt wat ze voelen. Een gewone gebeurtenis die een sterke emotionele reactie veroorzaakt (of de persoon in kwestie zich nu van die reactie bewust is of niet) houdt onbewust verband met een pijnlijke, inmiddels verdrongen gebeurtenis uit de kindertijd. De ervaring in het heden ‘wordt’ ineens die vroegere gebeurtenis, wat resulteert in een te hevige reactie of juist een volkomen gebrek aan reactie, in plaats van in een normaal gevoel. Als dit gebeurt, kan een relatief onbeduidende vergissing, zoals het vergeten van een tandartsafspraak, paniek veroorzaken, terwijl iets belangrijkers, zoals de ontdekking dat de belastingdienst de boeken komt controleren terwijl je niet al je inkomen hebt opgegeven, terzijde geschoven kan worden alsof het niets is.

ERVARINGEN VERWERKEN

Het doel van verdringing is onze overleving zeker te stellen. En het werkt. We zijn opgegroeid tot volwassen individuen. Verdringing beschadigt echter, zoals we hebben gezien, een belangrijke menselijke vaardigheid, namelijk het vermogen om ervaringen te verwerken, iets dat essentieel is voor een geestelijk gezond, bevredigend leven. De vijf essentiële stappen in het proces van verwerking zijn:

1. Correct waarnemen van de externe realiteit, dat wil zeggen weten wat er gebeurt als er iets gebeurt.

2. Die realiteit kunnen doorgronden, je bewuste verstand kunnen gebruiken om na te denken over wat er is gebeurd en komen tot een redelijk accuraat begrip ervan.

3. Je eigen emotionele reacties op die realiteit correct kunnen waarnemen, weten wat voor gevoel een gebeurtenis je geeft.

4. Uitvoerbare reacties vaststellen door na te denken over de externe realiteit, beslissen wat je wilt doen als reactie erop en de waarschijnlijke gevolgen incalculeren.

5. Een keuze maken die het best uitpakt voor jou of voor iemand die afhankelijk van je is.

VERDRINGING EN ONTKENNING IN ACTIE

Als het levensreddende verdringingsproces het natuurlijk vermogen om ervaringen te verwerken verstoort, gaan we bijna altijd verkeerd om met de moeilijke gebeurtenissen die periodiek in ons leven opduiken. Hier volgen twee specifieke gevallen.

Bob heeft een hond en zijn nieuwe buurman Jack niet. Op een ochtend ziet Bob dat Jack met de auto door zijn voortuin is gereden en diepe voren in het gras heeft gemaakt. Bob gaat ervan uit dat zijn buurman het niet expres heeft gedaan en besluit er niets van te zeggen om geen problemen te veroorzaken. Een paar dagen later realiseert Bob zich dat Jack bij het thuiskomen weer door zijn tuin is gereden. Bobs vrouw wil dat hij er iets van gaat zeggen, maar hij zegt dat Jack blijkbaar de ruimte nodig heeft om te parkeren; bovendien staat het gras toch vol paardenbloemen, dus wat maakt het uit? Veel later vertelt Jacks vrouw aan Bobs vrouw dat haar man kwaad is omdat hun hond telkens zijn behoefte in Jacks tuin doet. Herhaalde destructieve actie tegen zijn buur zou waarschijnlijk geresulteerd hebben in een duidelijke reactie, die logischerwijs zou leiden tot een vorm van interactie, maar Bobs onbewuste, bang voor confrontatie, kwam met een verklaring voor Jacks gedrag die hem de kans gaf dat te negeren.

In een andere versie van dit verhaal gaat Jenna, als ze ziet dat haar buurman Jules door haar voortuin is gereden, zich afvragen of ze misschien iets heeft gedaan waardoor Jules boos op haar is. Ze wordt overmand door angst, en die nacht droomt ze dat iemand haar achternazit met een mes. Ze wordt doodsbang wakker, badend in het zweet. Als Jenna’s vriendin Doreen de volgende dag belt en vraagt hoe het met haar is, vertelt Jenna over haar droom en haar angst dat ze Jules misschien voor het hoofd heeft gestoten. Ze is bang voor hem en kan nergens anders over praten. Doreen probeert Jenna te kalmeren en zegt dat er misschien een verklaring is die niets met haar te maken heeft en dat ze het misschien te persoonlijk opvat. De volgende dag zegt Jules’ vrouw tegen Jenna dat Jules op de gewraakte avond dronken thuis was gekomen en vreselijk geschrokken was toen hij zag wat hij gedaan had. Ze zei dat hij waarschijnlijk heel binnenkort bij Jenna langs zou komen om de schade te vergoeden.

Bobs verklaring van het gedrag van zijn buurman resulteerde in een gebrek aan duidelijke emotionele reactie; hij faciliteerde zelfs ontkenning van het feit dat er überhaupt iets gevoeld moest worden. In Jenna’s geval ging de verklaring gepaard met een emotionele overreactie, in dit geval angst. Geen van beide reacties paste bij de gegeven situatie, maar ze pasten wel bij de achtergrond van deze twee mensen.

Bob had een emotioneel kwetsbare moeder, die dagenlang in bed bleef als er ruzie in het gezin was; beide ouders verweten de kinderen dat ze ‘moeder van streek maakten’. Bob en zijn broers en zussen bleven niet alleen verstoken van hun moeders aanwezigheid en de zorg die ze van haar hadden moeten krijgen, maar ze gingen ook nog geloven dat het hun schuld was. Met zo’n jeugd is het voor Bob als volwassene normaal om zo weinig mogelijk ‘ophef’ te veroorzaken, wat hem ook wordt aangedaan. Het is ook normaal dat Bob niet bewust begrijpt waarom dit gebeurt, omdat het oorspronkelijke trauma van de afwezige moeder lang geleden al is verdrongen.

