ZEEDRIFT

Van Jan Brokken verschenen eerder:

De provincie
De zee van vroeger
Zaza en de president
De moordenaar van Ouagadougou
Met musici
De regenvogel
Nog een nacht
Goedenavond, mrs. Rhys
Vulkanen vanaf zee
Spiegels
De blinde passagiers
De droevige kampioen
Jungle Rudy
Afrika
Voel maar
Zoals Frankrijk was
Mijn kleine waanzin
Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin
De wil en de weg
In het huis van de dichter
Feininger voorbij

Jan Brokken
Zeedrift

VERHALEN

Uitgeverij Atlas
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Jan Brokken

Omslagontwerp: Marjo Starink
Omslagillustratie: Ellen Spijkstra
Foto auteur: Marie-Claude Hamonic

ISBN 978 90 204 1258 1
D/2009/0108/597
NUR 303

www.janbrokken.nl
www.uitgeverijatlas.nl

Iedere reiziger is een ontdekkingsreiziger. Wat hij
ontdekt is misschien niet nieuw voor de mensheid,
maar wel voor hemzelf.

Inhoud

Woestijnkonijn

Het gaat om uw stem, signore

Het eiland van Padú

Het wonder Willemstad

Zeedrift

De hand van Ana Cava

De Turkse knoop

Crusoe & Co

Vijf minuten hoop

Censuur

Mijn ontmoeting met Yasser Arafat

De zee van zuiverzand

Het droomschip

Verantwoording

Woestijnkonijn

Hun namen ben ik vergeten, van hun gezichten herinner ik me alleen de grofste lijnen; vooral hun houding is me bijgebleven, na afloop van die wonderlijke maaltijd, en tijdens onze eerste ontmoeting, op het terras van het Omar Khayyam. Ik logeerde in dat hotel, een voormalig paleis van de afgezette koning Faroek, aan de oever van de Nijl. Het was niet erg duur, het was oud, somber, donker, stoffig, maar door die sfeer van vergane glorie was iets bewaard gebleven dat overal elders in de stad aan de moderne tijd was opgeofferd: rust. Aan de zijkant van het gebouw strekte zich een exotische tuin uit met een zwembad waar onder de parasols de plaatselijke demi-mondaines met eindeloos geduld elkaars nagels lakten; verderop, in de schaduw van het vroegere paleis, lag een terras dat behalve door de hotelgasten door vele goed geklede stedelingen werd bezocht die duidelijk meer naar een halfuurtje stilte verlangden dan naar koffie, want die smaakte beter in de talloze koffiehuizen in het centrum van de stad. Ze weken naar de tuin van het Omar Khayyam uit om te bekomen van het spektakel dat Cairo hun dagelijks bood, dat van een permanente kermis met tienduizenden luid claxonnerende botsautootjes, bestuurd door vrijwel doof geworden taxichauffeurs.

De twee mannen die aan mijn tafeltje waren komen zitten bestelden drie kannetjes koffie. Hun durf verraste me. Westerlingen werden in die tijd niet gemeden, maar om de sympathisanten van het zionisme in het openbaar te verwennen, gold als het andere uiterste. Het was maart of april, in ieder geval was het in het voorjaar van 1974, enkele maanden nadat Egypte vanuit het zuiden en Syrië vanuit het noorden Israël hadden aangevallen, met een voor de Egyptische troepen even snelle als fatale ontknoping: als een stelletje landlopers waren ze uit de Sinaïwoestijn verjaagd. Die vernedering was het land nog lang niet te boven. In Cairo bleef men angstig naar de lucht kijken, bang voor een nieuwe aanval. Rond de beelden en sarcofagen in het Egyptisch museum lagen zandzakken; voor sommige vitrines waren houten schotten gespijkerd en ik moest met mijn zakdoek het stof van het glas vegen om een glimp van Toetanchamon op te vangen. Voor het overige maakte de aanhoudende oorlogsdreiging mijn reis alleen maar plezieriger: de toeristen waren weggebleven, ik bezocht de piramiden, tempels en koningsgraven in het gezelschap van hooguit vier of vijf vreemdelingen en logeerde in vrijwel lege hotels.

