Paulien Cornelisse

•••

En dan nog iets

•••

•••

2012

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2012 Paulien Cornelisse

Omslagontwerp Paulien Cornelisse

Illustraties binnenwerk Paulien Cornelisse

ISBN 978 90 204 1240 6

D/2012/0108/909

NUR 320

www.uitgeverijcontact.nl

Wees maar niet bang, al gaat het over jou.

Voorwoord

Ook als je zegt: ik ben geen taalpurist, dan denken mensen dat je een taalpurist bent. Als je je bezighoudt met taal, dan zul je ook wel vinden dat mensen alles ‘goed’ moeten uitspreken en uitdrukken.

Ik ben geen taalpurist. Taalpuristen zijn mensen die zó ontzettend genieten van de Nederlandse taal dat ze er een beetje opgewonden van raken. Ze worden verdrietig als ze iemand ‘hun hebben’ horen zeggen. Dit zijn zeurpieten die vermoedelijk vies eten en slechte sex hebben. Maar ik heb er verder geen onderzoek naar gedaan.

Ik ben geen taalpurist, want daarvoor vind ik taal veel te leuk. Vooral als je erdoor verrast wordt.

Een tijdje geleden zat ik in een trein in het oosten van het land. Naast mij kwamen twee jongemannen zitten, ze waren mid-twintig, ze zagen er stoer uit. Ze hadden baarden, maar van het coole soort, en een van de twee had ook nog een hoedje op om dat hippige te benadrukken.

Ze gingen zitten, en het eerste wat de een tegen de ander zei was: ‘Zoooo. Als we in Enschede zijn wil ik écht even je naaimachine lenen.’

Dit was het laatste wat ik had verwacht.

Kort daarop zag ik een heel erg softe man met sandalen met sokken erin. Hij zei in zijn telefoon: ‘Maar kun jij aangeven hoe lang je er dan niet bent? Kun je anders aan die psycholoog vragen of hij een indicatie kan geven van hoe lang die depressie gaat duren? Want ik zit ook met mijn planning. Ja, kun je dat vragen? Bedankt man.’ Dit klonk allemaal helemaal niet sandaal-met-sok-erin. Vooral dat ‘bedankt man’ stond hem heel erg vreemd.

Als het over kleding gaat, dan kun je nog wel eens zeggen: ‘Leuke broek, maar hij staat je niet.’ Bij taal gaat dat niet. ‘Sorry, maar uw taal staat u niet.’

Alleen pubers doen dat, bij hun moeder, als die in een onbewaakt moment van moderniteit ineens iets ‘vet’ vindt. ‘Mahammmm,’ zeggen ze dan, en de moderne moeder zegt dan: ‘Dat mag ik toch wel zeggen? Jullie zeggen het ook.’ Maar ze weet het diep in haar hart natuurlijk donders goed: pubertaal staat haar niet.

Over zulk soort dingen denk ik graag na. Dat de ene persoon ‘hun hebben’ zegt en de andere persoon niet, dat is mij eerlijk gezegd worst.

Ik ben geen taalpurist. Ik vind taal juist leuk.

•••

PS: Veel van de stukken in dit boek verschenen elders in andere vorm. Ik schreef ze bijvoorbeeld voor NRC.next, of ik las ze voor in het radioprogramma Klare Taal van Arie Bras, van Radio Nederland Wereldomroep. Sommige tekeningen verschenen eerder op de achterpagina van nrc Handelsblad. Veel van de teksten in de tekeningen werden geuit door u. Gehoord op straat, op de radio, in de trein. Waarvoor dank.

Leuk-leuk

In het Nederlands kun je vrij veel woorden verdubbelen. Leuke woorden zijn dat. Denk aan hè hè, kom kom, nou nou, zo zo, gut gut en poe poe.

Er is een andere categorie verdubbelingen, en die is nog veel leuker. Meisje 1: ‘Hij studeert Nederlands. En hij roeit. Hij is wel leuk.’ Meisje 2: ‘Oké… Maar is ie leuk? Of is ie leuk-leuk?’ ‘Leuk’ betekent dat iemand aardig is, maar dat is je broertje ook. Leuk-leuk betekent dat je je kunt voorstellen dat er uiteindelijk dingen gaan gebeuren zonder onderbroek. (In het Engels komt deze dubbeling trouwens ook voor. ‘Do you like him? Or do you like him like him?’)

