De hoofdfiguur, Oliver Twist, wordt geboren in diepe armoede. Zijn moeder sterft kort na zijn geboorte en zijn vader is onbekend. Oliver belandt na acht jaar in een weeshuis te hebben gezeten in een zogenaamd armhuis. In het huis heerst een streng regime en men krijgt weinig te eten. Wanneer Oliver op een dag extra voedsel vraagt, wordt hij voor straf uit het werkhuis geplaatst en aangeboden als knecht bij een schoorsteenveger, maar komt uiteindelijk bij een begrafenisondernemer terecht. Die behandelt de jongen relatief goed, maar kan hem niet houden als hulpje omdat zijn vrouw, met wie hij in scheiding ligt, Oliver niet mag. Bovendien wordt Oliver het doelwit van pesterijen door de andere helper van Mr. Sowerberry, Noah Claypole. Op een dag gaat deze zover, dat Oliver zich niet meer kan beheersen en hem te lijf gaat. Mrs. Sowerberry kiest de kant van Noah en straft Oliver, die ‘s nachts besluit om weg te lopen. Na wat omzwervingen belandt hij in Londen. Daar ontmoet Oliver de jonge zakkenroller Jack Dawkins, die in de onderwereld van Londen beter bekend is als Artful Dodger. Hij biedt Oliver een maaltijd aan en stelt hem voor aan Fagin, die volgens Dodger iemand als Oliver goed kan gebruiken. Fagin is een oudere dief, die een bende van jeugdige zakkenrollers leidt. Oliver is eerst niet op de hoogte van Fagins criminele praktijken, tot hij op een dag wordt meegenomen door Dodger en een jongen genaamd Charley Bates om hen te helpen een slag te slaan. Dodger en Charley stelen voor Olivers neus de zakdoek van een oudere man, genaamd Mr. Brownlow. Zodra de drie jongens wegvluchten, wordt Oliver als enige gearresteerd. Een getuige verklaart echter dat Dodger de dief is, zodat Oliver wordt vrijgesproken. Mr. Brownlow besluit de duidelijk zieke Oliver in huis te nemen... Het boek werd gepubliceerd in 1838 en was vooral bedoeld als protest van Dickens tegen de wantoestanden in de victoriaanse samenleving. Kinderarbeid in de armenhuizen en de onderwereld waarin straatkinderen tot crimineel worden opgeleid spelen in het boek een grote rol. De hoofdpersoon, Oliver Twist, is een weesjongen door wiens ogen we het harde leven in Londen rond 1830 bekijken.

CHARLES DICKENS

De avonturen van

Oliver Twist

of,
De leerschool van een weesjongen

Vertaald door Eugène Dabekaussen
en Tilly Maters

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

Deze vertaling, gebaseerd op de Oxford/Clarendon-editie, kwam mede tot stand dankzij steun van het Fonds voor de Letteren

© Uitgeverij L.J. Veen

Oorspronkelijke titel Oliver Twist

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagbeeld afkomstig uit Roman Polanski’s film Oliver Twist

© Corbis

E-book Wim ten Brinke, www.studiowimtenbrinke.nl

ISBN 978 90 204 1142 3

D/2008/0108/721

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 3e druk, 2008, ISBN 978 90204 0909 3

Hoofdstuk 1

handelt over de plek waar Oliver Twist werd geboren en over de omstandigheden rond zijn geboorte

In een van de openbare gebouwen van een zekere stad, die om allerlei redenen beter niet met name genoemd kan worden en die ik ook geen gefingeerde naam zal geven, is een instelling gevestigd die je vanouds aantreft in de meeste steden, groot of klein, namelijk een armhuis. En in dit armhuis werd op een dag en datum die ik hier niet omstandig hoef te vermelden, aangezien de lezer daar helemaal niet mee gediend is, in ieder geval niet in dit stadium van de zaak, het stukje sterfelijkheid geboren waarvan de naam voorkomt in het opschrift van dit hoofdstuk.

Nog geruime tijd nadat de armendokter het kind in dit aardse tranendal had gehaald, bleef het uitermate twijfelachtig of het wel lang genoeg zou leven om een naam te krijgen. In dat geval was het iets meer dan waarschijnlijk geweest dat deze levensgeschiedenis nooit zou zijn verschenen, en als ze wel was verschenen, had ze, omdat ze maar een paar pagina’s besloeg, de niet te onderschatten verdienste het meest beknopte en getrouwe staaltje biografie te zijn in de literatuur van welk tijdperk of welk land dan ook.

Hoewel ik niet direct wil beweren dat een mens niets mooiers of benijdenswaardigers kan overkomen dan geboren te worden in een armhuis, wil ik wel zeggen dat het voor Oliver Twist het beste was wat hem had kunnen gebeuren. Het punt is dat het grote moeite kostte Oliver te bewegen de ademhalingstaak op zich te nemen, een zware opgave, maar doorgaans onontbeerlijk voor een normaal bestaan. En een tijdlang lag hij naar adem te snakken op een klein voddenmatrasje, in een tamelijk wankel evenwicht tussen deze wereld en het hiernamaals, waarbij de balans onmiskenbaar geneigd was door te slaan naar het laatste. Als Oliver nu in die korte tijdspanne omringd was geweest met zorgzame grootmoeders, angstige tantes, ervaren verpleegsters en hooggeleerde doktoren, dan was hij ongetwijfeld en onherroepelijk binnen de kortste keren naar de andere wereld geholpen. Aangezien er echter niemand anders aanwezig was dan een oude paupervrouw die nogal beneveld was door een ongebruikelijk groot bierrantsoen, en een armendokter die dergelijke klussen op contractbasis deed, vochten Oliver en de Natuur de zaak onderling uit. Het resultaat was dat Oliver na enig geworstel begon te ademen en te proesten, en vervolgens met een kreet zo hard als redelijkerwijs kon worden verwacht van een kind van het mannelijke geslacht dat niet langer dan drie en een kwart minuut in het bezit was van dat uiterst nuttige orgaan, de stem, de bewoners van het armhuis liet weten dat de gemeente met een nieuwe last was opgezadeld.

Terwijl Oliver dit eerste bewijs van het ongehinderd en adequaat functioneren van zijn longen leverde, bewoog de lappensprei die slordig over het ijzeren ledikant was geworpen. Het bleke gezicht van een jonge vrouw kwam moeizaam omhoog uit het kussen en een zwakke stem sprak haast onverstaanbaar de woorden: ‘Laat me het kind zien en sterven.’

De dokter zat met zijn gezicht naar het vuur zijn handpalmen te warmen en te wrijven. Toen de jonge vrouw sprak, kwam hij overeind en naar het hoofdeinde van het bed lopend zei hij vriendelijker dan je van hem zou verwachten: ‘Ach, praat nog niet van sterven.’

‘God in de hemel, nee, het lieve kind!’ kwam de verzorgster, terwijl ze gauw een groene glazen fles in haar zak stopte waarvan ze zich de inhoud in een hoekje kennelijk goed had laten smaken. ‘God in de hemel, het lieve kind, als ze zo lang geleefd heeft als mij, dokter, en dertien kinderen van d’r eigen heeft gehad, en allemaal dood op twee na, en die ook al in het armhuis, dan wist ze wel beter als zich zo aan te stellen. Hemel, het lieve kind! Bedenk toch es wat het is om moeder te zijn, toe nou, lief lammetje.’

Dit troostrijke toekomstbeeld van haar moederschap had kennelijk niet de beoogde uitwerking. De patiënte schudde haar hoofd en strekte haar hand uit naar het kind.

De dokter legde het in haar armen. Ze drukte hartstochtelijk haar koude, bleke lippen op het voorhoofd, streek met haar handen over haar gezicht, staarde verwilderd om zich heen, sidderde, viel achterover… en stierf. Ze wreven haar borst, handen en slapen, maar haar bloed stond voor altijd stil. Ze praatten over hoop en troost. Die hadden haar te lang in de steek gelaten.

‘Het is voorbij, mevrouw Dinges!’ zei de dokter ten slotte.

‘Ach ja, de arme ziel!’ zei de verzorgster terwijl ze de kurk van de groene fles opraapte die op het kussen was gevallen toen ze bukte om het kind op te nemen. ‘De arme ziel!’

‘Je hoeft me niet te laten halen als het kind huilt,’ zei de dokter terwijl hij met veel zorg zijn handschoenen aantrok. ‘Het zal vast en zeker lastig zijn. Geef het dan maar wat pap.’ Hij zette zijn hoed op en bleef op weg naar de deur bij het bed staan. ‘Het was nog een knap meisje ook. Waar kwam ze vandaan?’

‘Ze werd hier gisteravond binnengebracht,’ antwoordde de oude vrouw, ‘in opdracht van de armenvoogd. Ze lag op straat toen ze gevonden werd. Ze had een heel eind gelopen, want haar schoenen waren totaal aan flarden, maar waar ze vandaan kwam of waar ze naartoe ging, dat weet niemand.’

De dokter boog zich over het lichaam en tilde de linkerhand op. ‘Het oude liedje,’ zei hij hoofdschuddend. ‘Geen trouwring, zie ik. Tja! Goedenavond.’

Het medisch heerschap liep weg om te gaan eten en de verzorgster ging, na de groene fles nog eens te hebben aangesproken, op een laag stoeltje voor het vuur zitten en begon het kind aan te kleden.

Wat een schitterend voorbeeld van het effect van kleren was de jonge Oliver! Gewikkeld in de deken die tot dan toe zijn enige bedekking was geweest, had hij het kind kunnen zijn van edelman of bedelman. Zelfs voor de meest verwaten vreemdeling zou het moeilijk zijn geweest zijn maatschappelijke klasse te raden. Maar nu, gehuld in het oude, door veelvuldig gebruik vergeelde hansopje van calicot, was hij gemerkt en getekend: een gestichtskind, de wees uit een armhuis, de onaanzienlijke, halfverhongerde verschoppeling die geslagen en gesard door de wereld gaat, door iedereen veracht en door niemand beklaagd.

Oliver schreeuwde er flink op los. Als hij had kunnen weten dat hij een wees was, overgeleverd aan de liefdevolle zorgen van kerkvoogden en armmeesters, had hij misschien nog harder geschreeuwd.

Hoofdstuk 2

handelt over groei, ontwikkeling en kost en inwoning van Oliver Twist

De volgende acht of tien maanden was Oliver het slachtoffer van stelselmatig verraad en bedrog. Hij werd grootgebracht met de hand. De armhuisautoriteiten informeerden de gemeenteautoriteiten prompt over de hongerige en behoeftige omstandigheden van het weeskind. De gemeenteautoriteiten vroegen de armhuisautoriteiten met alle respect of er op dat moment in ‘het huis’ geen vrouwspersoon woonachtig was die in de positie verkeerde om Oliver de nodige troost en voeding te bieden. De armhuisautoriteiten antwoordden dienstwillig dat dit niet het geval was. Daarop namen de gemeenteautoriteiten het grootmoedige en menslievende besluit dat Oliver zou worden ‘uitbesteed’, of met andere woorden, verstuurd naar een filiaal van het armhuis, een mijl of drie verderop, waar twintig of dertig andere jeugdige overtreders van de armenwetten de hele dag over de vloer buitelden, niet gehinderd door te veel eten of te veel kleren, onder het ouderlijke toezicht van een vrouw op leeftijd die de boosdoeners in huis nam tegen en voor een vergoeding van zevenenhalve penny per hoofdje per week. Van zevenenhalve penny per week kan een kind zijn buik vol eten. Je kunt heel wat kopen voor zevenenhalve penny, in ieder geval zoveel dat het zwaar op de maag kan gaan liggen. De vrouw op leeftijd was wijs en ervaren: ze wist wat goed was voor kinderen en ze had een zeer accurate voorstelling van wat goed was voor haarzelf. Dus stak ze het grootste deel van de wekelijkse toelage in eigen zak en zette de opgroeiende armengeneratie op een nog kleiner rantsoen dan oorspronkelijk was toegewezen. Waarmee ze in het diepste diep een nog dieper diep vond en zich een zeer groot experimenteel filosoof betoonde.

Iedereen kent het verhaal van die andere experimenteel filosoof met zijn fantastische theorie dat paarden kunnen leven zonder te eten, waarvoor hij het sluitende bewijs leverde door zijn eigen paard op een dieet van één strohalm per dag te zetten, wat hem ongetwijfeld een uiterst vurig en onstuimig beest dat op helemaal niets leefde had opgeleverd als het dier vierentwintig uur voordat het zijn eerste lekkere hap lucht zou hebben gehad niet was gestorven. Helaas voor de experimentele filosofie leidde het systeem van de vrouw aan wier zorg en bescherming Oliver was overgeleverd, doorgaans tot vergelijkbare resultaten, want precies op het moment dat een kind wist te leven op de allerkleinste portie van de allerslapste kost, gebeurde het in achtenenhalf van de tien gevallen jammer genoeg dat het van kou en gebrek ziek werd of door onachtzaamheid in het vuur viel of per ongeluk bijna stikte. In al die gevallen werd het zielige wezentje naar een andere wereld geroepen en daar vergaderd tot de vaderen die het in deze wereld nooit had gekend.

