De zaak Kooistra

Joost van Kleef & Henk Willem Smits

De zaak Kooistra

Opkomst en ondergang van een horecamagnaat

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2011 Joost van Kleef & Henk Willem Smits en
Uitgeverij L.J. Veen
Omslagontwerp Roald Triebels
Omslagbeeld Martin Dijkstra
Foto auteurs Ilja Meefout

ISBN 978 90 204 3050 9
D/2011/0108/508 NUR 681

ljveen.nl

Voorwoord

In de zomer van 2010 was de redactie van het zakenblad Quote traditiegetrouw druk met het uitrekenen van de dikte van de girorekeningen van rijk en succesvol Nederland ten bate van haar jaarlijkse rijkenlijst Quote 500 – terwijl datzelfde rijk en succesvol Nederland op het strand van Ibiza, Saint-Tropez of Monaco lag. Zij wel – en ze hebben gelijk.

Sjoerd Kooistra, horecatycoon en met een geschat vermogen van 130 miljoen euro nummer 202 op de Quote 500, lag op Ibiza. Niet op een ordinaire handdoek, maar op zijn comfortabele jacht Three Sisters, prominent pontificaal afgemeerd aan Paal I van de plaatselijke jachthaven. Geld is vooral leuk als andere mensen zien dat je geld hebt, vandaar.

Kooistra wist toen al dat het een hete zomer voor hem zou worden. Er liepen talloze rechtszaken, aangespannen door bierbrouwers en aanverwante partijen die allemaal claimden nog geld van de grootste kroegenverpachter van Nederland te krijgen. Maar ze kregen niks. Vandaar die rechtszaken.

Quote wilde graag weten van Kooistra hoe een en ander in elkaar stak. Immers, als er zoveel partijen riepen dat Kooistra geen dubbeltje meer gireerde, had Kooistra dan nog wel dubbeltjes – of niet? Met andere woorden: was het gerechtvaardigd om de horecakeizer nog in de Quote 500 op te nemen – of niet.

Nu was het handig dat Quote-redacteur Henk Willem Smits sinds jaren een goede band met Kooistra onderhield. Je bent wie je kent en dat geldt zeker voor een journalist. Smits en Kooistra komen beiden uit Groningen, wat de helft van de wederzijdse interesse verklaart. En beiden zijn Gronings eigenwijs, wat de andere helft verklaart. Een telefonisch onderhoud gepleegd ter redactie verliep ongeveer zo:

Smits: ‘Ja, meneer Kooistra, Smits hier.’

Kooistra: ‘Smits, wat is er mien jong.’

Smits: ‘Ik lees hier in een vonnis dat je weer eens een rechtszaak hebt verloren.’

Kooistra: ‘Ik heb helemaal niks verloren.’

Smits: ‘Oké. Eens even kijken. Nee, het staat er echt: “... veroordeelt Kooistra in de proceskosten”...’

Kooistra: ‘Moet je kijken hoeveel of dat is.’

Smits: ‘Euh, “nihil”.’

Kooistra: ‘Nihil. Dus dat is niks. Ja, nou?’

Smits: ‘Ja, maar je hebt dus toch verloren...’

Kooistra: ‘Ik heb niet verloren!’

Smits: ‘Je hebt wél verloren.’

Kooistra: ‘Ik heb níét verloren!’

En zo voort, en zo verder.

Smits belde begin juni weer met Kooistra, toen deze voor even zijn jacht had verlaten om in Nederland de groeiende stapel vonnissen met zijn huisadvocaat Oscar Hammerstein door te nemen. Het telefoongesprek verliep ditmaal een stuk stroever. Kooistra had geen zin in de pers, hij stond al genoeg in de spotlights. Het Parool en De Telegraaf repten bijna iedere week over zijn nakende faillissement. Terwijl, zo verzekerde Kooistra door de telefoon aan Smits, ‘er is he-le-maal niks aan de hand. Het is allemaal gelul.’

Kon zijn, maar Smits wilde met Kooistra toch een paar serieuze zaken doornemen. Zoals: hoe kon het dat er zoveel kroegen van Kooistra dicht waren? En wat was er waar van wat Heineken beweerde, dat Kooistra al maanden geen huur voor enkele tientallen kroegen meer betaalde? En hoe zat het met het gerucht dat Kooistra op Ibiza was neergestoken door drie gebivakmutste heren?

Pas na enig aandringen ging Kooistra overstag en mocht Quote voor een prettig gesprek langskomen in zijn headquarters, villa Rozendal te Ubbergen. Smits nam voor de gelegenheid collega Joost van Kleef mee, die Kooistra weliswaar niet persoonlijk kende, maar die wel tijdens zijn negen jaar (!) durende studie Nederlands in Groningen zo’n beetje in diens kroegen had gewóónd. Toen Kooistra de deur opende, was het eerste wat hij zei: ‘Ik had dit gesprek liever over drie weken gehad, dan had ik meer kunnen vertellen.’ Drie weken na dit interview, zijn laatste, pleegde Kooistra zelfmoord.

Na die abrupte daad bleven er bijzonder veel vragen open. De belangrijkste: waarom had de puissant rijke (of toch niet?) kroegbaas de hand aan zichzelf geslagen? Maar ook: hoe had Kooistra het eigenlijk geflikt, als zoon van een kroeguitbater van een alcoholistencafé de grootste café-ondernemer van Nederland te worden, alsmede in één moeite door multimiljonair? En waarom was hij zo omstreden? Wat was eigenlijk de ‘methode-Kooistra’? Stond hij uiteindelijk op de rand van faillissement? En wat is er waar van de uitspraak van Oscar Hammerstein: ‘Heineken heeft hem vermoord.’

Smits en Van Kleef gingen op onderzoek uit. Het resultaat ligt voor u: het wankele leven van Sjoerd Kooistra, een stronteigenwijze ondernemer met zowel dictatoriale als kinderlijke trekjes, die vanaf zijn 21ste levensjaar met horten en stoten zijn droom leefde. Tot zondag 27 juni 2010. De auteurs spraken tientallen mensen: familieleden, werknemers, pachters, horecaondernemers, advocaten, curatoren, kennissen, vrienden en vijanden. Off en on the record. Wat opviel: men haat Kooistra – of men heeft hem lief. Een tussenweg is er niet en de mensen die (nog steeds!) het schuim op de lippen krijgen bij het horen van zijn naam, zijn bijzonder dik in de meerderheid.

Maar wat je ook van Kooistra vindt, hij heeft die zogenaamde American Dream wel eigenhandig in de polder waargemaakt. En dat is knap. Tot hij, iets te gretig, zijn hand overspeelde. ‘Ik heb niet verloren,’ zei Kooistra. Nee. Want Kooistra maakte er liever zelf een eind aan dan dat hij moest toegeven: het is over. Het spel is uit.

Joost van Kleef
Henk Willem Smits
April 2011

Voorspel

Het is zomer, het is warm en het is dinsdagmiddag 22 juni 2010. Sjoerd Kooistra zit buiten op de veranda van zijn witte villa in Ubbergen. Hij zweet. De markiezen zijn naar beneden, de ventilator blaast en de tweede kan met ijswater is juist op – maar niks helpt. Hij pakt zijn zakdoek en dept zachtjes zijn voorhoofd. Behalve het monotone gezoem van de luchtaanjager en het ruisen van het verkeer op de Rijksstraatweg die achter het park van zijn bescheiden landgoed loopt, is het stil. Niet prettig stil, als op een mooie zwoele zomeravond, of mooi stil zoals wanneer Dick al ligt te slapen en Kooistra zachtjes nog een laatste glas drinkt, maar doods. Doods stil. Alsof zijn tuin een be-graafplaats is in plaats van een lustoord. Hij gooit zijn zakdoek op de tafel naast zich.

Af en toe rinkelt in de verte, in zijn kantoor, een telefoon. Zijn telefoon. Maar Kooistra heeft geen zin om op te staan, al was het maar omdat elke beweging hem pijn doet. Een paar weken eerder hebben ze hem geopereerd, op Ibiza, aan een acute blindedarmontsteking. Het resultaat is nogal oncomfortabel. Tegen de pers heeft Kooistra gezegd dat hij onder het mes moest omdat hij bij een beroving was neergestoken. Wellicht zou iedereen hem dan even met rust laten. Maar achteraf was het toch niet zo handig. In zijn omgeving ging het gerucht dat iemand een paar onfrisse jongens op hem had afgestuurd bij wijze van waarschuwing. Er staan nogal wat leningen uit, zo hier en daar, en hij is niet meer zo stipt met afbetalen. Kooistra had bovendien een halve toezegging gedaan om te helpen met de financiering van een strandtent op Ibiza. Maar hij keek wel uit natuurlijk, met die Spanjaarden.

