De mama’s en de papa’s

Antoinnette Scheulderman

De mama’s en de papa’s

Antoinette Beumer, Hans Dagelet,
Bridget Maasland, Barry Hay, Kim van Kooten,
René van der Gijp, Samira Bouchibti, Hans Klok,
Anita Witzier, Jan-Hein Kuijpers,
Sylvia Witteman en Andre Agassi

over opvoeden en opgroeien

Uitgeverij L.J.Veen
Amsterdam/Antwerpen

© 2010 Antoinnette Scheulderman en uitgeverij L.J.Veen

Omslagontwerp Esther van Gameren
Omslagbeeld © Corbis
Foto auteur Corné van der Stelt
Visagie Charlotte Scheulderman

ISBN 9789020410525
D/2010/0108/717
NUR 850/401

ljveen.nl

Voor mijn mama en papa

Voorwoord

Ik was zestien toen mijn moeder bij aankomst in de luxe Italiaanse accommodatie zoals gebruikelijk tegen de receptioniste begon te klagen. Mee naar boven om de kamer te inspecteren gingen we al niet meer. Ze was toch zo terug. We hadden inderdaad een riant appartement, daar niet van, maar het kon vast nóg beter. Per favore. Mijn vader ging op zulke momenten altijd éven iets uit de auto pakken. Mijn zusje en ik maakten onszelf ter plekke onzichtbaar en vroegen ons af wanneer we nou eindelijk eens zonder ouders op vakantie zouden mogen.

Groter leed dan mijn moeder die receptionistes in vakantie-oorden de les las, was er in ons gezin niet. We keken The Cosby Show en herkenden onszelf erin – alleen waren wij wit, en slechts met z’n vieren. Dat het ook anders kon dan harmonieus met soms een tikje onbegrip, realiseerde ik me pas goed toen ik bekende mensen over hún familiebanden ging interviewen. Aarzelde ik aanvankelijk nog bij het in mijn ogen mierzoete onderwerp opgroeien en opvoeden, al snel bleek het de sleutel tot openhartige verhalen over liefde, verdriet en zelfacceptatie. Open het familiealbum, en zeg mij wie u bent.

Het vermogen tot doordrammen dat ik erfde van mijn moeder kwam later goed van pas in mijn werk als interviewer. Net als het arbeidsethos van mijn vader. Ik was benieuwd op welke manier de mensen die ik voor dit boek sprak door hun mama’s en papa’s waren beïnvloed. Zowel in hun keuzes voor een carrière, hun zelfbeeld als de opvoeding van hun eigen kinderen. Bij de een bleek het een stimulans, bij de ander remde het af. Maar allemaal voelden ze die invloed van vroeger nu nog steeds. ‘Aan je genen ontkom je niet,’ aldus Barry Hay.

En Antoinette Beumer: ‘Eigenlijk heb ik er alles aan gedaan om gek te worden, net als mijn vader.’ Bridget Maasland: ‘Ik voldoe niet aan het plaatje dat ik ooit voor ogen had.’ Hans Dagelet: ‘Ik hoop dat mijn dochter zich hetzelfde zal realiseren als ik: dat dingen niet uit kwaadwillendheid fout zijn gelopen.’ Kim van Kooten: ‘Ik was een vrouw die niet eens voor haar eigen kinderen kon zorgen.’ Hans Klok: ‘Toen Jesper achttien werd, dacht ik: gelukkig heb ik hem nooit geslagen. Dat zit wel een beetje in me, fysiek geweld.’ Anita Witzier: ‘Drie keer trouwen, dan ben je toch een héle slechte vrouw?’ Jan-Hein Kuijpers: ‘Mijn vader zette de tv uit zodra er geweld op te zien was. Nu ben ik strafrechtadvocaat.’ Sylvia Witteman: ‘Ik denk ergens dat mijn moeder me stiekem ook een kneus vond.’

Ook Andre Agassi voelt na dertig jaar van stille strijd nog steeds de invloed van zijn door succes geobsedeerde vader. ‘Zijn acties hebben pijn veroorzaakt, maar dat was niet zijn intentie.’ Eind 2009 ben ik in Amerika om de gepensioneerde tennisster te interviewen. Aanleiding is zijn een paar dagen later te verschijnen autobiografie Open. In Las Vegas vertelt Agassi dat zijn vader nooit sorry heeft gezegd. ‘Houd je van hem?’ vraag ik en reken op een tirade over zijn verwoeste jeugd. Over het antwoord hoeft Agassi niet na te denken. Zonder aarzelen zegt hij: ‘Ja.’ Andre Agassi werd uiteindelijk de Grand Slamwinnaar die zijn vader voor ogen had. En zegt nu: ‘Soms wilde ik dat hij minder van me had gehouden. Wellicht was hij dan milder geweest.’ Terreur als liefde uitleggen: het kan alleen tussen bloedverwanten.