Een enkele keer – als er een iets grondiger lijkschouwing plaatsvond op een voogdijkind dat over het hoofd was gezien bij het omkeren van een matras of per ongeluk levend gekookt bij een incidentele wasbeurt, al gebeurde zo’n ongeluk zelden omdat iets als een wasbeurt nauwelijks voorkwam in het tehuis – haalden de gezworenen het in hun hoofd lastige vragen te stellen of zetten de inwoners van de stad in een opstandige bui handtekeningen onder een bezwaarschrift. Maar dit soort impertinentie werd onmiddellijk de kop ingedrukt door de verklaring van de dokter of de getuigenis van de gemeentebode. De eerste had altijd weer het lijk geopend zonder daarin iets aan te treffen (wat in het geheel niet verwonderlijk was), en de tweede bevestigde altijd weer onder ede wat de gemeente maar wenste, hetgeen uitermate onbaatzuchtig van hem was. Bovendien gingen de armbestuurders op gezette tijden ter bedevaart naar het tehuis en stuurde altijd de bode de dag ervoor om hun komst aan te kondigen. En als ze dan zelf kwamen, zagen de kinderen er schoon en netjes uit, en wat wil een mens nog meer!

Het ligt niet voor de hand dat deze kweektuin een heel bijzondere of rijke oogst oplevert. Op zijn negende verjaardag was Oliver Twist een bleek, mager kind, ietwat klein van stuk en bepaald smal van omvang. Maar natuur of afkomst had in Olivers borst een goed, robuust karakter geplant. Dankzij het karige dieet van het etablissement had het ruimte te over om uit te groeien, en misschien is dat wel de reden dat hij zijn negende verjaardag ooit had gehaald. Hoe dan ook, het wás zijn negende verjaardag en hij vierde die in het uitgelezen gezelschap van twee andere jonge heren in de kolenkelder, waarin ze na een gezond pak slaag waren opgesloten omdat ze zo brutaal waren geweest te beweren dat ze honger hadden, toen mevrouw Mann, de vrouw des huizes, werd opgeschrikt door de verschijning van de heer Bumble, de gemeentebode, die poogde het poortje van het tuinhek open te maken.

‘Godsallejee! Bent u dat, meneer Bumble, meneer?’ zei mevrouw Mann terwijl ze in goed gespeelde opgetogenheid haar hoofd uit het raam stak. ‘(Susan, haal Oliver en die twee snotapen naar boven en geef ze meteen een wasbeurt)… Alle mensen! Meneer Bumble, fijn u weer eens te zien, ja-ha!’

Nu was de heer Bumble een dikke en prikkelbare man. Dus in plaats van deze begroeting even hartelijk te beantwoorden, gaf hij een geweldige ruk aan het poortje en verkocht het toen een schop die alleen van een bodebeen had kunnen komen.

‘Goeie God, denk u es in,’ zei mevrouw Mann terwijl ze naar buiten kwam hollen – want de drie jongens waren inmiddels uit de weg – ‘denk u toch es in! Was ik me daar vergeten dat het hek aan de binnenkant vergrendeld was, vanwege die lieve kinderen! Kom binnen, meneer, alstublieft, meneer Bumble, kom toch binnen.’

Hoewel deze uitnodiging vergezeld ging van een buiginkje dat het hart van een kerkvoogd misschien had doen smelten, liet de bode zich absoluut niet vermurwen.

‘Vindt u het getuigen van respect en fatsoen, mevrouw Mann,’ informeerde de heer Bumble, zijn stok omklemmend, ‘om een ambtenaar te laten wachten bij uw tuinhek als die hier komt voor gemeendelijke zaken samenhangende met de gemeendelijke wezen? Beseft u zich wel, mevrouw Mann, dat u, als ik het zo zeggen mag, van gemeendewege gedeligereerd en bezolderd bent?’

‘Wilt u me wel geloven, meneer Bumble, dat ik een of twee van die lieve kinderen die zo dol op u zijn, enkel maar even vertelde dat u d’r aan kwam,’ antwoordde mevrouw Mann uiterst onderdanig.

De heer Bumble had een zeer hoge dunk van zijn retorische gaven en zijn gezag. Het ene had hij gedemonstreerd en het andere laten gelden. Hij ontdooide.

‘Al goed, mevrouw Mann, al goed,’ antwoordde hij op rustiger toon. ‘Misschien hebt u gelijk, misschien. Gaat u voor, mevrouw Mann, want ik kom voor zaken en heb iets te zeggen.’

Mevrouw Mann bracht de bode naar een kleine ontvangkamer met een bakstenen vloer, schoof een stoel voor hem aan en legde gedienstig zijn steek en stok op de tafel voor hem. De heer Bumble veegde de transpiratie van de wandeling van zijn voorhoofd, wierp een voldane blik op de steek en glimlachte. Jawel, hij glimlachte. Boden zijn ook maar mensen, en de heer Bumble glimlachte.

‘Nou moet u zich niet beledigd voelen om wat ik ga zeggen,’ merkte mevrouw Mann allercharmantst op. ‘U hebt een lange wandeling achter de rug, weet u, anders had ik het niet gezegd. Maar hebt u trek in een drupje van ’t een of ander, meneer Bumble?’

‘Geen druppel. Geen druppel,’ antwoordde de heer Bumble terwijl hij waardig, maar niet onwelwillend met zijn rechterhand wuifde.

‘Ik denk toch van wel,’ zei mevrouw Mann, wie de toon van de weigering niet was ontgaan, noch het gebaar dat ermee gepaard ging. ‘Een héél klein drupje maar, met een beetje koud water en een klontje suiker.’

De heer Bumble kuchte.

‘Een héél klein drupje maar,’ drong mevrouw Mann aan.

‘Wat is het?’ informeerde de bode.

‘Nou, iets waar ik altijd een beetje van in huis moet hebben om in die lieve kindertjes hun wonderolie te doen als ze zich niet goed voelen, meneer Bumble,’ antwoordde mevrouw Mann terwijl ze een hoekkast opende en daar een fles en een glas uit nam. ‘Het is gin. Ik zeg het maar eerlijk, meneer B. Het is gin.’

‘Geeft u de kinderen wonderolie, mevrouw Mann?’ vroeg de heer Bumble terwijl zijn ogen het belangwekkende mengproces volgden.

‘Ach lieve hemel, ja, ook al is het nog zo duur,’ antwoordde de kinderverzorgster. ‘Ik kan ze niet voor m’n ogen zien lijden, moet u weten, meneer.’

‘Nee,’ zei de heer Bumble goedkeurend, ‘nee, dat zou u niet over uw hart kunnen verkrijgen. U bent een menslievende dame, mevrouw Mann.’ (Op dat moment zette ze het glas neer.) ‘Bij de eerste gelegenheid zal ik dit onder de aandacht van het bestuur brengen, mevrouw Mann.’ (Hij trok het naar zich toe.) ‘U bent als een moeder, mevrouw Mann.’ (Hij roerde in zijn gin met water.) ‘Ik… Ik drink met plezier op uw gezondheid, mevrouw Mann’, en hij gooide de helft achterover.

‘En nu de zaken,’ zei de bode terwijl hij een leren portefeuille te voorschijn haalde. ‘Het kind dat bij nooddoop Oliver Twist is genoemd, wordt vandaag negen jaar.’

‘God zegen hem,’ onderbrak mevrouw Mann de heer Bumble terwijl ze met de punt van haar schort haar linkeroog rood wreef.

‘En niettegenstaande dat d’r een beloning van tien pond werd uitgeloofd, naderhand nog verhoogd tot twintig pond, niettegenstaande dat d’r bovenmenselijke en, mag ik wel zeggen, bovennatuurlijke inspanningen van gemeendewege zijn geleverd,’ zei Bumble, ‘hebben we nooit kunnen achterhalen wie zijn vader is, of wat zijn moeders domicilie van onderstand, naam of sta-tus was.’

Mevrouw Mann hief verbaasd haar handen ten hemel, maar voegde er na enig nadenken aan toe: ‘Hoe komt ie dan toch aan z’n naam?’

De bode richtte zich trots op en zei: ‘Die heb ik bedacht.’

‘U, meneer Bumble!’

‘Ik, mevrouw Mann. We geven onze vonderlingen een naam in alferbetische volgorde. De laatste was een S, Swubble, heb ik ’m genoemd. Deze was een T, Twist, heb ik hém genoemd. De volgende zal Unwin heten en die daarna Vilkins. Ik heb al namen tot aan het eind van het alferbet en weer helemaal van voren af aan als we bij de Z komen.’

‘Nou, u bent me wel een literaar type, meneer!’ zei mevrouw Mann.

‘Ach,’ zei de bode, duidelijk in zijn nopjes met het compliment, ‘misschien wel. Misschien wel, mevrouw Mann.’ Hij dronk zijn gin met water op en voegde eraan toe: ‘Oliver is nou te oud om hier te blijven en daarom heeft het bestuur besloten hem weer in het armhuis op te nemen. Ik ben zelf gekomen om hem te halen. Dus brengt u ’m maar direct hier.’

‘Ik ga ’m meteen halen,’ zei mevrouw Mann, met dat doel de kamer verlatend. Oliver, inmiddels ontdaan van de buitenste laag van de korst vuil die zijn gezicht en handen bedekte, voor zover die er in één wasbeurt kon worden af geschrobd, werd door zijn welwillende beschermster de kamer binnengebracht.

‘Maak een buiging voor deze heer, Oliver,’ zei mevrouw Mann.

Oliver maakte een buiging, half naar de bode en half naar de steek op tafel.

‘Ga je met me mede, Oliver?’ vroeg de heer Bumble op plechtstatige toon.

Oliver stond op het punt te zeggen dat hij maar al te graag meeging met wie dan ook, toen hij opkeek en mevrouw Mann in het oog kreeg, die achter de stoel van de bode was gaan staan en met een woedend gezicht haar vuist naar hem schudde. Hij begreep de wenk meteen, want die vuist had te vaak een indruk op zijn lijf achtergelaten om niet ook een blijvende indruk op zijn geheugen te hebben gemaakt.

‘Gaat zíj ook mee?’ informeerde de arme Oliver.

‘Nee, dat kan niet,’ antwoordde de heer Bumble. ‘Maar ze komt je wel zo nu en dan opzoeken.’

Dat was een schrale troost voor het kind. Maar hoe jong ook, hij was verstandig genoeg om te doen alsof het hem geweldig speet om weg te gaan. Het was niet zo moeilijk voor de jongen om tranen in zijn ogen te laten komen. Honger en recente mishandeling helpen uitstekend als je wilt huilen, en Oliver huilde dan ook heel natuurlijk. Mevrouw Mann omarmde hem duizendmaal en gaf hem duizend kussen en iets dat Oliver veel liever had: een stuk brood met boter, zodat hij niet te hongerig leek als hij in het armhuis kwam. Met de boterham in zijn hand en het bruine vilten armenpetje op zijn hoofd werd Oliver vervolgens weggevoerd door de heer Bumble uit het ellendige huis waar geen vriendelijke blik of opmerking ooit de somberheid van zijn kinderjaren had verlicht. En toch werd hij overmand door kinderlijk verdriet toen het tuinhek achter hem dichtviel. Hoe beklagenswaardig de kleine leedgenoten die hij achterliet er ook aan toe waren, het waren de enige vrienden die hij ooit had gehad, en voor het eerst in zijn leven werd zijn kinderhart vervuld van het gevoel dat hij alleen was in de grote wijde wereld.

De heer Bumble beende met grote stappen voort, terwijl de kleine Oliver, die zich stevig vastklemde aan zijn goudgegalloneerde manchetten, naast hem draafde en na iedere kwartmijl vroeg of ze ‘er al bijna’ waren. Op deze vragen gaf de heer Bumble heel korte en bitse antwoorden, want de tijdelijke mildheid die gin met water in sommige boezems teweeg kan brengen, was inmiddels vervlogen en hij was weer een gemeentebode.

Oliver was nog geen kwartier binnen de muren van het armhuis en had nauwelijks een tweede boterham naar binnen kunnen werken, toen de heer Bumble, die hem had overgedragen aan de zorgen van een oude vrouw, terugkeerde met de boodschap dat het bestuursavond was en dat het bestuursorgaan hem meteen wenste te zien.

Daar Oliver geen duidelijk idee van een bestuursorgaan had, was hij erg verbaasd over deze mededeling en wist hij niet zeker of hij moest lachen of huilen. Maar hij had geen tijd om erover na te denken, want de heer Bumble gaf hem een tik op het hoofd met zijn stok om hem wakker te schudden en nog een op zijn rug om hem in beweging te zetten. En terwijl hij Oliver opdroeg hem te volgen, voerde hij hem naar een groot, witgekalkt vertrek waar acht of tien dikke heren rond een tafel zaten. Aan het hoofd van de tafel zat in een leunstoel die veel hoger was dan de rest van de stoelen een wel heel dikke heer met een bolrond, rood gezicht.

‘Maak een buiging voor het bestuursorgaan,’ zei Bumble. Oliver veegde een paar overgebleven tranen uit zijn ooghoeken en aangezien hij geen orgaan maar wel een tafel zag, boog hij daar maar voor.

‘Hoe heet je, jongen?’ vroeg de heer in de hoge stoel.

De aanblik van zoveel heren maakte Oliver bang, waardoor hij begon te trillen, en de bode gaf hem weer een tik van achteren, waardoor hij moest huilen. Om deze twee redenen gaf hij heel zacht en aarzelend antwoord, waarop een heer in een wit vest zei dat hij gek was, wat een probate manier was om hem op te monteren en op zijn gemak te stellen.

‘Jongen,’ zei de heer in de hoge stoel, ‘luister naar mij. Je weet dat je een wees bent, neem ik aan?’

‘Wat is dat, meneer?’ vroeg de arme Oliver.