De mannen informeerden of Egypte me beviel. Ze waren ongeveer zes jaar ouder dan ik, achter in de twintig; het gezicht van de langste man was hoekig en bleek, dat van zijn metgezel rond en donker, Nubisch bijna. Ze leken absoluut niet op elkaar, toch waren ze broers. Het enige wat ze gemeen hadden was hun gemillimeterde haar, waardoor ik ze in eerste instantie voor militairen hield, voor officieren in burger.

Egypte. Ja, het beviel me, de treinreis langs de Nijl, Luxor, Karnak, maar het had me ook geschokt. Ik vertelde over de lynchpartij op de markt van Cairo, enkele dagen eerder. Een dief was op heterdaad betrapt, hij had weten te ontkomen; tien, twintig mannen waren achter hem aan gerend, op het plein voor de markt hadden ze hem te pakken gekregen en vlak voor mijn ogen was hij door een woedende menigte aan armen en benen in stukken getrokken. Op zijn middeleeuws gevierendeeld… ik vertelde erover alsof ik het weer zag gebeuren… de van pijn vertrokken mond, de bollende adamsappel, de zweetdruppels die zich met het bloed vermengden, de huid die scheurde, de spieren die als rafelige koorden knapten.

De mannen knikten, verbaasd over zoveel details, gegeneerd door de heftigheid van mijn stem, en ik voelde ogenblikkelijk spijt. Het mocht dan een afschuwelijke ervaring zijn geweest, ik had bijvoorbeeld kunnen beginnen met me aan de broers voor te stellen. Dat deed ik als een soort excuus; ik noemde mijn naam, zei waar ik vandaan kwam, wat mijn beroep was, en zij grepen de gelegenheid aan om iets over zichzelf te vertellen. De langste man was petrochemisch ingenieur, zijn jongere broer bouwkundig ingenieur, ze woonden in Cairo maar lieten in het midden waar ze werkten. Ook over hun functie bleven ze vaag; de tijden waren moeilijk, de oorlog had diepe wonden geslagen; ik vermoedde dat ze door de oorlog zonder werk waren komen te zitten en stelde geen vragen.

Bij het derde kannetje koffie vroegen ze of ik goed gegeten had in Egypte. Hoofdzakelijk hotelvoedsel, zei ik, continentaal met een oosters sausje, niet echt Egyptisch. Ze beloofden me de volgende avond mee te nemen naar het allerbeste restaurant van de hoofdstad, dat als specialiteit konijn serveerde, woestijnkonijn. Over de kosten hoefde ik me geen zorgen te maken, zij zouden trakteren. De uitnodiging overviel me een beetje, maar ik stemde toe.

*

Voor het geval ze zich aan de afspraak zouden houden, wat me hoogst onwaarschijnlijk leek, schoor ik me de volgende avond, trok een schoon overhemd aan en liep om zeven uur de trap van het hotel af. Halverwege die majestueuze trap hield ik de pas even in; ik zag de beide heren niet alleen bij de balie staan, ik zag ook dat ze ongerust waren: kennelijk hadden zij er evenmin op gerekend dat ik me aan de afspraak zou houden. Ze schudden me uitbundig de hand, beloofden me dat ik het lekkerste konijn van Cairo zou eten en lachten geheimzinnig. Ik kroop op de achterbank van hun Fiat 500 en moest over hun schouders leunen: met mijn één meter tachtig paste ik alleen dubbelgevouwen in het autootje.