Als Sjoerd Kooistra de kranten mag geloven, krijgt verdomme de halve wereld zo langzamerhand nog geld van hem. Curatoren, brouwerijen, pachters, de fiscus; zelfs die handelaartjes in koffie, hoe heten ze ook weer, Smit & Dorlas ja, houden inmiddels hun hand op. Vier ton willen die koffieboertjes hebben, 400 000 euro, omdat Kooistra vijf jaar eerder met zo’n vertegenwoordiger een dealtje had gesloten: ik 100 000 euro, jullie vijf jaar lang koffie leveren aan mijn pachters. En dan nu komen zeiken dat het allemaal niet goed is.

Moe wordt Kooistra ervan, doodmoe. Al die verhalen, al dat gelul, al dat gelispel dat hij, de Grote Sjoerd, geen stuiver meer heeft. Roddel en achterklap. Gewoon jaloezie. Kinnesinne. Azijnpisserij, uit monden die niks, niets, gepresteerd hebben. Die veertig uur in de week op een troosteloos kantoor moeten werken voor hun lullige doorzonflat in Almere. En maar bidden dat de roestige Fiat Punto geen klapband krijgt, want dat kan de spaarrekening niet lijden. Burgermannetjes. Klein volk.

Kooistra kent ze. Kooistra kent ze allemaal. Vroeger herkende hij ze al, als veertienjarige jongen, in de kroeg van zijn vader om de hoek van het plaatselijke woonwagenkamp. Het soort klanten dat op vrijdagmiddag eerst bij Café Kooistra in Emmen de helft van hun weekloon kwam opzuipen voor ze genoeg moed hadden verzameld om met moeder de vrouw het weekend door te stomen. De hele week werden ze afgebeuld door de bovenbaas. Wallen onder hun ogen, een te krap kostuum, afge-trapte schoenen. En nooit uitzicht op meer. ‘Dat zal mij niet gebeuren,’ had Kooistra toen al besloten. En daar had hij zich, al dacht hij het zelf, toch heel aardig aan gehouden.

Eerst kwam die tent in Groningen, Bommen Berend, dat was in 1972, zijn eerste eigen zaak. Maar één zaak is niks. Wat moet je nu met één zaak? Eén zaak, dat zijn drie vaten pils per week, daar wordt de giro niet dik van. En dus kocht hij er een aantal bij. En toen nog meer. Mazzel dat hij die Leen Goudswaard ontmoet had, Ome Leen, de private investeerder die in hem geloofde en hem wel geld leende om een imperium te stichten, in plaats van de banken, die hem nooit zouden zien staan. Oké, Goudswaard was duur, met zijn 18 procent rente, wat dat be-treft deed hij zijn naam alle eer aan, die ouwe. Maar zonder Goudswaard was het allemaal nooit gelukt.

Na Groningen kwam Amsterdam. Mooie stad. Maar wat een mentaliteit. Kouwe kak, grachtengordelvolk, links lullen rechts vullen, dat soort. Ondernemers van buiten gunnen ze het licht in de ogen niet. En dan die klotekrant, Het Parool, spreekpop van de onderbuik. Als hij een tent kocht in de hoofdstad, werd er de volgende dag in chocoladeletters schande van gesproken. Omdat dat ‘boertje’ de boel belazerde of besodemieterde – of allebei. Gelul. Kooistra had nog nooit iemand besodemieterd, het boertje was alleen boerenslim. En dat waren ze daar, in die zogenaamde wereldstad, niet gewend. Ze dachten: o, dat boertje, de Groninger, die draaien wij wel even een poot uit. Nou, mooi niet. Om de boel een hak te zetten had hij Hoppe en Keyzer gekocht, de twee horeca-iconen van de stad. Even jennen. Leuk, maar het had achteraf gezien toch wel een hoop geld gekost, die flauwekul. Hoppe, ha! De lievelingskroeg van Freddy Heineken en Kooistra heeft een zwak voor Heineken – overal ter wereld laat hij zich fotograferen met het Heineken-logo op de achtergrond. Maar honderd jaar geleden was Hoppe misschien dé tent, anno nu zat er geen stuiver omzet op. Zogenaamde stamgasten die op drie jenever de hele avond uitzaten. Van dat smerige zand op de grond, vergeelde schilderijen, ouwe wankele mannen als personeel – en dat noemen ze dan cultureel erfgoed. Hoppe! Een voetbalkantine, meer was het verdomme niet.

Nee, dan Nijmegen. Dat begon leuk, fris. Lekker verdienen, ook. Kooistra grijnst als hij eraan terugdenkt hoe hij ongezien vanaf het balkon van de Drie Gezusters bier in het publiek gooide tijdens de Nijmeegse feesten. Begon iedereen met bier te gooien, moest iedereen nieuw bier kopen. Dat was toch geinig. Totdat ook daar het gezeik begon in 2003, met die pachter van hem, Khalid Oubaha. Die had hij toch onderschat. In 2007 waren alle zaken van hem dicht – en die van Oubaha open. De klootzak.

Daarom was hij na Nijmegen Brabant op gaan zoeken. Daar vieren ze carnaval, dus dat schiet qua bierverkoop alleen al in die paar dagen lekker op. Breda, Tilburg, Eindhoven, Den Bosch. Net zo gemakkelijk. Is hij daarna ook nog naar Enschede gegaan. Ach ja, als je toch bezig bent.

Alle uitbreidingen van de laatste drie jaar heeft hij er eigenhandig doorheen gedrukt bij zijn accountant, Henk Wustenveld. ‘Woestenveld’, zoals Kooistra hem noemt als hij weer eens te-keerging. God, wat kan die man vloeken. En tieren. ‘Het kán niet, Sjoerd, het kan godverdomme gewoon niet. Niet nóg een kroeg! Niet nóg meer winkel! Zo lekker draaien we niet.’ Maar dat maakt Kooistra zelf wel uit. Het is zijn bedrijf, het zijn zíjn centen en wie had hier nou van zichzelf de grootste horecaverpachter van Nederland gemaakt? De heer Woestenveld of de heer Kooistra? Nou? Wie was ooit ‘dat ventje van dat woonwagencafé’ maar stond nu hoog in de Quote 500? Wie moest ooit als jongetje de woonkamer delen met allerhande alcoholisten en bezat nu villa’s all over the world? Wie kreeg een ontvangst met rode loper als hij weer eens een brouwerijtje bezocht? Wie had vroeger nog geen bel op zijn fiets en voer nu met een jacht de wereldzeeën rond? Juist!

Aan de andere kant, Henk heeft wel een beetje gelijk. Ze draaien waardeloos, de laatste twee jaar. 2007 ging nog, met hangen en wurgen en schrapen, maar sinds 2008 is het huilen met de pet op. Rookverbod, crisis, recessie, geen buitenlandse toerist in Amsterdam – en alsof dat nog niet erg genoeg is, slaan zijn horecaconcepten niet meer aan, maar wel dood. Rost hij een splinternieuwe druipsteengrot in de Drie Gezusters à raison van 1 miljoen euro in Eindhoven, wil er geen hond zitten. Zet hij een Skihut neer in Nijmegen, is dat het uitgaanspubliek te min. Verbouwt hij een discotheek in Amsterdam voor miljoenen, zit die pachter er na de opening op zaterdag in zijn eentje naar ‘Kleine jongen’ te luisteren. Alleen Eindhoven kostte al 6 miljoen euro, en wat komt er terug aan omzet? Nul komma nul.

En ondertussen kosten al die panden wel klauwen met geld aan huur en hypotheek. En zijn jacht op Ibiza, zijn villa in Marbella en zijn optrekjes in Groningen en Amsterdam óók. Om maar niet te spreken over dit lusthof hier, in Ubbergen, en het wagenpark en de vakanties van hem en Dick; en dan hadden ze ook dat onafgebouwde paleisje op Gran Canaria waar nog de nodige miljoenen tegenaan moesten. Gek werd Kooistra ervan. Het geld gierde eruit en de cashstroom droogde aan de andere kant net zo snel op. Kooistra pakt zijn zakdoek en veegt de druppels zijn voorhoofd. Gezeik!

Hij staart naar zijn park. Bij de vijver, in het midden, heeft zijn tuinman de kudde schapen neergezet. Af en toe blaat er eentje. Kooistra moet onmiddellijk denken aan Heineken. Heineken, ook dat nog.

Heineken is zich aan het roeren. Kooistra zou zijn huur niet meer betalen aan de brouwer, maar wel miljoenen bij de brouwer geleend hebben. Dat eerste klopt – en dat tweede ook. Wat niet klopt is dat Heineken om die twee lullige feitjes zijn nood is gaan klagen bij de vaderlandse rechtbanken. Want Kooistra heeft in 2009 een heldere deal met de brouwer gesloten: Heineken betaalt hem per jaar 7,5 miljoen euro aan huur voor 31 kroegen. Die kroegen worden vervolgens verpacht aan een exploitant die de pacht op zijn beurt aan Heineken betaalt. Klaar. Alleen, Heineken wil nu opeens dat Kooistra borg gaat staan voor die pacht. En daar heeft hij nu geen zin in. Het mooie van die hele deal is juist dat hij niet langer borg hoeft te staan – voor niets en niemand. Hij is nu 59 en heeft geen zin meer in al dat gerotzooi. Hij beurt nu 7,5 miljoen per jaar en voor de rest zoeken ze het maar uit. Deal is deal.

