FEININGER VOORBIJ

Van Jan Brokken verschenen eerder:

De provincie

De zee van vroeger

Zaza en de president

De moordenaar van Ouagadougou

Met musici

De regenvogel

Goedenavond, mrs. Rhys

Vulkanen vanaf zee

Spiegels

De blinde passagiers

De droevige kampioen

Jungle Rudy

Afrika

Voel maar

Zoals Frankrijk was

Mijn kleine waanzin

Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin

De wil en de weg

In het huis van de dichter

JAN BROKKEN
FEININGER VOORBIJ

NOVELLE

UITGEVERIJ ATLAS
AMSTERDAM/ANTWERPEN

© 2009 Jan Brokken

Omslagontwerp: Marjo Starink

Omslagillustratie: © Lyonel Feininger, Torturm I,

1923-1926, Kunstmuseum Basel Zwitserland,

c/o Pictoright Amsterdam 2009

Foto auteur: Ronald Hoeben

ISBN 978 90 204 1251 2

D/2009/0108/511

NUR 301

www.uitgeverijatlas.nl

www.janbrokken.nl

Jouw hoofd wil ik glashelder
Bedauwen met mijn wel,
Zo vlug zal jij je smart vergeten,
O zorgenrijke gezel!

Heinrich Heine, De Harzreis

» I «

Ik zag haar direct al bij aankomst op Schloß Freywalde. Ze liep op de laan die naar het bordes van het kasteel leidde. Ook Zane draaide zijn hoofd in haar richting.

We zaten in hetzelfde busje dat ons van het station naar het kasteel bracht, een rit van een halfuur. Meer dan een paar woorden hadden we onderweg niet gewisseld.

Zane kwam uit Phoenix, Arizona.

‘Voor het eerst in Duitsland?’

‘Mm. In zekere zin.’

Hij had mijn blik ontweken en de verdere weg naar zijn knieën gestaard, tot het kasteel opdoemde en het busje háár passeerde, in de bocht van de oprijlaan. Ik kan me niet herinneren dat hij toen opveerde. Niet, denk ik, nóg niet.

Maar hij keek.

Een enorme bos krulhaar, hennarood. Een lange regenjas waarvan ze de kraag had opgetrokken. De wind joeg de panden uiteen. Onder haar jas droeg ze een strakke zwarte spijkerbroek. Stelten van benen, waardoor ze op zevenmijlslaarzen leek te lopen. Aan haar rechterschouder een camera. De overeenkomst met Feininger was treff end: die droeg ook altijd een lange beige regenjas en nam een kleinbeeld camera mee wanneer hij eropuit trok, een Leica, in een leren hoes.

Het busje stopte voor het bordes van het kasteel. De chauffeur was oud genoeg om het verdwijnen van de DDR te betreuren en bleef stokstijf achter het stuur zitten. Zane en ik pakten zelf onze bagage, ieder twee koffers, wat niet eens zoveel was voor een verblijf van vier maanden.

Op het moment dat we de hal binnenliepen, kwam zij met huppelpasjes de brede bordestrap op. Ik hield de deur voor haar open. Met gespeelde beleefdheid boog ze het hoofd en zei: ‘Danke.’ Ze had een lichte stem, die naar spot neigde. Zane groette haar niet. Ze liep een smalle donkere gang in, ik klopte op de deur met het bordje SEKRETARIAT.

*

Een kleine gezette dame met een strenge bril vroeg ons een formulier in te vullen. We moesten ons paspoort inleveren, zodat ze er een kopie van kon maken voor de politie. Ze gaf ons de sleutel van de kamer. Die van mij lag op de eerste verdieping, die van Zane ook. Uit het nummer maakte ik op dat hij mijn buurman zou worden.

Zane kreeg nog een andere sleutel, van het atelier, dat zich aan de zijkant van het park bevond. ‘In de fabriek,’ zei de dame met een straf knikje, ‘de vroegere bruinkoolfabriek.’

Op staccatotoon noemde ze de uren van de maaltijden. Van halfacht tot negen uur ontbijt, van twaalf tot halftwee lunch, van zes tot halfacht diner. Verschenen we later, dan zouden we de hond in de pot vinden.

Ze gaf ons een stencil met de huisregels mee. Na klachten over geluidsoverlast volgde verwijdering. De zin was vet gedrukt, in hoofdletters.

Zane vouwde het blaadje op zonder er een blik op te hebben geworpen. Zijn Duits was niet zo best, vermoedde ik, ondanks zijn achternaam. De secretaresse had hem met ‘Herr Blumenthal’ aangesproken.

*

Tijdens de lunch nam hij tegenover me plaats.

In de eetzaal stonden een stuk of tien tafels, waarvan er slechts drie waren bezet. Hij had ergens anders kunnen gaan zitten, hij had alleen kunnen eten. Kennelijk gaf het hem een vertrouwd gevoel de tafel met mij te delen.

Ik was al bijna gewend aan zijn zwijgzaamheid.

