.

DE INDIË BOEKEN

ADRIAAN VAN DIS

Indische duinen

Op oorlogspad in Japan

Familieziek

Indië

Uitgeverij Augustus

Amsterdam • Antwerpen

.

‘De Indië boeken’ vormen een onbarmhartig autobiografisch portret van een verscheurd repatriantengezin. Indische duinen, Op oorlogspad in Japan, Familieziek en de losse verhalen tonen hoe de trauma’s van oorlog, migratie en ontworteling ook volgende generaties tekenen.

‘Indische duinen’ verhaalt van een jongen die opgroeit in een gezin met een Japans kampverleden. Pas als hij volwassen is, lukt het hem de leugens en geheimen van het gezin te ontrafelen.

‘Op oorlogspad’ in Japan is het verslag van een reis die Van Dis maakt door een land waarvan de naam thuis nauwelijks mocht worden uitgesproken. Hij komt er in contact met Japanse soldaten die de spoorlijn op Sumatra bewaakten waar zijn vader als krijgsgevangene moest werken. De confrontatie met de vijand wordt uiteindelijk een confrontatie met zichzelf.

In ‘Familieziek’ wordt een jongen klaargestoomd voor de toekomst. De opvoeder ‘meneer Java’ is een door de oorlog beschadigde man die zijn zoon steeds meer bij zijn waanwereld betrekt. De waanzin raast door het huis en zijn moeder en zusters vormen een sceptisch koor dat commentaar levert op de gebeurtenissen.

‘Van het Grote Vergeten over ons koloniale verleden heeft Van Dis weer mooi een stuk afgeknabbeld.’ Doeschka Meijsing in Elsevier

‘Familieziek is Adriaan van Dis op zijn best. Na twintig jaar schrijverschap heeft hij de perfecte vorm en toon gevonden om de beleving van zijn jeugd weer te geven.’ Arjan Peters in de Volkskrant

.

Indische duinen Eerste druk 1994, achtendertigste druk 2012

Op oorlogspad in Japan. Eerste druk 2000, derde druk 2012

Familieziek. Eerste druk 2002, vijfde druk 2012

Indië: ‘Pannetje’, ‘Leugenland’, ‘Krakatau’, ‘Het beeld van de ander’, en ‘Alles in de wind’ zijn afkomstig uit Leeftocht, eerste druk 2007

Deze digitale versie is gemaakt naar de eerste druk 2012 van ‘De Indië boeken’

Copyright © 1994, 2000, 2002, 2007, 2012 Adriaan van Dis en uitgeverij Augustus, Amsterdam

Omslagfoto Hans Pool

Omslagontwerp en verzorging e-boek Suzan Beijer

De foto’s zijn afkomstig uit de privécollectie van Adriaan van Dis

ISBN 978 90 457 0571 2

e-ISBN 978 90 204 1268 0

NUR 300

www.adriaanvandis.nl

www.augustus.nl

.

INDISCHE DUINEN

.

De meisjes wilden de kust zien. Ze hoorden opgewonden stemmen op de gang en een luidspreker galmde over alle dekken: Nederland in zicht. De stoomﬂuit loeide, voetstappen bonkten op de trap, meeuwen krijsten. De meisjes klommen uit hun kooi en schoven de hutkoffer voor de patrijspoort. De kleinste mocht eerst, haar twee zusters tilden haar op. Ze drukte haar neus tegen het glas en zei: ‘Alleen maar golven.’ De ruit besloeg.

In de hoek van de hut, naast de deur, waste de moeder zich boven het fonteintje, het water spatte op de plankenvloer, ze nam haar handdoek van de haak en keek in de spiegel. Ze zuchtte, elke morgen stond ze bekaf op en het was een troost dat het dampende water ook de spiegel besloeg, zodat ze onder het afdrogen niet de diepe lijnen in haar gezicht hoefde te zien. Het was benauwd in de hut, ze liep naar de patrijspoort en draaide de vleugelmoeren los. Een zilte koude lucht stroomde de kamer binnen, de meisjes rilden en trokken een trui over hun pyjama aan. Een meeuw vloog langs, vadsiger dan het soort dat hun schip gewoonlijk volgde; dit moest een landmeeuw zijn. ‘Nu ik,’ zei het middelste meisje, ze duwde haar moeder opzij en stak haar hoofd door de patrijspoort. Ze trok een vies gezicht. Geen land te bekennen.

‘Je moet naar omlaag kijken,’ zei de oudste, ‘Nederland ligt onder de zeespiegel.’ Ze ging wijdbeens op de koffer staan, duwde haar billen naar achter en maakte een verrekijker van haar handen. Iemand klopte op de deur. Een kale man kwam binnen, hij was al aangekleed en hield een korte militaire jas in zijn hand. De kleinste rende op hem toe en sprong in zijn armen. Ze klemde haar benen om zijn middel en liet zich met uitgestoken armen achterover vallen: ‘Justin, Justin,’ riep ze, ‘ik heb de Hollandse zee gezien!’ Hij legde het kind voorzichtig op bed en knuffelde haar bruine buik. ‘Dat is de Noordzee,’ zei hij, ‘nog een paar uur en we zijn in Amsterdam.’ Hij kuste de moeder en bukte zich naar het middelste meisje. Ze dook opzij. ‘Ada,’ zei de moeder, ‘zeg dag als Justin je groet.’ ‘Dag,’ snauwde Ada. Ze liep naar het fonteintje en begon haar tanden te poetsen. De kale man haalde lachend zijn schouders op en liep naar het raam: ‘Kom Jana, je vat kou’, hij sloeg zijn arm om haar heupen en drukte haar tegen zich aan, ‘je kijkt de verkeerde kant op, de kust ligt aan stuurboord.’ De moeder zag in het tegenlicht hoe mager Jana’s benen door haar pyjamabroek schenen.

Terwijl de meisjes zich aankleedden, haalde de man een oranje lint uit zijn broekzak. ‘Vandaag is het een feestdag,’ zei hij, ‘prinses Juliana is jarig.’ Dertig april, hoe kon hij het onthouden, zij telde de dagen niet meer, ze had geen idee hoe lang ze al onderweg waren; zelfs haar lichaam negeerde de kalender. Ze was misselijk en al eeuwen over tijd.

De moeder knipte het lint in drie gelijke stukken, de stijve stof knisperde onder haar vingers, het haar van haar dochters was te kort voor een strik. Voor ze aan boord gingen had een verpleegster alle kinderen kaalgeschoren; er heerste schurft in Palembang.

De meisjes konden niet wachten hun nieuwe land te zien, ze renden de gang op, dansten ongeduldig achter langzaam lopende passagiers en wurmden zich langs de trapleuning naar boven. Ze droegen een trainingsbroek onder hun rok en de moeder stond erop dat ze hun nieuwe houtje-touwtje-jas dichtknoopten, de capuchon op en het koordje vast onder de kin, ze vertrouwde de Hollandse lente niet, de kinderen zaten nog vol ziektes. Na Port Said was de ene epidemie na de andere aan boord gekomen, mazelen, roodvonk, kinkhoest. Warm kleden was het beste medicijn.

