’Zoals Frankrijk was

Van Jan Brokken verschenen:

De provincie

De zee van vroeger

Zaza en de president

De moordenaar van Ouagadougou

Met musici

De regenvogel

Goedenavond, mrs. Rhys

Vulkanen vanaf zee

Spiegels

De blinde passagiers

De droevige kampioen

Jungle Rudy

Afrika

Voel maar

Mijn kleine waanzin

Waarom elf Antillianen knielden voor het hart van Chopin

De wil en de weg

In het huis van de dichter

Feininger voorbij

Zeedrift

Baltische zielen

JAN BROKKEN

Zoals Frankrijk was

Uitgeverij Atlas – Amsterdam/Antwerpen

© 2004 Jan Brokken

Omslagontwerp: Zeno

Omslagillustratie: Éduard Boubat, Rue de Rivoli

NUR 301

ISBN 978 90 204 1259 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2004 met ISBN 978 90 450 1089 5

www.janbrokken.nl

www.uitgeverijatlas.nl

Inhoud

Inleiding: onder de platanen

Heksenboleten

Duizenden kilometers Simenon

Mata Hari, de incarnatie van de belle époque

Octave Mirbeau, de hekkensluiter van het fin de siècle

De haat van Céline

De laatste metro van François Truffaut

Camus: tijdens, na en voor de val

Giacometti: la maman et les putains

Eugène Ionesco en het absurde leven

Nathalie Sarraute, de oude dame van de nouveau roman

Léo Ferré: ‘Ni Dieu Ni Maître’

Patrice Chéreau: tussen Bayreuth en Parijs

Een moord in Frankrijk en Frankrijk in een moord

In het schimmenrijk van Patrick Modiano

Bernard-Henri Lévy: de filosoof als romanschrijver

Adieu Simone

Ik herinner mij

Verantwoording

Inleiding: onder de platanen

Op de morgen dat ik voor het eerst de glazen hal binnenstapte van het Instituut voor Politieke Studies in Bordeaux, vroeg ik naar de chambre van mevrouw Belly. De portier, een al bijna bejaarde man in een grijze stofjas, nam me even apart. Het was best mogelijk, zei hij op zachte toon, dat ik ooit la chambre van mevrouw Belly zou betreden, maar ik zou toch moeten beginnen in haar bureau.

Mevrouw Belly, het hoofd van de administratie, was een kleine mooie brunette van tegen de veertig. Toen ik me meldde op haar kantoor, keek ze langs me heen en snerpte met scheermesjes in haar keel: ‘Vous désirez?’ Onmogelijk dus haar slaapkamer te bereiken. Niettemin zou de portier me anderhalf jaar lang iedere morgen toeroepen: ‘Et alors?’

Frivool hoorde bij Frans, per definitie bijna. De titel van de film wil me niet meer te binnen schieten, maar het was een Amerikaanse film die in de jaren dertig speelde, geregisseerd door de Engelsman James Ivory, en met een oude Paul Newman in de hoofdrol. Hij vraagt zijn vrouw, wanneer ze hun intrek nemen in een deftig hotel, waarom alle Parijse hotelkamers een spiegel hebben in de kastdeur, pal voor het bed.

In Parijs werd je de lichtzinnigheid opgedrongen, alsof je met je neus in een laag uitgesneden decolleté werd gedrukt. Tenminste, die indruk hadden eerzame lieden. Zij werden in zoverre in het gelijk gesteld dat de stad een magnetische aantrekkingskracht uitoefende op buitenlanders die alleen oh là là in foutloos Frans konden zeggen.

Greetje Zelle wist precies waar ze zijn moest toen ze besloot binnen korte tijd een schandaleuze roem te vergaren. In de salons van Parijs maar ook op de podia van gerenommeerde theaters ging ze uit de kleren. Op een chique manier weliswaar, vermomd als oosterse danseres en onder de naam Mata Hari. Want ook dat had ze snel in de gaten: bloot vinden de Fransen maar bloot, terwijl ze haar quasi-religieuze sluierdans prezen als het summum van durf en raffinement.

Ondeugd was misschien niet de belangrijkste reden dat ik als Hollandse domineeszoon naar Frankrijk verhuisde, maar het telde wel mee. Zoals het niet geheel toevallig zal zijn dat ik voor mijn eerste boek Margaretha Geertruida Zelle tot onderwerp koos. Lang voor de Eerste Wereldoorlog, toen ze het vermetele spel van dubbelspion te opzichtig speelde, leverde Mata Hari haar werkelijke huzarenstuk. De stevig uit de kluiten gewassen Friezin gaf zich tijdens de belle époque voor bajadère uit, bracht de complete burgerij van Parijs in extase en slaagde er zelfs in Diaghilev, Puccini en Massenet te bekoren. De handigheid waarmee ze de zucht naar decadentie en exotisme uitbaatte, plaatste haar in het middelpunt van een dolgedraaide samenleving, die het inderdaad niet zo nauw nam met de moraal en de zeden.

In de Franse films die ik vóór mijn vertrek had gezien, leek het leven uitsluitend rond driehoeksverhoudingen te draaien. In Le bonheur miste de vrouw een minnaar, in Les amants misten de minnaars le bonheur.

Maar meer nog associeerde ik Parijs met opstand. Een kwestie van leeftijd misschien; tijdens de revolte van mei 1968 stemde ik voor het eerst op een Frans radiostation af, een maand later werd ik negentien.

Leuzen, door honderdduizenden monden gescandeerd, deden het luidsprekertje van mijn transistor als een woeste branding ruisen; traangasgranaten ontploften vlak voor mijn oor. Uit de verslagen rees het beeld op van een baldadige roes, van eindeloze marsen, spandoeken, graffiti, van jeugdige onverzoenlijkheid en spitsvondige humor. Je moet er maar op komen om ‘sous les pavés la plage’ te roepen, ‘onder het plaveisel het strand’, of na de verbanning van Daniel Cohn-Bendit, de studentenleider van joodse origine die zowel de Franse als de Duitse nationaliteit bezat, ‘nous sommes tous des juifs allemands’, ‘wij zijn allemaal Duitse joden’.

De opstand van 1968 begon bijna argeloos na het verbod van damesbezoek in een studentenflat van Nanterre. Studenten trokken de straat op en verzonnen ter plekke de leuze: ‘A bas la société de papa.’ Die vaders waren in het gaullistische Frankrijk knap kleinburgerlijk geworden; de meirevolte begon als een generatieconflict. Maar, en daarin verschilde ze van de Amerikaanse of Amsterdamse protestbewegingen, ze bracht het land op de rand van een burgeroorlog.

Alles tintelde tijdens die meidagen in Parijs, alles kraakte, barstte, scheurde. Zelfs op afstand kon ik de intensiteit van de uitbarsting voelen. Zingend en schreeuwend veranderde Frankrijk binnen een maand van aangezicht. Met dat onverzoenlijke Frankrijk, door Léo Ferré bezongen als een land dat zich noch aan God noch aan een Meester onderwierp, wilde ik vertrouwd raken.

