Hans van Breukelen

WINNEN

VAN TALENT NAAR TOPSPELER

Uitgeverij L.J. Veen

Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Hans van Breukelen, Eric Castien,Tijn Kruize en Uitgeverij L.J. Veen

Met medewerking van Rini Stoutjesdijk

Omslagontwerp Annemarie van Pruyssen

Illustratie VI Images, figuren Marlies de Roode

Foto auteur VI Images / Pim Ras

==

NUR 480

E-BOOK ISBN 978 90 204 1153 9

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2011 met ISBN 978 90 204 1084 6

==

www.hansvanbreukelen.nl

ljveen.nl

www.vantalentnaartopspeler.nl

++

==

==

==

Voor Karen

==

Dit boek draag ik op aan mijn vrouw Karen, voor mij hét voorbeeld van een winnaar. Zij is de inspiratiebron geweest die mij altijd heeft gesteund, gestimuleerd en gecoacht. Haar levenskracht en humor, zelfs volop aanwezig in de laatste dagen van haar oneerlijke strijd tegen kanker, zijn van onschatbare waarde geweest. Voor mij, de kinderen en uiteindelijk ook in de motivatie om dit boek te schrijven. Haar invloed is voor altijd.

==

HvB

Inhoud

Inleiding: de aftrap

==

1 De selectie

2 Voetbalcultuur

3 Winnen is een keuze

4 De basis van winnen in voetbal

5 Voetbaldenken

6 Van talent naar topspeler

7 Winnen is een werkwoord

8 Begeleiding in het moderne voetbal

9 Voetbal in 2020

==

Epiloog: de verlenging

Geraadpleegde literatuur

Inleiding: de aftrap

Regelmatig gaan mijn gedachten terug naar juni 1988, het EK in Duitsland. Verschillende scènes vechten dan om voorrang. Voor de finale tegen Rusland was ik buitengewoon emotioneel. Het Volksparkstadion in München was ook de plek waar het Nederlands elftal in ’74 de WK-finale van gastland Duitsland had verloren; die geschiedenis mocht zich niet herhalen. Bovendien speelde er zo’n traditioneel Duits muziekkorps voor aanvang van de wedstrijd, zodat ik mijn gedachten aan televisiebeelden van de oorlog niet kon onderdrukken. Het bezorgde mij rillingen over het hele lijf en ik had tranen in mijn ogen toen het Wilhelmus werd gespeeld en ik staand in de rij tussen de anderen terugdacht aan een jaar daarvoor, toen ik met 28 interlands op zak door bondscoach Rinus Michels naar de bank werd verwezen. Het ‘polletje-incident’ in De Kuip leidde een zwarte periode in en Michels verloor tijdelijk het vertrouwen in mij. Ik besloot niet te vluchten, maar te vechten. Mijn vrouw Karen, haptonoom Ted Troost en enkele anderen zorgden ervoor dat ik dit volhield en mijn leven weer in eigen hand kon nemen. Deze ommekeer in mijn carrière was tegelijk een omslagpunt in mijn leven. Het ene moment overweeg je je auto met 150 kilometer per uur tegen een boom te rijden, het andere moment sta je in München onder de lat als doelman van Oranje in de eerste en tot dan toe enige EK-finale die Nederland ooit speelde. De pieken en dalen kwamen vlak voor de aftrap tegen Rusland samen.

==

Hans van Breukelen: ‘Mijn carrière als profvoetballer is hét voorbeeld van pieken en dalen in de buitencategorie.’

Natuurlijk komt de scène met Sergej Gotsmanov op zulke momenten boven. Met een voor mij kenmerkende – vol overgave uitgevoerde – actie legde ik onbedoeld de al bijna zekere Europese titel in de waagschaal. De Russische spits van Dynamo Minsk ging fraai tegen de grond toen ik hem, tijdens een geslaagde poging de bal voor de voeten weg te slaan, in de zestien raakte. Penalty. Mijn altijd gedegen wedstrijdvoorbereiding kwam goed van pas. Ik kende de favoriete hoek van de Russische penaltynemer Igor Belanov en paste de vooraf met Ted Troost uitgedachte strategieën toe. Tijd rekken, de strafschopnemer diep in de ogen kijken en iets voor de lijn gaan staan waardoor ik groter leek. Ik stopte de penalty en de rest kan elke Nederlander zelf invullen.

Na het enorme feest in München volgde de ongekende huldiging in de Amsterdamse grachten. Dat blijft het hoogtepunt in mijn voetbalcarrière. Ik heb daar zo ongelooflijk veel blije mensen gezien. Ongeacht welke club of geloof ze aanhingen, welke huidskleur ze hadden of hoe jong of oud ze waren: Nederland was één grote familie. Dat heeft mij persoonlijk het meest geraakt. Het vervult me nog altijd met trots om deel uit te hebben mogen maken van dat Oranje.

Mijn carrière als profvoetballer is hét voorbeeld van pieken en dalen in de buitencategorie. Door vaak te vallen en nog vaker op te staan, heb ik uiteindelijk grote successen mogen boeken en kan ik terugkijken op een zeer geslaagde profloopbaan. Vooral omdat ik erin geslaagd ben om het maximale uit mezelf te halen en daar plezier aan te beleven. Ik heb mijn plafond meerdere keren aangetikt en dat is voor mij het ultieme gevoel van winnen. Dat ik keihard heb moeten knokken om aan de top te komen en vooral om er te kunnen blijven, staat vast. De soms harde maar altijd bruikbare lessen wil ik graag delen met anderen.

Voor mij was vanaf het begin al duidelijk waar dit boek over moest gaan: over winnen in het algemeen en het leveren van de optimale voetbalprestatie in het bijzonder. Deze twee onderwerpen vormen de rode draad in mijn leven. Ik heb achttien jaar op het hoogste niveau gevoetbald bij FC Utrecht, Nottingham Forest, PSV én Oranje. In die periode heb ik geleerd dat de manier van denken een sterke invloed heeft op de prestaties. Prestaties als sporter, maar ook als vader, partner, vriend, leidinggevende of collega. Het is fascinerend hoeveel invloed je zelf hebt op gedachten, emoties en gedrag. Pech en geluk overkomen je, maar niemand is een speelbal van zijn of haar omgeving. Deze filosofie heb ik als voetballer ontdekt en nooit meer losgelaten. Gebeurtenissen in mijn leven bevestigen de waarheid ervan. Mijn echtgenote Karen is voor mij het meest sprekende voorbeeld van het feit dat je zelf de regie hebt over de kwaliteit van je leven. Een halfuur voor zij aan de gevolgen van kanker stierf, sprak ze nog de woorden: ‘Gelukkig is de ziekte niet op mijn hersenen geslagen.’