De moeder schuifelde achteraan, ze hield zich aan beide leuningen vast, traplopen ging haar slecht af, haar benen gehoorzaamden niet. Als ze ’s morgens na het wassen een vinger in haar dij drukte, bleven er nog steeds putjes in haar vel staan. Ze slikte kalk en vitaminen, maar het oedeem liet zich niet verdrijven. Vreemd, in zware tijden kon ze veel meer aan, maar aan boord waar ze luieren mocht was ze de laatste tijd te moe om naar de salons te lopen. De meisjes brachten haar avondeten op bed en Justin hield haar tot het donker gezelschap. Zodra de oudste ging slapen liep hij terug naar zijn hut.

Maar dit keer moest ze mee het dek op, ze wilde haar kinderen de eerste dorpen wijzen, hadden ze ooit een stenen pier gezien, een vuurtoren, sluizen, een zwart-witte koe? Ze huiverde, het was haar niet gelukt een passende overjas te vinden, het Rode Kruis had alleen maar kleine maten. Uit de jas die haar in Ataka werd toegeworpen knipte ze onderweg drie jakjes.

Het was druk op het hoofddek. Waar kwamen al die mensen opeens vandaan? Hele Indische families kleumden tegen de reling, de meesten hadden zich nog nooit in de salons vertoond en nu mengden ze zich tussen de Hollanders om een glimp van het onbekende land op te vangen. De moeder keek vol meelij naar de vrouwen in sarong en kabaja. Wie zo Nederland instapte, zou het nog moeilijk krijgen, dacht ze, daar hielp geen dikke deken aan.

Justin sloeg zijn jekker om haar schouders en wreef haar armen warm, ze leunde tegen hem aan, maar schrok van haar heupen die hard in zijn zij prikten. Ze schaamde zich, ze was nog sterk toen ze hem in Palembang ontmoette, al was ze vel over been. De wil tot vechten zat er toen nog in, maar sinds de Middellandse Zee achter hen lag, drukte de grauwe lucht het laatste restje energie uit haar lichaam. Haar hoektanden zaten los en ze vond grijze haren op haar kussen, uitgestelde schrik, maakte ze zichzelf wijs. Hoe was het mogelijk dat ze nachtenlang onder een Egyptische sterrenhemel had gedanst, opgetild door de muziek van een scheepsband die in Aden aan boord klom en in Port Said weer met een ander schip naar het zuiden zakte? Ze voelde zich veilig in zijn armen, hij kon goed leiden, maar zou hij ook een rol in haar leven spelen?

De volwassenen verdrongen zich bij de reling. Voor de kinderen bleef de kust achter broeken en lappen verborgen. Justin nam de kleinste op zijn schouders en de moeder wiebelde naast hem op haar tenen. Ze was een kop groter, maar zij zag even weinig als hij, een ﬁjne regen kleurde alles grijs. De machines stampten op volle kracht, het schip draaide en de deining nam af, ze voelden de golven van achteren komen, de mensen wezen... daar, daar moesten de sluizen liggen. Een Ambonese motordrijver meende een molen te zien.

‘Bij het eerste stukje Holland mogen jullie een wens doen,’ zei de moeder. ‘Een tekenboek,’ riep de kleinste en ze trommelde opgewonden op Justins hoofd. ‘Een stille wens, Saskia, anders komt hij niet uit,’ zei de moeder. Ze haalde diep adem en deed een stap naar voren: ‘Deze kinderen hebben nog nooit hun moederland gezien,’ riep ze met luide stem, ‘nu zijn zij aan de beurt, gun ze een kostbare herinnering.’ Ze greep Jana en Ada bij de hand en boorde zich met veel pardon door een dikke rij mensen heen. Tot haar verbazing merkte ze dat er een Hollandse aardappel uit haar keel opklonk, in Indië waren haar harde klanken bijgeslepen, maar met haar geboorteland in zicht keerde de oude toon vanzelf terug. Ze vergat hoe ziek ze was, veegde met een weids gebaar een stuk reling vrij, greep nog een paar loslopende kinderen bij hun kraag en trok alles wat klein en onder de maat was naar voren. Justin en Saskia volgden gedwee.

De boot toeterde en juist op dat moment brak de zon door, een voorzichtige zon. Daar lagen de duinen, rijen dik, de wolken scheurden in het licht en het zand kleurde goudgeel. Niemand praatte, de meeuwen doken naar het land en de zon liet een schaduw over de duinen dansen, een wajangspel in de kou. Echtparen keken elkaar aan en zochten elkaars hand. ‘Wat zijn dat?’ vroeg Saskia. ‘Duinen,’ zei de moeder, ‘Hollandse duinen’, en haar stem trilde. ‘Net cake,’ zei Saskia. De omstanders lachten en huilden tegelijk. Een vrouw schraapte haar keel en begon spontaan te zingen: ‘Waar de blanke top der duinen schittert in de zonnegloed.’ Iedereen viel in, maar de meisjes hielden hun lippen stijf op elkaar, ze waren gek op cake en deden stille wensen. Justin keek hoog in de lucht, om te verbergen dat hij de woorden niet kende. Ook hij rilde, al was het meer van de kou dan van de emotie, hij begreep niet hoe de mensen een lauw straaltje een zonnegloed konden noemen.

De boot voer de sluizen in en het water zakte, maar het land zakte nog meer. De passagiers applaudisseerden. Er stonden mannen op de kade, ze zetten een loopbrug tegen de reling, gooiden hun tassen op het dek en vlak voor het opengaan van de deuren sprongen ze aan boord. De Ambonese motordrijver salueerde en de volwassenen dromden om de nieuwkomers heen. Dit was een plechtig moment, Holland kwam hen welkom heten. Maar de mannen pakten zwijgend hun tassen op. Een groet kon er niet af.

De kinderen zagen hun kans schoon en begonnen te joelen en te schreeuwen: wat een vette koeien, zulke monsters hadden ze nog nooit gezien, en zoveel kerken, zoveel vlaggen, allemaal voor hen. En de moeder onderwees: ja, dat was een wei en dat lage land een polder en die rafelige schuur met dat scheve dak een hooiberg, een voorraadkamer waar de koeien ’s winters van aten. Ze herkende de geuren, dit land had haar gevormd. Je kon het aan haar zien, al was ze nog zo zwak en uitgeteerd, ze had handen om een kalf te kunnen keren. Haar vader was een herenboer en werd in haar geboortedorp De Taaie genoemd. Ze had zijn bouw en kon net als hij verdomd veel hebben. Het was verbazend hoe teer en klein haar meisjes waren, dat zoiets ﬁjns uit een boerendochter kon komen, de ranke vingers, het platte neusje en de vouw om hun amandelvormige ogen – prachtige dochters waren het. Ze was verliefd op hun verschijning en ze leken zoveel bruiner in het Hollandse licht dan onder de tropenzon, pas hier zag je hun koelit langsep in volle glorie, ze hadden de gouden huid van haar man. Leken haar dochters dan in niets op haar? Zouden ze net als zij wel tegen de wind in kunnen ﬁetsen en beet de vrieskou straks niet te hard aan hun vleermuisoren? Levertraan, dat was het eerste dat ze aan wal ging kopen. Wie het in Holland wilde redden, moest veel slikken.