We reden langs de Nijl. Bij de El Tahrierbrug sloegen we rechtsaf, in plaats van linksaf naar het centrum. Al snel reden we door de buitenwijken; de straten werden smaller en donkerder. Ik vroeg naar de naam van het restaurant, ze gaven op hetzelfde moment antwoord en hoewel deg-klanken overheersten, hoorde ik donders goed dat de man achter het stuur een andere naam noemde dan zijn broer. Ze lachten weer, nog uitbundiger dan in de lounge van het hotel; ze spraken elkaar in hun landstaal toe. Ze klonken opgewonden. Twee keer linksaf, drie keer rechtsaf, nog een keer linksaf; ik gaf de moed op; de weg terug zou ik nooit alleen kunnen vinden. Het enige wat me echt ergerde was mijn naïviteit. Je in de nesten werken is tot daaraan toe, maar toch niet vanwege woestijnkonijn!

In een achterafstraatje reed de Fiat het trottoir op, tot vlak voor een donkere façade. We stapten uit. De ene man liep voor me, de andere achter me, als in een gangsterfilm. Een schaars verlichte hal, een schommelende lift; de ene man zei: ‘Waar word je beter bediend dan thuis?’, de andere man zei: ‘Nergens.’ En ze lachten weer.

Het idee dat ik in een muf optrekje met twee onbekenden zou moeten dineren stond me niet aan. Wat waren ze van plan? Ze zagen er beschaafd uit maar dat zegt weinig in een land waar iedere man die honderd piaster méér verdient dan de gemiddelde schoenpoetser een wit overhemd met korte mouwen draagt, een katoenen broek, en ’s avonds, wanneer het niet al te heet is, een jasje. En trouwens, Frank Costello en Bugsy Siegel zagen er ook beschaafd uit.

Het feestgedruis achter de voordeur vormde een te snelle overgang. Mijn oren wenden er even langzaam aan als mijn ogen aan het schelle licht in de gang; we liepen langs de keuken, in een flits zag ik een brede aanrecht, hopen deeg, schotels vol gehakte groenten, en vier, vijf, zes vrouwen die luid en nerveus tegen elkaar praatten, meel van hun schort klopten, messen slepen, alsof ze de laatste voorbereidingen troffen voor een bruiloftsmaal. De gang kwam uit in de eetkamer, aan het einde van een zeker vier meter lange tafel begon de salon. Bij het raam trok een oude man zich moeizaam overeind uit een met een wit laken overdekte crapaud.

Zijn zilvergrijze haren plakten in dunne verticale strepen aan zijn hoofdhuid vast, de donkerbruine vlekken op zijn slapen waren groot als centen en zijn wangen hadden de bleke tint van iemand die zelden meer buiten komt. Met de waardigheid van een kalief schudde hij me de hand en zei: ‘Mijn zoons hebben me over u verteld, ik beschouw het als een grote eer dat u vanavond mijn gast wilt zijn. Hopelijk bent u het Frans enigszins meester, ik spreek het beter dan het Engels, in mijn studententijd leerde je Frans.’ Ik zei hem dat ik in Bordeaux had gestudeerd en hij kraaide: ‘Voortreffelijk, voortreffelijk.’ Wijzend naar de stoel naast de zijne vervolgde hij: ‘Gaat u daar zitten, het is de beste stoel, maar voor u het zich gemakkelijk maakt, stel ik u aan mijn schoondochters voor.’ Twee vrouwen traden naar voren, vouwden de handen en bogen het hoofd. ‘Zij hebben mij zes kleinkinderen geschonken en ook de kinderen wil ik graag aan u voorstellen.’ Drie jongens en drie meisjes schoven aarzelend voor de vrouwen. ‘U kunt al die namen natuurlijk niet onthouden, ik zal ze vanavond nog wel een paar keer voor u herhalen; ik ben gezegend met een grote familie, maar voor een vreemdeling zal het verwarrend zijn, al die namen en gezichten. Om het u nog lastiger te maken zal ik nu de namen noemen van de vrouwen die zo goed wilden zijn om vanavond voor ons te koken.’ De diensters bleven bij de deur staan, dicht naast elkaar, en bogen om de beurt het hoofd toen de oude man hun namen afriep. ‘U ziet het, het oosten zit vol rituelen, maar laten we nu snel gaan zitten; u moet het ons niet kwalijk nemen, ons geloof verbiedt ons het nuttigen van sterkedrank, maar voor u hebben we bier en wijn gekocht, waar heeft u trek in?’