Het is mijn doel om een boek te presenteren dat voetballers op alle niveaus in beweging brengt en richting geeft om beter te presteren. Zodat ze inzicht krijgen in wat winnen van je vraagt én voor je kan betekenen. Ik wil graag iets bijdragen aan de ontwikkeling van het Nederlandse voetbal en van alle liefhebbers en professionals die deze sport zo fascinerend maken. Met behoud van het plezier, laat dat voorop staan.

Om te kunnen schrijven over het leveren van voetbalprestaties op topniveau en het beïnvloeden daarvan, ben ik sinds de zomer van 2009 de beste spelers van Nederland gaan interviewen. Waarom winnen zij vaker dan anderen? Wat hebben zij gedaan en gelaten om de top te bereiken en daar lange tijd te verblijven? Hoe gingen zij om met tegenslag? Wat zijn terugkerende, overeenkomstige patronen die de kans op succes vergroten? Beschouwen zij, net als ik, mentale vaardigheden als doorslaggevend? Dit soort vragen heb ik voorgelegd aan bijna zestig (ex-)internationals.

Ik werd tijdens de interviews regelmatig op het verkeerde been gezet. Zo bleek bijvoorbeeld dat de door bijna iedereen omarmde constatering dat mentale kwaliteiten het verschil maken, niet zozeer de deur openzette naar een succesformule, maar juist veel vragen opriep. ‘Ik heb zelfs een hekel aan het woord “mentaal”,’ vertelde Louis van Gaal in München. Hij bleek niet de enige. Termen als ‘mentaliteit’, ‘mentale vaardigheden’, ‘mentale kracht’ of ‘tussen de oren’ zijn ook voor hen die er veel waarde aan hechten ongrijpbaar. En zolang dat mysterie niet wordt opgelost, kun je dit aspect van de voetbalsport moeilijk door gerichte training verbeteren. In dit opzicht heeft met name Raymond Verheijen ons op het juiste spoor gezet. Hij was hiervoor de juiste man op de juiste plaats. In de voetbalwereld slaagde hij er enkele jaren geleden in om voetbalconditie in een ander daglicht te plaatsen en zijn gedachtegoed op dit terrein verwierf wereldwijd bekendheid. In het verlengde van zijn inspirerende, innovatieve voetbalvisie zijn wij de basisuitgangspunten van de voetbalsport opnieuw gaan vaststellen. We kwamen tot nieuwe inzichten en concrete handvatten. Neem de stelling: voetbal is primair een denksport. Dit nieuwe uitgangspunt zette alle gesprekken op z’n kop. In een complexe sport als voetbal zullen de beste denkers het winnen van hun even technische, snelle en tactisch onderlegde collega’s. Trainings-, coachings- en scoutingsmethoden moeten dus voetbaldenken als basis nemen om de optimale voetbalprestatie na te streven. Dit betekent nogal wat voor de inrichting van jeugdopleidingen, de begeleiding van talent, de wijze van coachen en het type arbeid dat een jonge voetballer moet leveren om zijn plafond te bereiken. De voetbalsport is toe aan een nieuwe fase. Wat mij betreft een fase met alleen maar winnaars.

De eerste vier hoofdstukken bieden een analyse van de wijze waarop profvoetbal wordt beoefend, van de manier waarop topspelers zich weten te onderscheiden en van de soms eigenaardige voetbalwereld waarvan ik twee decennia lang onderdeel ben geweest. In hoofdstuk 5, 6 en 7 geef ik aan hoe de informatie uit alle research en interviews een nieuw referentiekader oplevert en hoe de sport van binnenuit kan veranderen als voetbaldenken het vertrekpunt wordt. Vervolgens komt in hoofdstuk 8 en 9 aan bod hoe de moderne voetballer begeleid kan worden en met behulp van welke methoden en technieken de voetbalsport zich kan prepareren om ook in de toekomst dezelfde mondiale rol van betekenis te spelen als de afgelopen halve eeuw. Hierbij zie ik, mits voetbaldenken centraal wordt gesteld in ons profcircuit, een fraaie rol voor het Nederlands voetbal weggelegd. In de epiloog – de verlenging – trek ik het voetbaldenken door naar andere activiteiten en geef ik ten slotte inzicht in welke denkstrategieën ten grondslag liggen aan mijn persoonlijke leven en hoe iedereen op zijn manier winnen in zijn eigen leven kan integreren. Dit boek is primair een aanzet tot het veranderen van denken van jeugdspelers, profvoetballers, clubbestuurders, verenigingsmedewerkers, ouders, coaches en begeleiders. Op de website www.vantalentnaartopspeler.nl worden de hier gebruikte verhalen, ideeën, stellingen en adviezen op praktische wijze verder uitgewerkt en aangevuld, zodat de beoogde omslag in de voetbalwereld blijvend zal worden gevoed en begeleid.

Winnen is tot stand gekomen dankzij de hulp van veel mensen. Hierbij wil ik iedereen hartelijk danken voor zijn of haar bijdrage aan dit boek. Mijn speciale dank gaat uit naar Tijn Kruize. Van idee tot realisatie is hij de drijvende kracht geweest. Ook wil ik Eric Castien in het bijzonder bedanken. Als coauteur is hij erin geslaagd om mijn gedachten en de input van alle experts in leesbare, begrijpelijke teksten te formuleren. Tot slot dank ik Rini Stoutjesdijk. Hij heeft samen met Karen aan de basis gestaan en mij aangemoedigd dit boek te gaan schrijven.

1. De selectie

Het Oranje van ’88 was een speciale groep. De gedrevenheid van Marco van Basten, Jan Wouters, Berrie van Aerle, Adri van Tiggelen, Gerald Vanenburg en Erwin Koeman; de kalmte van Ronald Koeman en Arnold Mühren; de nonchalance van Frank Rijkaard; de uitstraling van Ruud Gullit. En de bereidheid van Willem Kieft en de anderen om zich ondergeschikt te maken aan het team. Juist de grote onderlinge verschillen, binnen én buiten het veld, maakten ons tot een sterk geheel. Rinus Michels had het team zorgvuldig samengesteld en een situatie gecreëerd waarin ieders kwaliteiten werden benut en gerespecteerd. Hetzelfde streef ik na in dit boek. De mensen die hebben meegewerkt vormen samen de ‘selectie van Winnen’, ook wel het ‘Team Van Breukelen’. Ik heb er bewust voor gekozen om vanuit allerlei invalshoeken specialisten te selecteren. Het verschil aan ideeën en ervaringen moet een sterk geheel gaan geven. Een geheel dat, net als ons team van ’88, een gedenkwaardige prestatie gaat neerzetten.