Oktober 2009, inmiddels 34 jaar, boekte ik een rondreis Jordanië. Met mijn moeder. Vrijwillig. Bij de receptie van ons hotel in Petra – vijf sterren – hoorde ik mezelf zeggen: ‘Ik weet niet wat u onder kingsize verstaat, maar voor dit geld had ik een groter bed verwacht.’ Verschrikt staarde ik mijn moeder aan. Ze zei niks. Om haar mond speelde een tevreden glimlach.

Antoinnette Scheulderman
April 2010

Antoinette Beumer

Antoinette Beumer (1962) is regisseur en scenarioschrijver. Vanaf april 2010 draait haar speelfilmdebuut De gelukkige huisvrouw, naar de bestseller van Heleen van Royen. Antoinette heeft een relatie met regisseur Maaik Krijgsman (1969). Samen maakten ze een film over Hans Klok, See You in Vegas. Met regisseur Joram Lürsen (Alles is liefde) heeft ze twee dochters: Rosa (1993) en Julia (1997). Ze is de oudste zus van filmster Famke Janssen en actrice/ schrijfster Marjolein Beumer.

Ik zat met Heleen van Royen en Carice van Houten in de auto toen Heleen zei: ‘Deze film is het verhaal van ons drieën.’ Ze had gelijk. Alle drie worstelen we met ons verleden en de invloed die onze vader heeft gehad. Toen ik haar boek De gelukkige huisvrouw las dacht ik: dit gaat over mij. De overeenkomsten tussen mij en Heleen zijn opvallend. Allebei hebben we twee zussen, en onze ouders gingen uit elkaar toen we pubers waren. De vader van Heleen liep op dat moment de Sloterplas in en verdronk zichzelf. Mijn vader werd binnen twee weken psychotisch en is uiteindelijk opgenomen in een gesloten psychiatrische inrichting.

De inrichting heeft in de film een veel prominentere rol gekregen dan in het boek. Ik heb mijn vaders verhaal gedeeltelijk in de film verwerkt. Heleen vertelde me dat zij zich erg verbonden voelt met mijn geschiedenis. Alles wat zij nog met haar vader had willen doen kan ik nog. Toen Heleen mijn verhaal aan haar moeder vertelde antwoordde zij: ‘Zie je wel, het kan altijd erger. Hij had ook nog dertig jaar in een inrichting kunnen zitten. Dat is ons gelukkig bespaard gebleven.’ Terwijl ik zeker weet dat Heleen het verschrikkelijk vindt dat haar vader er niet meer is.

Mijn ouders hebben elkaar op Schiphol leren kennen. Mijn moeder was 19 jaar en grondstewardess. Hij zes jaar ouder, purser bij de KLM en in zijn vrije tijd fotomodel. Knap, en ijdel. Ze zijn snel getrouwd. Toen mijn moeder 21 was kwam ik, twee jaar later Famke, twee jaar daarna Marjolein.

Mijn vader bleek een man met twee gezichten. Buitenshuis altijd innemend, charmant, geliefd. Maar binnen ons gezin vaak onvoorspelbaar. We weten nu dat hij lijdt aan een bipolaire stoornis. Dat betekent dat hij manisch-depressief is, met de psychotische variant. Ik herinner me hem als een vader die óf heel vrolijk midden in de nacht eieren voor ons bakte, óf onverwacht gemeen en boos uit de hoek kon komen. Het was altijd afwachten in welke bui hij zou zijn. Voor een kind heel onveilig.

Ik heb mijn moeder vaak gevraagd waarom ze bleef. Mijn vader had regelmatig relaties buiten de deur. Toch nam ze zich voor het vol te houden tot wij het huis uit waren. Dat bleek uiteindelijk niet te doen. Later heeft ze me verteld dat ze al een jaar voor de scheiding niet durfde te gaan slapen voordat mijn vader sliep. Omdat ze bang was dat hij ons iets zou aandoen.

Een nieuwe vriendin werd de druppel. Hij was heel verliefd, mijn moeder kondigde de scheiding aan. Kort daarna verbrak die vriendin de relatie. Mijn vader raakte in een acute crisis en werd met de dag gekker en gevaarlijker.