En ze zouden het redden, want één ding hadden moeder en dochters met elkaar gemeen: aanpassingsvermogen. Als het erop aankwam schikten ze zich in alle omstandigheden. Ook op deze prinsessendag werd het bewijs geleverd: de loods had zijn kinderen mee aan boord gebracht en ze tekenden een hinkelspel op het dek, met een hel en een hemel zoals haar dochters het in Indië niet kenden, en kijk eens hoe goed ze zich aan de spelregels hielden, nog geen halfuur in het nieuwe land of ze kenden de vreemde regels al beter dan die kaaskoppen. Dat was de spirit en dat hadden ze van haar.

En toch was ze bang, zou ze het zelf wel halen? De onzekerheden vlogen haar aan, ze had geen geld, geen huis, haar gezondheid liet haar in de steek. Wat moest ze doen, hopen of berusten? De misselijkheid kolkte naar haar strot, ze dacht even dat ze onderuitging, maar Justins arm hield haar op de been.

De mensen keerden naar hun hutten terug, iedereen moest zijn handbagage halen en in de eetzaal op nadere orders wachten. Nog even en ze zetten voet aan wal, je kon de vlaggen al uit de torens zien hangen, nog even en de Hollandse bureaucratie zou hen bespringen. De aan boord gekomen mannen deelden formulieren uit, het waren ambtenaren, hun welkom bestond uit papieren. Wat moest ze straks invullen, gehuwd, gehuwd geweest?

De meisjes liepen achterstevoren de trap af. Met het wegvallen van de zeewind was het nog benauwder in de buik van het schip. Justin verdween naar zijn hut om zijn plunjezak op te halen, de moeder wilde nog even gaan liggen. Maar het was onrustig op de gangen, de ambtenaren inspecteerden de hutten. Toen de meisjes bij hun deur kwamen, zagen ze dat de hutkoffer was opengebroken. De moeder zocht een arm om zich aan vast te klampen en viel ﬂauw.

Er was niets aan de hand, zei de scheepsarts, een appelﬂauwte, te veel emotie, meer niet. Wat vlugzout en moeder kon weer lopen. Oedeem, hij zag het, ja, en hij palpeerde haar lichtgezwollen onderbuik. Hij haalde een stethoscoop uit zijn tas en zette de chromen dop op haar buik. Een glimlach, nog eens voelen en toen een ernstig gezicht. ‘Gaan jullie even de gang op,’ zei hij tegen de meisjes. De dokter waste zijn handen en keek in zijn papieren. ‘Wanneer heeft u uw echtgenoot voor het laatst gezien?’

‘Begin ’42,’ zei de moeder.

‘En heeft u al bericht ontvangen?’

‘Nee, het Rode Kruis is erg vertraagd.’

‘Als u thuis bent moet u zich grondig laten onderzoeken.’

Thuis, thuis, was er een thuis? Ze moest er niet aan denken naar De Taaie terug te keren, haar vader had het haar nooit vergeven dat ze zo jong naar Indië was vertrokken. Hij kende haar man en kinderen alleen van de foto’s, hij had ze nog nooit in kleur gezien. Nee, nog even niet. Afstand. Dan maar ergens in een opvanghuis, ze zou haar eigen bonen doppen, al moest ze op haar knieën vloeren schrobben.

‘En,’ zei de ambtenaar in de eetsalon, ‘waar denkt u heen te gaan?’

‘Ik weet het niet,’ zei de moeder.

‘Familie?’

‘Ik heb ze nog niet kunnen berichten.’

‘Hoezo? Werkt de post soms niet in Indië?’

‘Ik heb een klacht.’

‘U kunt hier gratis telegraferen.’

‘Ze hebben mijn thee gestolen.’

‘Eerst de lijst, mevrouw.’

‘Mijn koffer is opengebroken.’

‘Mevrouw, u mag blij zijn dat u in Nederland wordt opgenomen.’ De ambtenaar keek niet van zijn papieren op. ‘Heeft u een voorkeur?’

Ze begreep hem niet.

‘Het Noorden of het Zuiden, stad of platteland?’

Ze draaide zich om naar Justin, die met de meisjes giechelend de spoorstations van Noord naar Zuid opdreunde: ‘Roodeschool, Groningen, Assen, Hoogeveen, Meppel...’

‘Ik weet het niet,’ zei ze.

‘Er is nog plaats aan de kust.’

‘In de duinen, in de duinen,’ riepen de meisjes.

‘En dat van die thee,’ zei de moeder toen ze een paar weken later in de duinen woonden, ‘vind ik erger dan drieënhalf jaar kamp.’

.

1 Dood aan de familie

Zesenveertig jaar later stond ik aan het sterfbed van mijn halfzuster.

Ada stierf met open ogen. Ze zag iets wat wij niet zagen en wij zagen onszelf in haar tranen weerspiegeld – moeder, broer, zuster, zoon en man. We zwommen klein op haar netvlies en vlekten langs haar wangen weg. Toen brak het licht.

Saskia duwde haar zusters kaken op elkaar en probeerde haar lippen tot een glimlach te masseren; daarna drukte ze de oogleden naar beneden, in een vloeiende beweging. Je kon zien dat ze vaker de ogen van een dode had gesloten.

De familie stond sinds de vroege morgen om het sterfbed. Ada kon al dagen niet meer slapen, ze tolde in een kring van pijn en waken. We wilden haar niet in eenzaamheid laten gaan. Buiten wuifde het onkruid achter de gordijnen, de zon was al op haar andere zij gaan liggen en kinderstemmen klonken in de zomertuinen, maar hoe ik ook wegkeek en hoe ik me ook op andere geluiden concentreerde, Ada’s reutel vrat door alles heen. Haar sterven was een taaie aangelegenheid.

Haar zoon Aram hield wijdbeens de wacht aan haar voeteneind. Zijn vuisten klemden zich om de rand van het bed, de knokkels wit, alsof hij zijn moeder van de dood weg wilde duwen. Hij was nog jong, net veertien, maar die dag was hij een man, stoer en ingehouden. Aram kromp ineen als Saskia een arm om hem heen sloeg, hij trok zijn vuist terug als zijn grootmoeder hem wilde strelen. Zijn lichaam trilde van verzet, de spieren in zijn nek klopten, het lukte hem niet langer zijn tranen te bedwingen, grote druppels spoten op de deken, krachtig en ver als het eerste zaad van een jongen. Ik vond het ongepast bij dit sterven aan zoiets levengevends als zaad te denken, maar Aram herinnerde me te veel aan de dagen van mijn vaders dood, en aan mijn groei van jongen tot man.