Door het bier kwam ik langzaam over mijn schaamte heen. Ik had een gangsterfilm bedacht – als ik de kans had gekregen was ik er beneden op straat vandoor gegaan – terwijl op de zesde verdieping van een flat zes vrouwen voor me aan het koken waren. Ik dankte het zeker niet aan mijn grootmoedigheid dat ik naast een man mocht zitten die me al snel duidelijk maakte dat hij in de beginjaren van de republiek een van de naaste medewerkers van president Gamal Abdel Nasser was geweest.

Als negen van de tien vertrouwelingen was hij bij de leider in ongenade gevallen, na zijn ontslag was hij weer als advocaat gaan werken, zijn vroegere beroep. Op de plotselinge dood van Nasser was zijn rehabilitatie gevolgd, hij was tot lid van de Hoge Raad benoemd. Vorig jaar was hij met pensioen gegaan, nu legde hij zich toe op een ander metier, dat van grootvader, en met die ongehoorzame kinderen van tegenwoordig was dat ongeveer even moeilijk als de onverzoenlijke Gamal Abdel Nasser dienen.

Zijn zoons glimlachten vermoeid.

We gingen aan tafel. Ik moest links van hem komen zitten, zijn zoons namen recht tegenover me plaats en helemaal aan het andere eind van de reusachtige tafel schoven drie jongetjes aan. Hun grootvader gaf opdrachten. ‘Vertel mijnheer hoe oud je bent.’ ‘Vertel mijnheer in welke klas je zit.’ ‘Vertel mijnheer de naam van je school.’ Aan die internationale school dankten ze hun onberispelijke Frans en Engels. De meisjes kreeg ik niet meer te zien.

De dienstbodes droegen de gerechten aan, de schoondochters stelden zich achter de disgenoten op om te bedienen, dat wil zeggen, de ene ging achter haar schoonvader staan en de andere achter mij. Zij namen de gerechten van de dienbladen, zij schikten de messen en de vorken, zij sneden het vlees. Zodra ik een paar happen had gegeten, informeerde de oude man hoe het smaakte; na mijn compliment werd de schotel onmiddellijk weggehaald en kwam er een volgende voor in de plaats. Veertien, vijftien gerechten gingen zo aan mij voorbij, ik kon ze proeven maar kreeg er nooit meer dan drie, vier happen van te eten. De geuren en smaken voerden me terug naar boeken als Oostersch Leven en Verdwijnend Arabië uit de bibliotheek van mijn vader, de plek waar de meeste van mijn reizen zijn begonnen.

Als laatste gerecht werd het woestijnkonijn opgediend. Alleen door veel wijn te drinken, kruidige rode wijn uit Algerije die hongerig maakte, slaagde ik erin nog een paar plakjes van de bout naar binnen te krijgen. ‘En?’ vroegen de broers, terwijl ik het saffraan van mijn lippen likte. Het was de eerste keer dat zij hun stem lieten horen. ‘Drie sterren in de Michelin.’ Bang dat dat te westers zou klinken, voegde ik er haastig aan toe: ‘Het beste restaurant van Cairo.’ Het eerste compliment sloeg beter aan.

De vrouwen serveerden koffie in de salon en trokken zich in de keuken terug. Het gesprek kwam op de oorlog. Tijdens de maaltijd had de oude man er al verscheidene malen toespelingen op gemaakt: de oorlog had niet voorkomen kunnen worden, in 1967 was Egypte door Israël vernederd, de wraak had niet kunnen uitblijven. De overmacht was te groot geweest, maar Egypte had tenminste laten zien dat het niet altijd lijdzaam afwachtte. Egypte had gevochten, dapper gevochten.