Met tussenpozen werd hij opgenomen in een inrichting. Op een van de momenten dat hij ‘vrij’ was, zette hij zijn complete huisraad bij ons in de voortuin en stalkte mijn moeder. Tegen mij vertelde hij dat-ie binnenkort weer thuis kwam wonen. We kregen tijdelijk politiebescherming.

Achteraf zie ik dat mijn vader altijd problemen heeft gehad, toen wist ik niet beter. In mijn beleving transformeerde mijn vader binnen twee weken van een normale man tot een psychiatrische patiënt.

Vanaf mijn twaalfde had ik heftig gepuberd en me vooral tegen hem afgezet. Op de momenten dat hij vloog was er thuis veel minder spanning. Zodra hij terugkwam wilde hij weer de man in huis zijn. Dat pikte ik niet.

Ik was zeventien toen mijn vader wegging en ik was vooral erg opgelucht. Mijn zusjes waren wel verdrietig. Ook omdat ze minder van de situatie wisten dan ik. Na de scheiding veranderde mijn moeder. Ze kreeg ineens ruimte om zelf verdrietig en in de war te zijn. Voor het eerst zag ik haar huilen. Tot die tijd hadden wij een niet-fysieke, ietwat afstandelijke relatie. Mijn moeder was mijn rots. Stevig, sterk. Ik kon er niet mee omgaan dat zij ook emoties toonde. Had die sterke moeder nodig en werd onzeker van haar gevoeligheid. Ik bleef dwars. Met die zachtere moeder kon ik niet uit te voeten. Ik ging al snel het huis uit, Famke vertrok jong naar het buitenland. Dat zal ook niet zonder reden zijn geweest.

Marjolein had een totaal andere relatie met onze moeder dan wij. Zij zat bij haar op schoot, terwijl ik haar amper een kus gaf. Inmiddels is dat helemaal veranderd. Mijn moeder en ik hebben pas later een enorme ontwikkeling doorgemaakt. Als kind wil je het niet, maar ik kan nu wel zeggen dat ik op haar lijk.

Mijn vader komt uit een gezin waar altijd iets aan de hand was, en in zijn familie komen psychische problemen vaker voor. Mijn zusjes zijn actrice en schrijfster, ik regisseur. Misschien komt ons creatieve talent deels voort uit de gekte van mijn vader. Dat hij voortdurend ontregelde heeft ook wel iets opgeleverd. Maar toch. Gegeven zijn familie en ons verleden verbaas ik me er regelmatig over dat mijn zussen en ik zo goed terecht zijn gekomen. Voor een groot deel is dat aan mijn moeder te danken. Zij heeft de gekte buiten de deur weten te houden. Bleef altijd met beide benen op de grond. Ik merk dat een dergelijke evenwichtigheid ook in mij zit.

Na hun scheiding heb ik de naam van mijn moeder aangenomen. In mijn paspoort staat Janssen, maar om mijn verbondenheid met haar te tonen draag ik naar buiten toe haar naam. Beumer.

Op school kon ik niet aarden. Ik hield niet van leren. Ben zelfs getest: ik was niet dom, maar had moeite met het systeem. Het werd uiteindelijk een IVO-mavo in Amstelveen – het afvalputje van alle mavo’s in de omgeving. Mijn jongste dochter, Julia, zit op een IVKO: de IVO met de K van kunst erbij. Zó’n creatieve school dat zelfs wiskunde leuk wordt, als het tussen dans en tekenen in zit. Dat had ik ook gewild, maar omdat die school in Amsterdam zat mocht ik er niet naartoe.

Mijn vader schaamde zich ervoor dat zijn oudste dochter de mavo deed. Hij wilde zelfs niet naar mijn diploma-uitreiking komen. Ik was inmiddels zo gewend geraakt niet te deugen dat ik altijd dacht dat het aan mij lag. Nu ik zelf kinderen in die leeftijd heb snap ik de mechanismen beter. Dat ik me opsloot in mijn kamer was niet omdat ik zo graag alleen wilde zijn, maar omdat ik me niet gezien voelde. Dat mijn vader zo vasthield aan uiterlijkheden heeft alles te maken met zijn eigen jeugd. Kennelijk heeft hij besloten: als je naar buiten toe uitstraalt dat alles goed gaat, ís dat ook zo. Maar hij kon zelf niet aan dat perfecte plaatje voldoen, en ik als zijn oudste dochter ook niet.