Dit soort dubbelingen zijn geloof ik bedoeld om de ‘serieuzere’ vorm van het oorspronkelijke woord uit te drukken. ‘Ik ben niet echt een meisje-meisje’, want meisje-meisjes, dat zijn archetypische meisjes, die altijd roze dragen en nooit naar de wc gaan – of alleen voor kleine plasjes.

Nog een voorbeeld: ‘Ik ben gestopt als invalhulp op het kinderdagverblijf, ik werk nu bij het ministerie. Leuk, maar wel echt een baan-baan.’ Niet alleen maar geld verdienen, nee, je dient je nu serieus en volwassen te gedragen, want je hebt een baan-baan.

Het is breed toepasbaar. Wie bijvoorbeeld de stap van appartement naar ‘huis met tuin en zolder’ heeft gemaakt, heeft nu eindelijk een huis-huis.

Je kunt er zelf creatief in zijn. Gehoord: ‘Ik was niet echt een student-student.’ (Ergo, ik studeerde wel, maar zoop niet, zat niet bij een vereniging, en had geen wisselende contacten.)

Die creativiteit omtrent verdubbeling kan ook te ver gaan. Er zijn mensen die zo enthousiast zijn over het verdubbelen, dat ze het doen op een totaal onbegrijpelijke manier. Ik heb wel eens iemand horen zeggen: ‘De sfeer was echt, zeg maar, gezellig-gezellig.’ Betekent dat dan echt gezellig? Of juist nepgezellig, met stukjes uitgedroogde leverworst op prikkertjes? Hm. Nogal vaag-vaag.

Even

‘Hee, even. Als iedereen gewoon even normaal en rustig luistert dan kan Gerard-Jan gewoon vertellen over zijn buxushaagproject en dan kunnen we daarna gewoon aan de koffie. Goed? Goed.’

O, mag ik dat?

Gottegot, wat mogen we toch veel tegenwoordig. Als je het vergelijkt met de Middeleeuwen of zo. Met vakantie, passief én actief stemrecht, noem maar op.

Misschien is het daarom dat het woord ‘mogen’ zo enorm in zwang is geraakt.

Bevind je je in een horecagelegenheid en wil je afrekenen middels de pinpas, dan is het meteen: ‘U mag even de pas door de gleuf halen’, wat vagelijk obsceen klinkt, maar dat terzijde. Het gaat hier om het mogen. Bedoeld wordt: moeten. Maar dat is natuurlijk onbeleefd. Begrijpelijk, want die hele Befehl-ist-Befehlmentaliteit is alweer een ruime zestig jaar niet echt hot meer.

‘Mogen’ is weliswaar beleefd, maar het heeft ook iets heel schooljufferigs. ‘Jullie mogen je dicteeschriftjes pakken.’ En: ‘Jij mag héél snel je mond gaan spoelen, jongedame.’ Of: ‘Jij mag even op de gang gaan staan tot je weer afgekoeld bent.’ Heel fijn, dat dat mag.

In het ziekenhuis is het ook een festijn van dingen die mogen. Je mag je kleren even uitdoen, dan mag je even op de tafel gaan liggen, dan mag je even tot tien tellen en dan zijn we zo weer klaar. Er zou natuurlijk ook gewoon een verzoek geformuleerd kunnen worden. ‘Zoudt u op de tafel willen gaan liggen?’ Maar waarschijnlijk lijkt dat toch te veel op de opening van een discussie (‘Nou, willen, willen, ik wíl eigenlijk helemaal niet op die tafel. Nu ik erover nadenk.’).

Eigenlijk overal waar een vage machtsverhouding bestaat die niet uitgesproken wordt, is er sprake van ‘mogen’. Als er wel op een duidelijke manier iets wordt bevolen, dan wordt meestal ‘dienen’ gebruikt. ‘U dient uw papieren bekertjes in de GROENE afvalbak te deponeren!’ Geen wonder dat zulk soort taal alleen geschreven wordt. In gesproken vorm zou het te gênant zijn en zou het al snel worden: ‘U mag uw bekertje daarin gooien, hoor. Hallo. Uw bekertje. Mag daarin. Juist. Dank u.’