Hij presenteerde me een sigaar en prees zich gelukkig dat zijn beide zoons aan de oorlog hadden deelgenomen. In 1967 waren ze alleen gemobiliseerd geweest, nu hadden ze in de voorste gelederen gestreden. Hij kon er begrip voor opbrengen dat ze vol ongeduld op de algehele demobilisatie wachtten, zodat ze weer aan de slag konden als ingenieur, maar de toekomst van hun land ging boven hun eigen toekomst. De zoons knikten met zoveel verveling in de ogen dat ik er bijna om moest lachen. De oude man legde zijn gevouwen handen op zijn buik. Hij vocht tegen de slaap.

Ik had het warm gekregen van het overvloedige maal en de wijn. De mannen hadden dat algauw in de gaten. Ze vroegen of ik misschien even wilde afkoelen op het balkon. Toen hun vader ingedommeld was, deden ze voorzichtig de deuren open. We slopen naar buiten.

Ze kwamen dicht naast me staan. Ik rook hun aftershave en hoorde hun ademhaling. Opnieuw werd ik achterdochtig. Was hun woestijnkonijn toch niet helemaal zonder bijbedoelingen geweest?

De langste man sloeg zijn arm om mijn schouder, drukte me liefdevol tegen zich aan en maakte een gebaar naar de salon: hij moest fluisteren. Een zweetdruppel viel van zijn kin, zijn oogleden trilden. Ik meende nog even dat hij geil werd. Maar hij hijgde uit angst. ‘U leest veel kranten,’ zei hij. ‘U bent goed geïnformeerd, u weet wat wij niet weten.’ Zijn jongere broer bracht zijn gezicht nu ook vlak bij het mijne. ‘Hoe staan de vredeskansen ervoor?’

‘Vrede?’

‘Ja, we willen weer aan het werk, we willen een eigen huis en een eigen auto. We hebben de oorlog gezien, we zijn ervan geschrokken, zoals u van die lynchpartij. Een eigen huis willen we, een eigen auto, een mooie, niet dat ouwe Fiatje van onze vader. Vertel ons over de geheime vredesonderhandelingen. Verlopen die voorspoedig? Zijn we binnenkort van de oorlog af?’

Ze waren gewone mannen. Gewone vaders, gewone ingenieurs die hun diploma’s te gelde wilden maken. Het enige waarover ze met me wilden praten was de kans op vrede.

Ik vertelde wat ik uit de kranten wist. Een halfuur lang. Drie kwartier. Toen maakte een vertoornde stem een einde aan ons gesprek: de vader was wakker geworden.

Hij riep ons binnen.

*

‘Ik ben misschien wel oud,’ zei hij, ‘maar ik ben niet doof. Ik was er al op tegen dat jullie deze man zouden uitnodigen, en jullie weten waarom.’

Van het ene op het andere moment knikten de mannen weer als kleine jongens. Ook toen hun vader met een beschuldigende vinger naar hen wees: ‘Jullie zijn lafaards en ik weet het nu absoluut zeker: jullie hebben je op het slagveld als lafaards gedragen. Breng deze meneer naar huis.’

Ik wilde iets zeggen, maar hij keek me met evenveel misprijzen aan als zijn zoons. Bij het afscheid gaf hij me geen hand.

Zijn oudste zoon reed me naar het Omar Khayyam terug. Ook hij gaf me geen hand toen hij me bij het hotel afzette. Hij zei alleen: ‘We hadden gehoopt dat u onze vader had kunnen overtuigen.’

‘Waarvan?’

‘Dat vrede het beste is voor ons land. U had indruk op hem kunnen maken, u had met argumenten kunnen komen die wij niet kennen.’

‘Dus ik heb u teleurgesteld.’

‘Ja.’