Famke heeft er, als middelste, altijd tussenin gelaveerd. Mijn vader was, en is, gek op haar. Zij voldeed van ons drieën het meest aan zijn ideaalbeeld. Én mooi, én naar het atheneum. Dáár kon je mee aankomen.

Ik heb de vergelijking met haar nooit als vervelend ervaren.

Net als mijn vader streefde zij een hoge mate van perfectie na. Ik zag dat ze zichzelf daarin soms ook teleurstelde. Ze baalde als ze een negen voor natuurkunde haalde; dat had een tien moeten zijn. Het liefst had ik haar gerustgesteld. ‘Je hebt zoveel mee, geniet er nou van.’ In de keuzes die ik maak heeft mijn uiterlijk nooit een rol gespeeld. Maar als je zo mooi bent als Famke wordt je leven voor een groot deel door de buitenwereld bepaald.

Bij mij heeft vooral mijn gebrekkige vooropleiding me in de weg gezeten. In al mijn dwarsigheid ging ik op mijn zestiende met een mavo-3-diploma van school. Na baantjes bij een kapperszaak en een schoenenwinkel deed ik een opleiding tot kleuterjuf en de sociale academie. Voor mij vooral een manier om door te stromen naar het hbo. Als achttienjarige liep ik stage in een blijf-van-mijn-lijfhuis. Regelmatig moesten we gewelddadige vaders buiten de deur houden – terwijl in mijn eigen leven hetzelfde speelde.

Inmiddels was de interesse voor het toneel gewekt. Ik deed auditie voor zowel de Toneelschool als de regie-opleiding aan de Theaterschool. De Toneelschool wees me af. Volgens Cas Enklaar was ik ‘dramatisch niet interessant’. Vréselijk, vond ik dat. Bovendien: hij moest eens weten.

Op de Theaterschool, waar ik wel mocht komen, heb ik de eerste jaren veel geacteerd. Als regisseur moet je tenslotte ook de speltechnieken kennen. Daar merkte ik dat ik inderdaad een slechte actrice ben. Wat je acteurs wel eens hoort vertellen, dat ze echt in het moment kunnen zitten en alle omgevingsfactoren uitschakelen, heb ik nooit gekund.

Met het medium theater kon ik slecht uit de voeten. Als regisseur wil jíj bepalen waar mensen naar kijken, en dat is lastig met toneel. Ik experimenteerde met een geperforeerd gordijn van landbouwplastic tussen bühne en publiek, zodat mensen alleen heel gericht konden kijken. Toch vond ik dat ik nu voor het eerst eens een opleiding af moest maken. In 1989, op mijn 27ste, was het zover.

Op de Theaterschool werd, in tegenstelling tot op de Filmacademie, veel nadruk gelegd op het regisseren van acteurs. Dat is nog steeds een van mijn sterkere punten. Een resultaatgerichte opdracht – ‘wees een beetje bozer’ – heeft geen zin. Je moet goed kunnen uitleggen waaróm het personage bozer moet zijn. Het mooiste compliment kreeg ik van Carice van Houten. ‘Als ik met jou werk heb ik het gevoel dat we sámen aan het acteren zijn,’ zei ze. Dat is inderdaad mijn kracht. Meespelen, de acteurs als het ware tegen elkaar opstoken.

Om technische ervaring op te doen heb ik vijf jaar als opnameleider en regie-assistent gewerkt. Series als Pleidooi en Recht voor z’n raab. Commercials, korte films. Daarna werd ik regisseur bij GTST en Goudkust. Dodelijk voor je creativiteit, maar goed voor de vlieguren. Mede door die combinatie van ervaring en snel kunnen werken mocht ik Hertenkamp en Spangen doen. Regisseurs van de Filmacademie waren een heel ander werktempo gewend. Wat ik nu op mijn 47ste pas voor het eerst doe, een speelfilm maken, daar werden zij al die jaren voor opgeleid.

In 1990 assisteerde ik Joram Lürsen bij zijn afstudeerproject aan de Filmacademie. Wat mij betreft was het liefde op het eerste gezicht. Ik had al twee jaar een vriend, maar naarmate ik Joram beter leerde kennen en hem zo bevlogen zag regisseren wist ik: dit is ’m. Omdat zijn moeder de catering deed en zijn vrienden aan de film meewerkten leerde ik meteen zijn hele omgeving kennen. Die zegt altijd veel over iemand – en het waren ontzettend leuke mensen.