Ik was tien jaar toen ik mijn vader verloor, ik heb hem niet zien doodgaan, mijn moeder vond me te jong voor een bezoek aan het ziekenhuis. (Alsof ik geen ervaring met de dood had: ik prikte aangespoelde bruinvissen aan mijn stok en viste door teer verlamde meeuwen uit de branding.) Toch zag ik mijn vader voor zijn laatste uren vechten, ik luisterde goed naar de verhalen van mijn moeder en de meisjes. Je kon ook kijken met je oren.

Mijn vader was een wilde zieke, ik zag hem kronkelen van de pijn, hij trapte, sloeg zijn medicijnen van het nachtkastje en dreigde bijna te stikken. De verpleegsters moesten zijn zuurstofbril met pleisters vastplakken. Bril, mijn moeder sprak over een bril. Ik stelde me er een vliegeniersbril bij voor. Biggles in ademnood.

‘Er zit een bril op zijn neus,’ zei ze, terug van het ziekenhuis, ‘hij zegt dat ik naar knoﬂook ruik.’ We moesten een voor een ruiken, haar mond, handen... gewoon Moedergeur, de witte crème uit de pot met het blauwe deksel naast de wastafel, fris als altijd. ‘Hij rook zijn eigen doodsgeur,’ zei de huisarts later bij het condoleancebezoek.

Volgens de nachtverpleegster waren mijn vaders laatste woorden: ‘De zee, de zee.’ Hij had de pleisters losgerukt en stikte. De zuurstofbril ruiste op zijn buik. Mijn moeder kwam te laat om hem naar de boot te brengen.

In mijn fantasie veranderde mijn vader in een gebrilde zeeslang die door muren en dekens kon kijken, en toen ik me een paar jaar later voor het eerst bevredigde, zwom hij langs mijn voeteneind, sissend van afkeuring. Mijn zaad rook naar knoﬂook.

Arams tranen vielen op mijn hand. Wij ouderen snotterden maar wat, of lieten helemaal geen traan. Misschien kwam het door de schoonheid van Ada’s uitgeteerde lichaam dat ik aan seks moest denken. Ze was mooi, al het ronde keerde naar binnen, haar botten gaven nieuwe lijnen aan haar schouders, armen en handen, en het vel van haar kin had zich in de holte onder haar kaak teruggetrokken. Ze was weer een Indisch meisje van zes of zeven jaar. ‘Een kampkind,’ zei mijn moeder.

Saskia sprak haar zuster moed in, vroeg of ze goed lag, of ze dorst had, en hoewel Ada niet meer praten kon en met haar ogen of lippen geen enkel teken gaf, vertaalde Saskia hardop haar wensen: ‘Ja, ze wil nog wat drinken.’ Ze druppelde water op een theelepel en liet het voorzichtig langs Ada’s tanden wegvloeien. Ook haar tandvlees trok zich terug, ze had het gebit van een geraamte. Saskia bette haar klamme voorhoofd met een washandje en pakte een extra deken; haar zus kreeg het koud. Ze deed het liefdevol en getraind, ze was de enige in de familie die een zieke met bed en al kon verschonen. Het kwam ons goed te pas dat ze vroeger verpleegster was geweest, Ada wilde geen vreemde verzorgsters in haar huis. Je moest geroepen zijn om stervenden te kunnen begeleiden, vond Saskia: ‘Gisteren wilde de dokter haar een dragee voor haar hart geven, zomaar, zo’n roze kanjer achter in haar keel. Laat mij dat doen, riep ik, jullie laten haar nog stikken. Ik heb de pil ﬁjngestampt en in wat water opgelost. Ach, het zijn zulke klungels.’ Ik voelde me te schuldig om het niet met haar eens te zijn.

Saskia verzorgde Ada al weken, ze kwam elke dag wassen, strijken, haar doorligwonden masseren en elke avond belde ze mij op om te zeggen hoe moe ze was en hoeveel ze voor haar zuster deed. Ik vertelde niet dat Ada op haar beurt bij mij klaagde: ‘Ze verpleegt me het graf in. Ik ga niet dood. Als het slecht gaat is het tijdelijk, de dalen worden steeds kleiner.’

En de dalen werden kleiner, Ada kende geen ups meer, alleen nog maar downs, een rechte lijn bergafwaarts. Het bed liet haar niet meer los, haar vel wilde niet helen, ze verloor kilo’s aan gewicht, raakte incontinent, haar benen zwollen op tot het vocht achter de longen kroop. Haar borsten teerden weg, maar de dood gaf haar twee bobbels water achter op haar rug terug. Leeftocht voor de reis. Saskia zag de lijkvlekken steeds groter worden, wij zagen ze niet, we roken haar dood niet, zoals zij, maar wij hadden er ook niet voor geleerd.

Ada slikte geen pijnstillers, ze wilde haar lichaam niet vervuilen. Geen chemotherapie, geen operatie, het ging om de kwaliteit van het leven. Alleen de natuur mocht haar helen: iscador-injecties, een maretak-elixer. Zoals de maretak een boom verstikt, zo moest dit elixer de kanker verstikken. Een symbolisch geneesmiddel van de antroposofen. Helaas, mijn zuster was geen boom.

Met het zwakker worden van haar lichaam moet haar geest wanhopig naar een anker hebben gezocht. De boekenkast achter haar bed straalde het uit: Levensvragen, Zielenraadsels, De weg tot inzicht in hogere werelden... het ene esoterische werk na het andere. En dan de drabbige kalenderplaten uit de onbespoten winkel: uitdijende heelals, vage wezens met aura’s en chakra’s, veel veegjes, weinig lijnen. Ach, het had ook wel iets vertrouwds, ons hele huis aan zee hing ermee vol. Onze moeder geloofde nu eenmaal dat er veel onzichtbaars tussen hemel en aarde zweefde, dat had ze zo in Indië ervaren, daar zat een gat in het heelal, en wie daar lang woonde en ervoor openstond, werd vanzelf een ingewijde. Elke verjaardag trok ze voor ieder kind een nieuwe horoscoop, ze stekte en zaaide bij vollemaan en in de kerstnacht legde ze een tarvobrood voor de zieken buiten, de kosmos zat dan vol positieve krachten. Onder zoveel zegen kon het brood niet meer bederven en wie ook maar iets mankeerde kreeg een ingestraalde boterham. Ook Ada ontsnapte niet aan haar portie.

Het was een wereld die bij de duinen hoorde en bij het goena-goena Indië waarvan de geuren nog lang om de hutkoffer hingen.

Saskia weigerde haar zuster iscador-injecties te geven. Toen Ada te zwak werd om het zelf te doen, gooide ze alle spuiten en ampullen in de vuilnisbak. De kanker was al te ver uitgezaaid, het had geen zin meer de woekering te vertragen. Als oud-verpleegster stelde ze haar talenten alleen in dienst van het leven, zei ze, aan martelen deed ze niet mee. Ze gebruikte grote woorden, ze sprak over haar eed aan Hippocrates en over haar respect voor de dood, die uiteindelijk toch onze meerdere was. Voor de blauwe maandag dat ze haar vak had uitgeoefend waren haar idealen er niet minder hooggestemd op geworden.