Er zijn mensen die zich zo doodergeren aan ‘mogen als bevel’, dat ze elke keer als ze hun pas door de gleuf mogen halen, wanhopig roepen: ‘O, mag ik dat!’ Deze mensen worden nooit begrepen.

Wees voorzichtig met jezelf

‘Na drie maanden werken in die kantoorboekhandel heb ik echt tegen mezelf gezegd: “Lidy, dit is roofbouw op je lichaam.”’

En dan zit je eraan vast

Ik koester warme gevoelens voor een snackbar in Amsterdam-Oost die Snackbar ‘Hallo’ heet. Vooral die aanhalingstekens vind ik lief. Ik denk dat alles al geregeld was rondom de nieuwe snackbar, en dat toen bij de notaris ineens de naam opgeschreven moest worden. De snackbarhouder in spe was dat vergeten, en heeft toen in blinde paniek ‘hallo’ opgegeven. Toevalligerwijs een gouden greep, want niemand vergeet Snackbar ‘Hallo’.

Winkels krijgen wel vaker een naam die alleen in een toestand van verminderde toerekeningsvatbaarheid bedacht had kunnen worden. In Ridderkerk zag ik een woondecoratiewinkel die Sophie’s Choice heet. Het doet er blijkbaar niet toe dat die naam refereert aan een uiterst droeve film over een vrouw (gespeeld door Meryl Streep) die gedwongen wordt te kiezen welke van haar twee kinderen vermoord zou worden in Auschwitz.

Het gekke is: de woondecoratiewinkel in Ridderkerk is niet de enige Sophie’s Choice. Ooit zag ik al een schoonheidsinstituut dat ook zo heette.

Enig zoeken op internet leert dat het daar niet bij blijft. Verschillende kapsalons heten zo. En een Belgische bloemenwinkel (ook voor rouwstukken).

Ook in Engelstalige landen doet Sophie’s Choice het goed. Een fish and chips-zaak in Birmingham. Een modewinkel in Leeds. En niet te vergeten: in Australië maakt het bedrijf Sophie’s Choice natuurlijke hondensnoepjes – zonder toevoegingen!

Waarschijnlijk heet bij al deze bedrijven de eigenares Sophie. Deze Sophie heeft zo’n beetje vagelijk gedacht: was er niet een film met mijn naam erin? ‘Het was míjn keuze om eindelijk mijn eigen bloemenzaak te hebben… dus ik noem hem Sophie’s Choice!’ Het trieste is dat er blijkbaar niemand in de omgeving van zo’n Sophie is geweest die heeft gezegd: ‘Meid, enig, maar denk er nog eens over na.’

Overigens heb je het bij andere gruwelijke oorlogsfilms minder. Goed, er blijken behoorlijk wat restaurants te zijn die Goodmorning Vietnam heten. Maar ‘Schindler’s List, voor al uw bruidsarrangementen’, dat zie je nog niet.

Knots

Ik hoorde iemand zeggen: ‘Ik ga gewoon de héle kerst lekker knus naast die kerstboom zitten!’ ‘Knus’ betekent niet alleen knus, maar klinkt ook knus.

Andere knusse woorden zijn (en hier kunnen natuurlijk individuele verschillen bestaan): jottem, joepie, knurft, ratjetoe, snufferd, bups (‘met de hele bups’), en knots (in de betekenis van ‘gek’). Het woord ‘knots’ is groot gemaakt door de jeugdserie De familie Knots (Familie Knots, Familie Knots, Familie Knòòòts, ke-nots, ke-nots), 1980-1984.

Nog niet zo lang geleden hoorde ik hoe het woord ‘knots’ nieuw leven werd ingeblazen door iemand van de politiebond. Hij had het over de wel erg gulle declaratiecultuur die onder politiechefs was ontstaan, en zei uit de grond van zijn hart: ‘Het is werkelijk van de knotse.’

De ‘van de’-constructie kenden we voorheen voornamelijk van ‘van de gekke’, soms ook gespeld als ‘van de gekken’. Als je verontwaardigd bent over het feit dat de supermarkt helemaal geen oliebollenmix meer heeft terwijl het nota bene december is, dan kun je roepen: ‘Maar dat is toch van de gekke?’

Als variatie hierop heb ik ook wel eens gehoord: ‘Het is van de ratten besnuffeld.’ Maar echt wijdverspreid is dat nooit geworden.