Later heb ik hem wel eens gevraagd waar hij destijds bij mij op viel. ‘Dat jij mij zo leuk vond,’ antwoordde hij. Ik denk dat dat iets is wat voor veel mannen geldt. Eigenlijk waren we heel verschillend. Hij is gesloten en reageert secundair. Ik ben extravert en opvallend. Hij vond mij vooral groot, veel en luid. Toch is hij uiteindelijk veel van me gaan houden.

Ik heb altijd graag moeder willen worden. In 1993 kwam Rosa. Al na 24 weken, en maar 760 gram. Ik was in Los Angeles, op bezoek bij Famke, toen mijn vliezen braken. Joram is op het eerste vliegtuig gesprongen en arriveerde vlak voor de bevalling.

De eerste drie maanden van haar leven hebben we Rosa niet vast kunnen houden. In Amerika mag je couveusekinderen niet kangoeroeën. Een keer per week werd de couveuse verschoond en werd Rosa in dekens gewikkeld. Alleen dan mocht een van ons haar tegen zich aan houden.

Haar overlevingskans was klein. Je hoort vaak dat ouders van kinderen die zo prematuur zijn moeite hebben zich aan de baby te hechten. Een soort natuurlijke drang om je tegen verlies te wapenen. Bij mij heeft die vraag hooguit een dag gespeeld. Rosa hoorde bij ons. Vanaf dat moment zouden we gewóón drie maanden liedjes zingen naast een couveuse – in plaats van een wieg. Misschien is dat wel de rode draad in mijn leven. Dat ik altijd alles maar zo heb genomen als het kwam. Dat ik wel doorhad dat het niet normaal was, maar ook niet wist hoe het anders kon.

Inmiddels is Rosa zestien en kerngezond. Fysiek oogt ze misschien jonger, maar ze is een loeisterke meid die heel goed weet wat ze wil. Toch hebben die traumatische eerste maanden mijn relatie met haar beïnvloed. Ik ben overbezorgd om haar. Sowieso krijg je er iets verschrikkelijks bij op het moment dat je moeder wordt. Een enorme angst. Toen ze eenmaal de leeftijd had om op de fiets naar school te gaan heb ik weken naast de telefoon gezeten. Ervan overtuigd dat de politie zou bellen. Op een gegeven moment moet je dat uitschakelen, anders heb je geen leven. Dus ben ik, nog steeds, voortdurend bezig mezelf toe te spreken. Rosa doorziet dat. Ze is intelligent, prikt dwars door me heen. Vindt mij een emotionele moederkloek.

Joram wilde het niet bij één kind laten. En Rosa zeurde om een zusje. Ik durfde niet meer. Uiteindelijk heb ik me, vier jaar later, over mijn angst heen gezet. Vooral voor hen. Vrij snel ging het mis. Na drie maanden mocht ik niet veel meer dan liggen. Julia kwam zes weken te vroeg.

Juist omdat ik zo heb liggen broeden op mijn kinderen is het vreemd dat Joram vervolgens een grotere broedkip werd dan ik. Hij wilde dat er altijd een van ons bij de meisjes zou zijn. Als de een werkte, moest de ander thuisblijven.

Het is moeilijk te benoemen waar het misging. Misschien kon ik niet goed omgaan met het concept ‘gezin’. Ik had geen warme herinneringen aan mijn eigen jeugd. Op de momenten dat we met z’n vieren aan tafel zaten voelde ik me steeds vaker dat recalcitrante kind van toen. Met Joram in de rol van de autoriteit. Naarmate dat sterker werd, was ik steeds minder thuis. Eigenlijk ontvluchtte ik het gezin. Ik had veel succes in de reclame en verdiende zo goed dat het zonde zou zijn als ik thuisbleef. Zodoende werd zijn wereld steeds kleiner en speelde mijn leven zich steeds meer buiten het gezin af.

Op momenten dat ik probeerde aan te kaarten dat ik niet gelukkig was, nam hij me niet serieus. ‘Ik heb een relatie met een kamikazepiloot,’ zei hij, ‘als het even niet goed gaat zeg jij al dat je niet meer wilt.’ Deels heeft dat met zijn achtergrond te maken. Joram komt uit een heel steady gezin. Is opgevoed met het idee dat het ‘wel weer overwaait’ als het even tegenzit. Dat het tussen ons steeds verder afbrokkelde had hij niet door.