‘Die jongen is inderdaad gek – dat dacht ik al,’ zei de heer in het witte vest.

‘Stilte!’ zei de heer die het eerst had gesproken. ‘Je weet toch dat je geen vader en moeder hebt en dat je bent grootgebracht op kosten van de gemeente?’

‘Ja, meneer,’ antwoordde Oliver, bittere tranen huilend.

‘Waarom huil je?’ wilde de heer in het witte vest weten. En het was ook wel iets ongehoords. Waarom zou die jongen huilen?

‘Ik hoop dat je iedere avond bidt,’ zei een andere heer op barse toon, ‘en bidt voor de mensen die je te eten geven en verzorgen – als een goed christen.’

‘Ja, meneer,’ stamelde de jongen. De heer die het laatst had gesproken had gelijk zonder het te weten. Oliver zou een heel goed christen, zelfs een uitmuntend christen zijn geweest als hij had gebeden voor de mensen die hem te eten hadden gegeven en verzorgd. Maar dat had hij niet gedaan, want niemand had het hem geleerd.

‘Goed! Je bent hier gekomen om te worden onderricht en een nuttig vak te leren,’ zei de heer met het rode gezicht in de hoge stoel.

‘Dus morgenvroeg om zes uur begin je met touw pluizen,’ voegde de norse heer in het witte vest daaraan toe.

Voor deze twee zegeningen gecombineerd tot dat ene, simpele werk van het touwpluizen maakte Oliver op aanwijzing van de bode een diepe buiging. Daarna werd hij snel naar een grote zaal gebracht, waar hij zichzelf in slaap snikte op een ruw, hard bed. Wat een prachtige demonstratie van de zachtzinnige wetten van Engeland! Paupers mogen slapen!

Arme Oliver. Terwijl hij in zalige onwetendheid van alles om hem heen lag te slapen, kon hij natuurlijk niet weten dat het bestuur juist op die dag tot een besluit was gekomen dat zijn gehele toekomstige lot diepgaand zou beïnvloeden. Maar het was wel zo. En het besluit luidde als volgt.

De leden van dit bestuur waren heel wijze, diepzinnige en filosofische lieden, en toen ze hun gedachten lieten gaan over het armhuis, ontdekten ze meteen iets waar gewone stervelingen nooit achter zouden zijn gekomen: de arme lui hadden het er naar hun zin. Het was bepaald een oord van gratis vermaak voor de behoeftige klassen, een kroeg waar je niets hoefde te betalen, het hele jaar door gratis ontbijt, middagmaal, thee en avondeten, een paradijs van baksteen en mortel waar het altijd feest was. ‘Ho!’ zei het bestuur met een heel pientere blik. ‘Wij zijn de aangewezen personen om dit recht te zetten en er snel een stokje voor te steken.’ Dus stelden ze alle armen voor de keuze (want zij zouden heus niemand dwingen) om langzaam van de honger dood te gaan in het huis, of snel erbuiten. Hiertoe sloten ze een contract met de watervoorziening voor de levering van onbeperkte hoeveelheden water en met een graanhandelaar voor de periodieke levering van kleine hoeveelheden pap, en verstrekten drie maaltijden bestaande uit dunne pap per dag, een ui tweemaal per week en een half broodje op zondag. Ze vaardigden nog heel veel andere wijze en humane regels uit voor de dames, die hier niet herhaald hoeven worden. Ze waren zo vriendelijk armlastige echtparen te scheiden (een officiële echtscheidingsprocedure was immers te duur), en in plaats van een man te dwingen zijn gezin te onderhouden, zoals ze tot dan toe hadden gedaan, namen ze hem zijn gezin af en maakten een vrijgezel van hem! Het valt niet te overzien hoeveel gegadigden voor steun in deze twee laatste categorieën zich zouden hebben gemeld, uit alle lagen van de bevolking, als die steun niet aan het armhuis was gekoppeld. Maar het bestuur bestond uit geslepen lieden en had dit probleem voorzien. De steun was onlosmakelijk gekoppeld aan het armhuis en de pap, en dat schrikte de mensen af.

De eerste zes maanden na Oliver Twists verhuizing werkte het systeem op volle toeren. Aanvankelijk was het nogal kostbaar, als gevolg van de stijgende begrafeniskosten en de noodzaak de kleren van alle paupers in te nemen omdat ze na een paar weken pap losjes rond de uitgeteerde en vermagerde leden van de armen flodderden. Maar het aantal bewoners van het armhuis slankte al net zo snel af als de paupers zelf, en het bestuur was verrukt.

De ruimte waar de jongens te eten kregen, was een grote stenen zaal met aan het ene uiteinde een koperen ketel in een bakstenen ombouw, waaruit de binnenvader, die voor die gelegenheid een schort voor had en werd bijgestaan door een of twee vrouwen, tijdens de maaltijden de pap schepte. Van dit feestelijke brouwsel kreeg iedere jongen één kommetje en meer niet – behalve op dagen van algemene feestvreugde, dan kreeg hij daarnaast nog een stukje brood. De kommetjes hoefden nooit afgewassen te worden. De jongens poetsten ze met hun lepels tot ze weer glommen en als ze daarmee klaar waren (wat nooit lang duurde daar de lepels bijna even groot waren als de kommen), zaten ze met hongerige ogen naar de ketel te staren, alsof ze de bakstenen waarin de ketel stond wel konden opeten, en onderwijl likten ze ijverig hun vingers af op ieder verdwaald spatje pap dat erop achtergebleven zou kunnen zijn. Jongens hebben over het algemeen een gezonde eetlust. Oliver Twist en zijn kameraden ondergingen nu al drie maanden lang de marteling van een langzame verhongering, en uiteindelijk werden ze zo vraatzuchtig en wild van de honger dat één jongen, groot voor zijn leeftijd en niet gewend aan zoiets (want zijn vader had een eethuisje gedreven), aan zijn kameraden liet doorschemeren dat hij, als hij niet nog een kom pap per diem kreeg, vreesde dat hij de jongen die naast hem sliep zou opeten, toevallig een jong, zwak ventje. Zijn ogen stonden woest en hongerig en ze geloofden hem zonder meer. Ze hielden een beraadslaging en er werd om geloot wie er die avond na de maaltijd naar de vader zou stappen en om meer zou vragen, en het lot viel op Oliver Twist.

Het werd avond en de jongens gingen op hun plaats zitten. De vader in zijn kooktenue vatte post bij de ketel en zijn pauperhulpen stelden zich achter hem op. De pap werd uitgedeeld en er werd langdurig gebeden voor de kortstondige maaltijd. De pap verdween. De jongens fluisterden onder elkaar en knipoogden naar Oliver terwijl zijn buren hem aanstootten. Hoe jong hij ook was, de honger had hem wanhopig en de ellende had hem roekeloos gemaakt. Hij stond op van tafel, liep op de vader toe, kom en lepel in de hand, en zei enigszins geschrokken van zijn eigen vermetelheid: ‘Alstublieft, meneer, ik wil wat meer.’

De vader was een dikke, gezonde man, maar hij trok wit weg. Met stomme verbazing staarde hij enige momenten naar de kleine rebel en zocht toen steun bij de ketel. De hulpen waren verlamd van ontzetting, de jongens van angst.

‘Wat?!’ zei de vader ten slotte met zwakke stem.

‘Alstublieft, meneer,’ antwoordde Oliver, ‘ik wil wat meer.’

De vader gaf Oliver een klap op zijn hoofd met de pollepel, nam hem in een houdgreep en krijste luidkeels om de bode.

Het bestuursorgaan zat in plechtige vergadering bijeen, toen de heer Bumble in alle staten de kamer binnenstormde en tegen de heer in de hoge stoel zei: ‘Meneer Limbkins, neem me niet kwalijk, meneer! Oliver Twist heeft om meer gevraagd!’

Er ging een schok door de aanwezigen. Afschuw stond op ieders gezicht te lezen.

‘Om méér?’ vroeg de heer Limbkins. ‘Beheers je, Bumble, en geef me een duidelijk antwoord. Begrijp ik goed dat hij om meer vroeg nadat hij zijn rantsoen had gegeten?’

‘Inderdaad, meneer,’ antwoordde Bumble.

‘Die jongen komt nog aan de galg,’ zei de heer in het witte vest. ‘Die jongen komt beslist nog aan de galg.’

Niemand weersprak de profetische woorden van deze heer. Er volgde een levendige discussie. Oliver werd direct in eenzame opsluiting geplaatst en de volgende ochtend werd buiten op de poort een bekendmaking aangeplakt waarop een beloning van vijf pond werd uitgeloofd aan eenieder die de gemeente van Oliver Twist verloste. Met andere woorden, vijf pond plus Oliver Twist werden geboden aan welke man of vrouw dan ook die een leerjongen kon gebruiken in welk bedrijf of beroep dan ook.

‘Nooit van mijn leven was ik ergens zo diep van overtuigd,’ zei de heer in het witte vest toen hij de volgende morgen op de poort klopte en de bekendmaking las. ‘Nooit van mijn leven was ik ergens zo diep van overtuigd als nu: dat de jongen aan de galg komt.’

Daar ik in het hiernavolgende wil laten zien of de witgeveste heer het al dan niet bij het rechte eind had, wordt dit verhaal misschien minder interessant (zo het al interessant is) als ik nu al zou laten doorschemeren of Oliver Twists leven op een dergelijke gewelddadige wijze eindigde of niet.

Hoofdstuk 3

vertelt hoe Oliver Twist bijna een baantje kreeg, dat bepaald geen sinecure zou zijn geweest

Na Olivers oneerbiedige en godslasterlijke vergrijp te vragen om meer, bleef hij een week lang in strikte gevangenschap in de donkere en eenzame kamer waarnaar het bestuur hem in zijn wijsheid en genade had verwezen. Op het eerste gezicht lijkt het niet onredelijk te veronderstellen dat hij, als hij het nodige respect had gehad voor de voorspelling van de heer in het witte vest, de profetische gave van die wijze man eens en voor altijd zou hebben bewezen door één uiteinde van zijn zakdoek aan een haak in de muur te binden en zichzelf aan het andere op te knopen. Eén obstakel echter verhinderde deze daad, namelijk dat zakdoeken als onmiskenbare luxeartikelen voor altijd en eeuwig de neuzen der paupers voorbij dienden te gaan, op uitdrukkelijk bevel van het bestuur in vergadering bijeen, plechtig getekend en bezegeld. Olivers jeugd en kinderlijkheid vormden een nog groter obstakel. Het enige dat hij deed, was de hele dag bittere tranen vergieten, en als de lange, troosteloze nacht naderde, spreidde hij zijn kleine handen voor zijn ogen om de duisternis buiten te sluiten, kroop in de hoek en probeerde te slapen, waarbij hij af en toe bevend wakker schrok en zich steeds dichter tegen de muur aan drukte, alsof de aanraking met het koude en harde oppervlak hem nog iets van bescherming bood tegen de somberte en verlatenheid om hem heen.

Laat de vijanden van ‘het systeem’ nu niet denken dat Oliver tijdens deze periode van eenzame opsluiting het privilege van lichaamsbeweging, het genoegen van gezelschap of de voordelen van de religieuze vertroosting werden ontzegd. Wat de lichaamsbeweging betreft: het was heerlijk koud weer en iedere ochtend mocht hij zijn toilet maken onder de pomp op een stenen binnenplaats in het bijzijn van de heer Bumble, die voorkwam dat hij kouvatte en zijn leden deed tintelen door hem herhaaldelijk met de stok te bewerken. Wat het gezelschap betreft, om de dag werd hij naar de zaal gebracht waar de jongens aten en daar dan gezellig geranseld als afschrikwekkend voorbeeld voor iedereen. En de voordelen van de godsdienstige vertroosting werden hem al helemaal niet ontzegd, want iedere avond werd hij op het gebedsuur teruggeschopt naar dezelfde ruimte, waar hij troost mocht vinden in het aanhoren van een gezamenlijke bede door de jongens. Op last van het bestuur bevatte deze bede een speciale zin waarin ze vroegen om goed, rechtschapen, tevreden en gehoorzaam te worden en verschoond te blijven van de zonden en ondeugden van Oliver Twist, die, zoals de bede uitdrukkelijk verklaarde, de bijzondere steun en bescherming van de machten van het kwade genoot en een product was uit de werkplaats van de duivel zelf.

Op een morgen, toen Oliver zich in deze veelbelovende en aangename situatie bevond, gebeurde het dat de heer Gamfield, schoorsteenveger, zich op zijn weg door de High Street het hoofd brak over de manier waarop hij bepaalde huurachterstanden moest betalen, waarop zijn huisbaas nogal begon aan te dringen. Ook de heer Gamfields meest optimistische schatting van zijn financiën kwam niet tot de volle vijf pond van het vereiste bedrag, en in een soort rekenkundige vertwijfeling pijnigde hij om beurten zijn hersens en zijn ezel, tot hij langs het armhuis kwam en zijn oog op het plakkaat aan de poort viel.

‘Ho-woo!’ zei de heer Gamfield tegen de ezel.

De ezel was diep in gedachten. Waarschijnlijk vroeg hij zich af of hem, als hij de twee zakken roet op het karretje had afgeleverd, een paar koolstronken te beurt zouden vallen. En dus sjokte hij voort, zonder het bevel te horen.