De uitdrukking ‘van de gekke’ vindt haar oorsprong in de cutting edge comedyserie Pipo de Clown (1958!-1980!), omdat Klukkluk de indiaan (nou ja, indiaan… blanke man met vlechten) dat om de haverklap zei. Inmiddels vindt niemand het meer Klukkluktaal, maar serieuze taal die je nu eenmaal nodig hebt als je verontwaardigd bent. ‘Vorig jaar stuurde ik driehonderd kerstkaarten. Driehonderd. En weet je hoe veel ik er terugkreeg? Vijf! Het is van de gekke.’

Om de ‘van de’-constructie te gebruiken met het woord ‘knots’ was helemaal nieuw. Hulde dus aan de man van de politiebond, die op uiterst knusse wijze zowel een hommage bracht aan Klukkluk als aan de gehele familie Knots. ‘Van de knotse.’ Laten we proberen ’m erin te houden.

Keihard genieten

‘Ik kan gewoon zó genieten van de herfst! Echt niet normaal! Keihard die wind door mijn haren! Tuurlijk!’

Zomaar

Er is iets aan de hand met het woord ‘zomaar’. Vroeger werd zomaar alleen gebruikt om toeval of willekeur uit te drukken. ‘Waarom hebben jullie dat bushokje vernield?’ ‘Kweenie. Zomaar.’

Nu heeft ‘zomaar’ weinig meer met zomaar te maken. Let er maar eens op. Hoe vaak hoor je tegenwoordig niet een gesprekje als dit: ‘Ga je nog naar de sportschool?’ ‘Dat zou zomaar kunnen.’ Daar zit geen toeval meer bij, deze persoon gaat zeker naar de sportschool, maar hij wil het op een relaxte, haast nonchalante manier uitdrukken.

Ook zonder dat er een vraag aan voorafgaat, is ‘zomaar’ prima te gebruiken, indien gewenst uitgebreid met ‘ineens’: ‘Ik denk dat ik zomaar ineens een biertje ga nemen.’ De gesprekspartner kan dan antwoorden: ‘Ja, doe eens gek.’

Het moderne ‘zomaar’ wordt vooral gebezigd door mensen die onproblematisch van aard zijn, of zo willen overkomen. Het omgekeerde van de zomaar-mens is de onmiddellijk-mens: ‘Ik wil dat die vuilniszakken onmiddellijk van de overloop verdwijnen!’ De zomaar-mens zou dezelfde uitspraak zo formuleren: ‘Weet je wat zomaar heel erg leuk zou zijn? Als die vuilniszakken buitengezet zouden worden.’

Interviewers bedienen zich ook graag van ‘zomaar’. In dat geval heeft het te maken met het verschijnsel ‘voorgesprek’. Tijdens een voorgesprek wordt het hele interview alvast voorgekookt, waardoor het interview zelf alleen nog maar een toneelstukje is, waarin het voorgesprek wordt nagespeeld. Een tijdje geleden hoorde ik op de radio de interviewer tegen de geïnterviewde zeggen: ‘En nu denk ik zomaar dat er nog wel wat meer aan de hand is, met die polders.’ ‘Nou, inderdaad,’ kan de geïnterviewde dan beginnen. En de luisteraar weet: deze vraag kwam niet uit de lucht vallen, hier was sprake van voorkennis. Dat de interviewer laat merken dat hij al weet wat het antwoord is, is slim; hij erkent dat het interview tot op zekere hoogte gescript is, maar die erkenning zelf lijkt spontaan en natuurlijk. En dan kom je zomaar ineens best professioneel over.

Waar dan?

‘Ik ben daar gek.’

Los hoofd

Fysiotherapie is toch een betaalde vorm van intimiteit. Vermoed ik. Ik denk tenminste niet dat de oermensen, die elkaar de hele tijd aan het vlooien waren, behoefte hadden aan een fysiotherapeut (wel een mooi idee, een fysiotherapeut met zo’n uitklapbank die de grot binnenstapt).