Vlak voor onze breuk in 2002 ben ik in een enorme crisis geschoten. Als ik het heel erg psychologiseer heb ik er eigenlijk alles aan gedaan om gek te worden, net als mijn vader. Die angst heeft er bij mij altijd heel sterk in gezeten. Toen ik veertig werd heb ik met opzet de hele boel ontwricht – en dan maar zien wat er gebeurt. Joram en ik waren net verhuisd naar een perfect en enorm huis. De basis was stevig: mijn gezin, mijn werk, dat mooie huis. Ik gooide al die zekerheden overboord. Verbrak mijn relatie, verhuisde naar een bovenwoning en vertrok bij de productiemaatschappij waar ik werkte.

Ik ging in therapie. De psychiater stelde voor dat ik medicijnen zou gaan slikken. Ik dacht: zie je wel, nú gaat het gebeuren. Nu word ik zoals mijn vader.

Maar het gebeurde niet. Sterker nog: ik heb sindsdien een heel positieve ontwikkeling doorgemaakt. Voor de kinderen is het treurig dat dat niet samen ging met hun vader. Voor onszelf was het goed. Nadat ik vertrok heeft Joram zijn carrière op de rails gekregen. Op een bepaalde manier had hij mij als excuus gebruikt. Doordat ik werkte moest hij thuisblijven. Ook Joram had veel last van verwachtingen die op zijn schouders rustten. Hij had de Filmacademie als meest veelbelovende student verlaten en voelde dat iedereen op hem lette. Dat verlamde hem. Dus hij was allang blij dat-ie een smoes had. Toen ik ging viel die smoes weg. En bleek hij door alle blinde paniek heen in staat mooie dingen te maken. Bioscoopsuccessen als In Oranje en Alles is liefde. Dat heeft ook hem een stevige basis gegeven.

Waar Joram meer ging werken en naar buiten trad, ben ik me veel meer op de kinderen gaan richten. Ik dacht: wie is er dan bij hen, als ik steeds weg ben om te werken? Voor het eerst voelde ik me verantwoordelijk. Eigenlijk bleek toen pas dat ik het heel prettig vond om het zelf te doen. Ik genoot zo van het samenzijn met mijn dochters dat ik m’n carrière een aantal jaren op een laag pitje zette.

Ik weet niet of ze mij de breuk verwijten. In elk geval heb ik mezelf er natuurlijk vaak genoeg schuldig over gevoeld. Het enige wat ik hoop is dat ze zien dat ik daarna een betere moeder en een gelukkiger mens ben geworden. Al lees je vaak genoeg dat het kinderen niet uitmaakt hoe slecht het is, áls hun ouders maar bij elkaar blijven.

In de kerstvakantie van 2002 gingen Joram en ik uit elkaar, drie maanden later kwam ik Maaik tegen. We kenden elkaar al langer, hij was een goede vriend van mijn beste vriendin en monteerde haar documentaires.

Hoewel ik hem heel aantrekkelijk vond, was het ook ingewikkeld. Omdat ik bang genoeg was voor twee kon hij er makkelijker voor gaan. Ik vond het lastig dat hij mij als moeder zou zien, en ik had net een lange relatie achter de rug. Bovendien is Maaik zeven jaar jonger en heeft hij nooit een kinderwens gehad. Zijn grote liefde vóór mij was tien jaar ouder dan hij. Alsof hij ervoor kiest om op vrouwen te vallen met wie hij geen kinderen meer hoeft te krijgen.

Dat ik er al twee had speelde natuurlijk ook mee. Ik zag mezelf niet los van mijn kinderen, hij wel. Inmiddels praten mijn dochters over hem als hun stiefvader. Daar moet hij altijd erg om lachen. Hij is toch onderdeel van dat gekke gezin dat voorzichtig aan een heel sterke basis is geworden.

Hij heeft nog zijn eigen huis, al is hij meestal bij ons. Ik denk dat het in relaties vaak misgaat op het moment dat je in de eerste plaats vader en moeder bent. Managers van een gezin. Tijd voor elkaar wordt van ondergeschikt belang. Met Maaik kan ik praten over dingen waar ik vroeger moeite mee had. Ik ben intens gelukkig met hem, kan me geen leven zonder hem meer voorstellen.

Joram en ik hebben co-ouderschap, de kinderen zijn om de week bij hem. Ik ben blij dat het oude maatjesgevoel terug is. De kinderen hebben voor ons altijd boven alles gestaan. En we praten regelmatig over het vak. Toen ik De gelukkige huisvrouw ging maken belde ik hem: ‘Ik heb vijf repetitiedagen. Is dat veel of weinig?’