Ik liep de trap van het Omar Khayyam op. Die trap herinner ik me nog goed. Een lange trap, een erg lange trap. Zoals ik me ook de blik herinner die ik in de spiegel van mijn hotelkamer wierp. Ik zag dat mijn lippen geel waren van de saffraan, diepgeel, alsof ik in het zand van de woestijn had gebeten.

Het gaat om uw stem, signore

Zijn voornaam deed je onwillekeurig aan zo iemand denken die urenlang hetzelfde rondje schaatst. Zijn gezicht was saai. Niet lelijk. Bleek. Toch was het Wybe die me over het geheimzinnige licht vertelde dat boven Urbino hangt waardoor niets in die stad helemaal reëel lijkt en niets helemaal onmogelijk.

Aan die lyrische oprisping ging een storm vooraf, en een lekkage. Afgelopen najaar woei bij windkracht 12 een loden strip van het naburig dak en boorde een gat in de schuine wand van mijn zolderkamer. Het regenwater gutste naar binnen. Bij iedere windvlaag hakte het lood opnieuw in het hout; het gat werd snel groter. Via mijn dakterras klom ik in de dakgoot, wat vrij gemakkelijk ging, maar ik kreeg de verwrongen loden strip niet los.

Doorweekt belde ik bij mijn buurman aan. ‘Je moet me helpen.’ Ik legde hem uit waarom. Wybe stond op zijn sloffen in de deuropening, met het avondblad in de hand. ‘Helpen?’ vroeg hij afwezig. ‘Wel, kom binnen, bij mij is het droog.’

Hij woonde toen precies vijftien jaar naast me in Amsterdam. Ik had hem de ideale buurman gevonden. Wybe was vriendelijk, voorkomend, hulpvaardig, zelden luidruchtig en nooit opdringerig. Iedere morgen stapte hij op hetzelfde uur in hetzelfde donkergrijze pak in zijn Saab en rilde. Als hij tegen zessen thuiskwam, rilde hij nog steeds.

Eens in de drie maanden ontving hij zijn vroegere studievrienden. Hij liet ze diep in de nacht zwaar beneveld uit, maar zelfs dan sloeg hij niet met de deuren. Ik hield hem voor een stevige drinker die nooit afscheid van het studentenleven had kunnen nemen en die nog altijd meisjes versierde over wie zijn vrienden zouden zeggen: ‘Wat een stoot.’ Af en toe zag ik hem ’s morgens met zo’n meisje in zijn Saab stappen, maar dat was zelden een echte stoot, eerder een wat sip kijkende secretaresse die waarschijnlijk net van haar minnaar te horen had gekregen dat hij niet het type was voor een vaste relatie. Alle jaren dat hij mijn buurman was, had Wybe alleen gewoond.

‘Dus we moeten het dak op,’ zei hij, nadat ik hem nogmaals uitgelegd had wat er aan de hand was. Hij knoopte de veters van zijn schoenen vast en deed er lang over, erg lang. Ik verweet hem nog niet direct onwil, alleen een verregaande vorm van verstrooidheid die me op andere momenten voor hem ingenomen zou hebben. De omgewaaide bomen op de gracht, de rondvliegende dakpannen en het bonken van de luiken schenen geen indruk op hem te maken.

‘Zullen we via mijn dakterras gaan?’

Hij knikte, trok een lange donkerblauwe jas aan. En deinsde terug toen de wind hem in het gezicht sloeg.

‘Zo erg heb ik het in Amsterdam nog nooit meegemaakt.’

Maar hij ontwaakte maar half.

We liepen mijn huis binnen, hij stapte over het stroompje heen dat van de trap sijpelde en vroeg: ‘Jij bent in Afrika geweest, hè? Heb je daar wel eens iets bizars meegemaakt?’ Tamelijk ruw stootte ik de deur naar het dakterras open en zei: ‘Veel. Te veel om tijdens een storm op te sommen.’