Daar denkt Heineken net even anders over. Sinds het begin van 2009 banjeren ze als een olifant door zijn porseleinen kroegbedrijf. Kort geding na bodemprocedure wordt gestart en de brouwer krijgt van de rechter verontrustend vaak gelijk. Heineken kan na zo’n gewonnen zaak met het vonnis in de hand een kroeg van hem sluiten, wat die etterbakken doodleuk doen. En dat is dramatisch, want een gesloten tent levert helemaal niks meer op. Eens even kijken, welke zaken waren er nu allemaal dicht? Alles in Nijmegen en dan in Amsterdam, euh, April, Exit, Three Sisters, New York Steak House en Dante, in Groningen Molly Malones, Het Pakhuis... pfff.

Kooistra zucht. Wat een klootzakken. Eerst een deal sluiten en daarna gaan zeiken. Zo kun je toch geen zaken doen. Dat gedoe met Heineken kan hij er nu even niet bij hebben; nog meer financiële tegenslag, dat trekt zijn giro niet. Misschien heeft hij toch te veel privéopnames uit het bedrijf gedaan, de laatste jaren. En misschien had hij zijn zaken in Eindhoven en Enschede niet voor zoveel miljoen euro moeten verbouwen. Had hij die financiële crisis toch aan moeten zien komen? En dat rookver-bod in de horeca? Maar ja, dat is achteraf. En nu is nu. En nu weet Kooistra van de gierende geldnood niet meer waar hij de dubbeltjes vandaan moet halen.

Wustenveld heeft al tegen hem gezegd, god, wat zei die Wustenveld ook weer? O ja: ‘Sjoerd, als je zo doorgaat, halen we het eind van het jaar niet.’ Wustenveld had ook een oplossing: ‘Verkoop de hele bende, dan trekken we ons terug in Groningen, houden we alleen de boel daar nog draaiende.’ Maar geen haar op Sjoerds bezwete hoofd die daaraan denkt. Hij, de Grote Sjoerd Kooistra, die zijn met eigen handen uit de klei getrokken imperium door Heineken zou laten ontmantelen? Hij zag de krantenkoppen al voor zich: ‘Kooistra gooit handdoek in de ring’, ‘Kooistra tapt voortaan uit een ander vaatje’, ‘Kooistra zingt een vaatje lager’. Nee, over zijn lijk. Maar de situatie wordt zo langzamerhand wel nijpend. Kooistra pakt zijn zakdoek nog maar eens en gooit hem meteen weer neer. De lap stof is inmiddels net zo nat als zijn voorhoofd.

Klotecrisis. En hij was aanvankelijk nog wel zo blij dat dat vieze gerook in zijn kroegen eindelijk eens afgelopen was. Maar hij schrok zich kapot van de omzetten die hij na het rookverbod kreeg door ge-sms’t. Hoe erg is het, financieel? Nou, erg. Alles, tot en met zijn meubels, is een keer of drie verhypotheekt of verpand, of er ligt beslag op.

En nu willen die jongens van Heineken niet meer met hem praten en wel binnen een paar dagen, als eerste betaling, 2 miljoen euro zien. En daarna willen ze hem helemáál uitkleden.

Kooistra zet de ventilator nog maar eens een tandje hoger. Zuchtend pakt hij de brief die ernaast op het tafeltje ligt. ‘Geachte heer Kooistra’, staat erboven, vlak onder het briefhoofd van Heineken.

Geachte heer Kooistra,

Naar aanleiding van de inhoud van uw brieven d.d. 15 en 21 juni 2010 berichten wij u als volgt.

Indien het voor u en uw ondernemingen inderdaad vijf voor twaalf is, zoals op maandag 14 juni jl. door de rechter tijdens het kort geding in Amsterdam gemeld, is spoedig en drastisch handelen geboden.

Alvorens met u in gesprek te gaan, nodigen wij u uit om ons een schriftelijk voorstel te sturen waarin ten minste de volgende onderwerpen concreet uitgewerkt zijn. U zult daaraan uw volledige en onvoorwaardelijke medewerking verlenen:

–  Onmiddellijke en volledige toegang tot de boeken van het concern Kooistra door gekwalificeerde registeraccountants die in opdracht van Heineken de financiële situatie correct in kaart zullen brengen.

–   Volledige opgaaf van alle bezittingen van zowel het concern Kooistra als van u in privé in binnen- en buitenland. Na opgaaf zullen deze bezittingen, indien dit door Heineken wenselijk wordt geacht, op een Heineken conveniërende wijze tot zekerheid kunnen worden gesteld voor al hetgeen wij te vorderen hebben. Dit geldt mutatis mutandis ook voor eventuele door het concern Kooistra gefacili-teerde bezittingen welke op naam zijn gesteld van de heer D. Loorbach en/of mevrouw G. van der Veen.

–   Indien door Heineken gewenst, de verkoop van deze bezittingen om hiermee schulden te vereffenen.

–   Van Plassania Beheer B.V. en u in privé volledige erkenning van en garantstelling voor alle schulden van De Gouden Kooi B.V. en/of KROPA B.V. jegens Heineken.

–   Herziening van de hoofd- en onderhuurovereenkomsten tussen Plassania Beheer B.V. en Heineken, op basis van vigerende marktcondities en waar dit door ons wordt gewenst met aanpassing van de huurtermijnen van de door Heineken aan te wijzen panden.

Vooreerst er enig gesprek zal kunnen plaatsvinden, dient u – naast het doen van het hierboven omschreven voorstel – een bedrag van 2 miljoen euro over te maken op rekeningnummer 22.79.10.397, bank Paribas, t.n.v. Heineken Nederland B.V. o.v.v. ‘deelbetaling schulden’. Deze betaling zal strekken in mindering op al hetgeen wij (nog) te vorderen hebben. De toedeling van dit bedrag is aan Heineken. Zowel uw schriftelijke voorstel als de betaling van genoemd bedrag dienen bij ons ontvangen te zijn op uiterlijk dinsdag 29 juni 2010.

Zodra wij uw voorstel en uw betaling hebben ontvangen, zullen wij u onmiddellijk nader berichten over datum en tijdstip van het gesprek in Zoeterwoude.

In de tussentijd en totdat er een eventuele oplossing is bereikt, gaan wij onverminderd door met het nemen van maatregelen en het uitoefenen van al onze rechten. Uiteraard behouden wij ons alle rechten voor.

Hoogachtend,

Heineken Nederland B.V.
W. Fijnaut

2 miljoen. Waar haalt Kooistra in godsnaam binnen een paar dagen 2 miljoen vandaan? Maar al had hij een maand... Zuchtend en zijn pijn verbijtend staat Kooistra op. ‘Bert,’ roept hij zijn chauffeur Bert Lammerts van Bueren, ‘Bert, wij rijden met de wagen even langs het huis van Philip de Ridder, directeur van Heineken Nederland. Ik wil even met hem praten.’

Een kwartiertje later staat Kooistra’s BMW met draaiende motor voor de villa van De Ridder. Maar De Ridder doet het hek van zijn oprijlaan niet open. ‘Philip,’ sms’t Kooistra, ‘Philip, doe nou open. Ik wil het goed regelen voor Dick...’

1

De jonge jaren

‘Het café was ook de woonkamer. Ik denk dat ik toen besloten heb: dat zal mij nooit overkomen.’

Sjoerd Kooistra wordt in Groningen geboren op zondag 18 maart 1951 in een gezin dat al vier dochters en een zoon heeft. Vader Johannes Kooistra, roepnaam Hans, is een geboren ondernemer. Voor de oorlog verdiende hij achtereenvolgens de kost als bakker, groenteboer, boer en vee- en paardenhandelaar. Gedurende de Tweede Wereldoorlog runde hij een clandestiene slagerij. Via een tunnel onder zijn boerderij werden de kadavers aangeleverd. ‘Als er Duitsers langskwamen voor controle, moesten we op de houten Niemeyer-theedozen gaan zitten en doen alsof we aan het spelen waren,’ herinnert broer Klaas Kooistra zich. Niet voor niks: ‘In die kisten zaten dubbele bodems met zwart geld.’ Het gaat een keer mis als Kooistra wat al te openlijk met zijn illegale vlees leurt en wordt opgepakt. Hij krijgt veertien maanden cel, maar daar komt de bezetter snel van terug als blijkt dat de in het dorp gelegerde soldaten en de plaatselijke veldwachters ineens nauwelijks meer te eten hebben: na twee weken is pa Kooistra weer vrij.