De werkelijke reden dat ik mijn studie in Frankrijk vervolgde was minder bedacht. Vlak na de opstand van 1968 was ik met mijn beide jeugdvrienden naar het zuidwesten van Frankrijk gereisd, en zoals die vrienden ietwat mistroostig vaststelden, was het de tweede dag al mis. Hopeloos verliefd op een van de bruine meisjes die over het zand liepen, of zoals Hölderlin schreef na een bezoek aan de Gironde: ‘over een grond van zijde’. Gaat wel weer over, zeiden mijn vrienden – vakantieliefdes beklijven zelden. Drie weken later nam ik afscheid van haar, op het station van Dax, om vijf uur in de morgen. Terwijl we heftig zoenden, hoorden we gehuil en gekerm. Een trein reed stapvoets voorbij, een eindeloze rij slaapwagons waarin duizenden zieken en invaliden lagen te snikken die niet genezen uit de grot van Lourdes waren teruggekeerd en alle hoop hadden verloren. De voortekenen waren dus slecht. Maar drie maanden later zoende ik haar weer, in Parijs.

Jaren van heen en weer gereis volgden, reizen die we vulden met lezen, zoals ik in ‘Duizenden kilometers Simenon’ heb beschreven. Met een hoofd vol misdaad sloten we elkaar in de armen. Aanvankelijk hielden we onze liefde voor de familie geheim en logeerden we in lugubere hotelkamertjes aan de Rue de Rivoli, waar het verkeer de hele nacht voorbijraasde en het geloei van de sirenes pas tegen de morgen verstomde. Tot de betere hotels werden we niet toegelaten. Aan de balie moesten we onze paspoorten overleggen, en we waren beiden nog minderjarig. Zo lichtzinnig bleek Parijs nu ook weer niet te zijn – alleen door flink te betalen konden we illegaal een kamer betrekken. Meerderjarig werd je toen pas op je eenentwintigste.

* * *

Ik was geen uitgesproken francofiel toen ik Marie-Claude leerde kennen. Zij trouwens ook niet. Het eerste nummer waarop we samen dansten, was van Tiny Tim; het eerste concert dat we samen bijwoonden was van de Stones. De kaas- en wijnavondjes waarop meisjes in een zwarte coltrui naar chansons luisterden, kende ik alleen van horen zeggen. Mijn tante Corry had van ‘Milord’ een hit gemaakt, maar ze behoorde tot een tak van de familie waarmee het contact was verbroken; ik kende haar gezicht slechts van de tv en had er geen flauw benul van dat ze de stem van Edith Piaf imiteerde.

Iedere stad heeft een lucht; Parijs ruikt als een mijnschacht. Telkens wanneer ik afdaalde naar het metrostation onder het Gare du Nord, had ik het gevoel de buik van een metropool binnen te stappen. Het was warm daarbeneden, ik begon direct al mijn jas open te knopen. Wanneer ik even later naast Marie-Claude op zo’n behaaglijke bank van Les Deux Magots aan de Boulevard Saint-Germain ging zitten, had ik de indruk plaats te nemen in een carrousel. De hele omgeving begon plotseling te draaien en te zwieren; de lichten floepten aan; de trottoirs vulden zich met een deinende menigte; auto’s stoven weg, om even later weer vast te lopen in wat Fransen een kurk noemen, een bouchon. In de smalle zijstraten van de boulevard moesten we ons tussen de bumpers door wurmen om het eethuisje te bereiken waar we voor een habbekrats een gerecht konden verorberen, en dat was pas het begin van de nacht.

Toen ik in datzelfde Parijs Jacques Brel in L’Homme de la Mancha hoorde zingen, duurde de slotovatie me eigenlijk nog te kort, ook al verflauwde die pas na dertig minuten. Brel werd hees tijdens dat optreden, Brel verloor zijn stem, Brel moest zwetend en stamelend de lucht uit zijn longen persen, maar hij was bereid op het podium te sterven. Zoiets heb ik in een theater nooit meer meegemaakt.

* * *

Vanaf het begin van de jaren zeventig kon ik naar Bordeaux doorreizen en mocht ik onder de platanen plaatsnemen. Aan de lange tafel kreeg ik het andere Frankrijk te zien. Niet een Frankrijk dat zich verborgen hield, ook al noemen de Fransen het zelf la France profonde, het diepe Frankrijk; wel een Frankrijk dat mijlenver af ligt van het libertijnse en opstandige Parijs.

Onder de platanen kwam iedere zondag de familie van Marie-Claude bijeen voor een maaltijd die de volle middag in beslag nam. Het enige geloof dat Fransen fanaat belijden is immers het eten in familieverband, een ritueel dat zich slechts in de hoeveelheden voedsel en drank van de heilige communie onderscheidt.

De eerste keer dat ik me aan de tafel liet opscheppen, keken de vierenveertig familieleden me aan alsof ik regelrecht uit Biafra kwam. Met mijn één meter tachtig woog ik eenenzestig kilo, waaruit terstond de conclusie werd getrokken dat de kost in Nederland wel bijzonder onsmakelijk moest zijn. Ik proefde daar aan tafel inderdaad het verschil tussen rund- en varkensvlees. Bij mij thuis hadden de doorregen lapjes altijd uren staan sudderen op het petroleumstel, waardoor ze louter nog naar Croma smaakten. Twee jaar later was ik ruim tien kilo aangekomen, wat niet alleen het gevolg was van de maaltijden onder de platanen maar ook van de worsten en conserven die de moeder van Marie-Claude me meegaf wanneer ik naar Nederland terugkeerde.

Het zou een gewoonte worden. Marie-Claude, voor de familie kortweg Coco, woonde al jaren in Nederland toen ze nog om de zoveel weken voedselpakketten uit Bordeaux ontving, van haar moeder, haar grootmoeder, haar zus, haar zwager en haar zeventien tantes. Zij allen geloofden dat men buiten Frankrijk slechts smurrie at. De meeste pakketten bereikten ons nagenoeg leeg. Lang voor de tolunie tot stand kwam, moesten ze de douane passeren, en de inhoud was te smakelijk om ze ongeopend door te zenden. Menige douanier heeft zitten smullen van de worsten, ganzenlevers en blikjes paté die de moeder van Coco naar het postkantoor had getorst.

Onder de platanen was de maaltijd iedere zondag weer even overvloedig. Vooraf meloen of geraspte wortelen met knoflook. Als hoofdgerecht een kip van de boerderij of een entrecote met sjalotjes, een varkensrollade gebakken in een laagje melk, een eendenborst of slakken in tomatensaus. Vier soorten kaas, taart toe. Na twee slokken werd je glas alweer volgeschonken met rode bordeaux, of zoals grootmoeder mompelde: ‘Alleen in de kerk wil ik op wijn wachten.’