De laatste dagen van haar leven kreeg Ada voor het slapen één paracetamol.

Saskia hield de regie van haar zusters sterven strak in de hand. Polsslag, ademhaling, elke hapering werd met een opgestoken vinger waargenomen. Toen Ada’s adem minderde en ze zich zichtbaar overgaf, verslapte ook Arams verzet, zijn stuurkunst kon zijn moeder niet meer redden. Hij liep de kamer uit en begon in de gang te voetballen. Maarten, zijn vader, die al sinds de vroege morgen naast Ada zat, ingeklemd tussen het bed en een uitgedroogde ﬁcus benjamina, keek verstoord op.

En het duurde en het duurde, tot Saskia ons verbood de kamer te verlaten, ook Aram moest zijn plek innemen. Hij legde de bal onder het bed, keek naar zijn gebroken vader en rechtte zijn rug. De zon gooide een emmer licht in de achterkamer, ergens ver weg stormde een groep kinderen een tuin in, een reutel en Saskia zei plechtig: ‘Ada is om...’, ze nam haar zus bij de pols en keek op haar horloge, ‘Ada is om kwart over vijf overleden.’ Ze sloot haar zusters ogen en slikte een snik weg.

Maarten legde zijn hoofd op haar kussen. Wij trokken ons uit de kamer terug. Maar Ada dacht er anders over. Ze begon te schudden, haar man schoot met een ruk naar achter en de ﬁcus verloor van schrik wat blaadjes. Haar borst deinde op en neer, schurend en piepend als een oude kar, maar ze ademde. Ze keek ons aan en huilde.

Saskia greep onmiddellijk in, ze drukte de oogleden ruw naar beneden en blies de tranen weg. Dit keer liet ze niet meer los, alsof de lijm moest drogen. De rigor mortis kreeg geen kans. ‘Het zijn postmortale reﬂexen, schrik niet,’ zei Saskia, ‘heel normaal.’

‘Misschien is ze nog niet dood,’ zei ik.

‘Ik heb honderden mensen zien sterven,’ zei ze gekwetst.

Tegen zoveel autoriteit kon niemand op. Ada was dood. Wij kusten haar vaarwel en weer opende ze haar ogen... bruine diamanten. Een halfuur later blies ze haar laatste adem uit. Een adem uit niemandsland. En haar ogen werden bestofte kolen.

We trokken ons terug in de voorkamer en sloten de glazen schuifdeuren. Saskia bleef achter om het bed op te maken, ze haalde de dekens weg en trok het laken strak. Ada was nog maar een vouw in het wit. Ze gaapte naar het plafond, de glimlach wilde maar niet lukken. Toch was ze met een glimlach gestorven, na de pijn keerde even de vrede terug, ze moet iets heel moois hebben gezien, tot de dood haar met een grijns verstijfde.

De antroposoﬁsche dokter kwam langs (geitenwollen sokken, sandalen en een ringbaard, soms kloppen alle clichés). Hij constateerde ofﬁcieel de dood en verdween weer snel. Te snel, naar mijn smaak. Voorvoelde hij dat ik hem graag even apart wilde nemen? Deze man had Ada gesterkt in het ontkennen van haar ziekte en nu zat hij naast haar lijk de formulieren in te vullen. Ik kon het niet nalaten hem een moordenaar te noemen, iets te luid. De familie werd er zo zenuwachtig van dat hij voor ik het wist de deur was uitgewerkt.

We wachtten op de begrafenisondernemer.

‘Gecondoleerd allemaal samen,’ zei meneer Korst. Ab Korst van de Firma Verduyn (‘Uw adviseur bij persoonlijk verlies’ stond op zijn kaartje). Hij zette een dikke zwarte tas naast de stoel en maakte een kleine buiging waardoor zijn zwarte broek iets optrok en er een haarloos stuk been blootkwam, wijtingwit. Hij leek ook een beetje op een vis, uitpuilende ogen, luchthapmond, week; zijn zwarte pak en vest glommen als een schubbenpantser.

‘Tweeënveertig jaar in het vak, mevrouw,’ zei hij tegen mijn moeder, ‘en nog weet je niet wat verdriet is. Ik kan uw verdriet ook niet wegnemen, wel uw zorgen iets verlichten.’

We knikten instemmend.

‘Melk en suiker?’ vroeg Saskia.

‘Zeker graag, mevrouw, maar alvorens wil ik even de overledene zien.’ Meneer Korst ging naar de achterkamer en boog zich over het lijk.

‘Hij zoent ’r,’ riep Aram.

‘Nee, hij ruikt,’ zei Saskia. We waren allemaal blij dat ze in de verpleging had gezeten.

‘Ze is verrukkelijk, mevrouw,’ zei meneer Korst terwijl hij zijn laatste slokje in het kopje liet rondklotsen en in één teug naar binnen kiepte: ‘Thuis of in de rouwkamer, meneer?’

‘Ik denk dat Ada liever thuisbleef,’ zei Maarten.

‘Dan doen we dat toch,’ zei meneer Korst, ‘het is natuurlijk wel anders, bij ons ken je je wagen kwijt en onze rouwkamers bieden stemmige muziek en altijd verse bloemen.’

‘Ik wil haar liever hier houden,’ zei Maarten.

‘Zoals u wilt, meneer, we zullen zorgen dat moeder er mooi bij komt te liggen.’

De kist. Meneer Korst vouwde een klapboek met zeven houtmonsters uit, alsof het om een nieuw parket ging. Maarten keek de andere kant op, maar mijn moeder legde kordaat haar vinger op het goedkoopste plankje. ‘Deze,’ zei ze, ‘Ada hield van berken.’

‘Eenvoudig, mevrouw gaat voor sober en strak?’ vroeg meneer Korst. ‘Dat respecteren wij.’

De volgauto’s. ‘Twee? Misschien toch één extra voor de bejaarde bezoekers, die worden dan tot aan de aula gereden. Vanaf de parkeerplaats is het nog een ﬂinke wandeling.’

Grote aula, kleine aula? De kist laten staan of weg in een luik met oranje gloed? Enveloppen met zwarte of grijze rand? Kofﬁe met of zonder cake? Wijntje? Alles kon, er viel nog heel wat te kiezen na je dood.

De urn. ‘Meneer wilt geen urn? Aanwezig bij uitstrooiing, de ja of de nee en wenst meneer dan van de datum van uitstrooiing verwittigd te worden?’

Meneer Korst noteerde: ‘Vijftig enveloppen in de polis, met honderd, komt er dus honderdvijf gulden bij. Een extra volgwagen, dat is dan tweehonderdvijftig erbij. Uitstrooiing boven zee misschien toch? Nee? De rozentuin maar doen dan? Blijft ook mooi binnen de polis. Eenvoudig heeft ook zijn charme,’ constateerde hij toen het eindbedrag rood op zijn zakjapannertje oplichtte.