Ik had duidelijker moeten zijn. Ironie is misschien wel een wapen, maar sufferds schrikken er zelden van. Hij zette welgeteld één stap op het dakterras. Toen keek hij op zijn horloge, zei dat hij dringend iemand bellen moest, draaide zich om, dribbelde de trap af en riep van beneden dat ik maar een andere buurman om hulp moest vragen.

Dat deed ik.

Nog geen uur later was de loden strip losgewrikt en het gat met een paar planken afgedekt.

*

Tegen tienen luwde de wind. Om halfelf werd er aangebeld. Het was Wybe. Hij vroeg of hij nog iets voor me kon doen, wat niet de slimste manier was om mijn boosheid weg te nemen. Alleen omdat hij mijn buurman was liet ik hem binnen: ik wilde geen heibel met iemand die me al treiteren kon door op de muur te bonzen.

Hij begon zich te verontschuldigen. Zelfs midden in de nacht zou hij me geholpen hebben. Jammer genoeg had ik uitgerekend op woensdagavond bij hem aangebeld. De eerste woensdagavond van de maand. De enige avond waarop hij bezet was.

‘Bezet?’

‘Geef me een borrel, dan zal ik het je uitleggen.’

Hij liet zich in een stoel vallen en trok zijn stropdas los. Na de storm was het merkwaardig stil in huis en dat viel me pas op door zijn diepe zucht.

Ik schonk een wodka voor hem in, ging tegenover hem zitten en verwachtte een excuus dat over geld en een belastingconsulent zou gaan; tot heftiger zorgen leek hij me niet in staat.

‘Het komt door Graziella.’

Op slag keek ik hem welwillender aan. Graziella. Bestond er een gracieuzere naam?

In één teug werkte hij de wodka weg. Het lege glaasje hield hij vragend in de hoogte. Ik schroefde de fles weer open en prees me gelukkig dat ik nog een volle in de ijskast had staan.

*

Een jaar of zeven geleden moest Wybe voor een congres naar Italië. Hij besloot er een uitje van te maken en in zijn gloednieuwe Saab via Milaan, Bologna, Ravenna, Urbino, Assisi en Todi naar Rome te rijden. Omdat het september was, reserveerde hij voor zijn vertrek alleen in Milaan een hotelkamer.

Op een vroege avond kwam hij in Urbino aan. Hij werd direct getroffen door het broeierige licht dat boven het stadje hing. Alle kleuren bleven zacht in dat licht, alle muren en daken kregen er vloeiende lijnen door. Het was als kaarslicht, gele, lange schaduwen trekkend, sensueel.

Wybe parkeerde zijn auto aan de voet van de vestingmuur en liep met zijn koffer door een smalle straat naar het centrum. Hij hoorde Broschi. Een vrouw zong, begeleid door een fluit; hij keek omhoog en zag het raam van een smal huis openstaan. In het glas weerspiegelde zich de matroze avondhemel en hij voelde zich thuis in Urbino, nog voor hij het stadje kende.

Even voorbij het theater ging hij een hotel binnen. In de halfduistere hal kon hij het gezicht van de vrouw achter de balie niet goed onderscheiden. Door haar snelle gebaren vermoedde hij dat ze jong was. Hij informeerde of er een kamer vrij was en kreeg als antwoord: ‘Voor u wel. U heeft toch vorige week opgebeld?’ Hij zweeg verbaasd en de vrouw zei: ‘Ik herken u aan uw stem!’

Het hotel beviel hem. Er hing een aangename ouderwetse geur, het rook er even stoffig als voornaam. De clientèle moest hoofdzakelijk uit bejaarde Britten bestaan en dat verklaarde wellicht waarom de vrouw achter de balie hem in vrijwel foutloos Engels had aangesproken.

Er kwamen andere gasten de hal binnen. Hij kreeg het even benauwd, hij wilde dit hotel en geen ander, maar misschien was het vol. Haastig zei hij dat hij vorige week inderdaad telefonisch een kamer had gereserveerd en noemde zijn naam. De receptioniste knikte en zei: ‘Dat heb ik ergens opgeschreven. Wilt u me volgen?’