Eten, begreep ik, had nog een andere betekenis: met gerechten, en niet met woorden, werd genegenheid getoond. De slakken en de kikkerbilletjes waren de stille hints van aanhankelijkheid en toewijding. Iedere andere manier om gevoelens te uiten, veroorzaakte gêne.

De mussen mochten van het dak vallen, vóór vier uur waagde niemand het van tafel op te staan. Want dat was het meest opvallende van het diepe Frankrijk: het gehoorzaamde aan eeuwenoude tradities. Boerentradities, tradities van het land. Ziekte of de reis naar een verre bestemming waren de enige excuses om de zondagse familiemaaltijd over te slaan. Het kind of kleinkind dat zich aan het ritueel onttrok, plaatste zich buiten de familie. Voor een rechtgeaarde Fransman bestaat er geen treuriger lot – Alleen op de wereld heet in het Frans niet voor niets Sans famille.

De enige keer dat Marie-Claude het nodig vond me waarschuwend toe te spreken, was toen we besloten te trouwen. ‘Doe geen pogingen me los te weken van mijn familie,’ zei ze met een ernst die ik niet van haar kende. ‘Dat lukt je nooit en dat is dus vragen om een scheiding.’ Ik keek haar verbaasd aan. Met haar moeder was ze het per definitie oneens, met geen van haar familieleden deelde ze de ideeën. Maar daar ging het volgens haar niet om. De familie vergeleek ze met een hotel, waar je altijd weer je intrek kon nemen wanneer je huis en haard had verloren.

De metafoor van hotel was goed gekozen. Niet alleen de ooms van Coco, ook haar tantes werkten zes dagen van de week, waardoor ze zelden bij elkaar over de vloer kwamen. In de winter trokken ze iedere zondag naar het huis van de grootmoeder en van de vroege lente tot de late herfst verenigden ze zich op het erf van het buitenhuis, dat vijfenvijftig kilometer van Bordeaux lag, in de duinen van het gehucht Le Moutchic, tussen de oceaan en een meer. Alle kinderen en kleinkinderen hadden de zomers in dat buitenhuis doorgebracht en meestal ook de paasvakanties. De plek waar de familie samenkwam was ook de plek waar de kinderen hutten in de bomen hadden gebouwd, dennenappelgevechten hadden gehouden, middagen lang hadden liggen zonnen en voor het eerst met een jongen of een meisje uit de buurt hadden geflirt. Het was het verloren paradijs van de jeugd, dat toch niet compleet verdwenen was, want het zandpad lag er nog even idyllisch bij als destijds en in het postkantoor zetelde nog altijd dezelfde dame, met snorharen en wrat.

Vrijwel iedere Fransman draagt zo’n plek met zich mee; hij mag dertig, veertig jaar in Parijs wonen, om de zoveel maanden zal hij terugkeren naar de Auvergne of de Dordogne of de Lot of de Gironde om de band met het land van zijn jeugd te bestendigen. En in dat land zal hij zijn familieleden treffen, als in een oud hotel, dat buiten de tijd lijkt te liggen.

Onder de platanen schaarden zich vijf generaties. Symbolisch genoeg zetelde de grootmoeder aan het hoofd van de tafel. Haar wil was wet en niemand trok haar autoriteit in twijfel. Zij scheidde de kemphanen en zij verbroederde de geesten door het glas te heffen.

Tijdens de maaltijd kwam het gesprek al gauw op de politiek. Het duurde evenmin lang voor de ooms van hun stoel opsprongen om elkaar de huid vol te schelden. De tantes mengden zich zelden in het gekrakeel, de dochters en kleindochters des te feller.

Over politiek zijn Fransen het nooit eens, ook als ze op dezelfde partij stemmen. Ze vinden in de allereerste plaats dat je luid en onomwonden voor je mening moet uitkomen en geloven in de tweede plaats dat ze door volslagen onbetrouwbare lieden worden geregeerd. Weinig volken hebben een grotere argwaan tegen hun bestuurders dan Fransen. Ze ageren zo heftig omdat ze er vrijwel blindelings van uitgaan dat ze bedot en bedrogen worden. Onder de platanen werd dikwijls het voorbeeld aangehaald van de Gaulle, die in Algiers van het balkon schalde: ‘Je vous ai compris,’ ‘ik heb u begrepen.’ Op het plein juichten de kolonialen die Algerije Frans wilden houden, waarna de Gaulle zonder nadere toelichting akkoord ging met de onafhankelijkheid van het land. Typerend genoeg vond men dat onder de platanen ook weer een meesterlijke schelmenstreek. Eenieder kon zijn eigen conclusie trekken uit ‘je vous ai compris’. Echt liegen deed de Gaulle niet; hij bedotte alleen op een uiterst slinkse wijze, precies zoals Fransen van een politicus verwachten.

Luisterend naar de ruzies aan tafel moest ik dikwijls aan Gustave Flaubert denken, die aan zijn geliefde Louise schreef: ‘Haat is een deugd.’ Niet aan harmonie maar aan disharmonie beleven Fransen de grootste vreugd; ze voelen zich pas mens wanneer ze hun woede kunnen luchten. Octave Mirbeau en Louis-Ferdinand Céline hielden er verfoeilijke meningen op na, maar de Franse lezers zagen veel door de vingers omdat ze een uitgesproken talent voor schimpen en schamperen bezaten.

Je bent in Frankrijk pas een kunstenaar of een denker wanneer je luid, grimmig, en beter nog: ongenuanceerd, deelneemt aan het publieke debat. Camus, Sartre, de Beauvoir, en zelfs een beeldhouwer als Giacometti bemoeiden zich met nagenoeg alle kwesties die de voorpagina’s haalden. Soms kon dat groteske vormen aannemen, zoals ik in ‘Een moord in Frankrijk’ heb beschreven. Marguerite Duras riep de moeder van het vermoorde jongetje Grégory tot een sublieme moordenares uit, vóór de rechters enig bewijs tegen de moeder konden aanvoeren. Het ging Duras niet om de persoon, het ging haar om het idee: ze wilde breken met de moedermythe. Haar mening stond als een kathedraal; de nuchtere feiten verwees ze naar het kerkhof.

* * *

Fransen gelden als xenofoob. Onder de platanen merkte ik daar weinig van. Ik at mee, en ik sprak Frans. Aanvankelijk nog niet zo goed, maar ik deed mijn best. Voor de ooms en tantes van Coco, van wie de oudste marktlieden, middenstanders en ambachtslieden waren, en de jongste onderwijzers en leraren, toonde ik mijn goede wil.

Fransen zijn vooral bang – door hun eentaligheid voelen ze zich snel geïsoleerd. Tijdens mijn latere reizen zou ik kennismaken met Fransen met wie ik nooit in contact zou zijn gekomen als ik niet zowel Frans als Engels had gesproken. De kerngeleerde in Peking bijvoorbeeld, die mijn hulp inriep, de regisseur die in Indonesië met zijn mond vol tanden stond, of de schrijfster Nathalie Sarraute, die ik door Nederland gidste.