De heer Gamfield snauwde een felle verwensing naar de ezel in het algemeen en meer in het bijzonder zijn oren, holde hem achterna en verkocht hem een klap voor de kop die iedere andere schedel dan die van een ezel onherroepelijk zou hebben verbrijzeld. Toen greep hij hem bij de toom en gaf een venijnige ruk aan zijn muil om hem er vriendelijk aan te herinneren dat hij niet zijn eigen baas was, en draaide hem zo om. Daarna gaf hij hem nog een klap op de kop, alleen maar om hem te verdoven tot hij weer terug was. Toen hij deze maatregelen had getroffen, liep hij naar de poort om het plakkaat te lezen.

De heer in het witte vest stond bij de poort, met zijn handen op zijn rug, nadat hij in de bestuurskamer een paar diepzinnige ideeën had geventileerd. Hij was getuige geweest van het kleine meningsverschil tussen de heer Gamfield en de ezel, en glimlachte verheugd toen die persoon naderbij kwam om het plakkaat te lezen, want hij zag meteen dat de heer Gamfield de aangewezen baas voor Oliver Twist was. Ook de heer Gamfield glimlachte toen hij het document bestudeerde, want vijf pond was precies het bedrag dat hij nodig had, en de jongen die eraan vastzat – ach, de heer Gamfield kende het armhuisrantsoen en wist derhalve heel goed dat het een mooi klein model zou zijn, bij uitstek geschikt voor registerkachels. Dus spelde hij het plakkaat nog eens helemaal uit, van het begin tot het eind, en toen tikte hij onderdanig tegen zijn kattenbontmuts en richtte zich vervolgens tot de heer in het witte vest.

‘Dat jong, meneer, wat de gemeente in de leer wil doen,’ zei de heer Gamfield.

‘Jazeker, beste man,’ zei de heer in het witte vest met een minzame glimlach. ‘Wat is er met hem?’

‘Als de gemeente ’m graag een licht vak wil leren in een goed deegdelijk schoorsteenveegdersbedrijf,’ zei de heer Gamfield, ‘kan ik wel een leerling gebruiken en wil ik ’m wel nemen.’

‘Kom binnen,’ zei de heer in het witte vest. De heer Gamfield, die was achtergebleven om de ezel nog een klap tegen zijn kop en een ruk aan zijn muil te geven, als waarschuwing om er niet vandoor te gaan in zijn afwezigheid, volgde de heer in het witte vest de kamer in waar Oliver hem voor het eerst had gezien.

‘’t Is wel een smerig beroep,’ zei de heer Limbkins toen Gamfield zijn wens had herhaald.

‘Er zijn wel jonge jongens in schoorstenen gestikt,’ zei een andere heer.

‘Dat komt van dat ze het stro nat hebben gemaakt voor ze ’t in de schoorsteen aansteken om ze weer naar beneden te laten komen,’ zei Gamfield. ‘Dat geeft alleen maar rook en geen vuur niet, derwijl je met rook een jongen helemaal niet naar beneden krijgt, maar wel in slaap, en da’s nou net wat of dat ie wil. Jongens zijn erg obstenaat en erg lui, heren, en d’r gaat niks boven een lekker heet fikkie om ze in een wip naar beneden te krijgen. ’t Is d’r ook nog es menselijk, heren, want zelfs als ze in de schoorsteen zijn blijven steken, dan rukken ze zich wel los als hun voeten worden geroosterd.’

De heer in het witte vest leek zeer geamuseerd door deze uitleg, maar een blik van de heer Limbkins maakte prompt een einde aan zijn pret. Het bestuur onderhield zich daarop een paar minuten onderling, maar zo zacht dat alleen de woorden ‘kostenbesparing’, ‘staat goed in de boeken’ en ‘een gedrukt verslag laten publiceren’ hoorbaar waren. Die waren trouwens alleen te horen omdat ze heel vaak en met grote nadruk werden herhaald.

Ten slotte hield het gefluister op en nadat de bestuursleden hun plaats en hun plechtige houding hadden hernomen, zei de heer Limbkins: ‘We hebben uw voorstel overwogen en we gaan er niet mee akkoord.’

‘Volstrekt niet,’ zei de heer met het witte vest.

‘Onder geen beding,’ voegden de andere leden eraan toe.

Daar de heer Gamfield gebukt ging onder de onbeduidende verdenking dat hij al drie of vier jongens de dood in had gejaagd, kwam de gedachte bij hem op dat de bestuursleden het uit een of andere onverklaarbare gril in hun hoofd hadden gehaald dat deze irrelevante omstandigheid hun beslissing moest beïnvloeden. Als dat zo was, dan was dat uiterst ongebruikelijk voor hen, maar omdat hij niet van zins was het gerucht nieuw leven in te blazen, draaide hij zijn muts rond in zijn handen en liep langzaam van de tafel weg.

‘Dus ik krijg ’m niet, heren?’ vroeg de heer Gamfield, terwijl hij bij de deur bleef staan.

‘Nee,’ antwoordde de heer Limbkins. ‘Althans, we vinden het zo’n smerig vak dat u het eigenlijk met wat minder leergeld zou moeten doen dan we hebben geboden.’

Het gezicht van de heer Gamfield klaarde op en hij liep snel naar de tafel terug.

‘Wat heb u d’r voor over, heren? Allee! Niet zo hard tegen een arme sloeber. Wat heb u d’r voor over?’

‘Me dunkt dat drie pond tien genoeg is,’ zei de heer Limbkins.

‘Tien shilling te veel,’ zei de heer in het witte vest.

‘Allee!’ zei Gamfield. ‘Vier pond dan, heren. Vier pond, en u bent voorgoed van ’m af. Alstublieft!’

‘Drie pond tien,’ herhaalde de heer Limbkins vastbesloten.

‘Allee! Ik zal ’t verschil delen, heren,’ drong Gamfield aan. ‘Drie pond vijftien.’

‘En geen penny meer,’ was het ferme antwoord van de heer Limbkins.

‘U bent wel keihard, heren,’ zei Gamfield weifelend.

‘Nou, nou! Wat een onzin!’ zei de heer in het witte vest. ‘Hij zou nog goedkoop zijn zonder enig leergeld. Neem hem, onnozelaar dat je bent! Het is precies de goede jongen voor jou. Hij heeft zo nu en dan een pak rammel nodig, dat zal hem goeddoen, en zijn kost hoeft niet duur te zijn, want sinds zijn geboorte is hij niet bepaald overvoerd. Ha! Ha! Ha!’

De heer Gamfield keek met een geslepen blik de tafel rond en toen hij een glimlach op alle gezichten zag, brak ook op het zijne een glimlach door. De koop werd gesloten. En de heer Bumble kreeg meteen te horen dat Oliver Twist en zijn leercontract nog diezelfde middag voor de rechter geleid moesten worden, ter goedkeuring en ondertekening.

Ten gevolge van dit besluit werd de kleine Olivier tot zijn grote verbazing uit zijn gevangenschap bevrijd en moest hij een schoon overhemd aantrekken. Nauwelijks had hij deze uiterst ongewone gymnastische toer volbracht of daar kwam de heer Bumble hem hoogstpersoonlijk een kom pap en het feestrantsoen van een stukje brood brengen. Bij deze indrukwekkende aanblik begon Oliver erbarmelijk te huilen, in de niet-onlogische veronderstelling dat het bestuur had besloten hem te doden voor een of ander nuttig doel, anders zouden ze hem toch nooit op die manier vetmesten.

‘Huil je ogen niet rood, Oliver, maar eet je eten op en wees dankbaar,’ zei de heer Bumble op plechtstatige toon. ‘Je gaat in de leer, Oliver.’

‘In de leer, meneer!’ zei het kind bevend.

‘Ja, Oliver,’ zei de heer Bumble. ‘De vriendelijke en goedgunstige heren die evenzovele ouders voor je zijn omdat je die zelf niet hebt, Oliver, die gaan je in de leer doen en je op weg helpen in het leven en een man van je maken. En dat terwijl de kosten voor de gemeente maar liefst drie pond tien zijn! Drie pond tien, Oliver! Zeventig shilling – achthonderdveertig penny! En allemaal voor een ondeugende weesjongen waar niemand wat om kan geven.’

Toen de heer Bumble zweeg om adem te halen na deze op schrikwekkende toon geuite toespraak, biggelden de tranen de arme jongen over de wangen en hij snikte bitter.

‘Toe nou maar,’ zei de heer Bumble ietwat minder plechtstatig, want het effect van zijn welsprekendheid streelde zijn ijdelheid. ‘Toe nou maar. Oliver! Droog je ogen af aan de manchetten van je jasje en huil niet in je pap; dat is heel dom, Oliver.’ Dat was het zeker, want die pap was al zo waterig.

Onderweg naar de rechter droeg de heer Bumble Oliver op alleen maar heel blij te kijken en op de vraag van de meneer of hij in de leer wilde te antwoorden dat hij niets liever zou willen. Oliver beloofde beide bevelen op te volgen, te meer daar de heer Bumble vriendelijk liet doorschemeren dat er, als hij op een van beide punten in gebreke zou blijven, nog weleens wat zou kunnen zwaaien. Toen ze bij de rechtbank arriveerden, werd hij in zijn eentje opgesloten in een kamertje en werd hij door de heer Bumble gemaand daar niet weg te gaan tot hij hem kwam halen.

Met kloppend hart bleef de jongen daar een halfuur. En toen dat om was, stak meneer Bumble zijn hoofd, zonder de steek, naar binnen en zei luid: ‘Ziezo, Oliver, knul, kom maar mee naar de meneer.’ Terwijl meneer Bumble dit zei, trok hij een bars en dreigend gezicht en voegde er zachtjes aan toe: ‘Denk erom wat ik je gezegd heb, kleine schavuit!’

Oliver staarde onnozel in het gezicht van meneer Bumble bij de enigszins tegenstrijdige manier waarop hij werd aangesproken, maar deze heer voorkwam dat hij daar een opmerking over kon maken door hem direct naar een belendend vertrek te voeren, waarvan de deur openstond. Het was een groot vertrek met een enorm venster. Achter een schrijftafel zaten twee oude heren met gepoederde hoofden, van wie de een de krant las terwijl de ander met behulp van een hoornen bril een voor hem liggend velletje perkament bestudeerde. Voor de schrijftafel stond aan één kant meneer Limbkins en aan de andere, met een halfgewassen gezicht, de heer Gamfield, terwijl er twee of drie lomp ogende mannen met kaplaarzen aan omheenhingen.

De oude heer met de bril doezelde weg boven het stukje perkament, en er viel een korte stilte nadat de heer Bumble Oliver voor het bureau had geposteerd.

‘Dit is de jongen, Edelachtbare,’ zei meneer Bumble.

De oude heer die de krant aan het lezen was, hief zijn hoofd even op en trok de andere oude heer aan zijn mouw, waarop de voornoemde oude heer wakker werd.

‘O, is dat de jongen?’ vroeg de oude heer.

‘Dat is ’m, meneer,’ antwoordde de heer Bumble. ‘Maak een buiging voor de rechter, knul.’

Oliver vermande zich en gaf zijn mooiste buiging ten beste. Hij had zich afgevraagd, met zijn blik gevestigd op het poeder van de rechters, of alle bestuursorganen geboren werden met dat witte spul op hun hoofd en daarom vanaf dat ogenblik bestuurders waren.

‘Zo,’ zei de oude heer, ‘ik neem aan dat hij graag schoorstenen veegt?’

‘Hij doet niks liever, Edelachtbare,’ antwoordde Bumble, terwijl hij Oliver in het geniep een kneepje gaf om aan te geven dat hij maar beter niet kon ontkennen.

‘En hij wórdt toch ook schoorsteenveger, niet?’ informeerde de oude heer.

‘Als we ’m morgen voor een ander vak in de leer deden, liep ie subiet weg, Edelachtbare,’ antwoordde Bumble.

‘En die man daar die zijn baas wordt – u, meneer –, zult u hem goed behandelen en te eten geven en al dat soort dingen meer – ja?’ vroeg de oude heer.

‘Als ik zeg als dat ik dat zal doen, dan meen ik dat ook,’ antwoordde meneer Gamfield bokkig.

‘Het komt er wat onbehouwen uit, vriend, maar u maakt een eerlijke en oprechte indruk,’ zei de oude heer, zijn bril richtend op de kandidaat voor Olivers leergeld, wiens schurkentronie bepaald een garantie voor wreedheid inhield. Maar de rechter was half blind en half kinds, zodat het in redelijkheid niet te verwachten viel dat hij zag wat andere mensen zagen.

‘Dat mag ik hopen, meneer,’ zei de heer Gamfield met een gemene grijns.

‘Daar twijfel ik ook niet aan, vriend,’ antwoordde de oude heer, terwijl hij zijn bril vaster op zijn neus drukte en om zich heen naar de inktpot begon te zoeken.

Dit moment was beslissend voor het lot van Oliver. Als de inktpot had gestaan waar de oude heer dacht dat hij stond, zou hij zijn pen erin gedoopt en het leercontract getekend hebben en zou Oliver ijlings zijn afgevoerd. Maar aangezien de pot toevallig pal voor zijn neus stond, zocht hij natuurlijk zijn hele bureau af zonder hem te vinden. En toen hij tijdens het zoeken per ongeluk recht voor zich uit keek, viel zijn oog op het bleke en doodsbange gezicht van Oliver Twist, die ondanks alle vermanende blikken en knepen van Bumble de afstotelijke tronie van zijn toekomstige meester bezag met een mengeling van angst en afgrijzen, zo onmiskenbaar dat het zelfs een halfblinde rechter niet kon ontgaan.