In 2008 heb ik een sabbatical genomen. Vanaf 1989 had ik onafgebroken gewerkt én twee kinderen gekregen. Iedereen vond het een stoere beslissing, maar zo voelde het niet toen ik eraan begon. Ik realiseerde me steeds vaker dat ik mijn identiteit ophing aan wat ik deed. Want: wie ben je als je niet werkt? Dat blijft lastig. Smalltalk is makkelijker als je werkt. Leg maar eens uit wat je dán bezighoudt, als het je baan niet is?

Dat jaar is heel leerzaam geweest. Als regisseur ben je erg afhankelijk van het werk dat je krijgt. Ik ben actief bij productiehuizen langsgegaan, heb verteld wat mijn ideeën zijn. Sindsdien ga ik veel gerichter met mijn tijd en talenten om. En zit ik in een fase van mijn leven waarin ik zo bewust blij ben met wat ik heb. Als je hard werkt vergeet je zo vaak om ervan te genieten. Ik zou willen dat iemand me daar eerder op had gewezen.

Begin 2009 werd ik creative producer van de dramaserie Bernhard. Schavuit van Oranje. Samen met Tomas Ross heb ik de basis van het scenario neergezet en de twee Bernhards gecast. Maar al snel botste het met de producent, die wilde dat alles zo snel en goedkoop mogelijk gebeurde. Zo gauw ik zijn naam in het display van mijn telefoon zag oplichten kreeg ik al hartkloppingen. Omdat ik me na mijn sabbatical heilig had voorgenomen geen dingen meer te doen waar ik ongelukkig van werd, ben ik uit de serie gestapt. Iets wat ik me financieel totaal niet kon veroorloven.

Nog dezelfde week belde Eyeworks. Of ik De gelukkige huisvrouw wilde maken. Ik was in mijn sabbatical bij hen langs geweest en dat klikte goed. Toch krabde ik me even achter de oren. Een film maken met een hoofdpersoon die onsympathieke dingen doet en van wie je toch moet gaan houden: wil en kan ik dat?

Het eindresultaat is aan alle kanten met touwtjes aan mij verbonden. Zo heeft de inrichting een prominente rol gekregen, met een patiënt die anderen voor cabinepersoneel aanziet. Maar ook Carice als Lea, die de weg kwijt raakt, en pas op het moment dat ze een vorm van vrede met het verleden vindt echt moeder kan zijn.

Mijn vader en Carice hebben elkaar ontmoet. Ik wilde haar laten zien hoe het leven in zo’n inrichting is. Hij vindt het prachtig als ik iemand mee neem, zeker als het een vrouw is. Dat ze Carice van Houten is, zegt hem weinig. Daarbij: zijn eigen dochter is een bekende filmster.

Ik ben erg op zoek geweest naar een manier om gekte te verbeelden. Ik wil laten zien dat gek worden iets is wat iedereen – ook iemand die het ogenschijnlijk perfect voor elkaar heeft – kan overkomen. En dat je het leven pas ten volle kunt leven als je daar niet zo bang voor bent.

Als Lea en haar zus over hun vader praten is dat met grove grappen. Zodat het niet áánkomt. Mijn zusjes en ik hebben ook altijd een manier gevonden om erom te lachen. Ik herinner me een nacht waarin mijn vader voor onze deur stond. Mijn moeder, Marjolein en ik verstopten ons onder het raam. Omdat Famke nog niet thuis was, hielden we met een omhooggestoken spiegeltje mijn vader en de voordeur in de gaten. Intussen grappen makend over de idiote situatie. Het tekent hoe we nog steeds zijn. Humor vinden in een absurde situatie – en intussen uiterst waakzaam voor elkaar blijven.

In de tijd dat ik de sociale academie deed heb ik mijn vader intensief bezocht. Ik was ervan overtuigd dat ik hem kon redden. Probeerde een band met hem op te bouwen, terwijl een kenmerk van zijn ziekte is dat hij moeilijk tot contact in staat is. Om de paar jaar raakt hij in een psychose. Zo zwaar, dat hij dan in een isoleercel moet verblijven. In de aanloop ernaartoe werd hij altijd agressief. Soms stond hij twintig keer per dag op mijn antwoordapparaat met de boodschap dat ik de duivel was. Daar heb je niet altijd zin in, als je net van je werk komt.

Op mijn 25ste heb ik besloten hem niet meer op te zoeken – een vorm van zelfbescherming. Ik had rust nodig. Nam een geheim nummer, hij wist zelfs niet waar ik woonde. Maar toen vijf jaar later Rosa werd geboren, zijn eerste kleinkind, heb ik hem toch een brief geschreven. Eenmaal thuis uit Los Angeles is hij ons in het AMC komen opzoeken.