‘En hoe staat het met de advertentie?’ vroeg hij onder het opmaken van de offerte. Ik gaf hem drie teksten die we even voor zijn komst aan de keukentafel hadden opgesteld.

‘Neem me niet kwalijk, meneer,’ zei hij, ‘u schrijft “na een kort ziekbed”, wij adviseren altijd “na een kortstondig ziekbed”, een kort ziekbed is in feite een bed van één meter.’

‘Nog een kopje kofﬁe?’ vroeg Saskia.

‘Ze was verrukkelijk, mevrouw,’ grijnsde meneer Korst, hij streepte nog een woord aan. ‘Is “alwaar” niet beter dan “waar”? en mag ik “met” veranderen in “mede”?’

‘Liever niet.’

‘Ik bedoel gezien de situatie, het is en blijft een plechtigheid.’

Ik stak een sigaret op – mijn eerste sinds maanden, gepikt uit Saskia’s tas – en blies een pluim rook naar de glazen schuifdeuren. Ada verdween even uit het zicht.

‘Ik leg er een stuk ervaring tegenover, tweeënveertig jaar in het vak, meneer. Heeft u al aan de muziek gedacht?’

‘Ik wil hoorn spelen,’ zei Aram.

‘Zou je dat nou wel doen, jongen?’ vroeg meneer Korst. ‘Je zal verdrietig zijn hoor, vaak kennen de mensen hun eigen zenuwen op zo’n dag niet, je blaast er misschien naast. Wij raden het af, wij hebben er slechte ervaring mee.’

‘Je mag op mijn begrafenis,’ zei mijn moeder.

‘Wij draaien een bandje van je, Aram,’ zei zijn vader.

‘Met twee pauzes van tien seconden ertussen graag, één voor het zitten en één voor het gaan,’ zei meneer Korst. Aram liep stampend de kamer uit. ‘Ja, d’r komt heel wat emotie bij kijken hè,’ zei meneer Korst, ‘ik heb laatst mijn eigen schoonmoeder begraven. Nou, dat is jouw pakkie-an zeien ze allemaal, ik heb d’r zelf afgelegen, koud kunstje denk je na tweeënveertig jaar. Nou, ik heb staan janken mevrouw, met een hele grote J.’ Hij hield zijn rechterduim en -wijsvinger zo ver mogelijk uit elkaar. ‘Ik stond er perplex van.’

‘Ja,’ beaamde Saskia, ‘ik heb in de verpleging gezeten en honderden patiënten zien succumberen, maar familie is toch anders.’

‘Op zeker, mevrouw, hier spreken twee oude rotten in het vak.’ Meneer Korst schoof zijn stoel naar Saskia: ‘Wat vindt u nou, moeten we er niet “kortstondig” van maken?’

Ze keek mij vragend aan: ‘Misschien is het beter.’

‘Op zeker,’ zei meneer Korst.

Arams bal stuiterde in de gang.

Saskia had de dag van Ada’s sterven al drie keer doorgekregen. Ze kreeg veel door de laatste maanden. Ze stond in contact met Sheila, een astronaute van de Voyager die een paar jaar geleden tijdens de lancering met de bemanning was verongelukt. Sheila vloog nu in een cocon om de aarde en had Saskia uitverkoren voor contact. Ada zou op een negende sterven en volgens mijn moeder kon dat zeker kloppen, negen is Mars, een getal dat de familie van dood tot geboorte beheerste. De negenmens is vurig en hartstochtelijk, zijn leven wordt gekenmerkt door moeite en strijd, maar hij is er niet bang voor, en zo was het. Haar beide mannen waren op een zevenentwintigste geboren, samen negen, de meisjes ook, en om de lijn door te zetten waren ze allemaal op een zevenentwintigste getrouwd. Zoals ook elk kind een A in zijn naam meekreeg, omdat A (= 1) voor zon, de geestelijke lichtdrager, staat (positief en scheppend). Eerst dacht Saskia dat het negen juli zou zijn, maar toen stierf haar werkster, ook een slag, maar de verkeerde.

Acht augustus belde ze de familie dat we ons op het ergste moesten voorbereiden. ‘Zie ik je morgen nog?’ had ze haar zus gevraagd toen ze de avond ervoor het strijkgoed in de kast opborg. ‘Ja, hoezo?’ had Ada verbaasd geantwoord. De volgende dag stierf er een man bij Saskia in de straat. Ook dat raakte haar, hoewel ze de man niet kende. Een maand later zat ze bijna goed, Ada stierf op zes september. De maand klopte en van zo hoog en ondersteboven haal je een zes en een negen makkelijk door elkaar.

Sheila bracht Saskia ook in contact met onze overleden vaders, haar vader en mijn vader, de eerste en de tweede echtgenoot van onze moeder. Ze waren niet alleen op eenzelfde dag geboren, maar ze heetten ook nog eens allebei Justin. Om ze uit elkaar te houden werden ze in de familie Just I en Just II genoemd.

Just I was een Indische jongen, zo heette dat als je bruin was en in Indonesië geboren, je bleef altijd een jongen, hoe imposant je er op de foto’s ook uitzag in je donker groottenue met sterren en tressen en linten, bestikte kraag, helmhoed met witte pluimen en een degen bungelend langs je zij. Justin van Capellen, eerste luitenant van het KNIL, het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger, zoon van een Hollandse planter en een inlandse vrouw.

Mijn vader was ook een Kniller, niet zo’n hoge, zijn uniform was maar een doodgewone battle dress. Een degen zou bij hem over de grond hebben gesleept want toen hij stierf waren zijn broeken mij al bijna te kort. Al was hij ondermaats, hij was een knappe vent, zelfs zijn kaalheid stond hem. Zijn schedel glansde katjangbruin, maar hij was lang niet zo donker als mijn moeders eerste man. Just II noemde zich tropengeel, kwam door het klimaat, zei hij, langs de evenaar ﬁlterde de zon dwars door je kleren heen. (Was zijn lichaam in de dood even geel als in het leven?)

Zijn familie was ‘pur sang’ gebleven, zes generaties lang in Indië en bovendien goed katholiek. Ik vrees dat dat belangrijk voor hem was, niet zijn geloof, want daar viel hij in het kamp al van af, maar de kleur van zijn vel. Hij zag zich het liefst als een Hollandse vent, geen jongen (‘vent’ ja, op z’n Indisch, als ik het zeg hoor ik zijn woorden als kroepoek in de olie spatten), hij ging al op zijn zestiende het leger in, toen ook al vent, nooit jongen geweest.

Hij moet mij vlak voor zijn vertrek naar Holland hebben verwekt, in Palembang, waar honderden repatrianten op verscheping wachtten. Je doet wat om de tijd te doden. Zo werd Just II ook de stiefvader van Saskia, Ada en Jana, de oudste van de drie meisjes, die al op haar achttiende naar Canada emigreerde. Al leken we niet op elkaar en al hadden we verschillende achternamen, in de duinen speelden we één familie. Woorden die de eenheid ondermijnden werden in huis vermeden. Stief en Half woonden alleen in nare sprookjes.