‘Goddank, u spreekt Frans,’ zei François Truffaut toen ik hem kwam interviewen. Louter doordat ik Frans sprak kon ik de hele dag met hem doorbrengen, en hij bood me ook nog eens zijn flat aan, voor de volgende keer dat ik naar Parijs zou komen. Ik maakte daar geen gebruik van, maar vond het wel tekenend: voor vreemdelingen die Frans spreken maken Fransen een diepere buiging dan voor hun president. Als ze ook nog eens Frans schrijven, zoals de Roemeen Eugène Ionesco, de Ier Samuel Beckett, de Spanjaard Jorge Semprun, de Tsjech Milan Kundera, de Argentijn Hector Bianciotti, worden ze als verloren zonen in de armen gesloten.

Op het Instituut voor Politieke Studies in Bordeaux rekende geen van de hoogleraren me aan dat ik het Frans nog niet volledig machtig was. Bij de beoordeling van de schriftelijke tentamens telde het niet mee, wel corrigeerden de professoren in de kantlijn de taalkundige fouten die ik maakte. Bij de Afrikaanse studenten – in mijn groep van twaalf waren dat er vier – deden ze hetzelfde. Wij zagen dat niet als betutteling of arrogantie, eerder als een blijk van serieuze aandacht. Ze sloofden zich werkelijk uit om kleine Fransmannetjes van ons te maken en cijferden zichzelf weg wanneer ze daarin slaagden. ‘Als een vliegende Hollander zeilt u door onze cultuur,’ zei een stokoude professor me na een mondeling tentamen. ‘Vergeleken bij u voel ik me een provinciaal.’ Fransen zijn inderdaad te lang verwend geweest en hebben zich er nooit bij kunnen neerleggen dat hun taal niet meer de enige is die in alle uithoeken van de wereld wordt gesproken.

* * *

Frivool was het leven aan de universiteit allerminst. Franse studenten studeren en zien weinig verschil tussen de collegezaal en het kantoor. Iedere morgen begroeten ze hun jaargenoten met een handdruk, iedere namiddag nemen ze met een handdruk afscheid van elkaar. Ze vermaken zich soms, maar ieder op zijn manier. Ze zijn geen lid van een studentenvereniging, dergelijke verenigingen bestaan in Frankrijk niet; ze hangen evenmin in studentenkroegen rond en schuiven alleen aan een cafétafeltje om sterke koffie weg te slikken, vóór ze zich over hun studieboeken buigen.

Op mijn verjaardag nodigde ik een paar studenten uit die in dezelfde werkgroep zaten als ik. ‘Kom vanavond een borrel bij me drinken...’ De enige die verscheen was Paul, een gezette, pikzwarte student uit Kameroen. Voor mijn Franse medestudenten was ik veel te vaag in mijn uitnodiging geweest; ik had ze op een maaltijd moeten trakteren, in een van de kleine restaurants aan de havenkade, ik had negen uur moeten zeggen, en nadrukkelijk om een bevestiging moeten vragen. ‘Wat zijn ze toch formeel,’ grinnikte Paul, boven een glas sauternes. Hij woonde in een studentenflat op de campus en kon met de ogen dicht de kamers binnenlopen waar Afrikanen huisden: alleen uit díé kamers schalde gelach.

Even streng ging het er binnen de muren van de faculteit aan toe. These, antithese, synthese: het klassieke redeneren werd erin gedreund als krammetjes in een hersenpan. Niet alleen de verhandelingen die je schreef dienden aan die eisen te voldoen, ook de betogen die je op werkcolleges hield, staande en zonder papier.

Ik moet altijd weer aan die colleges denken wanneer ik Franse politici op de tv zie debatteren. Het maakt niet uit welke hun politieke kleur is; François Beyrou, de latere liberaal, zat bij mij in Bordeaux op het Instituut voor Politieke Studies, net zoals José Bové, de latere anti-mondialist. In hun opvattingen zijn ze lijnrecht tegenover elkaar komen te staan, maar ze hebben het redeneren van dezelfde hoogleraar in de politieke filosofie geleerd, van Jacques Ellul. Verliet je het strakke schema van these, antithese, synthese, dan snoof Ellul: ‘U poneert in het wilde weg, mijnheer.’ Les pensées sont comme les poèmes... iedere student van Ellul kon het een halve eeuw later nog dromen; ‘gedachten zijn als gedichten, ze hebben een inhoud en een vorm’.

In het denken zijn Fransen even streng als Duitsers, die ze dan ook als hun enige echte concurrenten beschouwen. Weer de heilige drie-eenheid: de Duitsers als these, de Fransen als antithese, en het Europese gedachtegoed als synthese. Zowel in de filosofie als in de muziek schuurden de Fransen zich aan hun Duitse antipode. Berlioz, Chausson en Debussy zochten hun hele componistenleven lang naar het Franse antwoord op Wagner. De meest spraakmakende Ring werd in Bayreuth door Pierre Boulez gedirigeerd en door Patrice Chéreau geregisseerd. De beide Fransen wilden de Duitsers ervan overtuigen dat ze hun eigen visie hadden op Wagner.

* * *

Ik woonde in Bordeaux boven een voormalig koetshuis aan de Rue Judaïque. De huisbaas, baron Henri de Saint-Mont, liep om vijf uur ’s middags nog in zijn donkerpaarse kamerjas rond, keek de bezoekers door een monocle aan en zorgde ervoor zelf niet uit de schaduw te komen, om de sporen die een halve eeuw boemelen op zijn gezicht hadden achtergelaten te verbergen. Iedere eerste dinsdag van de maand moest ik hem de huur persoonlijk overhandigen; nog diezelfde avond verspeelde hij het bedrag bij het pokeren. De gordijnen in de woonkamer gingen nooit helemaal open; de stoelen waren dezelfde waarop zijn ouders en zijn grootouders hadden gezeten.

De huurkamers, zes in getal, waren pijpenladen, met één raam, waarvoor tralies zaten, tegen de dieven. Mijn kamer keek uit over ontelbare oranje daken en over de begraafplaats, die hoger lag, vlak voor de horizon, een halve stad met marmeren tempeltjes en witte Mariabeelden, blinkend in de zon. Ik schreef en studeerde aan een secretaire waarachter in 1870 al een de Saint-Mont had gezeten.

Iedere morgen liep ik naar de hoek van de Rue Judaïque en de boulevard om te ontbijten op het terras van een café-tabac. Aan de boulevard stonden kasten van huizen, met torentjes die de illusie van kasteel moesten wekken. Hoge stoepen, schrobbende dienstmeisjes, glimmend koper; het fin de siècle was daar nog lang niet voorbij. Ik begon te begrijpen waarom Frankrijk van tijd tot tijd uit de band sprong; na een revolte keerde het weer moeiteloos terug naar een staat van burgerlijke roerloosheid.