Ze pakte de sleutel en ging hem voor naar een kamer op de tweede verdieping. Een ruime kamer met uitzicht op de vallei. Ze knipte de lampjes op de nachtkastjes aan, vroeg om zijn paspoort en bedankte voor de fooi. Ze was vrij klein, tenger, en nog jonger dan hij in de hal vermoedde; ze had lichtrood haar. Hij vroeg hoe ze heette. Graziella. Ze keek hem aan alsof ze zeer verheugd was dat hij veilig en wel was aangekomen.

Voor ze de kamer verliet, zei ze: ‘U heeft werkelijk een prachtige stem. U had me uw telefoonnummer opgegeven en vorige week heb ik u nog een keertje gebeld, alleen maar om uw stem te horen. U sprak in een onbegrijpelijke taal tegen me, maar ook in die taal klonk uw stem erg mooi.’

Zij kreeg een kleur, hij boog onbeholpen.

De volgende morgen stond hij vroeg op en ontbeet in de zaal beneden. Graziella zag hij niet. Als alle bezoekers van Urbino bezocht hij het geboortehuis van Rafaël en het paleis van Federico da Montefeltro. Toen hij naar het centrum van de stad terugliep, hoorde hij weer zingen, door een koor ditmaal. Het herinnerde hem aan de vorige avond, aan de vrouw die ‘Ombre fedele anch’io’ van Broschi had gezongen, en aan Graziella. Liegen ging hier vanzelf, het zat in de lucht, als muziek.

Op het terras van het stadhuis bestelde hij een glas witte wijn en een schaaltje olijven. De pilaren waren volgeplakt met affiches van l’Unita; de stad werd door communisten bestuurd en ook dat vond hij bij Urbino horen: tussen al dat klassieke toch nog iets hedendaags.

Voor zijn ogen verschenen twee smalle vingers. Ze plukten een olijf van het schaaltje en brachten die naar zijn mond. In het volle daglicht was Graziella vrolijker, ze vroeg met een giechel of hij nog lang zou wachten om haar een glas wijn aan te bieden.

Hij verontschuldigde zich, hij moest ervandoor, hij moest naar een repetitie.

‘Dus u zingt!’

Hij hoefde niet te antwoorden. Ze had het direct al gehoord, door de telefoon: natúúrlijk zong hij.

‘Morgen,’ zei hij. ‘Hetzelfde uur. Morgen om vijf uur kan ik je een glaasje aanbieden. Hier.’

Hij stond op, maakte een buiging en liep weg. Hij liep regelrecht naar een ander terras, vier straten verderop, tegenover het hertogelijk paleis, en bestelde een glas champagne. Wachten op een ontmoeting, was dat niet verrukkelijker dan de ontmoeting zelf?

Het eerste leugentje had hem gelukkig gemaakt, het tweede gaf hem een gevoel van absolute superioriteit. Met de overmoedige tred van een jeugdige bariton ging hij de volgende dag het gebouw binnen waar hij het koor had horen repeteren. Hij woonde de masterclass bij, maakte zichzelf wijs dat hij er iets van opstak en drukte in de middagpauze een partituur achterover. Na de lunch, die door de slechte bediening flink uitliep, begaf hij zich met Rosamunde onder de arm naar het plein. Hij was toen al zo aan zijn nieuwe hoedanigheid gewend dat het hem niet eens meer verraste dat Graziella daar ook inderdaad op hem zatte wachten, in een kort rokje.

Het stond Wybe niet meer bij welke vragen ze stelde, het enige wat hij zich van die namiddag op het terras herinnerde was de overgave waarmee ze naar hem luisterde. Met die partituur op zijn schoot verdween zijn laatste restje schroom; de woorden kwamen vanzelf.