De oude heer hield op met zoeken, legde zijn pen neer en keek van Oliver naar de heer Limbkins, die een poging deed om met een opgewekt en onbekommerd gezicht een snuifje te nemen.

‘Jongen, toch!’ zei de oude heer, over de schrijftafel leunend. Oliver schrok bij het geluid. Daar kon hij niets aan doen, want de woorden werden vriendelijk uitgesproken en vreemde geluiden maken je bang. Hij begon hevig te trillen en barstte in tranen uit.

‘Jongen, toch!’ zei de oude heer. ‘Je ziet er bleek en geschrokken uit. Wat is er?’

‘Ga eens een eindje van hem vandaan, bode,’ zei de andere rechter, die nu de krant weglegde en met belangstelling op zijn gezicht naar voren boog. ‘Kom, jongen, vertel ons eens wat er is. Wees maar niet bang.’

Oliver viel op zijn knieën, klemde zijn handen ineen en smeekte hem terug te sturen naar de donkere kamer, hem te laten verhongeren, hem te slaan, desnoods te vermoorden, als ze hem maar niet zouden meesturen met die vreselijke man.

‘Wel heb ik ooit!’ zei de heer Bumble, terwijl hij met veel misbaar plechtstatig zijn handen en ogen ten hemel hief. ‘Wel heb ik ooit! Van alle linke en doortrapte wezen die ik van m’n leven heb gezien, Oliver, ben jij wel een van de meest onbeschamelijkste.’

‘Hou je mond, bode,’ zei de andere oude heer nadat meneer Bumble dit ingewikkelde adjectief had geventileerd.

‘Neemt uwe Edelachtbare mij niet kwalijk,’ zei de heer Bumble, die zijn oren niet kon geloven. ‘Had uwe Edelachtbare het tegen mij?’

‘Ja. Hou je mond.’

De heer Bumble was stomverbaasd. Een gemeentebode die het bevel kreeg zijn mond te houden! De omgekeerde wereld!

De oude heer met de hoornen bril keek naar zijn collega en knikte veelbetekenend.

‘We weigeren dit leercontract goed te keuren,’ zei de oude heer, terwijl hij het vel perkament terzijde schoof.

‘Ik hoop niet…’ stamelde de heer Limbkins. ‘Ik hoop niet dat de rechtbank op grond van de onbewezen getuigenis van een kind van mening is dat de autoriteiten zich schuldig hebben gemaakt aan onoorbaar gedrag.’

‘De rechtbank acht zich niet gehouden hierover een mening te geven,’ zei de andere oude heer scherp. ‘Breng de jongen terug naar het armhuis en behandel hem vriendelijk. Daar lijkt hij wel aan toe te zijn.’

Diezelfde avond verklaarde de heer in het witte vest zeer stellig en beslist dat Oliver niet alleen ooit zou worden opgehangen, maar door de straten naar de galg gesleurd en gevierendeeld op de koop toe. De heer Bumble schudde somber en raadselachtig zijn hoofd en zei dat hij hoopte dat het kind goed terecht zou komen, waarop de heer Gamfield antwoordde dat hij hoopte dat het bij hem terecht zou komen, waarmee hij, hoewel hij het meestal eens was met de bode, nu juist het tegendeel leek te wensen.

De volgende morgen werd het publiek ervan in kennis gesteld dat Oliver Twist weer Te Huur was en dat wie hem wilde nemen vijf pond kreeg uitbetaald.

Hoofdstuk 4

Oliver krijgt een andere betrekking aangeboden en maakt zijn opwachting in het openbare leven

In voorname families is het heel gebruikelijk dat een opgroeiende jongeman wie geen gunstige positie wacht door eigendom, recht op terugkering, ondererfstelling en niet-gesubstitueerde nalatenschap of successie, naar zee wordt gestuurd. In navolging van dat verstandige en heilzame voorbeeld hield het bestuur beraad over de vraag of het niet nuttig zou zijn Oliver Twist met een kleine koopvaarder naar een goede ongezonde haven te verschepen. Dit diende zich aan als het allerbeste dat ze met hem konden doen, aangezien er alle kans was dat de schipper hem op een dag na het eten in een jolige bui zou doodranselen of met een ijzeren staaf de hersens inslaan, naar algemeen bekend allebei zeer populaire en gebruikelijke vormen van tijdverdrijf onder heren van die klasse. Hoe langer het bestuur de zaak in dit licht bezag, des te talrijker leken de voordelen van deze stap. Dus kwamen ze tot de slotsom dat Oliver uitsluitend geholpen was als hij onverwijld naar zee werd gestuurd.

De heer Bumble was erop uitgestuurd om alvast allerlei inlichtingen in te winnen met het doel de een of andere kapitein te vinden die op zoek was naar een scheepsjongen die alleen op de wereld stond; en op zijn terugweg naar het armhuis om verslag uit te brengen ontmoette hij bij de poort niemand minder dan de heer Sowerberry, de gemeentelijke lijkbezorger.

De heer Sowerberry was een lange, graatmagere, knokige man, gekleed in een versleten zwart pak, met gestopte katoenen sokken van dezelfde kleur en dito schoenen. Zijn gelaatstrekken waren van nature niet geneigd tot een glimlach, maar hij hield er wel een flinke dosis beroepshumor op na. Met veerkrachtige tred en een gezicht dat inwendig plezier verried, stapte hij op meneer Bumble af en schudde hem hartelijk de hand.

‘Ik heb de maat genomen van de twee vrouwen die gisteravond zijn gestorven, meneer Bumble,’ zei de lijkbezorger.

‘U wordt nog eens schatrijk, meneer Sowerberry,’ zei de bode terwijl hij zijn duim en wijsvinger drukte in de door de lijkbezorger gepresenteerde snuifdoos, een vernuftig klein model van een gepatenteerde doodkist. ‘U wordt vast nog eens schatrijk, zeg ik, meneer Sowerberry,’ herhaalde de heer Bumble, terwijl hij met zijn stok de lijkbezorger een vriendschappelijk tikje op de schouder gaf.

‘Denkt u?’ zei de lijkbezorger op een toon die het midden hield tussen geloof en twijfel. ‘De prijzen die ik van het bestuur mag rekenen, zijn erg krap, meneer Bumble.’

‘De kisten ook,’ antwoordde de bode, met iets wat precies zoveel weg had van een lach als een gewichtig ambtenaar zich kon permitteren.

Dat werkte hevig op de lachspieren van de heer Sowerberry, wat natuurlijk ook zo hoorde, en hij lachte een hele poos zonder op te houden. ‘Ach, ja, meneer Bumble,’ zei hij ten slotte, ‘het valt niet te ontkennen dat de kisten sinds de invoering van het nieuwe voedselregiem wat smaller en lager zijn dan vroeger. Maar een beetje winst hebben we wel nodig, meneer Bumble. Goed gedroogd hout is een kostbaar artikel, meneer, en alle ijzeren handvatten moeten uit Birmingham over het kanaal worden aangevoerd.’

‘Ach, ja,’ zei de heer Bumble, ‘ieder vak heeft zo z’n schaduwzijden. En een redelijke winst is natuurlijk aanvaardbaar.’

‘Natuurlijk, natuurlijk,’ antwoordde de lijkbezorger. ‘En als ik op het een of andere artikel geen winst maak, nou, dan haal ik de schade op termijn wel weer in, snapt u – hihihi!’

‘Wat u zegt,’ zei de heer Bumble.

‘Al moet me van het hart,’ vervolgde de lijkbezorger, die zijn redenering oppakte waar de bode die had onderbroken, ‘al moet me van het hart, meneer Bumble, dat ik met één heel groot nadeel zit, namelijk dat alle lijvige mensen het snelst doodgaan. De mensen die er goed bij zaten en jarenlang gemeentebelasting hebben betaald, zijn de eersten die bezwijken als ze in het armhuis terechtkomen. En neem van mij aan, meneer Bumble, dat drie of vier duim boven je calculatie een groot gat slaat in je winst, vooral wanneer je een gezin te onderhouden hebt, meneer.’

Daar de heer Sowerberry dit zei met de terechte verontwaardiging van een onheus bejegend man, en daar de heer Bumble meende dat de goede naam van de gemeente in het geding was, achtte deze heer het raadzaam van onderwerp te veranderen. En omdat Oliver Twist het eerste was dat bij hem opkwam, begon hij over hem.

‘Wat ik zeggen wou,’ zei de heer Bumble, ‘weet u toevallig iemand die een jongen nodig heeft? Een gemeendelijke leerling die op heden een zware last is, een molensteen, mag ik wel zeggen, aan de gemeendelijke hals? Gunstige voorwaarden, meneer Sowerberry, gunstige voorwaarden!’ Onder het spreken hief de heer Bumble zijn stok naar het plakkaat boven hem en gaf drie nadrukkelijke tikken op de woorden VIJF POND afgedrukt in gigantische romeinse kapitalen.

‘Allemachtig!’ zei de lijkbezorger, terwijl hij de heer Bumble bij de goudgerande revers van zijn ambtelijke dienstjas pakte, ‘daar wilde ik het nu net met u over hebben. Weet u… Nee maar, wat een chique knoop is dat, meneer Bumble! Die is me nog nooit opgevallen.’

‘Ja, mooi, hè?’ zei de bode, en hij keek trots omlaag naar de grote koperen knopen die zijn jas tooiden. ‘De beeldenaar is hetzelfde als het gemeendezegel: de barmhartige Samaritaan die de zieke en gewonde man helpt. Hij is me op nieuwjaarsochtend aangeboden door het bestuur, meneer Sowerberry. Voor zover ik me herinner heb ik hem voor het eerst gedragen bij de lijkschouwing van die verpauperde handwerksman die midden in de nacht in een portiek stierf.’

‘Dat herinner ik me nog,’ zei de lijkbezorger. ‘De uitspraak van de jury luidde: “Gestorven door blootstelling aan kou en gebrek aan eerste levensbehoeften”, nietwaar?’

De heer Bumble knikte.

‘En ze maakten er een bijzondere uitspraak van, dacht ik,’ zei de lijkbezorger, ‘door er een paar woorden aan toe te voegen, namelijk als de ambtenaar van de armenzorg…’

‘Ach! Larie!’ onderbrak de bode hem. ‘Als het bestuur luisterde naar alle onzin die domme juryleden uitkramen, zouden ze omkomen in het werk.’

‘Juist,’ zei de lijkbezorger, ‘wat u zegt.’

‘Jury’s,’ zei de heer Bumble terwijl hij zijn stok steviger omklemde, zoals hij altijd deed wanneer hij zich opwond, ‘jury’s zijn ongescholierd, ordinaar, kruiperig geteisem.’

‘Dat klopt,’ zei de lijkbezorger.

‘Ze weten nog niet dít van filosofie of politieke economie,’ zei de bode, terwijl hij vol minachting met zijn vingers knipte.

‘Nog niet dát,’ beaamde de lijkbezorger.

‘Ik moet d’r niks van hebben,’ zei de bode, die vuurrood aanliep.

‘Ik ook niet,’ viel de lijkbezorger hem bij.

‘Hadden we maar eens een jury van het onafhankelijke soort voor een week of twee in het huis,’ zei de bode, ‘dan zou het regiem van het bestuur ze al gauw een toontje lager laten zingen.’

‘Laat dat maar aan hun over,’ antwoordde de lijkbezorger met een goedkeurende glimlach, om de stijgende woede van de verontwaardigde gemeenteambtenaar te sussen.

De heer Bumble nam zijn steek af, haalde een zakdoek uit de binnenkant van de bol en wiste de door zijn toorn veroorzaakte transpiratie van zijn voorhoofd, zette vervolgens zijn steek weer op, wendde zich tot de lijkbezorger en zei op kalmere toon: ‘Nou, hoe zit het met de jongen?’

‘O! antwoordde de lijkbezorger. ‘Tja, u moet weten, meneer Bumble, ik betaal heel wat armengeld.’

‘Hmm!’ zei meneer Bumble. ‘En?’

‘En nu dacht ik,’ antwoordde de lijkbezorger, ‘als ik zoveel voor ze betaal, heb ik ook het recht er zoveel mogelijk uit te halen, meneer Bumble, dus… dus denk ik dat ik de jongen zelf maar neem.’

De heer Bumble greep de lijkbezorger bij de arm en nam hem mee het gebouw in. De heer Sowerberry zonderde zich vijf minuten af met het bestuur en er werd afgesproken dat Oliver die avond naar hem toe zou komen, ‘op zicht’ – een zinsnede die in het geval van een gemeentelijke leerjongen betekent dat als de baas na een korte proefperiode merkt dat hij voldoende werk uit een jongen kan krijgen zonder er al te veel eten in te hoeven stoppen, hij hem voor een bepaald aantal jaren kan houden om met hem te doen wat hij wil.

Toen de kleine Oliver die namiddag voor ‘de heren’ werd geleid en te horen kreeg dat hij diezelfde avond nog wegging, als huisknechtje voor dag en nacht bij een doodkistenmaker en dat hij als hij klachten had over zijn situatie of ooit weer zou aankloppen bij de gemeente, naar zee gestuurd zou worden om daar te worden verdronken of de kop ingeslagen, al naar gelang, toonde hij zo weinig emotie dat ze hem eenstemmig een gewetenloze jonge schurk noemden en de heer Bumble opdroegen hem op staande voet te verwijderen.