Van het zwarte geld koopt de familie Kooistra in de oorlog een aantal huisjes in Groningen. Klaas: ‘Na de oorlog hebben we een hele straat moeten inleveren. Daar was mijn vader goed ziek van.’ Kooistra senior drijft na de oorlog tot begin jaren vijftig een kroeg in de Groningse binnenstad, die hij een jaar na de geboorte van zijn jongste zoon verruilt voor een ‘hotel’ met bar in de Groningse hoerenbuurt Nieuwstad. Een kamer kost een gulden vijftig per nacht en per uur wordt niet verhuurd. ‘Mijn vader,’ weet zoon Klaas nog, ‘wilde het wel een beetje gezellig houden.’

Gezellig is het, in Logement Kooistra. Avond na avond zit de bar stampvol en ook de kamers zijn meestentijds allemaal bezet. Sommige dames die in de buurt werken, nemen hun intrek in het hotel. Voor hen vraagt Kooistra senior een uitkering aan. De steun wordt per week uitbetaald. Niet aan de vrouwen, maar aan Kooistra. Die trekt de huur en de barrekening eraf en wat overblijft krijgen de steuntrekkers. Tenminste, voor even: ‘Dat geld kregen ze ’s ochtends. En ’s avonds aan de bar hadden ze ’t al weer opgedronken.’ Of, in de woorden van een toenmalige zakenrelatie: ‘Als er iemand steun had aan de steun, dan was het de ouwe Kooistra wel.’

Na vier jaar heeft Kooistra dankzij drank, logies en uitkeringen zoveel geld verdiend dat het gezin zich een betere uitspanning kan veroorloven. Dat komt mooi uit, want moeder Lutske Kooistra-Broersma ziet haar jongste zoon liever niet opgroeien tussen de penoze in de rosse buurt. Sjoerd Kooistra zichzelf ook niet; hij ontkent later zelf meerdere keren dat hij zijn jongste jeugd tussen de hoeren heeft doorgebracht. Tegen de Groningse journalisten Menno Hoexum en Rob Zijlstra vertelt Kooistra in 2001 dat zijn ouders een groentezaak dreven aan het Winschoterdiep.

Als Sjoerd Kooistra bijna vijf jaar oud is, valt het koopmansoog van Kooistra senior op een klein cafeetje in Emmen, café Wieringa. Zes tafeltjes, een kachel en een wankele tapinstallatie die die naam eigenlijk niet waard is, veel meer is het niet. Maar de locatie is uitstekend: midden in het centrum, naast de wekelijkse veemarkt en met een vol woonwagenkamp om de hoek. Voor 600 gulden wordt café Wieringa café Kooistra. Zoon Sjoerd kijkt er later met weinig weemoed op terug. ‘Mijn vader kocht in 1953 [sic] voor zeshonderd gulden een café in Emmen. Niemand wilde het hebben omdat het vlak bij een woonwagenkamp lag. In het begin kwamen er ook veel “kampers”. Op school werd ik met de kont aangekeken. Voor andere kinderen was ik dat ventje van het woonwagenkamp. Daar krijg je toch een tik van mee.’

Desondanks gaan de zaken voorspoedig. Had kastelein Wieringa meer last dan omzet van de zigeuners, Kooistra sluit vriendschap met ze en houdt daar een bijzonder fijne winstmachine aan over. Klaas Kooistra: ‘Als ze een ezel hadden verkocht, kwamen ze dat bij ons vieren. Om daarna de rekening te kunnen betalen, moesten ze er nog een verkopen.’ Vrijdag is qua verdienen de topdag, dan is er veemarkt. ‘Dat was goed boeren. De eerste veehandelaren waren om acht uur ’s ochtends al dronken.’

Sjoerd Kooistra bewaart weinig warme herinneringen aan deze tijd. ‘Als ik thuiskwam, moest ik altijd eerst kijken of er geen trammelant was. Het was elke week wel een paar keer goed raak. Soms gingen de stenen door de ramen. Mijn vader was nergens bang voor, die sprong er zo tussen. We woonden boven het café en ik heb als jongetje een keer meegemaakt dat een baksteen door de ruit vloog en zo in mijn bed belandde. Het was een andere tijd. Op vrijdag kwamen ze hun loonzakje leegzuipen. Na sluiting gingen de gordijnen dicht. Dan mochten ze niet zien dat er nog mensen in het café zaten. Daar ben ik opgegroeid tot mijn veertiende.’

Negen jaar runt pa Kooistra de tent, dan is hij het zat. Klaas: ‘Mijn vader was eigenlijk ook een soort zigeuner. Hij kon er niet tegen om lang op een plek te zitten. Dan kreeg hij het benauwd.’ Voorheen café Wieringa wordt verkocht en De Vluchtheuvel, een wat verloederde uitspanning in Norg, eigendom van de familie Meppeler, wordt gekocht. De prijs: 175 000 gulden voor het veredelde restaurant plus een vakantiehuisje als woning, de opstallen en een paar honderd vierkante meter grond.

De koop is nog niet rond of Kooistra senior begint met het uitbouwen van de zaak. De speeltuin wordt opgeknapt en een bescheiden dierenparkje geopend. De eerste bewoners zijn exotische vogels uit verre landen. PAPEGAAI UIT HET TROPISCH REGENWOUD staat er bij de eerste volière. En bij de tweede: KAKETOE UIT NIEUW-GUINEA. In werkelijkheid zijn de vogels iets minder uitheems. De papegaaien zijn geverfde duiven uit Amsterdam. De kaketoes ook.

Na de ‘exotische vogels’ komen er geiten, pony’s, een ezel tot de kinderboerderij compleet is. De bescheiden dierentuin trekt veel klandizie en Kooistra besluit er extra in te investeren. Via via weet hij in Oost-Europa voor goedkoop geld (echte) apen, zeeleeuwen, beren, lama’s, steenbokken en flamingo’s op de kop te tikken. De speeltuin wordt een bescheiden lunaparkje. De Vluchtheuvel groeit uit tot een populair dagje uit – in de verre omtrek is er geen vergelijkbaar recreatiepark. Mede daardoor is het een trekpleister voor schoolreisjes van scholen uit de buurt. ‘Soms komen er wel vijftig bussen op een dag.’

De zaken gaan goed. Sjoerd Kooistra wordt op zestienjarige leeftijd, na één jaar mulo, van school gehaald om mee te gaan helpen in de uitspanning. ‘Het café was ook de woonkamer. Ik denk dat ik toen besloten heb: dat zal mij nooit overkomen. Ik wil geld verdienen en onafhankelijk zijn.’ In 1971 raakt de jonge Sjoerd wat extra gemotiveerd om weg te komen bij zijn ouders. Johannes weet voor de hokken in De Vluchtheuvel een antilope, twee poema’s en twee leeuwen te regelen. Sjoerds taak: die beesten voeren. De antilope vindt hij niet erg, maar de poema’s en de leeuwen vindt Kooistra junior doodeng. ‘Hij was als de dood voor die beesten,’ herinnert Klaas Kooistra zich.

Wat dat betreft komt het mooi uit dat hij in 1972, op 21-jarige leeftijd, aan de bar van De Vluchtheuvel in gesprek raakt met een klant, Leen Goudswaard, eigenaar van privébank annex financieringsmaatschappij Zuid-Holland in Rockanje. Goudswaard verdient veel en snel geld met het uitzetten van consumentenkredieten voor wasmachines en kleurentelevisies. De Fries Dirk Scheringa zou later het verdienmodel ‘lenen lenen, betalen betalen’ van Goudswaard afkijken.

Goudswaard vraagt de jonge Kooistra naar zijn ambities. ‘Een kroeg beginnen,’ zegt Kooistra. ‘En dan nog een en dan nog een want één kroeg is niks.’ Maar ja, van welk geld? Daar kan Goudswaard wel bij helpen. Als Kooistra kapitaal nodig heeft, kan hij dat bij Goudswaard wel lenen. Niet voor niks natuurlijk, wat dacht hij van 18 procent rente? ‘Akkoord,’ zegt Kooistra. ‘Hand erop.’ ‘En geloof het of niet,’ zegt Klaas Kooistra, ‘maar de dag erop stond het geld, 25 000 gulden, op de rekening van mijn broer.’ En passant vertelt Goudswaard ook de gouden regel waar Kooistra op moet letten als hij een horecazaak wil kopen: kijk naar de drempel. Is die versleten, dan zit er loop in de zaak. Zit ie strak in de lak, dan moet je een deur verder gaan.