De astronaute gaf Saskia ook visioenen over haar vader door. Zo bleek Just I in vol ornaat klaar te staan om zijn stervende dochter op te vangen. Hij wachtte in een groen morgenlicht, onder een dak van waaierpalmen, een snoer dragers achter hem. Nog in de auto op weg naar het sterfhuis zag ze haar vader zijn koppel met degen omgorden. ‘Hij blijft ons bewaken,’ had ze haar moeder gezegd.

‘Hij moet zijn terugkeer voor haar hebben uitgesteld,’ reageerde mijn moeder nuchter, voor haar was de wereld een doorgangshuis, een komen en gaan van oude en nieuwe zielen.

Ook mijn vader liet zich niet onbetuigd. ‘Je krijgt de groeten van hem,’ zei Saskia toen ik haar voor de eerste keer aan Ada’s ziekbed zag. Ik had haar een paar jaar niet gezien en ik wist meteen weer waarom. Ze begon altijd over mijn vader, zo warm en bijzonder als hij was er niemand: de rijsttafel die hij kookte (je verbrandde je tong bij de eerste hap), de verhalen die hij aan tafel vertelde (wij deden ’s nachts geen oog dicht van de angst), het sprokkelhout dat ze samen voor de haard gingen zoeken (zij moest alles dragen), de boeken die hij las (oorlogsboeken), de originele gedachten, de aristocratie van zijn geest (pijn is de beste leerschool, doodstraf voor alle landverraders en als het even kon alle socialisten tegen de muur, die hadden immers Indië voor een dubbeltje verkwanseld).

Ja, eigenzinnig was hij, hard soms, gaf Saskia toe, maar hij had beslist zijn zachte kanten. (Vandaar dat hij mijn moeders geld over de balk smeet, zich kleedde als een fat en nooit een donder uitvoerde, verwend koloniaal kreng dat hij was.) Maar zij, Saskia, had al vroeg zijn bijzondere eigenschappen gezien, zij begreep hem, zij waren gelijkgestemde geesten. Die strijd tussen gave en plicht, dat gevoel kende zij ook. Ze kreeg van hem haar eerste tekenles, hij leerde haar fotograferen en o wat had ze daar veel aan gehad. Ze deed verdomme net of zij uit zijn zaad ontsproten was, ze schetste zo’n ideale vader dat ik er nog jaloers op werd ook.

Saskia wist beter. Zo redderend om het sterfbed viel het me weer op hoe groot het litteken op haar linkerduim was. Een doorgesneden pees die haar belette een kopje bij het oor te pakken. Ze droeg de sporen van mijn vaders liefde op haar hand.

Meneer Korst had de formulieren ingevuld. (‘O, de hele familie is uit Indonesië geboortig, de gordel van smaragd, onze beste klanten komen daarvandaan, warme mensen.’) Na de laatste handtekening belden er twee kraaien aan de deur. De kist. Spaanplaat met berkenﬁneer, massief viel niet binnen de polis. Even daarvoor had hij onze keuze telefonisch aan ‘de jongens op de rouw’ doorgegeven: ‘En ach, doet er een hoes bij, alsjeblieft.’ We zaten er allemaal bij.

Behalve een hoes sleepten de kraaien ook een koeltafel naar de achterkamer, er viel een weekend tussen dood en cremeren en mijn zuster moest nog vijf dagen goed blijven. We draaiden de rug van onze stoelen naar de glazen schuifdeuren en staarden naar buiten. Een paar buurtkinderen drukten hun neus tegen het matglas van de dubbelgeparkeerde lijkwagen, teleurgesteld dat er nog niets in lag. Saskia sloot de gordijnen, nu staarden we naar kaasdoek plooien en achter ons knarste een bed, piepten wieltjes, zoefde een rits en hoorden we meneer Korst commanderen: ‘Voorzichtig, jongens, niet forceren.’

Ik zag te veel met mijn oren en liep naar de keuken om een tafellaken en punaises te zoeken. Toen ik het noodgordijn tegen de schuifdeur pinde, zag ik hoe meneer Korst een schone pyjama van mijn zusje uitvouwde, zijn dikke vingers hadden moeite met de knoopjes, ondanks de tweeënveertig jaar ervaring. Zijn handen trilden.

Ze zouden Ada mooi maken en meneer Korst kwam met nog wat laatste vragen. De bloemstukken. De rouw had nog een cataloog meegestuurd, als we daar nou uit bestelden. ‘Gegarandeerd vers’, hij hield ons enige kleurplaten met kruisen, kransen en ragebollen voor, opgestopt met asters en anjers, ‘je hebt er welles, dan vallen de blaadjes al voor ze op de kist leggen. Meer dan verschrikkelijk.’ Dat vonden wij ook, ik kon mijn ogen er niet van afhouden. Wat te denken van een bootje, een muzieknoot in witte anjers (Ada zong in een koor), of een bloemportret misschien? Sprekend naar foto, slechts duizend gulden, we stonden er versteld van wat je met bloemen niet allemaal kon zeggen. ‘Wij snijden iets uit eigen tuin,’ zei Saskia, ze had al een brok oase in huis gehaald.

De toespraak, wie deed de toespraak? We keken allemaal naar Maarten, die stil in een hoekje voor zich uit zat te mompelen: ‘Zonder Ada, zonder Ada, hoe is het mogelijk.’ Hij leed al jaren aan een slopende ziekte die zijn zenuwstelsel aantastte en kon nauwelijks meer lopen, de kwaal vrat ook al in zijn hoofd. Nee, het zou hem niet lukken iets te zeggen, misschien wilde ik namens de familie bedanken? Zo werd besloten en ik nam me voor eens ﬂink uit te pakken.

‘Houdt u het wel kort, meneer?’ vroeg Korst.

‘Nee, het wordt een lang verhaal.’

Meneer Korst bladerde door de voorwaarden: ‘U hebt recht op vijfentwintig minuten aula, als u meer wil, zien wij de noodzaak van extra berekening.’

De kraaien vroegen belet. De heren waren met hun vak vergroeid, lijkwit en wat scheef in de rug van het tillen. ‘Hoe wilt u de mond?’ vroeg de opperkraai, ‘ze is nu ietsjes open, heel natuurlijk, maar ze ken ook helemaal gesloten. Wat wilt u?’

We wisten het zo een-twee-drie niet, ik zocht naar Saskia’s sigaretten en onze handen ontmoetten elkaar boven haar tas. We gaven elkaar een vertrouwelijk kneepje. Wanneer had ik haar voor het laatst aangeraakt? Sinds mijn vaders begrafenis (waar ik ook niet heen mocht, te gevoelig) had ik haar niet meer gekust. Ze huilde me toen te hard, mijn vader was van mij, ik zoende geen verraadster.

‘Met de mond dicht zeggen de mensen vaak: nee... nee... het is moeders niet meer,’ zei de opperkraai. Als liefhebbers van het natuurlijke kozen we voor de ietwat open mond.