Jenna had op haar beurt een norse, onberekenbare vader, die alles wat ze deed afkeurde. Als haar vader boos op haar was, sloeg hij haar met een riem. Omdat haar vaders woedeaanvallen niet te voorspellen waren, kon Jenna nooit bedenken wat ze moest doen of laten om veilig te zijn. Sinds haar vroege jeugd is Jenna al een hulpeloos slachtoffer zonder enige macht om deze mishandeling te stoppen. Jenna was altijd bang, maar kon zich dat als volwassene niet bewust herinneren, omdat de herinnering verdrongen was. Nu komt deze verdrongen angst naar boven als het lijkt alsof iemand boos op haar is. Door haar vaders onophoudelijke mishandelingen verwacht Jenna onbewust dat iedere handeling die op een aanval lijkt veroorzaakt wordt door woede vanwege iets dat zij gedaan heeft, ook al is het haar volstrekt onduidelijk dat ze überhaupt iets gedaan heeft om die woede te veroorzaken. Een intense angst dreigt haar te overstelpen, maar komt in plaats daarvan boven in dromen, in obsessief gepieker over het incident of in getob in het algemeen. Ze is zich niet bewust van de bron ervan en gelooft dat ze er goede redenen voor heeft.

In gevallen zoals die van Bob en Jenna is er heel weinig kans dat de laatste stap in het verwerken van ervaringen (het bepalen van een effectieve, realistische reactie) gezet zal worden, omdat de informatie waarop die reactie gebaseerd moet worden is vervormd door het onbewuste. Als de eega’s van Bob en Jack niet gecommuniceerd hadden, was de situatie zonder twijfel verkeerd behandeld. In Bobs geval zou er zeker een conflict gerezen zijn tussen Bob en zijn vrouw, omdat hij het wilde negeren; of Bobs vrouw had het heft in eigen hand genomen en op boze toon een confrontatie met de buren gezocht, waardoor nog meer ergernis gerezen zou zijn.

In Jenna’s geval is het waarschijnlijk dat haar angstgevoelens zouden blijven doorsudderen tot Jules haar overduidelijk vriendelijk zou bejegenen en de verantwoordelijkheid voor het incident zou nemen op een manier die uitsloot dat er kwaad in het spel was of, zoals ook gebeurde, tot Jules’ vrouw uitlegde wat er gebeurd was en waarom.

Als pijnlijke jeugdervaringen worden verdrongen, zien mensen echt niet wat er gebeurt of begrijpen ze maar de helft en reageren ze vaak misplaatst op voorkomende gebeurtenissen. Het ziet ernaar uit dat wat niet weet wel degelijk kan deren – en behoorlijk ook!

ONDERREACTIE EN OVERREACTIE

Bobs onderreactie en Jenna’s overreactie geven aan dat de afweermechanismes verdringing en ontkenning, die uit zelfbescherming onbewust door kinderen in werking worden gesteld, twee schijnbaar heel verschillende vormen van volwassen gedrag tot gevolg kunnen hebben.

Onderreageren is een gevolg van emotionele afsluiting; overreageren wordt veroorzaakt door het voelen van een uitvergrote emotie, die de situatie niet rechtvaardigt. Jenna voelt zonder twijfel een intense angst, maar de emotie stamt uit haar jeugd en niet uit het huidige incident. De meeste mensen kunnen de neiging tot een van deze twee reacties wel herkennen in hun vrienden of partner, of in zichzelf. Sommigen van ons zijn meestal extravert, praatgraag en ‘overgevoelig’, terwijl anderen vaker stil, eenzelvig en emotioneel gesloten zijn. De meeste mensen reageren overwegend op de ene of op de andere manier, maar de ervaring leert dat veel meer mannen dan vrouwen beschouwd worden als gesloten en veel meer vrouwen dan mannen overgevoelig genoemd kunnen worden. Los daarvan reageert niemand, man noch vrouw, altíjd alleen maar op één manier. Iedereen gebruikt ze allebei, afhankelijk van de situatie.

Mensen die overreageren zijn meestal degenen die willen werken aan de gevolgen van hun jeugd als ze eenmaal het verband zien tussen hun vroegere gezinssituatie en hun huidige problemen, en als hun situatie niet versluierd is door drank- of drugsgebruik of ander verslavingsgedrag. Mensen die vaker onderreageren op prikkels zijn minder gedreven om hulp te zoeken, aangezien ze grotendeels afgesloten zijn van potentieel onprettige gevoelens. Ze hebben misschien relatieproblemen of worden door hun dierbaren aangespoord om ‘opener’ te zijn, maar vaak zien ze dit als het probleem van de ander. Maar voordat een kleine minderheid van onze bevolking gemotiveerd zal raken om het verleden onder ogen te zien, moet erkend worden dat bijna alle volwassenen in onze maatschappij erdoor getroffen zijn en dat de spreekwoordelijke ‘gelukkige jeugd’ dankzij onze opvoedkundige praktijken op z’n best een fabeltje is.

DE ROL VAN HET DOORVOELEN VAN VERDRONGEN PIJN IN HET HERSTELPROCES

Mensen vragen zich vaak af waarom ze ‘alles overhoop moeten halen’ om te kunnen herstellen. Veel mensen denken dat graven in het verleden alleen maar ellende oplevert waar je niets aan hebt, omdat het ‘allemaal zo lang geleden’ is. Ze denken zo omdat ze geen weet hebben van een genezend vermogen waarmee we allemaal geboren zijn, maar dat zwaar ondergewaardeerd en onderontwikkeld blijft door onwetendheid van onze ouders. Het gaat om het vermogen om pijn te voelen als iets ons pijn doet.