Sinds een jaar ben ik de officiële voogd van mijn vader. Begin 2009 kreeg hij een dubbele longontsteking en tijdens de opname raakte hij in een psychose. In zijn paniek probeerde hij mijn arm te breken. De artsen hebben hem onder narcose gebracht. Toen hij opknapte bleek hij aan het dementeren. Sindsdien zijn zijn psychische klachten op de achtergrond geraakt. Dat maakt het gek genoeg ook verwarrend. In de fases dat er geen land met hem te bezeilen is, denk je: dan hoef ik er ook niet naartoe. Maar nu weet ik dat hij daar de hele dag zit te wachten in de hoop dat ik langskom. Dat maakt het zwaar, ook omdat ik degene ben die momenteel de meeste tijd aan hem besteed. Famke belt vaak, maar zit ver weg. En ook Marjolein woont niet in de buurt en heeft het vorig jaar zo zwaar gevonden dat ze nu minder gaat. Ik snap dat heel goed: je vader is allang je vader niet meer. Toch blijkt het moeilijk om dat anderen duidelijk te maken. Zoiets dóé je toch voor je vader, vinden ze. Maar: de man die hij is geweest was ook niet altijd een leuke vader. Dat maakt het ingewikkeld. De band met mijn moeder is zoveel warmer. Als haar iets overkomt zou ik níéts als een opoffering ervaren.

Desondanks heeft die kritieke fase me doen realiseren dat ik ook gek op hem ben. Als hij straks echt dood gaat, wat dan? Misschien valt alles wat hij is geworden weg en blijven de paar leuke herinneringen die ik aan hem heb over. Famke heeft voor Marjolein en mij jeugdfoto’s laten uitvergroten en inlijsten. Eentje is van een vakantie in Portugal, waarop mijn vader met zijn gezicht naar zee staat, ons drieën aan de hand. Toen Marjolein ’m uitpakte barstten we alle drie in janken uit. Kennelijk zijn zulke geluksmomenten er toch geweest.

Geen van ons heeft dit verhaal ooit in de media verteld. Het is vooral de angst dat het Famke nog interessanter voor de roddelpers maakt. ‘De filmster en haar gestoorde vader.’ Ik weet ook zeker dat hij dat heel erg zou vinden. Niet voor niets heeft hij zijn hele leven de schijn willen ophouden.

Ik herinner me de keren dat Marjolein en ik met Famke over de rode loper gingen, glamoureus alsof in ons leven alles perfect was. Een dag later liepen we met mijn vader door het bos. Geluk met een scherp randje: ze moesten eens weten.

Maar toch. Ik wil hem niet langer verstoppen. Mijn vader zít al in een gesticht in de bossen. En ik schaam me niet voor hem. Zijn verhaal is zo verweven met ons leven. Het voelt ergens ook bevrijdend om hem nu in mijn werk te hebben ingebracht.

Zijn begeleiders vertellen hoe mijn vader nog intens geniet van het leven. Vooral van eten en roken. Hij kan hele dagen praten over hoe lekker hij heeft gegeten. Wat moet je dan? Een ander zal zich afvragen wat de waarde van zijn leven is. Voor hem is dat kennelijk nog heel veel.

Tijdens het maken van de film heb ik me afgevraagd hoe ons leven was verlopen als mijn vader zelfmoord had gepleegd. Benijd ik Heleen, omdat haar vader dood is terwijl de mijne al dertig jaar in een inrichting zit? Het antwoord is nee. Haar verhaal is traumatischer dan het mijne. Er zijn zoveel gelegenheden geweest dat ik toch een soort van band met hem heb kunnen voelen. Bovendien heb ik nu de leeftijd om in te zien dat het feit dat hij met het leven worstelt niets met mij te maken heeft. Heleens vader stierf toen zij dertien jaar was. Voor een beginnende puber moet dat zeer ingrijpend zijn geweest. Op díé leeftijd kun je niet anders dan concluderen dat jij het kennelijk niet waard was om voor te blijven leven.

Hans Dagelet

Hans Dagelet (1945) breekt door met zijn rol in Kees de Jongen, waarvoor hij in 1972 een Louis d’Or krijgt. Hij speelt daarna in talloze films, series, toneelstukken en is trompettist bij Spinvis. Uit zijn eerste huwelijk heeft hij twee dochters: Dokus (1973) en Tatum (1975). Met altvioliste Esther Apituley (1957) krijgt hij drie kinderen: Charlie Chan (1986), Mingus (1991) en Monk (1997).