Vlak voor de zomer aanbrak, kwam ik financieel krap te zitten en nam ik een baantje als huisschilder, bij een oom van Marie-Claude. De eerste weken verfden we huizen van bejaarden. Dankzij een subsidie van de gemeente konden oudjes voor een schijntje hun huis laten witten. En witten deden we. ‘Blanchir, mon p’tit,’ riep oom Marc me in alle vroegte toe. Om zeven uur ’s morgens gingen we met zes emmers verf een huis binnen en ’s avonds was alles wit: de muren, plinten, deuren, ramen, en vaak ook het buffet. Voor schilderen had ik weinig talent. Toen ik ook nog eens een emmer witte verf op een bejaarde liet vallen die bedlegerig was en tijdens onze schilderbeurt niet had willen opstaan, vond oom Marc het moment aangebroken me te ontslaan. Maar twee dagen later nam hij me weer in dienst, voor wat hij een grote klus noemde. Het ging om een hotel.

Het was inderdaad een hotel, maar van een bepaald soort. Het lag niet ver van de havenkade, in de oudste wijk van Bordeaux, een wijk met smalle straten, zurig geurende goten en Spaanse namen op de winkelramen. Bij de ingang zat een dikke madame achter de balie. De ene kamer moest roze geschilderd worden als een bonbondoos, de andere lichtblauw en de derde pikzwart. In die zwarte kamer gingen meisjes met leren rokjes naar binnen. Het was een maison close. Met dat geslotene werd de hand gelicht; de meisjes gingen de straat op, tippelden. Alleen wanneer ze een agent in burger van de zedenpolitie gewaarwerden, stoven ze naar binnen.

Bordeaux ligt in een rivierdal waar de wind ’s zomers wegvalt. Het was drukkend warm in die smalle straten; de meisjes hadden niet meer dan twee reepjes katoen aan het lijf. Ze namen poses aan, speelden theater. Het was een grappig schouwspel, een sensuele pantomime.

De mannen die het bordeel binnenschuifelden waren zelden trots op zichzelf. Wanneer ze het roze, blauwe of zwarte kamertje verlieten, hadden ze meestal niet de tijd genomen de veters van hun schoenen vast te knopen. Na une passe kwamen de meisjes even bij me uitblazen. Terwijl ik rustig verder schilderde, rookten ze drie, vier sigaretten om de plakkerige smaak van het rubbertje uit hun mond te verdrijven. Ze trippelden door het vertrek, draaiden met de heupen, ondanks de waarschuwing van de hoerenmadam dat ze konden opkrassen wanneer ze de schilders lastig vielen. Het zat er gewoon ingebakken, ze moesten de aandacht trekken, met een gebaartje, een pose, of een verhaal dat ruiger was dan de bekentenis die ik uit de mond van een ander meisje had gehoord.

Onder de platanen vergeleek ik de hoerenmadam met een moeder-overste en het maison close met een klooster, waar de novices elkaars bloed konden drinken. Het stoorde niemand dat ik mijn centen in een bordeel verdiende. Het gebrek aan morele verontwaardiging zou me in Frankrijk het meest verbazen – het was de beste plek om van achttien jaar calvinisme te genezen. Niet alleen in hun manier van bewegen zijn Fransen elegant, ook in hun manier van zijn: ze nemen een zekere afstand in acht. Terwijl ze druk hun mening ventileren, houden ze zich op de vlakte wanneer het om strikt persoonlijke zaken gaat. Ze vellen niet snel een oordeel over iemands gedrag.

Françoise, sinds het eerste jaar van de middelbare school de hartsvriendin van Marie-Claude, leende ons in het weekend haar deux-chevaux. Op zaterdagmorgen reed ze met haar ouders naar de Dordogne; tijdens het weekend had ze haar auto niet nodig. Voor ze vertrok zette ze de lelijke eend bij mij voor de deur en wierp ze de autosleutels in de brievenbus. Nooit vroeg ze waar we heen reden met die auto, nooit vroeg ze wat we in die deux-chevaux uitspookten. Ik vond het soms nodig tekst en uitleg te geven; zij kapte dat onmiddellijk af – het ging haar niet aan.

* * *

Françoise stond erop dat we in de herfst en de lente naar de Dordogne kwamen, waar haar grootmoeder een hotel-restaurant dreef. Op de krakende vloeren van de al deels vervallen herberg werden Marie-Claude en ik verwend alsof we welgestelde Engelse gasten waren. Terwijl het licht regelmatig uitviel, vertelde de vader van Françoise over zijn jaren bij de marine; van matroos had hij zich opgewerkt tot leraar in de mechanica. Hij sprak zo rap dat hij over zijn woorden struikelde en gebaarde zo druk dat hij zijn vingers aan de tafelrand bezeerde. De keer dat ik in Sarlat een parkeerverbod negeerde en een bekeuring onder de ruitenwisser vond, belde hij met de commissaris van politie. Hij zat in de gemeenteraad, en de bekeuring werd onmiddellijk verscheurd. Zo was Frankrijk toen ook: niet altijd zuiver op de graat, maar met de juiste connecties kon je ver komen.

Net zoals Marie-Claude studeerde Françoise moderne letteren. Buiten Proust vond ze de hele literatuur pulp. Ze wilde ook nooit naar een gewone film, er moest flink in gezeurd worden, anders was het niet goed. De films van Jacques Rivette vond ze geweldig – vijf uur lang zat ik op de harde stoel van een cinéma d’art et d’essai naar duistere bespiegelingen te luisteren. Mijn weerzin tegen kunstzinnig geëxperimenteer moet toen begonnen zijn. Na zo’n avondje snakte ik naar een film van Melville, de meester van de film noir.

Ik kende Marie-Claude nog maar een paar dagen toen ze me een boek gaf, Histoire van Claude Simon. Een mooi boek, uitgegeven door Les Editions de Minuit, witte kaft, blauwe belettering. Een boek dat je gerust op het tafeltje kon neerleggen, wanneer je plaatsnam op een terras. Ik las het; een roman zonder verhaal, zonder personages, zonder hoofdletters en zonder leestekens. Ik had net zo goed in de catalogus van La Redoute kunnen bladeren. Pas veel later legde Marie-Claude me uit dat het laatdunkend zou zijn geweest wanneer ze me een roman van Flaubert of Stendhal had geschonken. Die klassieken kende je immers wanneer je de middelbare school had doorlopen, zoals je minstens honderd gedichten uit je hoofd kon opzeggen. En natuurlijk, op de faculteit hing het snobisme als een zwaar en doordringend parfum in de lucht. Françoise en Marie-Claude droegen de boeken onder de arm, niet in een tas, wanneer ze het gebouw verlieten.