De voortvarendheid waarmee Goudswaard een groot geldbedrag leent aan een hem onbekende jonge jongen, doet wat wenkbrauwen fronsen. Sommige bronnen menen ook nu nog dat Goudswaard, getrouwd en vader van meerdere kinderen, een oogje had op Sjoerd. Dat Sjoerd op mannen valt ‘was van honderd meter afstand al te zien. Er zat geen vrouwenvlees aan die jongen. Het was nog net niet zo dat mensen hem nakeken en zeiden: “Kijk, daar loopt een flikker.”’ Maar veel scheelde het niet. Klaas Kooistra gelooft niet in die theorie. ‘Goudswaard wilde gewoon verdienen. Geld uitlenen was zijn business. Niks meer en niks minder.’

Van de lening van Goudswaard koopt Sjoerd Kooistra volgens Sjoerd Kooistra in Groningen zijn eerste kroeg, café-restaurant Bommen Berend, vlak bij de Grote Markt. ‘Ik had een heel slimme financier die achter mij stond. Dat was oud-bankier L.J.C. Goudswaard. Van hem heb ik mijn eerste 25 000 gulden geleend en daarmee heb ik Bommen Berend, mijn eerste café, gekocht.’

Volgens broer Kooistra klopt die lezing niet. ‘Bommen Berend was van mij, dat had ik gekocht. Mijn vader verklaarde me nog voor gek. “Veel te weinig plaatsen,” zei hij. Maar het liep vanaf de eerste dag. Een halfjaar later wilde hij de tent van me kopen om ’m door te schuiven naar Sjoerd, zodat die ook wat had. Zo is het gegaan.’

De kersverse exploitant van Bommen Berend haalt op vrijdag 22 december 1972 voor de eerste keer de courant:

Kastelein krijgt klap van inbreker

Van een onzer verslaggevers

De heer Sjoerd Kooistra (21), exploitant van het café-restaurant Bommen Berend aan het Kwinkenplein in Groningen, is vannacht door een inbreker in zijn gezicht geslagen. De man wist te ontkomen. De heer Kooistra was om kwart over een thuisgekomen. Om kwart voor vier besefte hij dat hij de kas in het restaurant had achter gelaten. Hij ging er weer naartoe om het geld op te halen. Juist toen hij achter het buffet stond kreeg hij ineens een klap in zijn gezicht. Een man rende daarna de zaak uit. De laden in het buffet waren overhoopgehaald. Voor zover vanmorgen kon worden nagegaan werd er geen geld vermist.

Klaas Kooistra koopt na Bommen Berend de pub Old Inn aan de Grote Markt. Niet met geld van Goudswaard – ‘18 procent rente, ik was toch niet gek bij mijn hoofd?’ – maar met gespaard vermogen. Niet veel later koopt hij tevens een frietzaak in de Poelestraat. ‘Dat was een Febo. Nou ja, geen echte Febo, maar ik had die naam er wel opgezet. Want een Febo was toen al een winstmachine. Maar die familie De Borst [eigenaar van de snackketen] begon een rechtszaak omdat ik hun naam gebruikte. Moest dat bord eraf, anders zou ik 5000 gulden boete krijgen. Per dag dan hè. Dat werd me een beetje te gortig. Dus overdag haalde ik mijn neonreclame weg. Maar om twee uur ’s nachts, als de studenten kwamen, dan hing ik dat bord weer op. Ik had dus wel een Febo – maar alleen ’s nachts.’

Volgens Sjoerd Kooistra neemt hij na Bommen Berend in tempo Groningse kroegen over. ‘Een jaar of 23 was ik, en het ging razendsnel. Ik heb met hulp van Goudswaard in een halfjaar tijd negen zaken overgenomen. Die eerste zaken exploiteerde ik nog zelf. Van biertjes tappen en wc’s schoonmaken tot inkoop en bediening. Ik heb het allemaal zelf gedaan.’

In 1979 bezit Kooistra, dan 28 jaar oud, Bommen Berend, het Amsterdams Broodjeshuis, De Vluchtheuvel in Norg, dancing Blow Up, homokroeg de Duke en nachtclub Déjà Vu. De laatste tent kan hij bij de notaris niet helemaal betalen, waarop hij ter plekke zijn auto moet verkopen. ‘Moest ik lopend naar huis.’ Hij heeft weinig plezier van de zaak (‘dat gedoe tot diep in de nacht, niets voor mij’) en schuift de nachtclub door naar broer Klaas. Het Amsterdams Broodjeshuis koopt Kooistra van Riny Schreijenberg, een jonge student aan het Groningse conservatorium die wat patatzaken en het Broodjeshuis heeft gekocht met de opbrengst van enkele hits die hij had onder zijn artiestennaam Marty, ‘de jongen met de gouden trompet’. Jaren later is Schreijenberg de ontdekker van vele Nederlandstalige volkszangers als Frans Bauer en Thomas Berge. ‘Ik was in de jaren zeventig al een bekende Nederlander, dat trok publiek naar het Broodjeshuis,’ vertelt Schreijenberg in zijn villa in Oosterbeek, ‘en ik had als een van de eersten in Groningen een automatiek met karbonaadjes. Was heel populair bij gemeentewerkers, politie, brandweer en dergelijke. Kooistra wilde het per se hebben, hij bood een goede prijs en rekende keurig af.’ In het Nieuwsblad van het Noorden geeft ‘horecatycoon’ Kooistra zijn allereerste interview.

Ik kwam er al snel achter, dat er vreselijk veel komt kijken tegenwoordig. Inzicht hebben in de horeca is niet meer genoeg. Beleidsambtenaren, adviseurs en nog veel meer van dat soort mensen oefenen invloed op de dingen uit. Ik doe graag zo veel mogelijk zelf, maar je moet overal om denken en rekening mee houden. Ik heb altijd gedurfd risico’s te nemen. Je moet steunpunten opbouwen. Als de ene zaak wat minder draait, dan moet de andere dat kunnen opvangen. Ik heb enkele jaren nachtclub Déjà Vu in Groningen gehad. Dat nachtleven beviel me niet langer, daarom verkocht ik die zaak aan mijn broer. Maar ik wilde er direct iets voor terug hebben en toen kwam het Amsterdams Broodjeshuis ter sprake. Ik heb geen moment geaarzeld. Maar hoog van de toren blazen doe ik niet. Wat in jaren opgebouwd is, kan van de ene op de andere dag weer weg zijn.

Kooistra heeft het nog niet gezegd of de pleuris breekt uit rond zijn Bommen Berend. In april 1980 veroordeelt de Groningse politierechter zes personeelsleden van het café tot straffen varierend van een boete tot onvoorwaardelijke gevangenisstraf wegens heling. Zij hebben in de kroeg gestolen goederen van heroïneverslaafden gekocht voor in totaal een slordige 25 000 gulden. Kooistra ontdekt de malversaties en stapt zelf naar de politie. In de pers mokt hij over de affaire: ‘We krijgen nu bestellingen van, “mag ik van u een kop koffie mét een leren jas”. Dat is niet fair tegenover het overgrote deel van het personeel, dat er niets mee te maken heeft.’ Toch neemt hij het, sympathiek, op voor zijn obers en serveersters. ‘Ik praat heus niet goed wat er is gebeurd, maar niettemin heb ik gemeend de mensen in bescherming te moeten nemen en dat doe ik nog steeds. Er hoeft niemand weg.’

Hoewel ze broers zijn en hun horecatenten bijkans naast elkaar staan, werken Sjoerd en Klaas zelden samen. ‘Er was met Sjoerd toen al altijd gezeur om geld. Heel vermoeiend. Hij was ontzettend gierig. Als ik bij hem in de Groote Griet kwam, kon er nog geen kop koffie van af. Op het toilet zat hij nog met een rekenmachine. De godganse dag was die jongen aan het tellen. Tellen of hij niet belazerd werd, tellen hoe hoog de dagomzet was, tellen hoeveel hij per week verdiende, tellen, tellen, tellen. En altijd bloedserieus. Geen grapjes, geen geintje. Kijk, ik flikte wel eens wat. Ik ben een avonturier. Dus ik reed op en neer naar Spanje om vijfhonderd flessen Bacardi te halen. Die kostten daar [omgerekend] 4 gulden en hier 20 gulden. Tel uit je winst. Maar daar voelde hij niks voor, voor zo’n ritje. Kroegen moesten in Groningen toen om 2 uur ’s nachts sluiten. Behalve als je een partijtje binnen had, dan niet. Dus om kwart voor twee gooide ik een fles champagne op een tafeltje en zei: “Jongens, deze is van het huis en als de veldwachter komt, dan ben jij jarig en geef je hier je feestje.” Was ik tot 5 uur open. Sjoerd vond dat maar niks. “Ik ga geen flessen champagne weggeven,” mokte hij dan. Nou, dan deed hij dat toch niet?’