Gesprekken met 57 topspelers liggen aan de basis van dit boek. Zij behoren of behoorden tot de allerbeste voetballers van Nederland en hebben daarom recht van spreken als het het leveren van optimale voetbalprestaties betreft. Op verschillende wijzen zijn ze allemaal uitgegroeid tot Nederlands-elftalspelers. Dat was de norm. Bij dezen gaat gelijk mijn dank uit naar Michel Vorm, Edwin van der Sar, Ronald Waterreus, Piet Velthuizen, Maarten Stekelenburg, Edson Braafheid, Kees van Wonderen, Ron Vlaar, Wilfred Bouma, John Heitinga, Bert Konterman, Arthur Numan, Jaap Stam, Dirk Marcellis, André Ooijer, Jan Kromkamp, Frank de Boer, Ernest Faber, Winston Bogarde, Kevin Hofland, Danny Blind, Kew Jaliens, Gregory van der Wiel, Michael Reiziger, Urby Emanuelson, Tim de Cler, Stijn Schaars, Wim Jonk, Paul Bosvelt, Philip Cocu, Ibrahim Afellay, Wesley Sneijder, Giovanni van Bronckhorst, Aron Winter, David Mendes da Silva, Boudewijn Zenden, Demy de Zeeuw, Mark van Bommel, Rafael van der Vaart, Clarence Seedorf, Danny Landzaat, Dennis Bergkamp, Ronald de Boer, Marc Overmars, Youri Mulder, Ruud van Nistelrooy, René Eijkelkamp, Roy Makaay, Pierre van Hooijdonk, Bryan Roy, Andwélé Slory, Danny Koevermans, Jan Vennegoor of Hesselink, Dirk Kuyt, Arjen Robben, Patrick Kluivert en Klaas-Jan Huntelaar.

==

Hans van Breukelen: ‘Alles doen om te winnen, dat zit in de aard van dit beestje.’

Om de voetbalsport echt te veranderen, is een kritische blik van buitenaf onmisbaar. De meeste topvoetballers zijn zich namelijk niet altijd bewust van hun successtrategie. Ze doen veelal op intuïtie de juiste dingen op het juiste moment. Daarom heb ik een selectie, het zogeheten ‘Team Van Breukelen’ samengesteld, bestaande uit allerlei deskundigen met eigen expertise. Mensen die direct of indirect te maken hebben (gehad) met topvoetballers, zoals coaches, zaakwaarnemers, sportpsychologen, opleidingscoördinatoren, ouders, partners, inspanningsfysiologen, fysiotherapeuten, wetenschappers, ex-internationals, haptonomen, sportjournalisten en beleidsbepalers van de voetbalbond. Al deze gesprekken hebben bijgedragen aan het daadwerkelijk slaan van een brug tussen voetbalpraktijk en -theorie. Daarmee is mijn missie, naar ik hoop, geslaagd. Ik introduceer de spelers van het ‘Team Van Breukelen’ met een rolomschrijving en een quote uit ons interview.

Adri van Tiggelen, ex- collega bij Oranje:

‘Voetballen bij een laagvlieger kan mentaal zwaarder zijn dan spelen bij een topteam. Je verliest vaker, je krijgt meer slechte ballen en je loopt vaker achter de feiten aan.’

Annemarie van der Sar, vrouw van Edwin van der Sar:

‘Ed zit in een koker van focus en willen winnen. Ik draai eromheen.’

Bert van Marwijk, coach van onder meer Feyenoord, Borussia Dortmund en het Nederlands elftal:

‘Ik probeer spelers het idee te geven dat ik als coach in hun hoofd kan kijken.’

Cees de Boer, vader (en jeugdtrainer) van Frank en Ronald de Boer:

‘Frank en Ronald vertelden op een dag dat ze prof wilden worden. Dat kan, zei ik. Maar dan ben ik vanaf nu extra streng voor jullie. Op inzet en wil om te winnen heb ik ze vervolgens nooit meer hoeven aanspreken.’

Kees Ploegsma sr., zaakwaarnemer van o.a. Ron Jans, Fred Rutten en Huub Stevens:

‘In onze wijze van begeleiding kan een mental coach een voorname rol spelen. De voetbalwereld lijkt zich hier langzaam maar zeker voor open te stellen.’

Chris Visscher, bewegingswetenschapper aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG):

‘Het puur teren op talent wordt steeds lastiger. Als je zelf niet actief bent in je leerproces, red je het niet meer.’

Dick Advocaat, coach van onder meer PSV, Glasgow Rangers, Zenit St. Petersburg en het Nederlands elftal:

‘Ik maak geen onderscheid tussen mentale en welke andere vaardigheidsgebieden dan ook. Ik neem het handelen van spelers als uitgangspunt.’

Edwin Goedhart, clubarts van Ajax:

‘Een coach onderschat vaak de invloed die hij heeft op zijn spelers: één schouderklopje van hem doet meer dan duizend woorden van mij.’

Erik Matser, neuropsycholoog die onder meer verbonden was aan Chelsea:

‘Talent zit niet in spieren, talent zit in het brein.’

Erwin Koeman, ex-collega bij PSV en Oranje:

‘De jongens met een sterke en stabiele mentaliteit komen in de praktijk verder dan de spelers die excelleren op techniek of tactiek.’

Frank Rijkaard, coach van onder meer Sparta, FC Barcelona, het Nederlands elftal en Galatasaray:

‘De stortvloed aan opleidingen voor trainers en coaches zorgt voor veel gemaakte coaches.’

George de Jong, vader van Siem en Luuk de Jong:

‘Als ex-volleyballers en volleybalcoaches kunnen mijn vrouw en ik goed inschatten of de optimale randvoorwaarden bij een club aanwezig zijn om onze zoons tot bloei te laten komen. Daarin zijn we altijd heel kritisch geweest. En nog.’

Gerald Vanenburg, ex-collega bij PSV en Oranje:

‘De kracht van Oranje in 1988 was dat we ten koste van alles wilden winnen. Twee jaar later, in 1990, was de mentaliteit heel anders’.