In snobisme en koppigheid spande Françoise de kroon. Ze zwierf door Jordanië en Syrië toen haar vader haar telegrafeerde dat ze voor het schriftelijk gedeelte van het CAPES was geslaagd, een concours dat recht geeft op een levenslange dienstbetrekking in het onderwijs, maar ze nam niet de moeite naar Bordeaux terug te keren om het mondelinge examen af te leggen. Ze schreef nog één verhandeling voor ze de universiteit verliet, over het gebruik van ‘en’ in A la recherche du temps perdu. Toen betrok ze een huis op het platteland, schoof achter het weefgetouw en vervaardigde wollen plaids. Een van haar eerste afnemers werd François Mitterrand, die graag zo’n plaid over zijn knieën trok, wanneer hij zat te lezen.

* * *

Ik zag zeven films in de week. Amerikaanse, Engelse, Italiaanse, Spaanse, Russische, Zweedse, Zwitserse, Indiase, Mongoolse, Japanse, en natuurlijk Franse. Het aanbod was enorm. Films uit de jaren veertig, vijftig, zestig. Ik ontdekte Visconti, Buñuel, Kurosawa, Losey, Howard Hawks. En Malle, Resnais, Rohmer, Clouzet, Carné, Sautet, Costas-Gravas – na Z geloofde ik dat alle kunst politiek moest zijn, een idee dat me nooit helemaal heeft losgelaten. Ik bracht hele zaterdagen in boekhandel Mollat door, verzamelde Folio-pockets alsof het bibliofiele uitgaven waren. En ik kocht mijn eerste Afrikaanse beeldje, bij een antiquair die me middagen lang over maskers vertelde. Het was alsof ik een duwtje in de rug kreeg: kijk maar, lees maar; er is veel meer op de wereld dan je vermoedt. Ik luisterde naar de kraaiende stem van Paul Léautaud op France Culture – tweeëntwintig interviews van een uur die de schrijver in de jaren vijftig door Robert Mallet waren afgenomen. Toen besefte ik voor het eerst dat het interview een prachtig instrument is, zeker als het dient om hele tijdperken op te roepen, met een vloed aan sappige anekdotes. Het waren mijn leerjaren – de jaren die me nieuwsgierig maakten.

* * *

Claude nam me mee naar zijn geboortedorp Meilhan, op een kilometer of dertig van Mont de Marsan. Claude was een echte onderwijzer: hij nam je nooit zomaar mee. Een paar maanden eerder was hij met Nicole getrouwd, de vijf jaar oudere zus van Marie-Claude. Hij had een paar jaar Spaans gestudeerd, maar zijn roeping lag bij het lager onderwijs. Claude kwam uit een eenvoudig milieu. Zijn vader was charpentier, wat ik beslist niet met timmerman mocht verwarren: hij maakte zware dakconstructies van balken. Hij bezat een paar hectare grond waarop wijnranken groeiden – de wijn perste hij zelf. Zoals zijn vrouw de kippen en eenden zelf slachtte en de foie gras zelf steriliseerde. De moeder van Claude werkte in de kantine van de lagere school. Eenvoudige mensen, dik, rood aangelopen, boers.

Claude stelde me aan zijn grootmoeder voor. Ze woonde in een huisje achter op het erf en maakte zich nuttig door kippen en eenden te voederen. Een vrouw van tegen de negentig, geheel in het zwart gekleed. We praatten wat, keerden naar het grote huis terug, en Claude zei me zichtbaar trots: ‘Spreekt ze niet goed Frans.’

Haar taal was het patois. Thuis bediende ze zich nog altijd van het zuidelijke idioom dat even ver van het Frans af staat als het Catalaans van het Spaans. Claude had nooit anders dan patois met haar gesproken. Maar ongeletterd was ze niet: ze had als eerste meisje van Meilhan de lagere school doorlopen, waardoor ze foutloos Frans kon schrijven en praten.

Het heeft lang geduurd voor Frans de eenheidstaal werd. Pas tegen het einde van de negentiende eeuw, toen Jules Ferry de lagere school gratis en openbaar maakte, konden republikeinse onderwijzers de dominante rol van de dorpspastoors overnemen. Zij drongen het patois terug naar de binnenkamers van de huizen, brachten de kinderen het Frans bij en maakten van alle Fransen mondige burgers.

In Bordeaux gaf Claude na schooltijd arme Spaanse kinderen bijles in het Frans. Dat was hij voor zijn gevoel niet alleen aan zijn grootmoeder verplicht, dat werd hem ook ingegeven door zijn republikeinse overtuiging. Je kon volgens hem pas naar gelijkheid streven wanneer ieder kind één en dezelfde taal volledig beheerste.

* * *

Marie-Claude had haar studie nog niet voltooid toen ik naar Nederland terugkeerde. Ze wilde zich nog specialiseren in één tak van de literatuur die ze onvoldoende kende: de middeleeuwse. Weer volgde een jaar van heen en weer gereis.

We trouwden de zomer daarop in Bordeaux. De bruiloft duurde drie dagen.

Nederland trok haar wel; een tolerant land, vermoedde ze, ongedwongen. Het laatste bleek te kloppen, het eerste minder, en zeker wanneer het op Fransen sloeg. Toen ze ging lesgeven op een instituut werd ze vrijwel dagelijks vermanend toegesproken.

‘Die president van jullie... Walgelijk arrogant, walgelijk autoritair. Net een fascist.’ Dat was toen Valéry Giscard d’Estaing, een stijve stuntelaar die er desondanks in slaagde de abortus te legaliseren. Wij zaten hier toen nog met Van Agt.

Het aantal keren dat ze moest horen dat Frankrijk een prachtig land is, met als enig nadeel dat er Fransen wonen, was na één jaar al niet meer te tellen. Van onze buurman, die kort daarop als correspondent voor NRC Handelsblad naar Parijs zou vertrekken, vernam ze dat Fransen zich nauwelijks wasten, waardoor ze niet alleen uit de mond stonken maar ook nog eens van onder hun oksels. Fransen waren arrogant, eigenwijs, akelig, irritant, veel te klein (waardoor een normale Nederlander nooit in een Frans hotelbed past), wispelturig, onbetrouwbaar, laks, autoritair en gewelddadig. Ze sloegen hun kinderen, wat zowat iedere Nederlander op een Franse camping van een meter afstand had gezien.

De meeste van deze opmerkingen hoorde ik met eigen oren; thuis aan tafel of op de bank. Ik had er nooit zo bij stilgestaan dat iedere zomer honderdduizenden Nederlanders naar Frankrijk trokken om zich groen en geel te ergeren. Of zoals een van onze gasten zei: ‘Alleen al bij het horen van een Frans accent, krijg ik een waas voor mijn ogen.’ Naarmate meer Hollanders in Frankrijk een huisje kochten, zwol de klachtenstroom aan. Want maak maar eens een afspraak met een Franse loodgieter – hij verschijnt nooit of volslagen dronken.

Het duurde talloze jaren voor die rabiate Fransenhaat enigszins afnam. Frankrijk zelf moest ervoor krimpen, tot een mogendheid waarvan de macht en invloed zienderogen taanden.