Ik heb een fysiotherapeut gehad die mijn hoofd als een bal in zijn handen liet rondrollen. En daarna zei hij: ‘Ik vind het heel mooi dat je je zo kunt overgeven. Heel mooi. Heel mooi.’ Mijn nek voelde een beetje raar, en ik vond het eigenlijk ook niet echt goed dat ik mijn hoofd zomaar in handen legde van een volstrekt vreemde. Maar ook weer trots hè, dat ik de beste patiënt was.

Mezelf

Onlangs liep ik bij station Rotterdam Centraal, waar ik een jongen van midden twintig met een zwaar Surinaams accent hoorde zeggen: ‘En toen dacht ik bij mezelf, dit gaat niet werken.’

Grappig: ik veronderstelde altijd dat vooral opa’s en oma’s ‘bij zichzelf’ dachten. ‘Ik denk bij mezelf, ik neem er een advocaatje bij. Dat heb ik wel verdiend.’ Ik denk dat kabouters, zo ze bestaan, ook vaak iets bij zichzelf denken. Het klinkt gezellig. De jongen op het station had echter heel coole gympen aan, en er liep ook een lekker wijf naast. Dat ‘bij mezelf’ gaf hem toch iets kneuterigs.

Door jongere mensen wordt ‘bij mezelf’ meestal min of meer ironisch gebruikt, en ook nog meestal in de tweede persoon: ‘Jaja, jij dacht zeker bij jezelf: ik laat die vuilnis wel staan, iemand anders ruimt het wel op? Lekker is dat.’

‘Ik merk bij mezelf’ is dan weer wel ongekend populair. ‘Ik merk bij mezelf dat ik heel erg behoefte heb aan dingen doen waar ik gewoon een positief gevoel van krijg.’ We kennen het type.

‘Bij mij’ kan ook gebruikt worden om gedachten te uiten, namelijk op deze manier: ‘Bij mij is het echt zo van, ik zie het allemaal wel.’ Dat klinkt wel interessant, alsof je geest een huisje is waar van alles gebeurt. Een soort ‘bij ons in de Jordaan’, maar dan ‘bij mij in mijn hersenen’.

Wat ik minder hoor, de laatste tijd, is ‘ik voor mij’. Toen ik nog kind was waren er hordes volwassenen die zinnen uitkraamden als: ‘Ik voor mij vind relatietherapie niet zo’n punt. Maar Bart-Jan is mordicus tegen.’ Je hoorde nooit ‘hij voor hem’ of ‘zij voor haar’. Alleen maar ‘ik voor mij’. Alleen volwassenen zeiden het. Als kind wist je destijds intuïtief al dat die uitspraak weer uit zou zijn tegen de tijd dat je zelf volwassen zou worden. Dat je veroordeeld zou zijn tot ‘Bij mij is het echt zo van’. En dat je alleen als je heel erg cool was, zó cool dat je schijt had aan cool-zijn, dat je dan, af en toe, mocht zeggen: ‘Ik dacht bij mezelf.’

Wegkwijlen

Er is een (voor mij legendarische) aflevering van het realityprogramma Ik Vertrek, waarin een goeiïge man een hotel in Oostenrijk was begonnen. Dat was inmiddels al half mislukt, omdat het hotel boven op een berg lag waar niemand kwam. Vooral de dochter van de familie leed eronder, vertelde de man: ‘Natelie zat op die berg gewoon helemaal weg te kwijlen.’ Wat een fantastisch woord! Waarom zeggen we niet allemaal ‘wegkwijlen’, in plaats van ‘wegkwijnen’? Wegkwijlen is zo veel beter en beeldender. Alsof je het uit pure depressie niet meer kunt opbrengen om te slikken, en al het kwijl maar gewoon naar buiten laat lopen. Boven op een berg.

Nadat zijn dochter weggekwijld was, besloot dezelfde man een pension op te zetten in een dal. ‘En als mensen op internet dan zeggen, van, hun kunnen er helemaal niks van, nou, met dat soort mensen, daar lik ik echt mijn reet mee af.’ Alweer: zo mooi en zo beeldend. Inmiddels zeg ik het zelf ook zo, en dat bevalt me prima.

Non

Non-food is een categorie in de supermarkt. Daar zit geen waardeoordeel in, maar zo klinkt het wel. ‘Wat is dit voor non-food, hé! Sjongejonge, niet te geloven.’