Gertrude Kuyt, vrouw van Dirk Kuyt:

‘Ik wil het rustpunt zijn en mijn man optimaal steunen om het beste in hem naar boven te laten komen.’

Guus Hiddink, coach van onder meer PSV, Real Madrid en Chelsea:

‘Succes bereik je door gefocust te zijn op het presteren, niet op het resultaat.’

Hans Zwartveld, psycholoog:

‘Mentale vaardigheden zijn wel degelijk meetbaar.’

Henk van de Wetering, voormalig hoofd KNVB-academie:

‘De kwaliteit van een coach zit vooral in zijn eigen coachbaarheid.’

Henk Vonk, voormalig jeugdtrainer bij FC Utrecht:

‘Voor een voetbalcoach zijn duidelijkheid en eerlijkheid de belangrijkste principes.’

Huub Stevens, coach van onder meer Schalke 04, PSV en Red Bull Salzburg:

‘Het vergroten van mentale weerbaarheid moet al bij de jeugdopleiding beginnen.’

Jacques van Rossum, psycholoog en bewegingswetenschapper aan de VU Amsterdam:

‘Het gaat niet om talent, het gaat om coaching.’

Jan Olde Riekerink, voormalig hoofd jeugdopleiding bij Ajax:

‘Het gaat er niet om wat jeugdspelers allemaal van hun club krijgen, maar hoe ze daarmee omgaan.’

Jan van Zwieten, hoogleraar Management:

‘We zijn in de sport gewend om aan zwakke kanten van mensen te werken. Dat is demotiverend en zorgt voor energieverlies.’

Jan Wouters, ex-collega bij FC Utrecht en Oranje:

‘Ik heb het letterlijk aan de stok gekregen met Hans tijdens een training. Het tekende de gedrevenheid van ons beiden. Met Hans in je ploeg wist je dat er een goed slot op de deur zat, maar hij ging in zijn bezetenheid wel eens te ver.’

Jelle Goes, hoofd jeugdopleiding bij PSV:

‘Het oog van de meester kan op basis van observatie de mentale vaardigheid van voetballers herkennen.’

Johan Derksen, sportjournalist en voetbalanalist:

‘Een onderdeel van mentale ontwikkeling is het proces waarin een speler zich leert wapenen tegen de media.’

Joop Hiele, ex-collega bij Oranje:

‘Niet het probleem is het issue, maar de manier waarop je ernaar kijkt en er dan mee omgaat.’

Jos van Dijk, inspanningsfysioloog bij onder meer AZ en Bayern München:

‘Toptalenten creëren hun eigen omgeving.’

Leo Echteld, fysiotherapeut van onder anderen Clarence Seedorf en Robin van Persie:

‘Ik heb geleerd dat er een bepaalde tijd voor staat dat een topvoetballer “af” is. Dat is voor elk individu verschillend en vergt daarom altijd een persoonsgerichte aanpak.’

Leon Vlemmings, coach van onder meer NAC en Feyenoord:

‘Coachen is in mijn ogen niks anders dan een ander ondersteunen om verantwoordelijkheid te nemen voor zijn prestaties en ontwikkeling.’

Leontien Slaats, vrouw van Ruud van Nistelrooy:

‘Toen ik op de middelbare school verkering met Ruud kreeg, zag ik het niet gebeuren dat hij ooit voor Manchester United, Real Madrid of Oranje zou voetballen. Niet dat ik geen vertrouwen in hem had, maar ik kon me niet verplaatsen in zijn denkwereld. Ruud was er namelijk van overtuigd dat hij dat ging bereiken.’

Louis van Gaal, coach van onder meer Ajax, FC Barcelona en Bayern München:

‘De geest is sterker dan het lichaam.’

Martijn Vroemen, organisatieadviseur:

‘Elk team is een groep, maar niet elke groep is een team.’

Paul van Zwam, sportpsycholoog bij Feyenoord:

‘Een hoofdcoach is de belangrijkste mentale begeleider, niet de sportpsycholoog.’

Peter Beek, hoogleraar Bewegingswetenschappen aan de VU Amsterdam:

‘Om spelers te leren het zogenaamd onmogelijke mogelijk te maken en dat is wat toppers vooral moeten leren, is het belangrijk dat zij trainen in wisselende, ongebruikelijke en dus nieuwe situaties en gebruikmaken van een breed scala van oefenvormen.’

Raymond Verheijen, assistent-trainer bij onder meer Zuid-Korea, Feyenoord, Oranje en Rusland:

‘Het woord “mentaal” bestaat niet, de processen die daaronder vallen bestaan wel.’

Remy Reynierse, docent trainer/coach betaald voetbal bij de KNVB:

‘In Nederland hebben we de neiging om voorspellende waardes te zoeken. Er zal nooit iets gevonden worden dat voorspelt of iemand het wel of niet zal redden.’

René van der Gijp, ex-collega bij PSV en Oranje:

‘Ik denk dat geluk je overkomt. Dat dwing je niet af.’

Ricardo Moniz, coach en hoofd jeugdopleiding van onder meer PSV en Red Bull Salzburg:

‘Techniek is voor mij het bindmiddel om mijn intrinsieke motivatie op anderen over te brengen. Ik kan dingen voordoen, dat is mijn wapen.’

Rob Jansen, zaakwaarnemer van onder anderen Dirk Kuyt en Ibrahim Afellay:

‘In het jeugdvoetbal zijn loverboys in opkomst. Dat is een nieuwe groepering die om talenten heen hangt. Niet als zijnde makelaar, maar als een soort beste vriend die de sporter in een bepaalde richting stuurt.’

Ronald Koeman, ex- collega bij PSV en Oranje:

‘Ik heb lang getwijfeld aan het nut van psychologische hulp voor spelers, maar ook ik ben om.’

Roel Vos, organisatieadviseur:

‘Als de speelstrategie en het speelplan helder zijn, is het mogelijk om voor iedere positie het ideale positieprofiel, inclusief persoonlijkheid, te beschrijven.’

Sander Roege, human performance manager:

‘Er komen is makkelijker dan er blijven. Dat is een topprestatie en die vergt continu alertheid en zelfkritiek.’

Sigi Lens, zaakwaarnemer van onder anderen André Ooijer en Edson Braafheid:

‘Het gevaar ligt op de loer dat een speler afhankelijk wordt van hulp van buitenaf. Als je het zelf kunt oplossen, doe het dan eerst zelf.’