Hoewel het heel begrijpelijk was dat uitgerekend het bestuur in al zijn rechtschapenheid hoogst verbaasd en ontzet zou zijn bij het geringste teken van een gebrek aan gevoel bij iemand, zat het er in dit geval behoorlijk naast. Oliver had eenvoudigweg eerder te veel dan te weinig gevoel en hij was door de mishandelingen die hij had ondergaan aardig op weg om voor de rest van zijn leven in een toestand van dierlijke idiotie en afgestomptheid te verzinken. Hij hoorde het nieuws over zijn bestemming in volkomen stilzwijgen aan, en nadat hem zijn bagage in de handen was gedrukt – die niet zo moeilijk te dragen was omdat het allemaal paste in een pakje van een halve voet bij drie duim – trok hij zijn muts over zijn ogen en werd hij, terwijl hij zich opnieuw vastklampte aan de mouw van meneer Bumbles jas, door deze hoogwaardigheidsbekleder weggevoerd naar een nieuw toneel van lijden.

Een tijdlang sleurde de heer Bumble Oliver voort zonder blik of woord, want de bode liep met hoog geheven hoofd, zoals het een bode betaamt, en daar het een winderige dag was, verdween de kleine Oliver geheel achter de panden van meneer Bumbles jas, die openwaaiden en zijn vest met punten en vaalbruine pluchen kniebroek goed deden uitkomen. Toen ze hun bestemming naderden, achtte de heer Bumble het echter raadzaam omlaag te kijken en te controleren of de jongen er netjes genoeg uitzag voor inspectie door zijn nieuwe baas, wat hij dan ook deed: vol gepaste, welwillende minzaamheid.

‘Oliver!’ zei de heer Bumble.

‘Ja, meneer,’ antwoordde Oliver met een zachte, bibberende stem.

‘Haal die muts van je ogen en hou je kop omhoog, mannetje.’

Hoewel Oliver meteen deed wat hem werd gevraagd en met de rug van zijn vrije hand snel even over zijn ogen streek, liet hij er een traan in achter toen hij opkeek naar zijn begeleider. Terwijl de heer Bumble streng op hem neerkeek, biggelde die over zijn wang. Er volgde er nog een, en nog een. Het kind deed zijn uiterste best, maar tevergeefs. Hij trok zijn andere hand uit die van meneer Bumble en bedekte zijn gezicht met beide handen. Hij moest zo huilen dat de tranen door zijn magere, knokige vingers heen sprongen.

‘Nou, zeg!’ riep de heer Bumble uit terwijl hij abrupt bleef staan en een blik van intense woede op zijn kleine pupil wierp. ‘Nou, zeg! Van alle ondankbaarste en onwilligste jongens die ik ooit heb gezien, ben jij, Oliver, wel de…’

‘Nee, nee, meneer,’ snikte Oliver, de hand omklemmend die de maar al te bekende stok vasthield. ‘Nee, nee, meneer. Ik zal heus braaf zijn, heus waar, heus waar, meneer! Ik ben nog maar heel klein, meneer, en het is zo… zo…’

‘Zo wat?’ informeerde de heer Bumble verwonderd.

‘Zo eenzaam, meneer! Zo vreselijk eenzaam!’ huilde het kind. ‘Iedereen heeft een hekel aan me. Ach, meneer! Wees alstublieft niet boos op me!’ Het kind sloeg zijn hand tegen zijn hart en keek zijn metgezel aan met tranen van oprecht verdriet.

De heer Bumble bezag Olivers meelijwekkende en hulpeloze blik een paar seconden met enige verbazing, kuchte drie of vier keer hees en gelastte Oliver, na wat gemompel over ‘die vervelende hoest’, zijn tranen te drogen en een brave jongen te zijn. Hij nam de jongen weer bij de hand en liep zwijgend verder.

De lijkbezorger had net de luiken van zijn werkplaats voorgezet en was bezig om bij het licht van een uiterst toepasselijke mistroostige kaars enige posten in zijn journaal op te tekenen, toen de heer Bumble binnenkwam.

‘Aha!’ zei de lijkbezorger, terwijl hij opkeek van het boek en midden in het woord stopte. ‘Bent u dat, Bumble?’

‘Niemand anders, meneer Sowerberry,’ antwoordde de bode. ‘Kijk, eens! Ik heb de jongen bij me.’ Oliver maakte een buiging.

‘Zo! Dat is dus de jongen?’ zei de lijkbezorger, en hij hief de kaars boven zijn hoofd om Oliver beter te kunnen zien. ‘Mevrouw Sowerberry, wil je zo goed zijn even te komen, lieve?’

Mevrouw Sowerberry kwam te voorschijn uit een kamertje achter de werkplaats en bleek een klein, mager, verfrommeld vrouwtje met het gezicht van een feeks.

‘Lieve,’ zei de heer Sowerberry eerbiedig, ‘dit is de jongen van het armhuis waar ik het over had.’ Oliver maakte weer een buiging.

‘Mijn hemel!’ zei de vrouw van de lijkbezorger. ‘Hij is wel klein.’

‘Hij is inderdaad nogal klein, ja,’ antwoordde de heer Bumble, met een blik op Oliver alsof het diens schuld was. ‘Hij is inderdaad klein. Dat valt niet te ontkennen. Maar hij groeit nog, mevrouw Sowerberry… Hij groeit nog.’

‘Nou, dat zal vast,’ repliceerde de dame kribbig, ‘van ons eten en ons drinken. Ik zie geen voordeel in voogdijkinderen, o nee, die kosten namelijk altijd meer in onderhoud dan ze waard zijn. Maar mannen denken altijd dat ze het beter weten. Vooruit! Ga de trap af, klein scharminkel.’ Met deze woorden opende de vrouw van de lijkbezorger een zijdeur en duwde Oliver een steile trap af naar een stenen cel, klam en donker, die het voorportaal van de kolenkelder vormde en werd aangeduid als ‘de keuken’, en waarin een slonzig meisje zat met aan haar voeten afgetrapte schoenen en heel erg versleten blauwe kamgaren kousen vol gaten.

‘Hé, Charlotte,’ zei mevrouw Sowerberry, die achter Oliver aan was gekomen, ‘geef deze jongen wat van de koude restjes die waren weggezet voor Trip. Hij is sinds vanochtend niet thuis geweest, dus die kan wel zonder. Deze jongen is er vast niet vies van… of wel, jongen?’

Oliver, wiens ogen waren gaan glinsteren bij de verwijzing naar vlees, en die niet kon wachten om het te verslinden, antwoordde ontkennend, en hij kreeg een bord vol grove brokken voedsel voorgezet.

Ik wenste dat de een of andere weldoorvoede filosoof wiens eten en drinken in zijn lichaam veranderen in gal, wiens bloed van ijs is en wiens hart van steen, had kunnen zien hoe Oliver Twist aanviel op de kostelijke spijzen die de hond had laten liggen. Ik wou dat hij getuige had kunnen zijn van de weerzinwekkende gulzigheid waarmee de uitgehongerde Oliver de brokken verscheurde. Er is maar één ding dat ik liever wilde, en dat is de filosoof eenzelfde maal met evenveel smaak te zien opeten.

‘En,’ zei de vrouw van de lijkbezorger toen Oliver zijn avondmaal had opgegeten, wat ze had aanschouwd met stille ontzetting en angstige voorgevoelens omtrent zijn toekomstige eetlust, ‘ben je klaar?’

Omdat er niets eetbaars meer onder handbereik was, gaf Oliver een bevestigend antwoord.

‘Kom dan mee,’ zei mevrouw Sowerberry terwijl ze een zwakke en vuile lamp oppakte en hem voorging de trap op. ‘Je bed is onder de toonbank. Je vindt het toch niet erg om tussen de kisten te slapen? Maar het doet er niet toe of je het erg vindt of niet, want je kunt toch nergens anders slapen. Kom op, laat me hier niet de hele nacht staan!’

Oliver talmde niet langer, maar volgde zijn nieuwe bazin gedwee.

Hoofdstuk 5

Oliver komt in contact met nieuwe kameraden. Hij maakt voor het eerst een begrafenis mee en krijgt een slechte indruk van het vak van zijn baas

Oliver, aan zichzelf overgelaten in de werkplaats van de lijkbezorger, zette de lamp op een werkbank en staarde bedremmeld om zich heen, met een gevoel van vrees en afgrijzen dat veel mensen heel wat ouder dan hij vast zullen begrijpen. Een onafgewerkte doodkist op zwarte schragen midden in de werkplaats zag er zo somber en doods uit dat hem een koude rilling over de rug liep telkens als zijn ogen afdwaalden naar dat akelige voorwerp waaruit, zo verwachtte hij bijna, een angstwekkende gedaante langzaam de kop zou steken om hem de stuipen op het lijf te jagen. Tegen de muur stond een lange, keurige rij gelijkvormige iepen planken, die er in het schemerige licht uitzagen als spoken met hoge schouders en met hun handen in hun broekzakken. Naamplaten, iepenspaanders, glimmende kopspijkers en repen zwarte stof lagen verspreid op de vloer. En de wand achter de toonbank was opgesierd met een levendige prent van twee doodbidders met heel stijve stropdassen om, die geposteerd stonden bij een grote deur van een statig woonhuis, terwijl in de verte een lijkkoets naderde, getrokken door vier zwarte rossen. De werkplaats was benauwd en warm en de lucht leek bedorven door de geur van lijkkisten. De nis onder de toonbank waarin zijn lompenmatras was gepropt, zag eruit als een graf.

Maar dit waren niet de enige mistroostige dingen die Oliver deprimeerden. Hij was alleen in een vreemd huis, en we weten allemaal, zelfs de flinksten onder ons, hoe moedeloos en eenzaam we ons dan kunnen voelen. De jongen had niemand op de wereld om voor te zorgen of om voor hem te zorgen. Geen droeve herinnering aan een recent afscheid lag hem vers in het geheugen, geen afwezigheid van een geliefd en onvergetelijk gezicht sneedt hem door het hart. Maar toch deed zijn hart zeer, en toen hij in zijn smalle bed kroop, wilde hij dat het zijn doodkist was en dat hij te ruste kon worden gelegd in een kalme en eeuwige slaap onder de groene zoden van het kerkhof, met het hoge gras zachtjes wuivend boven zijn hoofd en de diepe klank van de oude klok om hem in zijn slaap te troosten.

De volgende morgen werd Oliver wakker van harde schoppen tegen de buitenkant van de deur van de werkplaats, die wel vijfentwintig keer boos en driftig werden herhaald voordat hij in zijn kleren had kunnen schieten. Toen hij de ketting begon los te maken, hielden de benen op en klonk een stem.

‘Maak je die deur nog open?’ riep de stem die hoorde bij de benen die tegen de deur hadden geschopt.

‘Ja, meneer, meteen,’ antwoordde Oliver, terwijl hij de ketting losmaakte en de sleutel omdraaide.

‘Jij bent zeker de nieuwe jongen, hè?’ zei de stem door het sleutelgat.

‘Ja, meneer,’ antwoordde Oliver.

‘Hoe oud ben je?’ wilde de stem weten.

‘Tien, meneer,’ antwoordde Oliver.

‘Dan krijg je een dreun als ik binnenkom,’ zei de stem. ‘Wacht maar effe, armhuistuig!’ En na deze hoffelijke belofte begon de stem te fluiten.

Oliver had vaak genoeg aan den lijve ondervonden waarnaar het betreffende, niet mis te verstane eenlettergrepige woord verwijst, om ook maar de geringste twijfel te koesteren dat de bezitter van de stem, wie dat ook mocht zijn, die belofte uiterst gewetensvol gestand zou doen. Hij verschoof met trillende hand de grendels en opende de deur.

Een paar tellen keek Oliver naar links en rechts in de straat, en naar de overkant, in de overtuiging dat de onbekende die hem door het sleutelgat had toegesproken, een paar passen verder was gelopen om warm te worden, want hij zag alleen een grote armenschooljongen die op een paal voor het huis een snee brood met boter zat te eten. Hij sneed het brood met een vouwmes in punten ter grootte van zijn mond, waarna hij die heel vlot naar binnen werkte.

‘Neemt u me niet kwalijk, meneer,’ zei Oliver ten slotte, toen hij zag dat er geen andere bezoeker kwam opdagen. ‘Was u dat die klopte?’

‘Ik schopte,’ antwoordde de armenschooljongen.

‘Komt u voor een doodkist, meneer?’

Daarop schoten de ogen van de armenschooljongen vuur en zei hij dat Oliver er binnenkort zelf een nodig had als hij bleef spotten met zijn meerderen.

‘Je weet zeker niet wie of dat ik ben, weesjong,’ vervolgde de armenschooljongen, terwijl hij met voorbeeldige gewichtigheid van de paal kwam.

‘Nee, meneer,’ antwoordde Oliver.

‘Ik ben de heer Noah Claypole,’ zei de armenschooljongen, ‘en jij staat onder mij. Haal de luiken d’r af, luiwammes dat je d’r bent!’ Hierbij verkocht de heer Claypole Oliver een trap en betrad de werkplaats met een waardigheid die hem sierde. Want voor een joch met een groot hoofd en kleine ogen, een lompe bouw en grove trekken is het altijd al moeilijk om waardig over te komen, vooral als deze aantrekkelijke fysieke eigenschappen gepaard gaan met een rode neus en gele korte broek.