* * *

Sinds dertig jaar vier ik in Bordeaux ieder jaar op precies dezelfde wijze kerst. Mijn voorstel om de laatste weken van december onder de tropenzon door te brengen, veroorzaakte zoveel rumoer binnen de Franse familie dat ik verstoting vreesde. Want dacht ik nou echt dat ik op de Antillen foie gras kon eten?

Fransen zitten vast aan hun eigen gewoontes en tradities. Ook in de cultuur houdt het oude Frankrijk het moderne in zijn greep. Bernard-Henri Lévy kan maar moeilijk loskomen van Malraux, Catherine Millet van markies de Sade en Georges Bataille, Michel Houellebecq van Céline. Films als Le fabuleux destin d’Amélie Poulain en Etre et avoir zijn vooral zo populair doordat ze lang vervlogen tijden verheerlijken. De Franse voorsteden mogen in getto’s zijn veranderd, Frankrijk blijft zich spiegelen aan zoals Frankrijk was.

Het lag voor de hand dat ik als dagbladverslaggever op Fransen werd afgestuurd. Al gauw had ik veelvuldig contact met een jonge Franse diplomaat, die me van achtergrondinformatie voorzag. Hij was slechts enkele jaren ouder dan ik, hij was net getrouwd en leidde buiten de ambassade om een tamelijk eenzaam bestaan in Den Haag. Toen ik hem vertelde dat ik met een Française was getrouwd, nodigde hij ons uit. Eten, bij hem thuis.

Ik had me niet bijzonder uitgedost voor de gelegenheid, geen pak, geen das; Marie-Claude had de haren los laten hangen. We rekenden op een ontspannen avondje. De diplomaat woonde in een troosteloze negentiende-eeuwse wijk. Hij had het, als tweede of derde secretaris van de ambassade, niet rijk. En bovendien: we waren alle vier van de generatie ’68.

Voor zijn huis stond een agent. Wij waren immers gasten, en voor een ontvangst mogen diplomaten in Den Haag om politiebewaking vragen. De agent tikte met de vingers tegen de pet toen we aanbelden. De jonge vrouw van de diplomaat deed qua kapsel en mantelpak niet voor onze koningin onder en was druk aan het oefenen voor haar toekomstige taak als ambassadevrouw. Ze had voor één avond een ober gehuurd, die bij de deur de cadeaus in ontvangst nam. De bos bloemen en het boek verdwenen onuitgepakt naar de achterkamer. De jonge diplomaat droeg een driedelig pak met een vestzakhorloge; de gehele avond verliep als een staatsbanket.

Op de terugweg zei Marie-Claude in het Nederlands: ‘Wat zielig.’ En foeterde: ‘Geen wonder dat de Fransen het afleggen tegen de veel vlottere Amerikanen.’ De hele avond had ze ‘Ni Dieu ni Maître’ willen aanheffen, uit volle borst. Want waar was het vuur en het elan gebleven?

Zo bezien is deze bundel een zwanenzang. Ik ging voor weekblad Haagse Post werken. De redactie zette Céline, Camus, Giacometti en Truffaut nog op de cover en Een moord in Frankrijk, maar het interview dat ik met Hugo Claus wilde maken over Brel en de Vlamingen – Jacques Brel was toen net overleden – moest ik afblazen. Een nummer met Brel op de cover zou niet meer verkopen. Diezelfde maand schreef ik een uitvoerig artikel over William Faulkner. Dat kwam wel op de cover.

Heksenboleten

Madame Elsa. Vanaf de eerste week dat ik in Bordeaux woonde, hield ze mijn kamer schoon. Goed, dat stond in het door de huisbaas opgestelde contract; bij de huur was de schoonmaak inbegrepen. Maar al snel deed ze mijn was, streek ze mijn kleren, stopte ze mijn sokken. Als ik haar daarvoor wilde betalen, werd madame Elsa boos; wanneer ik haar met een bosje anjers bedankte, hoorde ik: ‘Wat overdreven.’ Ze vond me te mager, ze maakte zich zorgen over mijn gezondheid, ik moest af en toe bij haar komen eten. Bij de maaltijd schonk ze wijn, terwijl ze zelf nooit dronk. Misschien kwam het door mijn leeftijd dat ik me zelden afvroeg waarom madame Elsa zo toeschietelijk was. Of dichtte ik haar zuidelijke eigenschappen toe.

Ze noemde me meneer Jan en voegde aan de laatste norse medeklinker een zangerig e’tje toe. Dat deed men vaker in Bordeaux. Op de briefjes die ze op mijn bureau achterliet, was de J door een Y vervangen. Meneer Yanne. Voor een eenentwintigjarige klonk dat bijna misprijzend. Hoe vaak heb ik haar niet gezegd dat ze dat ‘meneer’ kon weglaten? Ze wilde er niet van weten.

Ze woonde in het oude centrum van de stad, net achter de Cours Victor-Hugo. Als ik de donkere vochtige cementen trap opliep, dacht ik eerder aan de romans van Emile Zola. De keuken begon direct achter de voordeur; naast de keuken bevonden zich twee kamers, in de ene stonden twee ijzeren stapelbedden, in de andere een ouderwets ledikant en een linnenkast. Het toilet was beneden op de binnenplaats; wassen deed madame Elsa zich onder de geiser in de keuken. Maar ze klaagde nooit, niet over haar lot tenminste, alleen over de aanhoudende regen, de zanderigheid van de aardappelen, de te smalle hoedjes van de cantharellen of het te dunne randje vet aan het vlees – ze kon een hele avond over haar toeren zijn wanneer de slager haar een faux filet voor een entrecote had proberen te verkopen.

Ook na de maaltijd sprak ze het liefst over eten. Voor madame Elsa hoorde bij ieder seizoen een aparte smaak. In de zomer stoofde ze aal uit de Garonne in rode wijn, in het najaar bakte ze heksenboleten uit de bossen van de Dordogne. Van ieder recept kende ze de herkomst en wanneer ik haar een compliment over een gerecht maakte, zei ze: ‘Wat u nou eigenlijk proeft, dat is vroeger, meneer Yanne.’

Nooit zag ik madame Elsa in die tijd zonder een schort. Zonder een schort was ze iemand anders, was ze voornamer, en dat wilde ze niet zijn. Zelfs wanneer ze de boodschappen deed, hield ze onder haar regenjas haar schort aan, als bewijs van haar eenvoud. Toch was ze niet nederig. Hoe vaak heb ik niet moeten horen dat haar twee dochters dankzij haar vlijt de middelbare school hadden kunnen doorlopen? Jaren achtereen was ze om vijf uur ’s morgens opgestaan, jaren achtereen had ze zes dagen in de week huizen schoongehouden, maar nu hadden haar meisjes diploma’s, het jongste zelfs universitaire. Als moeder vond madame Elsa zich voorbeeldig.