Stanley Brard, hoofd jeugdopleiding bij Feyenoord:

‘Bij Feyenoord maken we de jeugdspelers zelf verantwoordelijk voor hun ontwikkeling.’

Nico van Yperen, hoogleraar Psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG):

‘Eén ding staat vast: de basis van succesvol presteren is talent, maar vooral de mogelijkheid krijgen en nemen om te trainen, harder te trainen, en nog harder te trainen.’

Ted Troost, haptonoom van onder anderen Marco van Basten, Ruud Gullit en mijzelf:

‘Als ik me destijds mental coach of sportpsycholoog had genoemd, was ik totaal niet serieus genomen.’

Na mijn carrière als keeper heb ik diverse omzwervingen gemaakt. Als ondernemer kon ik het beste de balans tussen werk en privé vinden. Ik hou ervan om zelf verantwoordelijk te zijn voor mijn prestaties, daarom voel ik mij als zelfstandige op mijn plek. Tegenwoordig geef ik wekelijks trainingen, workshops en lezingen aan een telkens wisselend publiek. Het is wonderlijk om te ervaren hoe snel mijn gehoor in de juiste stemming komt. Zalen vol managers, callcentermedewerkers, verpleegsters, juristen of gemeenteambtenaren zijn direct een en al oog en oor als ik hen op een groot scherm een video voorschotel met beelden van het EK van 1988. Spraakmakende acties wisselen lachwekkende scènes in een snel tempo af: van de kopbal van Wim Kieft tegen Ierland, het doelpunt van Marco van Basten tegen Rusland, mijn theater tegen Duitsland tot de door mij gestopte penalty tegen Rusland nadat ik Igor Belanov met oog en wijsvinger had laten weten dat ik hem bij voorbaat doorhad. Alles komt in dat filmpje met een sneltreinvaart aan bod: geluk, vreugde, spanning, tegenslag, talent, genialiteit en boven alles: winst. Ik voelde me na juni 1988 een winnaar.

Alles doen om te winnen, dat zit in de aard van dit beestje. Als jong ventje trad ik al graag op de voorgrond en wist ik het vaak beter. Ik was een regelaartje. Bij het schoolvoetbaltoernooi bepaalde ik bijvoorbeeld de opstelling. Tegen mindere tegenstanders speelde ik mee als veldspeler en in moeilijke wedstrijden zette ik mijzelf in het doel. Waarom? Dan achtte ik de kans op winst groter. Winnen was het enige wat mij bezighield. Dat ik door mijn wisselbeleid sommige teamgenoten teleurstelde, had ik helemaal niet in de gaten; dat moest ik achteraf van mijn moeder horen. Ouders hadden bij haar namens hun kind beklag gedaan over mijn dominantie. Niet zozeer mijn gebrek aan sociale vaardigheden of collegialiteit, maar mijn enorme wil om te winnen stak toen al de kop op en het heeft me nooit meer los gelaten.

Of ik nu als keeper het doel van een profclub verdedig, als docent voor de klas sta of de laatste jaren mensen inspireer om het beste uit zichzelf te halen, ik doe alles met hart en ziel. Noem het bezeten, bevlogen of zelfs obsessief, feit is dat ik weet wat winnen is en die kennis graag met anderen wil delen.

De voetbalwereld is in vele opzichten de mijne. Dat-ie als een jas zou passen, gaat te ver: ik was en ben een enigszins vreemde eend in de bijt. Ik zie mijzelf nog binnenkomen bij FC Utrecht: gekleed in een te korte spijkerbroek waardoor mijn geitenwollen sokken duidelijk zichtbaar waren, haren tot op mijn schouders en leren Zweedse klompen. Ofwel: in niets was ik het prototype van een profvoetballer. Ik werd als achttienjarige keeper, afkomstig van een amateurclubje uit De Bilt, met enige verbazing ontvangen door mijn nieuwe collega’s. Ik paste er totaal niet tussen en kreeg al snel het etiket ‘links studentje’ opgeplakt. Dat was mijn eigen schuld, vindt Henk Vonk, toenmalig jeugdtrainer en keepertrainer bij FC Utrecht: ‘Hans droeg altijd zijn mening uit, binnen en buiten de stadionmuren. Dat was niet altijd even handig. Hij stond daardoor 1-0 achter.’

Op het veld kon ik de eerste drie maanden ook geen respect afdwingen, want ik pakte geen bal. De omschakeling van twee naar zes keer in de week trainen, putte mij fysiek uit en had een negatieve invloed op mijn prestaties. Dit alles maakte mijn beginperiode bij FC Utrecht er niet gemakkelijker op. Het was een soort valse start in het profvoetbal.

Henk Vonk herinnert zich mijn eerste maanden als de dag van gisteren: ‘Hans kwam in een spelersgroep van lachen, gieren, brullen. Met grapjassen als Ton du Chatinier en Ton de Kruijk had Hans het best moeilijk. Doordat hij net wat anders was dan de doorsneevoetballer, liepen ze vaak met hem te dollen. Maar Hans dolde gewoon terug. Naarmate zijn prestaties op het veld beter werden, gingen steeds meer spelers hem serieus nemen en accepteren. Hierdoor werd Hans zelf ook rustiger.’

Mijn niet-aflatende inzet begon tegen de winterstop vruchten af te werpen en mijn zelfvertrouwen groeide per wedstrijd. Goede prestaties op het veld zorgden ervoor dat meer mensen mij begonnen te accepteren. En te waarderen. Hoe langer ik meedraaide in de voetbalwereld, hoe beter ik de mores leerde begrijpen. Uiteindelijk heb ik mijn weg gevonden en is voetbal onderdeel van mijn persoonlijkheid geworden.

Voetbal heeft het beste en het slechtste in mij bovengehaald. Ik heb door continu prestatiedruk te ervaren mezelf goed leren kennen. Ik moest wel eerlijk zijn tegen mezelf, anders was ik net als veel getalenteerde voetbalcollega’s gedwongen ermee op te houden.

Ik heb successen gevierd, overwinningen op mezelf behaald en vrienden gemaakt in de sport die velen lief is. Voetbal is niet uit mijn leven weg te denken. Die sport gaat me aan het hart en dus wil ik iets terugdoen nu de situatie er in mijn ogen om vraagt. Daarbij wil ik me eerst en vooral richten op de Nederlandse voetbalwereld.