Jjjjjja

Nederland is een land van dominees en onderwijzers. Dat hoor je wel eens. Ik weet niet of het echt zo is, maar als je dat in je hoofd houdt, dan verklaart het een hoop over hoe de Nederlander praat.

Zo zijn er mensen die vroeger te veel naar de kerk moesten. Zij hadden daar een hekel aan, maar het dominee-geluid hebben ze helaas wel geïnternaliseerd. Ook als ze zelf niets dominee-achtigs doen. Zo iemand kan op galmende toon zeggen: ‘Maar waaróm heb ik gekozen voor de telecomsector? Welnu…’ Een dominee-prater wordt liever niet onderbroken. Onderbreek je hem toch, dan wordt hij niet boos. Hij sluit alleen even de ogen, trekt zijn wenkbrauwen op en houdt de adem in. Vervolgens gaat hij door waar hij gebleven was als iedereen weer stil naar hem zit te luisteren. Zoals het hoort.

De onderwijzersklank hoor ik nog veel vaker.

Onderwijzerstypes houden ten eerste vaak de eerste letter van een woord veel te lang aan. Onlangs op de radio, een expert op het gebied van het een of het ander: ‘En dat gaat natuurlijk weer ten koste van de llllleefbaarheid.’

Hij legde ook een kleine nadruk op het woord ‘de’, en liet een pauze vallen voor ‘llllleefbaarheid’: ‘dé… llllleefbaarheid.’ Het klonk alsof hij ons zelf de kans wilde geven het juiste woord in te vullen.

‘En de koe geeft...? Mmmmmelk. En van melk maken we? Iemand? Wie? Juist: kaas. En een mannetjeskoe heet een...? Ssssss… sssstier. Inderdaad. Nou. En nu in je eigen woorden.’ Een onderwijzerstype kan ook heel ondersteunend knikken als je zelf iets vertelt, waarbij hij zegt: ‘Jjjjjja… Jjjjjja…’ Als je je verhaal goed hebt verteld, krijg je een stickertje.

Het zijn geen onsympathieke mensen. Maar als je je eenmaal bewust wordt van de uitgerekte eerste letter, luister je nergens anders meer naar. Waardoor je niet meer begrijpt wat iemand eigenlijk probeert te zeggen.

Ook op de radio: ‘Als de rivier in sommige perioden… lllllaag staat, is het zaak dat we ook dán… mmmmmmmaatregelen nemen.’ Verder niet kunnen ontdekken wat de portee van het verhaal was. Ik vroeg me meer af wanneer de vakantie begon.

Vieze woorden

Er zijn woorden die vies klinken, maar die het volgens de officiële lezing niet zijn. Dat kan individueel verschillen. Ik ken iemand die het woord ‘verbandje’ niet kan horen zonder over haar nek te gaan. Hetzelfde heeft ze met ‘wondje’. Nu vind ik ‘wondje’ en ‘verbandje’ ook alle twee niet zulke lekkere woorden, maar ik neem er ook niet echt aanstoot aan.

Wel vies vind ik woorden als ‘vleesje’, in de betekenis van ‘mmm! Aardappelen met een lekker vleesje erbij!’ Het woord ‘gordeldier’ vind ik ook vies, terwijl ik het dier zelf niet afstotelijk vind.

Een woord dat ik recent aan mijn persoonlijke lijst van vieze woorden heb toegevoegd, is een woord dat ik vaak hoor op Radio 4, de klassiekemuziekzender. Dat woord is: organist. Ik vind organist een heel vies woord, waarschijnlijk omdat het beelden oproept van orgaanvlees. Dat gecombineerd met de uiterst rustige en redelijke spreekstijl van de gemiddelde Radio 4-presentator: Huu. ‘En dan gaan we nu luisteren naar het vierde deel van de orgelsuite van Von Stufenboppen, en de organist is Jürgen von Zwiebelsuppe.’

Verbeeld ik het me maar? Of genieten de presentatoren van Radio 4 net iets te veel van dat woord organist? Alsof ze weten dat het een vies woord is, en blij zijn dat ze het mogen uitspreken? Organist. Organist. Orrrganist. Bah.

Utker

Inmiddels heb ik begrepen wat de mensen over het algemeen bezighoudt in onze taal. Dat is niet grammatica, dat is niet het hun/hen-dispuut, dat is niet het kofschip. Wat mij al talloze malen is gevraagd, in verschillende settings en vanuit verschillende lagen van de bevolking, is dit: ‘Het merk Dr. Oetker, dat wij kennen en waar wij van houden, wordt in de reclame ineens Dr. Utker genoemd. Waarom is dat?’