Nadat Oliver de luiken had afgehaald en een ruit had gebroken toen hij onder het gewicht van het eerste naar een hofje naast het huis probeerde te wankelen waar ze overdag werden bewaard, verwaardigde Noah zich minzaam hem te helpen, na hem eerst te hebben getroost met de verzekering dat hij ‘d’r van langs’ zou krijgen. Kort daarop kwam meneer Sowerberry naar beneden. Niet lang daarna verscheen mevrouw Sowerberry. Oliver, die ‘d’r van langs’ had gekregen zoals Noah had voorspeld, volgde dat jongmens de trap af voor het ontbijt.

‘Kom bij het vuur, Noah,’ zei Charlotte. ‘Ik heb een lekker stukje spek voor je bewaard van de baas zijn ontbijt. Oliver, doe die deur achter meneer Noah dicht en neem de restjes die ik op het deksel van de broodpan heb gelegd. Daar staat je thee. Neem hem maar mee naar die kist en drink hem daar dan op, en schiet op, want zo meteen moet je op de zaak letten. Hoor je me?’

‘Hoor je, weesjong?’ zei Noah Claypole.

‘Goh, Noah!’ zei Charlotte. ‘Wat ben je toch een rare! Waarom laat je die jongen niet met rust?’

‘Met rust!’ zei Noah. ‘Iedereen laat hem toch al genoeg met rust? Geen vader of moeder zal ’m ooit lastig vallen. Z’n hele familie laat ’m zo’n beetje z’n gang gaan. Toch, Charlotte? Hihihi!’

‘Ach halve gare!’ zei Charlotte, die hartelijk begon te lachen, bijgevallen door Noah, waarna ze allebei een honende blik wierpen op de arme Oliver Twist, die rillend op de kist zat in de koudste hoek van het vertrek en de speciaal voor hem bewaarde oudbakken hompen brood at.

Noah was een jongen van de armenschool, geen armhuiswees. Hij was tenminste geen onecht kind, want zijn stamboom ging helemaal terug tot zijn ouders, die vlakbij woonden. Zijn moeder was wasvrouw en zijn vader een dronken soldaat, uit de dienst ontslagen met een houten been en een daggeld van tweeënhalve penny plus iets onuitsprekelijks kleins. De loopjongens in de buurt scholden Noah op de openbare weg altijd uit voor ‘leerbroek’, ‘bedelingsjoch’ en dergelijke schandelijke bijnamen, en Noah had het stilzwijgend over zich heen laten komen. Maar nu het lot een naamloze wees op zijn weg had gebracht, die zelfs de minsten met de vinger konden nawijzen, verhaalde hij het op hem, met rente. Dat biedt leuke stof tot nadenken. Het toont ons hoe mooi de menselijke natuur kan zijn en hoe rechtvaardig diezelfde beminnelijke eigenschappen zich zowel in de deftigste lord als in de smerigste armenschooljongen kunnen ontwikkelen.

Oliver vertoefde nu een week of drie, vier in het huis van de lijkbezorger. Meneer en mevrouw Sowerberry zaten – de zaak was dicht – aan hun avondmaal in de kleine achterkamer, toen meneer Sowerberry na verschillende eerbiedige blikken op zijn vrouw, zei: ‘Lieve…’ Hij wilde meer zeggen, maar toen mevrouw Sowerberry opkeek met een bijzonder verstoorde blik, viel hij stil.

‘En?’ zei mevrouw Sowerberry scherp.

‘Niets, lieve, niets,’ zei meneer Sowerberry.

‘Bah, wat ben je toch een lomperd!’ zei mevrouw Sowerberry.

‘Nee, hoor, lieve,’ zei meneer Sowerberry nederig. ‘Ik dacht dat je niet wilde luisteren, lieve. Ik wou alleen maar zeggen…’

‘Ach, vertel me niet wat je wou zeggen,’ viel mevrouw Sowerberry hem in de rede. ‘Ik tel niet mee, mijn raad hoef je niet te vragen. Ik wíl je geheimen helemaal niet weten.’ Bij deze woorden barstte mevrouw Sowerberry uit in een hysterische lach die niets goeds voorspelde.

‘Maar lieve,’ zei meneer Sowerberry, ‘ik wil wél je advies vragen.’

‘Nee, nee, vraag dat alsjeblieft niet,’ antwoordde mevrouw Sowerberry theatraal, ‘vraag dat maar aan een ander.’ Weer volgde een hysterische lach, die meneer Sowerberry grote angst aanjoeg. Dit is een heel gebruikelijke en aanbevelenswaardige tactiek in het huwelijk die vaak heel goed werkt. Meneer Sowerberry moest prompt smeken om bij wijze van speciale gunst te mogen zeggen wat mevrouw Sowerberry zo graag wilde horen. Na een korte woordenwisseling die slechts drie kwartier duurde, kreeg hij minzaam toestemming.

‘Het gaat alleen maar over de kleine Twist, lieve,’ zei meneer Sowerberry. ‘Ziet er heel goed uit, die jongen, lieve.’

‘Dat mag ook wel, want hij eet genoeg,’ merkte de dame op.

‘Hij heeft iets weemoedigs in zijn gezicht, lieve,’ hernam meneer Sowerberry, ‘wat goed van pas kan komen. Hij zou het uitstekend doen als doodbidder, schat.’

Mevrouw Sowerberry keek vol verbazing op. Dat ontging meneer Sowerberry niet, en zonder het brave mens de kans op commentaar te geven vervolgde hij: ‘Ik bedoel niet een gewone doodbidder voor volwassenen, lieve, maar alleen voor het kinderwerk. Een doodbidder op formaat is iets totaal nieuws, lieve. Reken maar dat het een geweldig effect zal hebben.’

Mevrouw Sowerberry, die heel wat smaak had als het op begraven aankwam, was diep onder de indruk van dit verrassende idee. Maar dat te zeggen zou in de gegeven omstandigheden beneden haar waardigheid zijn en dus informeerde ze alleen op scherpe toon waarom haar echtgenoot niet eerder op dit voor de hand liggende idee was gekomen. Meneer Sowerberry vatte dit terecht op als instemming met zijn voorstel, en er werd dan ook prompt beslist dat Oliver meteen moest worden ingewijd in de geheimen van het vak en zijn baas bij het eerste het beste beroep op diens diensten als doodbidder zou vergezellen.

Die gelegenheid liet niet lang op zich wachten. Een halfuur na het ontbijt de volgende morgen kwam de heer Bumble de werkplaats binnen. Nadat hij zijn stok tegen de toonbank had gezet, trok hij zijn grote leren portefeuille te voorschijn en haalde daar een papiertje uit, dat hij overhandigde aan meneer Sowerberry.

‘Aha!’ zei de lijkbezorger terwijl hij het met verwachtingsvolle blik bekeek. ‘Een bestelling voor een doodkist, hè?’

‘Eerst voor een kist en daarna een gemeendebegrafenis,’ antwoordde de heer Bumble terwijl hij het riempje van de leren portefeuille, die net als hijzelf heel zwaarlijvig was, vastmaakte.

‘Bayton,’ zei de lijkbezorger terwijl hij van het papiertje naar de heer Bumble keek. ‘Die naam heb ik nog nooit gehoord.’

Bumble schudde zijn hoofd toen hij antwoordde: ‘Lastig volk, meneer Sowerberry, heel lastig. Trots ook nog, ben ik bang, meneer.’

‘Trots, hè?’ schamperde de heer Sowerberry. ‘Nee, nou nog mooier.’

‘O, om misselijk van te worden,’ antwoordde de bode. ‘Om van te braken, meneer Sowerberry!’

‘Nou en of,’ beaamde de lijkbezorger.

‘We hebben pas eergisteravond wat van die familie gehoord,’ zei de bode, ‘en we hadden ook niks van ze geweten als een vrouw die in hetzelfde huis woont, niet een aanvraag had gedaan bij de gemeendelijke commissie of ze een gemeendelijke dokter naar ze toe konden sturen voor een vrouw die er heel slecht aan toe was. De dokter was uit eten, maar zijn leerling, een hele pientere jongen, stuurde ze meteen wat medicijn in een schoensmeerpotje.’

‘Nou, dat is nog es prompt,’ zei de lijkbezorger.

‘Heel prompt!’ antwoordde de bode. ‘Maar wat is het gevolg, wat doet dat stelletje ondankbare oproerkraaiers, meneer? De man laat verdorie weten dat het medicijn niet geschikt is voor de kwaal van zijn vrouw en dat ze het dus niet zal innemen – zegt doodgemoedereerd dat ze het niet zal innemen, meneer! Een goed, krachtig, gezond medicijn wat pas een week geleden nog met groot succes is toegediend aan twee Ierse arbeiders en een kolensjouwer, gratis naar ze toe gestuurd, in een schoensmeerpot en al, en hij laat weten dat ze het niet zal innemen, meneer!’

Nu de schanddaad ten volle tot de heer Bumble doordrong, gaf hij met zijn stok een harde klap op de toonbank en liep rood aan van verontwaardiging.

‘Nou,’ zei de lijkbezorger, ‘ik heb… nog… nooit…’

‘Nog nooit, meneer!’ riep de bode uit. ‘Nee, en niemand nog nooit niet. Maar nu ze dood is, moeten we haar begraven. Dit is het adres, en hoe eerder het achter de rug is, hoe beter.’

Met die woorden zette de heer Bumble in een uitbarsting van gemeentelijke opwinding zijn steek achterstevoren op en stormde de werkplaats uit.

‘Tjee, die was zo boos, Oliver, dat hij zelfs vergat naar jou te vragen,’ zei de heer Sowerberry terwijl hij de bode nakeek die de straat af beende.

‘Ja, meneer,’ antwoordde Oliver, die tijdens het gesprek zorgvuldig uit het zicht was gebleven en nu van top tot teen stond te beven alleen al bij de herinnering aan het geluid van de heer Bumbles stem. Hij had echter niet de moeite hoeven nemen om weg te kruipen voor de blikken van de heer Bumble, want deze beambte, op wie de voorspelling van de heer in het witte vest een diepe indruk had gemaakt, vond dat hij, nu de lijkbezorger Oliver op proef had, het onderwerp maar beter kon vermijden tot het leercontract voor zeven jaar definitief was en alle gevaar dat hij weer ten laste van de gemeente zou komen dus afdoende en op legale wijze was geweken.

‘Nou,’ zei de heer Sowerberry, terwijl hij zijn hoed pakte, ‘hoe eerder dit karwei is geklaard, hoe beter. Noah, pas op de zaak. Oliver, zet je muts op en kom mee.’ Oliver deed wat hem was gezegd en volgde zijn baas op diens begrafenismissie.

Een tijdlang liepen ze door het drukste en dichtstbevolkte deel van de stad, sloegen toen een smalle straat in, smeriger en troostelozer dan waar ze tot dusver doorheen waren gekomen, en bleven vervolgens stilstaan om het huis te zoeken waar ze moesten zijn. De huizen aan weerszijden waren groot en hoog, maar heel oud en bewoond door mensen uit de armste klasse, zoals hun vervallen staat al genoegzaam verried zonder de bevestiging daarvan door de erbarmelijke aanblik van de paar mannen en vrouwen die af en toe met over elkaar geslagen armen en gekromde lichamen voorbijschuifelden. Een groot aantal van de woonkazernes had winkelpuien, maar die waren dichtgespijkerd en aan het vergaan. Alleen de bovenhuizen waren bewoond. Sommige panden die door ouderdom en verval onveilig waren geworden, werden voor instorten behoed door enorme houten balken die tegen de muren stonden en stevig verankerd waren in de straat. Maar zelfs deze krotten leken door dakloze stakkers tot nachtverblijf verkozen, want veel van de ruwhouten planken die op de plaats van de deuren en ramen zaten, waren losgewrikt om openingen te maken breed genoeg om een menselijk lichaam doorgang te verschaffen. De goot was verstopt en smerig. Zelfs de ratten die her en der in de drek lagen te verrotten, zagen eruit alsof ze een gruwelijke hongerdood waren gestorven.

Er was klopper noch bellentrekker bij de open deur waarvoor Oliver en zijn baas stilhielden, dus liep de lijkbezorger voorzichtig op de tast de donkere gang door, zei tegen Oliver dicht bij hem te blijven en niet bang te zijn en beklom de eerste trap. Toen hij op de overloop tegen een deur aan stootte, klopte hij erop met zijn knokkels.

De deur werd opengedaan door een jong meisje van dertien of veertien. De lijkbezorger had in één oogopslag genoeg gezien van de kamer om te weten dat dit de woning was waar hij naartoe was gestuurd. Hij stapte naar binnen met Oliver achter zich aan.

Er brandde geen vuur in de kamer, maar een man zat uit gewoonte over de lege kachel gebogen. Ook een oude vrouw had een laag krukje bij de koude kachel getrokken en zat naast hem. In een andere hoek zaten een paar haveloze kinderen en in een kleine alkoof tegenover de deur lag iets op de grond, onder een oude deken. Oliver huiverde toen zijn blik op die plek viel en onwillekeurig kroop hij dichter tegen zijn baas aan, want ook al was het bedekt, de jongen voelde dat het een lijk was.

Het gezicht van de man was mager en heel bleek, zijn haar en baard waren grijs en zijn ogen bloeddoorlopen. Het gezicht van de oude vrouw was gerimpeld, haar twee resterende tanden staken uit over haar onderlip en ze had heldere, doordringende ogen. Oliver durfde niet naar haar of naar de man te kijken. Ze deden hem te veel denken aan de ratten die hij buiten had gezien.

‘Niemand mag dicht bij haar komen,’ zei de man, die driftig opsprong toen de lijkbezorger op de alkoof af liep. ‘Blijf uit haar buurt, verdomme, als je leven je lief is!’