De voetbalsport zoekt naar een nieuw evenwicht. Ook ik maak me zorgen over de kwaliteit van het Nederlandse clubvoetbal. De internationale prestaties van topclubs, de attractiviteit van wedstrijden in de Eredivisie en het individuele spelplezier nemen door de bank genomen op clubniveau de afgelopen jaren af. Ook bedrijfseconomisch is de balans zoek. De begrotingsverschillen tussen de Europese top en de Nederlandse top zijn groter dan gezond is. Die tendens zet zich zonder ingrijpen onverminderd voort. Waar clubs die actief zijn in de Eredivisie – terecht – op de huid worden gezeten door de KNVB, laten Engelse, Italiaanse en Spaanse clubs de schulden torenhoog oplopen met als argument dat het kapitaal op het veld staat. In de technologiesector zou dat een ‘zeepbel’ worden genoemd. De laatste jaren komen in Nederland verschillende clubs steeds vaker op negatieve manieren in het nieuws. Naast vandalisme is de jaarrekening onderwerp van gesprek. Gemeenten die zich terugtrekken als suikeroom, sponsors die het budget verlagen, transfergelden die de pan uit rijzen, teruglopende tv-gelden en toenemende kosten zorgen ervoor dat Betaald Voetbal Organisaties (BVO’s) geen sluitende begroting kunnen overleggen. De relatief hoge loonkosten voor buitenlandse profs zijn een reden. De oplossing moet dus uit eigen land komen.

De aandacht moet op korte termijn voor een groot deel uitgaan naar het op orde brengen van de financiële huishouding van profclubs. Op de lange termijn is een andere focus essentieel: kwaliteit. Nederland heeft decennialang de beste jeugdspelers ter wereld voortgebracht. Met name Ajax heeft als opleidingsinstituut wereldwijd naam gemaakt. Lange tijd was een voetballer het beste af in Nederland voor zijn ontwikkeling. Dat kwam behalve door doordachte opleidingsprogramma’s ook door de aanwezigheid van tientallen topcoaches.

Het is alweer bijna tien jaar geleden dat Feyenoord als laatste Nederlandse ploeg in een Europese finale stond én de beker won. De talenten die er, kijkend naar het Nederlands elftal en de lichting daar vlak onder, wel degelijk zijn, bewijzen dat Nederland nog steeds een kweekvijver van talent is. Het talent is er nog, maar het speelt op z’n 23e niet meer in de Nederlandse competitie en vertrekt al op vijftienjarige leeftijd naar buitenlandse topclubs. In Engeland is de regel ingevoerd dat minimaal 8 van de 25 selectiespelers door de club zelf moeten zijn opgeleid. Een speler voldoet hieraan als hij tussen zijn 15e en 21e minimaal drie jaar in de opleiding van de club heeft gespeeld. Het gevolg van deze regel is, dat Engelse clubs spelers al op jonge leeftijd wegkopen. Voorbeelden zijn tieners als Nadir Çiftçi (van ADO Den Haag naar Portsmouth), Danny Hoesen (van Fortuna naar Fulham) en Kyle Ebicilio (van Feyenoord naar Arsenal). In de categorie Onder 17 werd Nederland in 2011 nog Europees kampioen. Het lijkt een wetmatigheid geworden, dat veruit de meerderheid van deze lichting voor hun 21e in het buitenland speelt. ‘Wat zou jij doen als je één van hen was geweest, Hans?’ krijg ik dan te horen. ‘Mijn voetbalopleiding zo dicht mogelijk bij huis volgen in mijn vertrouwde omgeving en ervoor zorgen dat ik ook op mijn 27e met het echte Oranje een Europese of zelfs wereldtitel kan winnen,’ is dan mijn antwoord. De gemiddelde leeftijd van de spelers die samen dit boek hebben gevormd, is 27,8 jaar. Zij kozen veelal voor een verlenging van hun opleiding tot profvoetballer in eigen land. De vraag of zij zich over de grens hadden laten trekken als ze al op hun 20e een zak met buitenlands geld voorgehouden hadden gekregen, is lastig te beantwoorden. Wat wel vaststaat, is dat een speler na zijn jeugdopleiding nog enkele jaren nodig heeft voor hij ‘af’ is.

Leo Echteld, bekend als fysiotherapeut van Oranje en van veel individuele spelers als Clarence Seedorf, Edwin van der Sar, Khalid Boulahrouz en Dirk Kuyt, heeft dit inzicht aan het begin van zijn carrière aangereikt gekregen van Frank Rijkaard. ‘Frank leerde mij, dat het enige tijd heeft geduurd voordat hij voelde dat hij op alle vlakken volledig klaar was voor het profvoetbal. Fysiek was hij een van de sterksten, tactisch en technisch stond hij ook z’n mannetje, maar qua instelling drong het na enkele jaren in Ajax I pas tot hem door wat er op het allerhoogste niveau echt van hem werd gevraagd. Dit proces is vergelijkbaar met een “normale” maatschappelijke ontwikkeling. Op je 18e ben je dan wel officieel volwassen, maar dat wil niet zeggen dat je dan bewust en professioneel je beroep uitoefent. Het is een proces dat je niet mag veronachtzamen. Met Fysiomed begeleiden wij een speler niet tot hij de top heeft bereikt, maar tot en met het punt dat hij zich er staande kan houden en verder.’

Nederlandse clubs zullen totdat de UEFA of de FIFA echt ingrijpt, nooit kunnen concurreren in het aantrekken van topspelers. Dan zijn er twee opties: de Calimeropet opzetten of ervoor zorgen dat je het deel dat je wel in eigen hand hebt, zo goed mogelijk organiseert en uitvoert. Het is ook hier een keuze tussen vluchten of vechten. De vraag die ook mij bezighoudt, is hoe de voetbalwereld in beweging kan komen. Hoe kunnen de jeugdopleidingen van de Nederlandse profclubs meer en betere talenten aan het eerste elftal afleveren? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de Nederlandse coaches van hoog niveau blijven? Hoe kunnen we de sport van binnenuit veranderen, zodat de algehele en individuele kwaliteit stijgt? En hoe zorgen de clubs ervoor dat jonge toptalenten hun vormende eerste jaren als prof in Nederland doorbrengen, waardoor niet alleen Oranje maar ook de Nederlandse clubs hun kans op succes behouden?