Kooistra bezit in 1985 inmiddels de (exploitatie van) kroegen de Drie Gezusters, C’est Ça, de Groote Griet, de Blauwe Engel, Brander, croissanterie La Reine, restaurant Tante Marie en hotel De Doelen. Als de laatste koop geregeld is, schenkt hij Goudswaard als relatiegeschenk een fonkelnieuwe zwarte Mercedes-Benz – Kooistra weet immers niet wanneer hij de knip van Goudswaard binnenkort weer eens nodig heeft. Bovendien is de aankoop van het hotel een goudgerand huzarenstukje van het duo kroegbaas en bankier.

Kooistra aast al jaren op De Doelen – sedert 1798 – maar krijgt van eigenaar De Verenigde Brouwerijen Breda-Rotterdam (Skol) telkenmale nul op het rekest. Kooistra heeft dan immers al bijna de hele zuidzijde van de Grote Markt in handen en dat vindt Skol wel genoeg. Bovendien heeft Kooistra wel heel wilde plannen met het hotel: hij wil de grote, luxe ontbijtzaal verbouwen tot een gigantisch grand café.

Kooistra besluit het spelletje slim te spelen. Hij bewerkt de toenmalige exploitant van De Doelen (88 bedden, bezettingsgraad 70 procent), de heer Engbert Jan Horst, om diens huurcontract met Skol voor groot geld op naam van Kooistra te zetten. Als extra dank mag Horst tot zijn pensioen achter de receptie blijven zitten. Horst zwicht voor het geboden geldbedrag, eigenaar Skol weet van niets. De regiomanager, volstrekt verbaasd, in het Nieuwsblad van het Noorden: ‘Wij zijn tot onze verrassing begin deze week geconfronteerd met het contract dat onze huurder Horst met een andere partij is aangegaan!’ Skol vreest het ergste voor zijn bierafname, want Sjoerd Kooistra staat dan al bekend om zijn eigengereidheid. Toen hij begin jaren tachtig de Blauwe Engel overnam, bezwoer hij de toenmalige eigenaar ook de brouwersverplichting over te nemen; de verkopende exploitant had een deal gesloten met de Hengelosche Bierbrouwerij betreffende hun merk Stella Artois. En geen kleine: van 1974 tot en met 1995 zou er Stella Artois in de glazen stromen. Kooistra had al snel maling aan die overeenkomst en gooide ander pils op de tap. Er volgt een rechtszaak die de wilde ondernemer verloor; Kooistra mocht niet uit een ander vaatje tappen. Toch krijgt Kooistra de exploitatie van De Doelen, na een paar stevige gesprekken met Skol, voor een half miljoen gulden in handen. In 2001 rept Kooistra overigens van een bedrag van 160 000 gulden. Hoe dan ook – de heer Horst zit tot zijn 65ste, in 1998, kalm, trots en rijk achter De Doelenreceptie. Sjoerd Kooistra had zijn vader op diens sterfbed beloofd goed voor zijn moeder te zorgen. Daarom woont ma Kooistra tot haar overlijden in 1999 in het hotel, dat was het meest praktisch.

Met de Hengelosche Bierbrouwerij maakt Kooistra tevens ruzie over de Groote Griet. Hij koopt die kroeg voor 1,8 miljoen gulden en schenkt er al snel enige tientallen verschillende bieren, terwijl er een contract (een ‘kettingbeding’) ligt met biermerk Stella Artois. Als er in december 1982 een vertegenwoordiger van Stella Artois de Groote Griet binnen schuimt, veegt die met een wilde handbeweging alle bierviltjes van andere merken van de bar – die Kooistra rustig weer opraapt en op de bar legt. Maar de stemming is gezet.

Kooistra begint, samen met Leen Goudswaard, die de procedure betaalt, een kort geding om van het bierbeding af te komen. Kooistra’s verweer:

Een brouwerij kan met een kettingbeding een cafébedrijf de nek omdraaien. Het publiek – en zeker in het studentikoze Groningen – laat zich geen biermerk opdringen. Men vraagt een bepaald soort bier en wil dat ook hebben. Dus moeten cafés vandaag de dag meer biersoorten aanbieden, zoals in de Groote Griet.

Goddank staat Goudswaard achter zijn grote geldlener, anders had Kooistra nooit naar het gerecht kunnen stappen. ‘Ik neem heel wat risico. Als ik in het ongelijk word gesteld, zou me dat tonnen kosten: voor ieder verkocht glas bier van een ander merk dan Stella Artois een boete van f 100. Dat is ook de reden dat veel caféhouders niets durven te ondernemen. Het kan om hoge bedragen gaan.’ Volgens Kooistra zuchtten op dat moment tussen de 70 en 80 procent van de bars en cafés onder een dergelijk beding.

Anders dan bij de Blauwe Engel wordt deze zaak geschikt. Kooistra glundert op 19 mei 1983 in de plaatselijke courant: ‘Ik mag andere merken bier blijven verkopen. Dat is altijd al een aantrekkingskracht geweest van de Groote Griet.’ De horecabaas is alleen een beetje teleurgesteld over de hoeveelheid korting die hij voortaan vangt. ‘Ik krijg f 7,50 korting op de eerste 800 vaten bier. Ik wilde eigenlijk meer hebben, want ik neem alleen al van Stella Artois 800 vaten bier per jaar af.’

Ook van de koop van de Drie Gezusters komt gedonder in de glazen. In mei 1983 neemt Kooistra de stenen – dus in eerste instantie niet de exploitatie – over van vastgoedbaas Johan Struik uit Winsum. Een paar maanden eerder, 31 januari 1983, brandde het dak van de Drie Gezusters af; de rest bleef staan, hoewel het op de eerste verdieping gevestigde Spaanse restaurant La Muneca de deuren wegens brandschade moest sluiten. Kooistra gooit pas in 1987, na eindeloos getouwtrek met verzekeraars en gemeente, een nieuw dak op het pand. Hij bestelt pas een steiger als de gemeente 10 000 gulden per dag wil gaan eisen voor iedere dag dat Kooistra niet met het herstellen van het dak begint. Dat herstel duurt ook nog eens bijzonder lang. Ruim een jaar staat de Drie Gezusters slordig in de steigers, tot gemor van de omringende winkeliers.

Bij dit gedoe blijft het niet met de Drie Gezusters. In 1985 leggen horecaondernemers Arnold de Lange en Henk Drenth beslag op de meubels van de kroeg. Zij hebben drie jaar eerder de exploitatie gekocht van Struik, maar die zou zich niet aan financiële afspraken hebben gehouden. Inmiddels wordt de kroeg door Sjoerd Kooistra verpacht aan de exploitant, zijn broer Klaas Kooistra. Omdat de laatste in problemen zou komen als de zaak deels werd ontruimd, veegt de rechter het beslag van tafel. Sjoerd Kooistra meldt zich daarop bij Klaas.

‘Sjoerd moest en zou toen die zaak terug hebben. Waarschijnlijk kon hij de tent veel duurder verpachten nu die rechtszaak van tafel was. Hij bleef er maar om zeuren. Uiteindelijk was ik het gezeik zat, en hij bood een redelijke prijs. Ben ik naar mijn personeel toegegaan en heb ik gezegd: “Jongens, jullie hebben een nieuwe baas.” En dat was dat.’

Klaas verkoopt ook zijn snackbar en verruilt Groningen weer voor Norg. De Vluchtheuvel is in 1981 verkocht aan ondernemer Lou Smeenk, maar die gaat er in oktober 1984 gierend mee failliet. Sjoerd Kooistra neemt De Vluchtheuvel uit de boedel over. ‘Omdat ik het jammer zou vinden dat een bedrijf dat 15 jaar in onze familie was, te gronde zou gaan.’

Klaas koopt, om zijn steentje aan het familie-erfgoed bij te dragen, op zijn beurt de inventaris en de goodwill van de zaak. Maar het pretpark draait niet meer zo goed als voorheen. Er is meer concurrentie gekomen en de uitspanning is wat verloederd. Daarbij komt in 1987 ook nog eens een probleem met de Belastingdienst. Drie inspecteurs houden de zaak negen weken lang in de gaten. Niet erg, ware het niet dat er meer zwart dan geel bier over de toog gaat.

‘Sjoerd wist dat, verdomme, van die controle. Maar denk maar niet dat hij mij even waarschuwde. Welnee. In plaats daarvan komt hij op een dag binnen en zegt: “Klaas, je zit erin. Ze zijn je al weken aan het bespioneren. Jij krijgt de blauwe envelop op je dak. Dat gaat je een hoop geld kosten.”’ Gelukkig weet Sjoerd er wel wat op.