‘Onzin, beste man,’ zei de lijkbezorger, die wel gewend was aan allerlei vormen van ellende. ‘Onzin!’

‘Reken maar,’ zei de man terwijl hij zijn vuisten balde en woedend op de vloer stampte, ‘reken maar dat ik haar niet onder de grond laat stoppen. Daar vindt ze geen rust. De wormen vallen haar daar lastig – niet dat ze haar opeten – ze is al op.’

De lijkbezorger ging niet in op dit getier, maar haalde een meetlint uit zijn zak en knielde kort naast het lichaam neer.

‘Ach!’ zei de man, terwijl hij in tranen uitbarstte en op zijn knieën viel aan de voeten van de dode vrouw. ‘Kniel, kniel… kniel allemaal om haar heen en luister naar me! Ze is regelrecht uitgehongerd. Ik heb nooit geweten dat ze er zo slecht aan toe was, tot ze koorts kreeg en de botten door haar vel heen begonnen te steken. Er was geen vuur en geen kaars, ze stierf in het donker… in het donker. Ze kon zelfs de gezichten van haar kinderen niet zien, al hoorden we haar hun namen prevelen. Ik heb voor haar gebedeld op straat en ze hebben me in de gevangenis gestopt. Toen ik terugkwam, lag ze op sterven, en al het bloed in mijn hart is opgedroogd, want ze hebben haar laten verhongeren. Dat zweer ik bij de God die het gezien heeft. Ze hebben haar laten verhongeren!’ Hij woelde met zijn handen door zijn haar en rolde luid schreeuwend en als een wilde over de vloer, met starre ogen en het schuim op de lippen.

De verschrikte kinderen huilden bitter, maar de oude vrouw, die tot dan toe had gezwegen alsof ze volkomen doof was voor alles wat er gebeurde, maande hen tot stilte. Nadat ze de das had losgemaakt van de man die nog steeds op de vloer lag uitgestrekt, strompelde ze naar de lijkbezorger.

‘Het was mijn dochter,’ zei de oude vrouw met een knik naar het lijk en een idiote grijns nog akeliger zelfs dan de aanwezigheid van de dood in dit oord. ‘O, God! Het is wel heel vreemd dat ik die haar het leven schonk, en toen al niet meer de jongste, nu levend en vrolijk rondloop, terwijl zij daar zo koud en stijf ligt! O, God! Het idee… het is te mooi voor woorden… te mooi voor woorden!’

Terwijl het arme schepsel stond te mummelen en te grinniken in haar weerzinwekkende vrolijkheid, maakte de lijkbezorger aanstalten weg te gaan.

‘Wacht, wacht!’ zei de vrouw op luide fluistertoon. ‘Wordt ze morgen begraven, of overmorgen of vanavond nog? Ik heb haar afgelegd, en ik moet te voet, begrijpt u. Stuur me een grote jas, en een heel warme, want het is bitter koud. We krijgen toch wel koek en wijn voor we gaan? Laat ook maar. Stuur wat brood – alleen maar een brood en een kopje water. Krijgen we wat brood, beste man?’ vroeg ze gretig, terwijl ze de lijkbezorger, die opnieuw in de richting van de deur liep, bij zijn jas pakte.

‘Ja, ja,’ zei de lijkbezorger, ‘natuurlijk. Wat u maar wilt!’ Hij maakte zich los uit de greep van de oude vrouw en haastte zich weg, Oliver meetrekkend.

De volgende dag (het gezin was intussen bedeeld met een half brood en een stuk kaas, door de heer Bumble persoonlijk daar achtergelaten) keerden Oliver en zijn baas terug naar het oord van ellende, waar de heer Bumble al was aangekomen in gezelschap van vier mannen van het armhuis die als dragers zouden fungeren. Over de vodden van de oude vrouw en de man was een oude zwarte jas gegooid, en nadat de kale kist was dichtgeschroefd, werd deze op de schouders van de dragers gehesen en naar de straat gedragen.

‘U moet er flink de pas in zetten, moedertje!’ fluisterde Sowerberry de oude vrouw in haar oor. ‘We zijn nogal laat en we kunnen de priester niet laten wachten. Vooruit mannen, zo snel als je kan!’

Daarop draafden de dragers voort onder hun lichte last, en de twee nabestaanden probeerden hen zo goed mogelijk bij te houden. De heer Bumble en Sowerberry liepen in snel tempo voorop, en Oliver, die minder lange benen had dan zijn baas, holde naast hen voort.

Ze hadden zich echter minder hoeven haasten dan de heer Sowerberry dacht, want toen ze het afgelegen hoekje van het kerkhof bereikten waar de netels groeiden en de armengraven lagen, was de geestelijke er nog niet, en de koster, die bij het vuur in de sacristie zat, achtte het allerminst uitgesloten dat het nog wel een uur of zo kon duren voor hij kwam. Daarom zetten ze de baar aan de rand van het graf en gingen de twee nabestaanden geduldig in de vochtige modder staan wachten, in een koude motregen, terwijl de haveloze jongens die door het schouwspel het kerkhof op waren gelokt, luidruchtig verstoppertje speelden tussen de grafstenen en ter afwisseling van dat spelletje vooruit en achteruit over de kist sprongen. De heer Sowerberry en Bumble, die persoonlijke vrienden van de koster waren, gingen naast hem bij het vuur de krant zitten lezen.

Ten slotte, na iets meer dan een uur, was te zien hoe de heer Bumble, Sowerberry en de koster naar het graf holden. Vlak daarna verscheen de geestelijke, die onder het lopen zijn superplie aantrok. Daarna gaf de heer Bumble voor de vorm een of twee jongens een pak slaag, en nadat de eerwaarde zoveel van de begrafenisdienst had gelezen als in vier minuten kon worden geperst, gaf hij zijn superplie aan de koster en liep weer weg.

‘Zo, Bill,’ zei Sowerberry tegen de grafdelver, ‘gooi maar dicht!’

Dat was niet erg moeilijk, want het graf was zo vol dat de bovenste kist slechts een paar voet onder het oppervlak lag. De grafdelver schepte de aarde erin, stampte die losjes aan met zijn voeten, legde de schop op zijn schouder en liep weg, gevolgd door de jongens, die luidkeels protesteerden dat het zo snel gedaan was met de pret.

‘Kom, beste kerel!’ zei Bumble terwijl hij de man op zijn rug tikte. ‘Ze willen het kerkhof sluiten.’

De man, die zich niet één keer had verroerd sinds hij zich naast het graf had opgesteld, schrok op, hief zijn hoofd, staarde degene die hem had aangesproken aan, deed een paar passen en viel in zwijm. De getikte oude vrouw had het te druk met jammeren over het verlies van haar jas (die de lijkbezorger haar had afgenomen) om aandacht aan hem te schenken, dus smeten ze een kan koud water over hem heen, en toen hij bijkwam, loodsten ze hem het kerkhof af, sloten het hek en gingen huns weegs.

‘En, Oliver,’ vroeg Sowerberry toen ze naar huis liepen, ‘hoe vond je het?’

‘Gaat wel, dank u, meneer,’ antwoordde Oliver met de nodige aarzeling. ‘Niet zo heel erg prettig, meneer.’

‘Ach, je went er op den duur wel aan, Oliver,’ zei de heer Sowerberry. ‘En dan is het een koud kunstje, m’n jongen.’

Oliver vroeg zich af of het heel lang had geduurd voordat de heer Sowerberry eraan gewend was. Maar hij vond dat hij die vraag maar beter niet kon stellen, en op de terugweg naar de werkplaats dacht hij na over alles wat hij had gezien en gehoord.

Hoofdstuk 6

Oliver, getergd door het gepest van Noah, gaat tot diens grote verbazing tot de aanval over

Nadat de proeftijd van een maand verstreken was, kwam Oliver officieel in de leer. Het was net een mooie ongezonde tijd van het jaar. Commercieel gesproken ging het bergopwaarts met de doodkisten en in de loop van een paar weken deed Oliver heel wat ervaring op. Het succes van meneer Sowerberry’s ingenieuze vondst overtrof zelfs zijn stoutste verwachtingen. De oudste inwoners konden zich de tijd niet heugen dat de mazelen zo hard hadden toegeslagen of zoveel kinderlevens hadden geëist, en talrijk waren de rouwstoeten voorgegaan door de kleine Oliver met om zijn hoed een rouwlint tot aan zijn knieën, tot onbeschrijflijke bewondering en ontroering van alle moeders in de stad. Daar Oliver zijn baas ook vergezelde bij de meeste tochten van volwassenen, om zich de waardige houding en volledige zelfbeheersing eigen te maken die een volleerd lijkbezorger niet mag ontberen, kreeg hij volop de kans de prachtige berusting en geestkracht te observeren waarmee sommige kranige mensen hun beproevingen en verliezen dragen.

Als Sowerberry bijvoorbeeld de begrafenis moest doen van de een of andere rijke oude dame of heer, omringd door een groot aantal neven en nichten die tijdens het voorafgaand ziekbed schier ontroostbaar waren geweest en hun verdriet zelfs bij de meest publieke gelegenheden niet konden bedwingen, waren ze onder elkaar volmaakt gelukkig – heel opgewekt en tevreden – en praatten ze honderduit en vrolijk, alsof er helemaal niets vervelends was gebeurd. Ook echtgenoten droegen het verlies van hun vrouw uiterst heldhaftig en kalm. Echtgenotes op hun beurt staken zich in de rouw alsof het hun er niet zozeer om ging te treuren in het kleed der smarten, als wel om zo elegant en aantrekkelijk mogelijk voor de dag te komen. Het viel ook op dat dames en heren die tijdens de begrafenisceremonie door verdriet overmand waren, na thuiskomst vrijwel onmiddellijk herstelden en al voor ze hun thee op hadden weer de kalmte zelve waren. Dit alles was heel leuk en leerzaam om te zien, en Oliver aanschouwde het vol bewondering.

Dat Oliver Twist door het voorbeeld van deze brave lieden berustte in zijn lot, durf ik, ook al ben ik zijn biograaf, niet met enige mate van zekerheid te stellen. Wel kan ik met grote stelligheid verklaren dat hij zich de onderdrukking en wreedheid van Noah Claypole nog maandenlang gedwee liet welgevallen. Deze behandelde hem uit jaloezie nog veel slechter dan tevoren, omdat de nieuwe jongen was bevorderd tot de zwarte staf en het zwarte hoedenlint, terwijl hij, de oude jongen, was blijven steken bij de armenschoolpet en leren kniebroek. Charlotte behandelde hem slecht omdat Noah hem slecht behandelde. En mevrouw Sowerberry was vanzelfsprekend zijn vijand omdat meneer Sowerberry zijn vriend leek te willen zijn. Dus met dit drietal enerzijds en een vloed van begrafenissen anderzijds had Oliver het lang niet zo naar zijn zin als het hongerige varken dat per abuis werd opgesloten in de graanopslag van een brouwerij.

En nu kom ik bij een heel belangrijke episode in Olivers levensverhaal, want ik moet een voorval beschrijven dat op het eerste gezicht misschien wel futiel en onbeduidend lijkt, maar indirect van beslissende invloed was op al zijn verdere lotgevallen en verwachtingen.

Op een dag waren Oliver en Noah op het gebruikelijke etensuur afgedaald naar de keuken om zich te goed te doen aan een stukje schapenvlees – anderhalf pond nekvlees – toen Charlotte werd weggeroepen en er een kort oponthoud volgde dat de hongerige en vileine Noah Claypole meende te moeten besteden aan het ergeren en treiteren van de jonge Oliver Twist.

Met dit onschuldige vermaak voor ogen legde Noah zijn voeten op het tafellaken, rukte aan Olivers haar, trok aan zijn oren en noemde hem een ‘gapper’. Bovendien kondigde hij aan dat hij zeker kwam kijken als hij werd opgehangen, zodra die heuglijke gebeurtenis zou plaatsvinden, en ging over tot allerlei andere plagerijtjes, geniepige en kwaadaardige armenschooljongen als hij was. Maar toen al die pesterij niet het gewenste effect sorteerde, namelijk dat Oliver ging huilen, probeerde Noah nog lolliger te zijn en deed wat menig grappenmakertje met een heel wat grotere reputatie dan Noah tot op de dag van vandaag nog weleens doet als hij leuk wil zijn. Hij werd heel persoonlijk.

‘Weesjong,’ zei Noah, ‘hoe gaat het met je moeder?’

‘Die is dood,’ antwoordde Oliver. ‘Je houdt je mond over haar!’

Oliver kleurde terwijl hij dit zei. Hij ademde snel en zijn mond en neusgaten vertrokken vreemd, wat meneer Claypole opvatte als de opmaat tot een heftige huilbui. In deze veronderstelling ging hij weer tot de aanval over.

‘Waar is ze aan doodgegaan, weesjong?’ vroeg Noah.

‘Aan een gebroken hart, volgens een paar van onze oude verzorgsters,’ antwoordde Oliver, meer alsof hij in zichzelf praatte dan dat hij Noah antwoord gaf. ‘Ik weet denk ik wel wat het is om daaraan dood te gaan!’

‘Falderalderie, falderaldera, weesjong,’ zei Noah toen er een traan over Olivers wang biggelde. ‘Wat snotter je nou weer?’

‘Niet door jou,’ antwoordde Oliver, terwijl hij haastig de traan wegveegde. ‘Denk dat maar niet.’

‘Ach, niet door mij, hè?’ sneerde Noah.