De noodzaak tot verandering is er. Nederlandse voetbalclubs moeten hun verlies nemen en structurele keuzes voor de toekomst maken om hun bestaansrecht in hun regio, in de maatschappij en in de internationale competities veilig te stellen. Aan de toptalenten van Oranje Onder 17 moet duidelijk worden gemaakt dat zij de beste springplank naar de absolute top in Nederland zullen vinden. Dat zij dan via de geleidelijke weg in tien jaar tijd de Europese top kunnen bereiken en met het grote Oranje prijzen pakken. We hebben een rijke traditie als opleidingsland en de instelling om als klein land te blijven verrassen. Nu nog de wil om altijd de beste te zijn en Nederland wordt weer uniek.

Guus Hiddink is een meester in het creëren van een zekere noodzaak tot verandering. Hij beseft dat mensen zelden bereid zijn tot veranderen, tenzij er sprake is van een glashelder voordeel of een noodsituatie. Hiddink weet dat als spelers onder druk staan en mogelijk als team tegen een afstraffing oplopen of door het ijs zakken, zij uit de hand van de coach eten; maar alleen als ze vertrouwen hebben in degene die hen voor tegenspoed moet behoeden en naar succes zegt te kunnen leiden. Het Team Van Breukelen neemt de uitdaging graag aan om een bijdrage te leveren aan de noodzakelijke verandering van de Nederlandse voetbalsport. Met de ervaring en kennis van coaches met Europees succes als Van Gaal, Hiddink, Advocaat, Stevens, Rijkaard en Van Marwijk en de ideeën en ambities van de nieuwe generatie die wordt aangevoerd door bijvoorbeeld Frank de Boer, Philip Cocu, Alex Pastoor, Pieter Huistra en John van den Brom, is deze missie kansrijk.

De tijd is dus rijp om beschikbare kennis te delen en toe te passen. De voetbalsport moet een transformatie ondergaan van reactief naar proactief. Niet reageren, maar ageren. Waarom coaches uit andere sporten zien als vijanden? Waarom wetenschappers argwanen of uitlachen vanwege hun soms moeilijke taalgebruik? En waarom jezelf als coach, bestuurder, begeleider of speler verstoppen achter het gemakzuchtige motto ‘Zo doen we dat nu eenmaal in de voetballerij’? De voetbalsport is juist gebaat bij de kennis van coaches als Phil Jackson, de man die Michael Jordan bij de Chicago Bulls en Kobe Bryant bij LA Lakers beteugelde. De lessen van honkbalprofessor Billy Beane zijn eveneens te waardevol om naast ons neer te leggen. Al is het maar omdat clubs als Liverpool zijn gedachtegoed omarmen. En in eigen land kunnen we op z’n minst goed luisteren naar mannen als Jacco Verhaeren, Marc Lammers, Joop Alberda en Ton Boot. We hebben elkaar nodig.

Alle hoofd- en bijrolspelers in de voetbalsport moeten kritisch naar zichzelf en naar elkaar kijken. Dit boek helpt om discussies op gang te brengen, trainings- en coachingsmethoden door te ontwikkelen, inzichten en kennis van buitenaf te delen zodat de individuele prestaties en die van teams verbeterd kunnen worden. Als dat ertoe leidt dat van de toekomstige talenten binnen BVO’s uiteindelijk niet zoals nu 3% maar zo’n 6% het tot een vaste kracht in een professionele voetbalploeg weet te schoppen, hebben we ons doel bereikt. Dat geeft de kwaliteit van het Nederlandse voetbal een geweldige impuls, het vergroot de herkenbaarheid voor de supporters en verlaagt de loonkosten. Een win-win-winsituatie dus.

==

–

Hans van Breukelen: ‘Alle hoofd- en bijrolspelers in de voetbalsport moeten kritisch naar zichzelf en naar elkaar kijken.’

Om als keeper niet de fout te maken om ook de opbouw van achteruit, de assist en het doelpunt voor mijn rekening te willen nemen, moet ik keuzes maken. Voetbal is nog steeds een simpel spelletje, maar inmiddels een vrij complexe sport. Als je uitgaat van de traditionele vierdeling in fysieke, tactische, technische en mentale vaardigheden, concludeer ik dat de aandacht de afgelopen vijfentwintig jaar voornamelijk in de eerste drie is gaan zitten. Hierop ligt de nadruk in de trainersopleiding en in de jeugdopleiding. Vrijwel alle clubs schakelen experts op juist deze gebieden in. Denk aan een looptrainer, techniektrainer, inspanningsfysioloog en fysiotherapeut. Het merendeel van de innovaties binnen het voetbal zoomt ook in op deze drie onderdelen, waarvan videoanalyse en het gebruik van voedingssupplementen goede voorbeelden zijn. Het ligt voor de hand dat, om de prestaties van voetballers te verbeteren, er extra energie gestoken moet worden in de mentale vaardigheden van een voetballer. Dat geldt overigens niet alleen in de absolute top.

Dit sluit aan bij mijn eigen ervaring. Niet de technisch en fysiek betere Stanley Menzo of Joop Hiele stonden namens Oranje onder de lat in de EK-finale van 1988. Niet FC Utrecht-concurrent Jan Stroomberg schopte het tot de Europa Cup I-winst, maar de volgens velen minder bedeelde doelman Hans van Breukelen. Vanzelfsprekend meld ik dit niet om mijn collega’s in de hoek te zetten. Het geeft goed aan hoe belangrijk het is om de juiste topsportmentaliteit te bezitten en die vooral na te leven. Ik kan met recht zeggen dat ik het maximale uit mijn niet-onbegrensde capaciteiten als keeper heb gehaald en daar gaat het uiteindelijk om. Dat is winnen.

De focus zal liggen op de verkenning en mogelijke verdere ontwikkeling van het voetbalbrein. Sleutel je aan de processor van de pc, dan beïnvloed je automatisch alle onderdelen. Ik realiseer me terdege dat ik een team van experts om me heen nodig heb om stap voor stap progressie te boeken en mijn doel te bereiken. Door mijn ervaring als profvoetballer weet ik wat winnen in het voetbal betekent. Ondersteund door de kennis van experts die van buitenaf naar de voetbalsport kijken, hebben wij recht van spreken.