Het makkelijke antwoord is: Utker is de correcte Duitse uitspraak – in plaats van een umlaut kun je ook een e achter een letter plaatsen. Er staat dus eigenlijk Ötker, en dat spreek je inderdaad uit als Utker.

Maar dat verklaart niet alles. Want waarom zeiden ze in de reclame vroeger dan wel Oetker? Blijkbaar heeft er een omslag plaatsgevonden – om precies te zijn: in mei 2009. Realiseerden ze zich toen ineens dat ‘oetker’ associaties oproept met ‘oetlul’? Maar dan: ‘utker’ klinkt óók heel lullig (of kuttig).

Op de website van Dr. Oetker staat dat ze er trots op zijn dat Dr. Oetker een familiebedrijf is (Dr. August Oetker vond in 1891 in Bielefeld het bakpoeder Backin uit), en dat daarom de naam moet worden uitgesproken zoals de familie het zelf doet.

In een Keuringsdienst van Waarde-momentje toch maar eens Dr. Oetker opgebeld, voor nadere toelichting. Want waarom toch inééns die omslag? Het was toch altijd al een familiebedrijf? Wat is er gebeurd?! Met ingehouden zucht (ik was niet de eerste die belde) zegt de secretaresse van Dr. Oetker: ‘Er is niets aan de hand. Het is gewoon belangrijk dat onze naam goed wordt uitgesproken.’ Onbevredigend antwoord. ‘Is er een nieuw management of zo?’ ‘Nee, er is echt niets.’

Jaja. Onderzoeksjournalisten, eropaf!

Per ongekak

Ouderwetse bekakte mensen zeggen ‘durp’ in plaats van ‘dorp’. En ‘mandverzorging’ in plaats van ‘mondverzorging’. Er zijn ook woorden die bekakt klinken zonder dat ze dat zijn. Iemand die daadwerkelijk ‘Van Gurp’ heet, in plaats van ‘Van Gorp’, klinkt onbedoeld bekakt.

De Afghaanse provincie Helmand kampt ook met dit probleem. Als ik erover hoor denk ik altijd eerst dat er een of andere barones aan het woord is, die het over Helmond heeft.

Rândemân

Ooit hoorde ik iemand een toespraak ergens over houden. Wie het was en waarover het ging weet ik helaas niet meer, want ik raakte geobsedeerd door zijn uitspraak van het woord ‘rendement’. Hij zei namelijk ‘rândement’.

Zelf spreek ik rendement precies zo uit als je het schrijft. Maar deze man wilde blijkbaar de Franse oorsprong van het woord benadrukken. Dat is op zich prima. Maar waarom dan niet all the way gegaan? Zeg dan ‘rândemân’. Voor de duidelijkheid: de dakjes op de a’s geven hier de neuzige manier aan waarop Fransen een lettergreep eindigend op -n uitspreken. Alsof ze midden in een woord ineens verkouden worden.

Met Franse woorden is het altijd schipperen. Neem croissant. Zeg je krwassân? Krassân? Of gewoon krassant? (Ik hoorde een lief persoon ‘krozant’ zeggen – dat is natuurlijk het beste.)

Er is wel eens iemand in mijn aanwezigheid gaan fulmineren tegen die verschrikkelijke mensen (kon je ze eigenlijk wel mensen noemen? Wilden waren het!) die ‘restorant’ zeggen, in plaats van ‘restorân’. Jaja, knikte ik zo’n beetje. Ik durfde toen niet echt meer toe te geven dat ik zelf meestal ook ‘restorant’ zeg. ‘Cabarettt!’ riep hij. ‘Ook zoiets! Het is cabarè!’ Jaaa, knikte ik, want dat vind ik toevallig ook. Die t hoort niet achter cabaret, maar achter restaurant vind ik hem prima. ‘Plafont!’ riep de man.

Maar dezelfde mensen die vinden dat je restaurân moet zeggen, en plafôn, vinden het waarschijnlijk weer heel overdreven en kakkineus als je ‘rwajaal’ zou zeggen tegen ‘royaal’.