Klaas moet De Vluchtheuvel maar even onderbrengen in de bv van Sjoerd, Plassania. Dan zou de belastingschuld in de bv komen en Sjoerd heeft nog wel wat fiscaal compensabele verliezen. Vlak voor kerst is de deal gesloten – op 3 januari 1988 gooit Sjoerd zijn broer uit diens zaak. ‘Hij belde me op vanuit Zwitserland, waar hij toen een huis had. Sjoerd had een pachter voor mijn Vluchtheuvel gevonden, zei hij. Hij dreigde naar de rechter te gaan wegens huisvredebreuk als ik in het pand zou blijven zitten. Ik moest eruit, ik had geen keus, op papier was de zaak van Plassania. “Maar Sjoerd,” zei ik, “dat kun je me toch niet maken. Dat kun je toch niet doen? Je pakt alles van me af. Alles wat ik heb.” Weet je wat hij toen zei? Hij zei: “Dan had jij bij de notaris onze overeenkomst maar niet moeten tekenen.” Dat was Sjoerd. Zakelijk kei- en keihard. En altijd maar de mooie jongen spelen. In die tijd had hij bijvoorbeeld een snor. Dan zei de notaris tegen mij: “U bent zeker de jongste. Terwijl, ik was dus dik vijftien jaar ouder! Dat was dan ook tegen het zere been. Altijd wat met Sjoerd. Hij heeft me wel te pakken gehad, hoor. Ik kan daar nog steeds erg verdrietig om worden. En die Goudswaard Sjoerd maar steunen. Die zei op een keer tegen mij: “Ik heb liever Sjoerd als zoon dan mijn eigen zoon.” Echt waar, dat heeft hij echt gezegd.’

Berooid verlaat Klaas Kooistra Nederland om zijn wonden te gaan likken in Oost-Duitsland. Dat lukt aardig. ‘Die Ossies hadden net D-marken gekregen. Die gaven ze uit als water.’ Sjoerd Kooistra op zijn beurt maakt zich op om definitief Groningen te gaan veroveren. Maar niet voor hij in de Groningse stadskrant nog even snel op 15 januari 1988 zijn straatje heeft schoongeveegd betreffende De Vluchtheuvel:

Kooistra stelt verder dat hij slechts zakelijk contact heeft met zijn broer, die volgens hem in financiële moeilijkheden is geraakt en van wie hij daardoor de inventaris van De Vluchtheuvel heeft moeten terugkopen. Volgens [toenmalig bedrijfsleider] Meppeler is dat echter ‘op een heel vreemde manier gegaan en is er nooit iets betaald’. Sjoerd Kooistra vindt dat zijn broer – die zich vorige week privé failliet zou hebben laten verklaren – de problemen aan zichzelf te wijten heeft. ‘Mensen weten van tevoren wat voor contracten ze tekenen,’ zegt hij.

2

Groot in Groningen

‘In Amerika is een faillissement voor een ondernemer heel normaal. De besten hebben er daar een paar achter de rug.’ – Een pachter van Kooistra

In 1985, als Kooistra zo’n beetje alle horecagelegenheden aan de zuidkant van de Grote Markt in Groningen bezit (in de volksmond de ‘Zuidzijde’), verhuist hij privé naar Amsterdam. In de hoofdstad wil hij zijn imperium Plassania gaan uitbreiden, in Groningen ligt de nadruk op consolideren. De naam ‘Plassania’ betekent overigens in letterlijke zin voor Kooistra niks; hij kocht de bv van Goudswaard, die haar ‘op de plank had liggen’. Op zijn beurt had Goudswaard het bv’tje gekocht van een ondernemer uit Vinkeveen (Vinkeveense Plassen, ‘Plassania’).

Het consolideren van de Plassaniakroegen in Groningen komt neer op het verbouwen van oude zaken en het experimenteren met nieuwe formules die Kooistra bij voorkeur niet zelf bedenkt maar wel zelf kopieert. Zo vertimmert hij in 1986 de oude ontbijtzaal van hotel De Doelen tot een filiaal van Rum Runners. Rum Runners is in Amsterdam een hippe horecatent die zichzelf afficheert als ‘de eerste cocktailbar van Nederland’. Kooistra mag de naam en de architect van Rum Runners lenen als hij jaarlijks ‘tussen de 20 000 en 30 000 gulden’ gireert aan de geestelijk vader ervan, de Amsterdamse horecaondernemer Ton de Weerd. De verbouwing van De Doelen kost Kooistra – volgens Kooistra – een half miljoen gulden. Desalniettemin hanteert hij niet hetzelfde prijsniveau als de Rum Runners aan de Prinsengracht in de hoofdstad. ‘Ik begin geen Caribisch café-restaurant voor een selecte club liefhebbers van nieuws en exotica. De prijzen heb ik daarom laag gehouden.’ Daarom kost het exotische ‘Deyucaotan’ menu (‘Warme bonencompote met maisbrood *** Chulitas cotelette met limoensaus casavafriet met rijst en gemengde sla *** guava vla met slagroom) bijvoorbeeld ‘slechts’ 19 gulden 50...

Op woensdag 1 april 1987 gaat de nieuwe Groningse loot open. De opening veroorzaakt een relletje omdat de in het noorden wereldberoemde Groningse societyjournalist Fokko Kramer niet mag komen. ‘Ik had geen uitnodiging [gekregen]. Kooistra zou bang zijn dat sjieke Amsterdammers door mij op de foto werden gezet. Nou, als ik op zo’n moment niet in de zaak mag komen, dan kom ik ook niet meer in de andere zaken van Kooistra.’ Goddank mag de andere sterreporter van de Groningse pers, Jacques d’Ancona, wel zijn entree maken zodat er toch een recensie van de openingsreceptie kan worden getikt.

Opmerkelijk: ook in die tijd gaan de pachters van Kooistra reeds failliet. Pachter Johan de Vries bijvoorbeeld, die lange tijd Kooistra’s kroeg Mazzo uitpondt. Op het openingsfeestje van Rum Runners wuift hij zijn schulden weg. ‘In Amerika is een faillissement voor een ondernemer heel normaal. De besten hebben er daar een paar achter de rug.’

In de Groningse uitgaansstraat Poelestraat, die in het verlengde ligt van de Grote Markt, kopieert Kooistra de Amsterdamse chique tent Oblomow. Deze keus scheelt hem in elk geval royalty’s want van de Amsterdamse Oblomow is hij zelf eigenaar. Hij heeft die kroeg daar niet zelf bedacht, wel eerlijk gekocht. Tenminste, dat zegt Kooistra. Volgens de Groningse horecafamilie Merkelijn, die twee zaken van Kooistra pacht, hebben zij de Amsterdamse kroeg gekocht, maar hebben ze hem door moeten schuiven naar Kooistra toen bleek dat zij geen financiering konden krijgen. Volgens mevrouw Merkelijn ‘een stommiteit’ van haar man. Feit is dat Oblomow Amsterdam nimmer op naam van Merkelijn heeft gestaan.

De familie Merkelijn is aan de andere kant geen onbekende in de Plassaniafamilie. Het echtpaar Merkelijn runt een tijd hotel De Doelen voor Kooistra en pacht daarnaast de horecagelegenheid Koningskelder, die in de kelder van De Doelen is gehuisvest. De Koningskelder is de opvolger van het vermaarde restaurant Cave du Patron en is al een tijdje in handen van Kooistra. De toenmalige eigenaar werd op verzoek van de fiscus failliet verklaard waarna Kooistra zich meldde bij de curator en voor weinig, en daar houdt Kooistra van, de inventaris over kon nemen. In 1989 wordt die plaat herhaald als de familie Merkelijn op verzoek van de fiscus financieel definitief onderuit wordt getrokken.

Op vrijdag 29 september 1989 om 11.00 uur vindt een open-bare verkoop plaats. De verkoop komt voor rekening van ‘Merkelijn Horeca B.V.’ Te koop wordt aangeboden: KAN-TOORINVENTARIS waaronder: kluis merk Crown, P.C. merk: Amstrad met toebehoren, buro’s, burostoelen, typemachine Summitronics, tel/rekenmachine Olympia, kopieerapparaat Minolta, P.C. merk: I.B.M. met toebehoren en wat verder te koop zal worden aangeboden.

Was getekend: de deurwaarder van de Belastingdienst.

Nu is Kooistra de lulligste niet en dus helpt hij de familie door haar de pacht te gunnen van Rum Runners. Maar het vangnet blijft niet lang hangen. In de eerste week van december 1989 trekt Kooistra telefonisch – hij verblijft in het buitenland – de stekker uit Rum Runners Groningen. ‘De omzetten stonden me niet aan. Merkelijn zei zijn personeel niet te kunnen betalen, dan houdt het op.’ Het Nieuwsblad van het Noorden stelt fijntjes vast ‘dat Kooistra niet maalt om het leed van zijn pachter. “Het gaat om de knikkers, daar ben ik heel eerlijk in. Ik had de pacht op die zaak al verlaagd. Toen kreeg ik te horen dat hij het personeel niet kon betalen, tsja, dan neem ik een beslissing. En direct.”’