2. Voetbalcultuur

Voetbal is de meest beoefende professionele sport op aarde. Volgens het Amerikaanse zakenblad Forbes ging er in 2010 ruim $ 20 miljard om in de mondiale voetbalindustrie. Het is een bedrijfstak met gigantische belangen en circa driemaal omvangrijker dan de wereldwijde muziekbranche. Aan het WK in Zuid-Afrika namen 32 landen deel die zich via kwalificatierondes de besten hadden getoond van de in totaal 208 leden van de Wereldvoetbalbond FIFA. Dit instituut heeft zelfs meer leden dan de Verenigde Naties, dat niet verder komt dan 192. Ook in Nederland is voetbal de belangrijkste bijzaak in het leven. De KNVB heeft grofweg 1,2 miljoen leden en is met afstand de grootste sportbond van ons land. Een ideale voedingsbodem voor vernieuwing en ontwikkeling, op het eerste gezicht.

In de Verenigde Staten vormen de top 4-sporten – American football, honkbal, basketbal en ijshockey – al decennialang een driehoek met de wetenschap en het bedrijfsleven. De maatschappij profiteert van sport en vice versa. Met name de verwevenheid met de college- en universiteitsstructuur heeft tot gevolg dat slimme koppen zich gevraagd en ongevraagd met de ontwikkeling van die nationale sporten bezighouden. Veel innovaties, ook twijfelachtige, komen dan ook uit Amerika naar Europa overgewaaid.

In Nederland hebben de laatste jaren verschillende sporten zich los van of in samenspraak met NOC*NSF op diverse terreinen ontwikkeld. Van de klapschaats via het kikvorszwempak tot en met hersteltrainingen in een bad met ijswater. Nieuwe trainingsmethoden zorgden voor aanscherping van records en onverwachte podiumplekken. Critici verbazen zich erover dat de voetbalwereld nieuwe technieken angstvallig buiten de deur lijkt te willen houden. De FIFA, onder leiding van de Zwitser Joseph Blatter, geeft nog steeds het verkeerde voorbeeld door geen gebruik te laten maken van technologische hulpmiddelen om de eerlijkheid in het spel te vergroten. Scheids- en grensrechters kunnen nu eenmaal niet alles met het blote oog waarnemen. Op sportcongressen in het land kloppen trainers, coaches en begeleiders uit bijvoorbeeld het hockey, roeien, schaatsen, wielrennen, de atletiek en het turnen zich veelvuldig en graag op de borst na het presenteren van weer een nieuwe vondst, die hun sport een stap dichter bij perfectie kan brengen. Vaak is dit volkomen terecht. Dat de voetballerij door deze collega’s uit andere sporten regelmatig hooghartig als ‘conservatief, lui en bekrompen’ wordt neergezet, geeft vooral aan dat er nog veel te winnen is. Zowel binnen het voetbal als in andere sportsectoren.

Voetbalbonden of -clubs zouden zich de indirecte kritiek van hun sportcollega’s kunnen aantrekken. Waarom komen de innovaties die in het voetbal worden doorgevoerd vaak uit andere sportdisciplines? Denk aan de coopertest, lactaatmetingen en voedingssupplementen: allemaal geïntroduceerd nadat het nut ervan veel eerder in bijvoorbeeld de atletiek was aangetoond. Ga je uit van het feit dat voor innovaties veel geld nodig is, dan zouden de vernieuwingen juist uit het voetbal moeten komen. Ook in de begeleiding op het sportpsychologische terrein lijken coaches in onder meer hockey, waterpolo, tennis en de paardensport zich sneller te ontwikkelen.

Edwin Goedhart is als clubarts verbonden aan Ajax en was eerder werkzaam bij de KNVB en AZ. Hij speelt door zijn functie een belangrijke rol in het tegenhouden en doorvoeren van nieuwe methoden en technieken. ‘We kennen allemaal enkele sprekende voorbeelden van een mental coach of sportpsycholoog die betrokken is geweest bij het succes van een sporter of sportploeg. Maar dat zijn er ook weer geen honderden. En keer het eens om: hoe vaak komt het voor, dat ondanks het inschakelen van mentale begeleiding de prestaties niet structureel verbeteren? Er is nog te weinig over bekend om er echt geldige uitspraken over te doen.’ De clubarts die onder meer voor Ajax en AZ met honderden voetballers en tientallen trainers werkte, kent de genoemde kritiek van buitenaf op de voetbalwereld. ‘Naast het feit dat er wel degelijk vooruitgang wordt geboekt in onze tak van sport, wordt er vaak met een “kat-uit-de-boom-kijkbril” naar nieuwe ontwikkelingen gekeken. Dat is waar. Maar de critici doen wat mij betreft net iets te makkelijk alsof elke sport met een andere vergeleken kan worden en alsof dat wat in het basketbal of honkbal werkt, dus ook in het voetbal effect zou moeten hebben. Dat is een grote misvatting. Voetbal is een subcultuur, met andere normen en waarden. Die moet je je eerst eigen maken voordat je hier kunt rondlopen en ze dingen van je aannemen. Dat wordt door veel experts uit andere sporttakken of het bedrijfsleven over het hoofd gezien. Elke keer gaan ze daarop nat.’

De voetballerij is inderdaad een wereld op zich. Met eigen wetten en regels, geschreven maar voornamelijk ongeschreven. Een subcultuur met eigen humor en overlevingsstrategieën. Geen enkele sport trekt zoveel aandacht en dus bemoeienis aan als voetbal. De druk op het leveren van prestaties is dan ook immens. Het voetbal bracht talrijke helden voort, waarvan sommige uitgroeiden tot heuse legendes. Geen sport kent meer wereldberoemde iconen dan de voetbalsport. Pelé, Di Stéfano, Cruijff, Maradona, Zidane, Beckham en Messi ontstijgen volgens velen het menselijke. Waardoor de hoofdrolspelers altijd in de verleiding kunnen komen om naast de kicksen te gaan lopen. En miljoenen fans, journalisten, zaakwaarnemers en sponsors willen hun deel van het succes claimen. In een dergelijke omgeving is het logisch dat invloeden van buitenaf worden gewantrouwd. Opgedreven door marketingafdelingen van de multinationals worden helden uitvergroot en sneller ingeruild. Waar een topper in de jaren tachtig vlak voor z’n 25e werd geaccepteerd als leider en in sommige gevallen zelfs als icoon, worden de Messi’s, Robinho’s en Rooney’s nu door hun sponsors al op hun twintigste gelanceerd. Laatbloeiers krijgen geen kans meer op het allerhoogste podium, toppers zijn vaak na enkele seizoenen al opgebrand en de schouders van de talenten moeten wel erg sterk zijn om de druk en de weelde te kunnen dragen.

==

Clubarts Edwin Goedhart: ‘Voetbal is een subcultuur met andere normen en waarden.’

==