In de trein van Berlijn naar Jüterbog had hij drie stoelen voor me gezeten. Hij was me opgevallen door zijn kaalgeschoren kop. Ik had me afgevraagd waarom een man van voor in de dertig geen haar op zijn hoofd wil en om de zoveel dagen naar de tondeuse grijpt.Zo’n gladde schedel geeft je het aanzien van een militair, een gevangene of een kankerpatiënt, en ik snapte niet wat daar zo aantrekkelijk aan is.

Zane at zwijgend.

Ik zei: ‘Ruime kamer. De jouwe ook?’

Hij knikte.

Ik vroeg: ‘Goed atelier?’

Hij weifelde, zonder zijn bezwaren onder woorden te brengen.

Misschien was hij wazig in zijn hoofd, door de lange reis van Arizona naar Berlijn, ofschoon het hem toch niet zo vreselijk veel moeite moest kosten om ‘ja’ te zeggen. Van jetlag ga je trouwens druk praten. Het moest zijn karakter zijn.

‘Vet eten,’ zei ik ten slotte, en dat ontlokte hem zowaar een zucht.

*

Vierentwintig kunstenaars vertoefden in het kasteel.In de eetzaal zaten er negen of tien. Een enkeling kwam zich voorstellen, de anderen vonden dat het initiatief van de nieuwkomers moest uitgaan. Zane bleef stijf zitten, ik besloot na de maaltijd de tafels langs te gaan.

Voor namen heb ik een geheugen als een zeef; ik onthield alleen waar de kostgangers vandaan kwamen: uit Berlijn, Dresden, Leipzig, Frankfurt an der Oder, uit München, Hamburg, Dortmund, en uit Oslo.

De vrouw met het rode haar ontbrak; de middagmaaltijd sloeg ze klaarblijkelijk over. Ik kon haar geen ongelijk geven; de bloedworst lag me als een steen op de maag.

*

Ze verscheen ’s avonds.

Zane was weer tegenover me gaan zitten. Ik voorzag dat hij geen moment meer van mijn zijde zou wijken, als een zwerfhond die eindelijk een baasje had gevonden.

‘Darf ich?’

Bij Zane kon er nog geen knikje vanaf.

‘Ute.’

Ferme handdruk, spottend lachje.

Ze droeg dezelfde strakke zwarte broek als die morgen en een vuurrode body. Ze schoof bij ons aan tafel en haalde uit haar schoudertas een fles wijn. Rode, Italiaanse.

‘Darf ich?’

Ze moest van die woorden houden, of van het ironische toontje dat ze de twee lettergrepen kon meegeven.

Ze schonk drie glazen vol.

‘Eindelijk iets te vieren. Nieuwe gasten! Verder gebeurt hier niets, absoluut niets. Aan het eind van de maand gaan een paar mensen weg, aan het begin van de volgende maand komen er een paar nieuwe bij. Verder niets.’

‘Al lang hier?’

‘Twee maanden. Voor mijn gevoel is het twee jaar.’

‘Ideaal. Geen afleiding.’

‘Ik ga alleen ’s morgens naar buiten. Twee uur. Soms drie. Mijn vrije uren. Of mijn uren van vrijheid. Ik kan het je aanraden. Ten zuiden van het kasteel ligt twintig kilometer bos, ten noorden tien kilometer. Lekker afwisselend.’

‘Ik loop graag.’

‘Ga morgen met me mee. Dan verdwaal je niet meteen. Is die maat van je trouwens doofstom?’

Zane hing met zijn hoofd boven zijn bord, geheel in zichzelf gekeerd. Hij schrokte zijn maal naar binnen alsof hij omringd werd door een legertje hongerlijders dat het op zijn kostje had voorzien. Alleen wanneer hij een slok wijn nam, rechtte hij even de rug.

‘De taal, vermoed ik. Het zou kunnen dat hij alleen Duits leest. Hij komt uit Amerika, uit Phoenix, Arizona. Dat is alles wat ik je kan vertellen.’

‘Klinkt veelbelovend. Phoenix! En jij?’

‘Amsterdam.’

‘Wow. Super.’

Dat hoorde ik vaak in het buitenland, en ik zei er altijd hetzelfde op: ‘Super nat.’ Het grootste deel van het jaar bracht ik trouwens elders door, maar het leek me te ingewikkeld om dat te vertellen.

Zane keek niet op, hij at stug door. Hij reageerde evenmin toen Ute zei dat haar Engels allerbelabberdst was, op een paar woorden na, die ze met een zwaar accent uitsprak.Hij keek pas van zijn bord op toen hij uitgegeten was.

Ute beperkte zich tot een salade, die ze aanmaakte met Toscaanse olijfolie en Provençaalse wijnazijn. De flesjes kwamen uit haar tas.

‘Een mens moet voor zichzelf zorgen,’ zei ze ter verklaring. ‘Der gute Mensch ist autonom.’

Opgewekte stem, opgewekte oogopslag. Ik vond haar grappig –niet zo’n zombie van een kunstenaar.

Na het eten stak ze een sigaret op.