In hetzelfde krantenartikel krijgt Merkelijn eveneens een sneer om de horecaoren: ‘De Rum Runners was plots dicht. Personeel (naar schatting twintig parttimers), enkele vaste klanten en Merkelijn bleven verbaasd achter. Hoewel, laatst genoemde opereert al zo lang in het kielzog van Kooistra dat hij kon weten wat hem boven het hoofd hing. Het zou best kunnen dat Merkelijn vandaag of morgen weer ergens opduikt... als pachter van een Kooistra-filiaal.’ Die voorspelling komt niet uit. De heer Merkelijn, ooit buschauffeur, kruipt zuchtend weer achter het stuur van een touringcar om zijn schulden met lange ritten af te betalen.

In 1990 haalt Kooistra een derde horecaformule van Amsterdam naar Groningen. Dit keer heeft hij zijn zinnen gezet op een kopie van het grand café Luxembourg, gelegen aan het hoofdstedelijke Spui, naast Hoppe. Kooistra: ‘Het wordt een café met een eilandbar, veertig krukken. In de zaal komen 110 zitplaatsen, voor de deur een terras. Parketvloer, rieten meubelen, dat soort dingen. Frans geklede obers, je weet wel.’ Dit keer is Kooistra niet van plan om een cent royalty’s aan de Amsterdamse Luxembourg-vestiging over te maken. ‘In New York is een mooi café dat zo heet.’ Vandaar. De locatie voor de noordelijke variant in Holland: de voormalige Rum Runners.

Ondertussen is Kooistra ook druk met het importeren van de Feboformule, legaal ditmaal. Hij kan na lang zeuren eindelijk een licentie loskrijgen van de familie De Borst, oprichter van de snackketen, voor Groningen, Friesland en Drenthe. ‘Dat was knap van die Kooistra,’ zegt voormalige Febofranchisenemer en Febomiljonair Rob Cohen, tegenwoordig schoonvader en zaakwaarnemer van voetballer Ronald de Boer. ‘Het verbaasde me destijds dat Frank de Borst senior zo maar een heel stuk Nederland weg gaf aan iemand die zich nog helemaal niet bewezen had met Febo’s.’ Waarschijnlijk rinkelt Goudswaard op de achtergrond met een aantrekkelijk grote zak met geld.

Kooistra rolt de formule van Febo niet alleen uit. Hij schakelt zijn boekhouder Henk Wustenveld, aan boord bij Plassania sinds 1985, in als zakenpartner. Samen stampen ze begin jaren negentig Febo’s uit de grond in Groningen, Assen en Emmen. Wustenveld zet er eentje neer in Zwolle. Kooistra start als franchisenemer ook Febo’s in Nijmegen en in Amsterdam, aan de Amsteldijk. En dan breekt de pleuris uit.

Twee ondernemers richten in Leeuwarden aan het Ruiterskwartier, buiten medeweten van Plassania en Wustenveld, zelf een Febofiliaal op. Kooistra is laaiend. Hij en niemand anders heeft het recht op Febo’s in de noordelijke provincies – of nu ja, Wustenveld ook een beetje. Kooistra wil geld zien: 50 000 gulden schadevergoeding en 10 000 gulden per dag dat die vermaledijde Friese snackhoek open blijft. Zijn ze nu helemaal besodemieterd! Later wil Kooistra de zaak wel schikken: de Friese Febo mag open blijven als Plassania ieder kwartaal 17 500 gulden vangt van de uitbaters.

Dat geld kan Kooistra goed gebruiken, want terwijl hij in Groningen zijn handen vol heeft aan al zijn nieuwe concepten, is hij in Amsterdam stevig aan het kopen. Kroeg na kroeg rijgt hij in de hoofdstad aan de Plassaniaketting en om dat allemaal te financieren, klopt Kooistra aan bij Goudswaard én bij zijn zittende pachters in Groningen. Die krijgen de laatste jaren steeds steviger pachtcontracten voorgeschoteld waardoor er een aantal gierend op de fles gaat. In 1991 leidt een en ander tot Kooistra’s eerste grote landelijke rel. Kooistra zou door middel van wurgcontracten voor zijn pachters de Belastingdienst benadelen en dat pikt de dienst niet.

Prompt wordt de landsadvocaat ingeschakeld. Deze wil via artikel 1401 van het Burgerlijk Wetboek, onrechtmatige daad, proberen aan te tonen dat Kooistra inderdaad te hoge pachtsommen vraagt waardoor zijn huurders geen belasting en sociale premies kunnen afdragen. In één moeite door eist de staat van de heer Kooistra 1 970 785,75 gulden aan openstaande belastingpenningen en 786 085,48 aan onbetaalde premies. Kooistra vertelt in de plaatselijke krant dat hij bepaald niet van plan is om ook maar een gulden over te maken. ‘De pachtsommen die ik vraag zijn redelijk.’ Om eraan toe te voegen: ‘Als ik een bedrijf koop, drijf het ik eerst een tijd zelf. En zet alles in de boeken. Maar op bedrijven die ik later weer van mijn pachters overneem draai ik nogal eens een veel hogere omzet. Rara, hoe kan dat? De mensen [klanten] komen echt niet ineens voor mij naar die zaken toe. Er wordt door die pachters te veel zwart gedaan. Maar moet ik daarvoor boeten? Ik zit boven op mijn geld en doe daarmee niets verkeerds.’

Dat Kooistra inderdaad niks verkeerd doet, blijkt volgens advocaat Wouter Schuurmans, die een tijdlang de raadsheer was van Plassania, in elk geval uit het vervolg. ‘Ik kan u meedelen dat de proefballon die de landsadvocaat juli 1991 in de media opliet, nimmer heeft geleid tot een procedure tegen Plassania Beheer B.V. c.q. haar directeur grootaandeelhouder, wijlen de heer S. Kooistra,’ schrijft hij ons in 2011. Toch lijkt Kooistra wat betreft het afromen van pachtsommen even wat gas terug te nemen. Hij meldt zich begin 1992 bij brouwerij Heineken voor wat extra handgeld. Goudswaard is even geen optie omdat die met zijn kredieten al groots in de aangekochte winkels in Amsterdam zit. Toch heeft Kooistra snel extra armslag nodig, want de tenten op de Grote Markt baren nog altijd zorgen. De Groote Griet loopt, de Blauwe Engel loopt, maar alles daartussen wankelt als vanouds. De nieuwe Luxembourg zelfs sinds dag één. Of eigenlijk nog voordat het open is, want de naam Luxembourg mag Kooistra niet voeren, waarna hij ‘zijn’ concept omdoopt tot, hoe inventief, Bruxelles.

Kooistra is het beu met het gesodemieter in ‘zijn’ wand. Hij ontwikkelt een grotesk plan om de hele boel naar een beter renderende situatie te brengen. Al zijn kroegen aan de zuidzijde moeten één groot geheel worden. De zaken moeten voortaan van binnenuit bereikbaar zijn. Kooistra hoopt zijn klanten op die manier langer binnen te houden. Zijn ze de ene bar beu, dan kunnen ze via een trappetje of een gangetje naar een andere Kooistra-toog. Klein probleem: voor het idee is (veel) geld nodig. En daar moet Heineken hem mee helpen.

Als de brouwer Plassania een paar miljoen gulden leent, dan is Kooistra bereid om zijn huisbrouwer Interbrew (Stella Artois, Dommelsch) uit Plassania te werken. Voortaan alleen nog maar ‘heerlijk helder’ uit de vele tappen aan de Grote Markt. Is dat een mooie deal of is dat een mooie deal?

Dat is een mooie deal, vindt Heineken. Interbrew toont zich teleurgesteld in het Nieuwsblad van het Noorden. Interbrew-vertegenwoordiger J. Dijk: ‘Heineken legt zulke gigantische bedragen neer voor de panden van Kooistra dat je daar met goed fatsoen niet meer aan mee kunt doen. Als je dat wel doet kun je je bier net zo goed gratis weggeven. Heineken wil koste wat kost een sterke positie aan de Grote Markt in Groningen en is bereid om daar miljoenen voor neer te tellen.’ De heer Dijk zegt dit waarschijnlijk met ingehouden woede aangezien Interbrew een jaar eerder nog investeerde in de verbouwing van de bovenverdieping van de Groote Griet. Die heeft jarenlang leeggestaan – en was ooit, in het verre verleden, een warm bordeel – maar is nu totaal gerenoveerd. Tweehonderd vierkante meter kroeg erbij. Meest in het oog springende ‘detail’ is het gigantische ‘gat in het plafond’ waardoor de bezoekers boven, leunend over de balustrade, naar het podium naast de bar op de begane grond kunnen kijken.

Met Heineken gaat Kooistra nu de rest van de ‘wand’ verbouwen. Om te beginnen het volstrekt geflopte Bruxelles. Op die plek komt een Engelse pub. De naam: Drie Gezusters Pub.