Over haar verleden zweeg ze. Op het buffet in de keuken stond een foto van een jongeman met achterovergekamd donkerblond haar; ik keek soms lang naar dat portret maar ze vertelde me nooit wie die adonis was. Ze had het zichzelf verboden om vreemden met haar ongeluk lastig te vallen, en dat ze me geen vragen over mijn achtergrond stelde, kwam uit dezelfde schroom voort. Madame Elsa vond iedere belangstelling ‘ongezond’ en als ze ‘nieuwsgierigheid’ zei, voegde ze er altijd ‘akelig’ aan toe. Het land waar ik vandaan kwam, lag voor haar verschrikkelijk ver weg; ze was nooit verder dan Parijs geweest en van wat zich daarboven uitstrekte, kon ze zich geen voorstelling maken. Het enige waar ze weleens naar informeerde, was mijn studie. Ze vond dat geloof ik een mooi woord, studie.

Ik bleef achttien maanden in Bordeaux. Sindsdien stuurde ik haar iedere kerst een kaartje; haar antwoord ging vergezeld van een weckfles boleten. Als ik, op weg naar de kust of naar de Pyreneeën, langs Bordeaux kwam, bracht ik haar een bezoek. Ze ontving me telkens met weinig woorden, maar de kleine geschenken die ik voor haar meenam streelde ze als porselein.

Jaren gingen voorbij; mijn eerste boeken verschenen. Ze kregen een plaats op haar buffet, de enige boeken die ze bezat, boeken die ze niet kon lezen. ‘Hoe verzint u het toch steeds,’ zei ze, en ik legde haar uit dat ik veel stof opdeed tijdens mijn reizen. ‘Dus u reist tegenwoordig,’ knikte ze dan, want dat had ze al zien aankomen, dat ik veel zou gaan reizen. Er klonk afkeuring in haar stem en dat deed me aan de opmerking denken die ze vroeger maakte wanneer ze me weer eens lezend in mijn kamer aantrof. ‘U verknoeit uw ogen, meneer Yanne.’

Bij het afscheid hield ze mijn hand lang vast en niettemin leek ze altijd weer opgelucht wanneer ik in de auto stapte. Madame Elsa was het verleerd om vertrouwelijk met iemand om te gaan. Ze bleef me met u aanspreken, ze bleef me meneer Yanne noemen, ze stelde me telkens als ‘de buitenlander’ aan haar dochters voor en ze aarzelde bij ieder woord als ze een herinnering ophaalde. ‘U was... zo alléén toen u hier woonde. Helemaal geen familie in de buurt... ik had met u te doen.’ Dat ik gedurende die anderhalf jaar geen seconde naar mijn familie had terugverlangd, weigerde madame Elsa te geloven, en als ik daarop doorging, kreeg ze het benauwd.

Enkele jaren geleden was ik op een middag in augustus weer bij madame Elsa op bezoek. Het was tropisch heet en de meeste inwoners van Bordeaux waren de stad ontvlucht. Madame Elsa ging nooit naar het strand; ze wachtte geduldig tot haar twee dochters, die inmiddels getrouwd waren, uit het buitenland waren teruggekeerd, uit Spanje of Italië. Ze had net een glas perrier-menthe voor me ingeschonken, toen er een telegram werd bezorgd. Madame Elsa las de tekst en schrok. Haar gezicht verkrampte.

Ze stond op en zei: ‘Meneer Yanne, u moet me helpen.’ Ze had me in al die jaren nooit om een dienst gevraagd en ik was blij dat ik eindelijk iets kon terugdoen. Ze trok haar schort uit en zei: ‘We moeten naar Parijs, nu meteen.’ Ik vroeg wat er aan de hand was, maar ze schudde het hoofd; ze was nog niet in staat het onder woorden te brengen. Ik rekende haar voor dat het ongeveer zes uur rijden was en ze mompelde: ‘Goed, goed, dan zijn we er vanavond nog.’

In de auto kneep ze haar ogen halfdicht, alsof ze iets zag opdoemen in de verte zonder het nog goed te kunnen onderscheiden. Soms drukte ze haar gevouwen armen stijf tegen haar ribben, soms beet ze op haar onderlip. Met opzet reed ik niet te hard; ze had duidelijk tijd nodig om haar gedachten te ordenen. Pas in de buurt van Orléans haalde ze het telegram uit haar handtas en zei: ‘Het gaat om Charles.’ Ik stopte om te tanken, kocht een plattegrond van Parijs. Ze noemde de naam van het ziekenhuis.

Een armenziekenhuis, aan de rand van de stad. Een verpleger ging ons voor naar het kantoor van de geneesheer-directeur. Bij de deur vroeg madame Elsa me op de gang te wachten. Toen ze een kwartier later naar buiten kwam, huilde ze geluidloos. Begeleid door een andere verpleger, een donkere jongen met een pokdalig gezicht, liepen we drie lange gangen door. Madame Elsa veegde haar tranen weg en maakte een afwerend gebaar toen ik haar een arm wilde geven. Ze zei dat ze haar meisjes moest waarschuwen en dat herhaalde ze een paar maal, haar meisjes die op vakantie waren.

We gingen een kaal vertrek binnen waar het erg koud was. De verpleger draaide de deur van een koelcel open, trok er een bed op wielen uit en sloeg het laken weg. Ik wendde het hoofd af en hoorde madame Elsa zeggen: ‘Ja, dat is Charles.’ Even later liepen we weer door de gangen en zei ze stellig: ‘Ik vraag mijn meisjes mee te gaan naar zijn begrafenis.’

Op de administratie kregen we een bekertje koffie. Madame Elsa tikte me op de vingers. ‘U doet er te veel suiker in, meneer Yanne.’ Ze ondertekende een paar papieren en vroeg of de begrafenis over twee dagen kon plaatsvinden. Er werd haar een koffer overhandigd, een zware koffer, en ook daarvoor moest ze een papier ondertekenen. Nog voor middernacht begonnen we aan de terugreis.

Warme lucht woei de auto binnen. Ik transpireerde en dat deed me goed. Voor het eerst had ik me gerealiseerd wat de dood werkelijk was: eeuwige kou. Het gezicht van de overledene had ik niet willen zien, maar ik stelde het me als blauwwit voor, een ijzige tint. Misschien zweefde madame Elsa hetzelfde beeld voor ogen, want ze zei: ‘Ik heb vierentwintig jaar op een telegram gewacht dat me de dood van Charles zou aankondigen, maar ik had niet verwacht dat ik hem in een koelcel zou terugzien.’ Ik vroeg of ze van hem gehouden had. Ze knikte. ‘Bijna evenveel als van Victor.’

Ze was achttien jaar toen ze met Victor trouwde. Hij kwam uit Bretagne. Zijn ouders waren gestorven toen hij veertien was, zijn vader aan een ziekte, zijn moeder zes weken later, aan het verdriet. Victor leerde voor opticien, nam dienst bij de marine en verhuisde naar Bordeaux. Daar ontmoette hij Elsa.