Een paar minuten later nodigde meneer Korst ons uit het werkstuk te bewonderen. Ada hoog opgebaard, in een met grijze stof omrande kist, half onder glas, haar zwarte haren droog en opgeborsteld, een beetje kleur op wangen en lippen, of misschien was het de weerschijn van haar roze pyjama waarop blauwe zwaluwen vrolijk tussen vergeet-mij-nietjes vlogen. Ze hield een portret van haar vader in haar handen, een idee van Saskia. Er lag een wit plastic schrift op haar voeteneinde, het condoleanceregister. Balboekje voor haar laatste partij.

Maarten pakte zijn fototoestel en ﬂitste boven het glas, zo mooi had hij zijn vrouw de laatste maanden niet gezien. Het bromde onder de kist, steeds luider, de grond trilde mee, Ada rilde (ik ook) en het glas-in-lood rinkelde in de schuifdeuren. Meneer Korst kroop onder de kist, er was iets mis met het mechaniek. Terwijl de familie de mannen op hun knieën achterliet (‘Het zal toch niet aan de koeling leggen, Ab?’), rolde Arams voetbal onder de kist vandaan. De bal liet een slijmspoor op het zeil achter.

Morgen zou ik enveloppen komen schrijven.

Maarten bezat geen agenda, daar waren zijn dagen te leeg voor, geen adresboekje, niets, Ada hield de afspraken voor hem bij. Hoe haar vriendinnen heetten, wie er allemaal moesten komen, Maarten had geen idee; het was hem allemaal te veel. Hij wilde een stille crematie, morgen het vuur in en liefst niemand erbij. ‘Ada, zonder Ada,’ hij bleef het maar herhalen, als een dof gebed, meer kreeg ik er niet uit.

We begonnen met de familie, de aangetrouwde ooms en tantes. Aram wist wel waar ze woonden, maar achternamen kende hij niet. Na veel gebel ontstond er een vaag lijstje, nauwelijks goed voor één rij aula. Paste dit bij mijn zus van vroeger, bij Ada die altijd brieven schreef, die naar kampreünies ging en die nog elk jaar haar oude schoolvriendinnen zag? Ze moest toch ergens haar correspondentie bewaren. ‘In de laatjes van de boekenkast achter de kist,’ zei Aram.

Ik wilde die kamer niet meer in, de afgelopen nacht had ik Ada keer op keer zien sterven, ze hijgde na in mijn oren. Eerst nog maar eens bij Maarten proberen. ‘Waar wonen Namunia en tante Nikki?’ vroeg ik.

‘Namunia... wie is dat?’

‘Jullie Marokkaanse werkster, zegt Aram.’

‘Namunia, Namunia... nooit gezien.’

‘En hoe kom ik aan die tante Nikki?’

Maarten haalde zijn schouders op: ‘Ken ik niet.’ Het glas-en-lood trilde erop los, de koelplank sloeg aan.

‘De mevrouw die mammies leven in het kamp heeft gered,’ verduidelijkte Aram.

‘Hebben we al jaren niets van gehoord, die hoeft geen kaart.’

‘Misschien moesten we haar toch iets laten horen.’

‘Ja, ja.’

‘En de naam van het koor?’

‘Iets christelijks, geloof ik.’

Na een uur kruisverhoor vermande ik me en stapte de achterkamer binnen. Ik moest Ada’s laden doorzoeken, misschien vond ik daar nog een adres, er zat niets anders op.

Stank en warmte walmden me tegemoet, alsof iemand een emmer slootwater op had staan. Saskia bleek de bloemen al in alle vroegte te hebben afgegeven, zonnebloemen met lang wild gras, natuurlijk, zoals we het wilden. Aram had ze voor de gaskachel gezet, maar de kachel brandde nog, want Ada had het koud toen ze stierf en nu waren de stelen pap. De koppen trilden. De koelplank vocht tegen de kachel. Ada was in een nog onaangenamer staat geraakt: ze gaapte, anderhalf oog open, ook al probeerde de ﬁcus met een laatste herfstoffensief het uitzicht te ontnemen. Ik blies de blaadjes van het glas en dekte haar gezicht met mijn zakdoek af.

In andermans laden snuffelen mag spannend zijn, het is onbetamelijk als het lijk ernaast ligt. Wat haalde ik niet overhoop: ansichtkaarten uit musea en vakantielanden, bonnetjes, knipsels, papieren souvenirs, kiekjes uit Indië – Ada op de veranda spelend met een wasbeer, Ada trots naast haar vader die een tijger heeft geschoten – en Ada half uitgegumd op een tekening samen met haar zusjes, drie meisjeskoppen met strik. ‘Justin’ stond eronder, in hetzelfde ﬁjne handschrift waar mijn vader mijn schoolrapporten mee tekende. Het papier was bijna verteerd en kruimelde aan de hoeken. Ik vond ook stapels enveloppen waarvan het adres en de postzegels waren afgeknipt. Ik rook eraan, keek erin, las hier en daar een ﬂard, liefdesbrieven uit de tijd dat ze als au pair in Londen werkte, met foto’s van vriendjes van vroeger. Mijn handen trilden. Grafschennis. Ik deed mijn best niet verder te lezen, adressen zocht ik en ik mocht naar niets anders kijken.

Ik begon onderaan, op mijn knieën, mijn hoofd ter hoogte van de kist, maar hoe hoger de la, hoe meer ik Ada zag, onder mijn zakdoek uit piepend. Ik wilde niet kijken, maar haar lodderogen dwongen mij en ik betrapte me erop dat ik haar ﬂuisterend om raad vroeg. Heb je dan geen adres bewaard? Nooit iets opgeschreven?

De bovenste la zat scheef en klemde, ik sloeg erop en trok en wrikte tot hij losschoot en uit mijn hand glipte, bijna op het glas van de kist. Er viel een waaier groene schriften op het zeil, door de zon vervilt en vergeeld. Eén schrift lag helemaal uit elkaar, de rugdraden zaten los, maar het was al eerder gehavend, er waren plaatjes en bladzijden uitgescheurd; de verdroogde stroken plakband lagen op de grond.

Ik raapte de blaadjes op, snel, om mijn ogen niet al te zeer in verleiding te brengen, tot ik het woord Bankinang las, de naam van het kamp waar mijn zusters en moeder jaren gevangen zaten. Dit mocht, dit kon ik misschien voor mijn toespraak gebruiken, en ik begon te lezen, zomaar, de eerste regel van een willekeurige bladzij.

‘Overdag was het er snikheet en ’s nachts koud. Er stonden vijf grote loodsen, zestig meter lang, één loods voor vijfhonderd vrouwen en kinderen, twee gangen, links en rechts slaapplaatsen, geen plekje voor jezelf, vier lampen, boven iedere ingang één, per persoon een tampatje van zevenenzestig centimeter breed en één meter negentig lang. Ik kon er net staan, mammie moest bukken. Wij deelden twee matjes met zijn vieren. Tante Nikki woonde boven ons, zij was van het hoofdbestuur en snurkte. Als ze ’s nachts naast haar po plaste, regende het bij ons binnen. Verder overal bemoeials die je tante moest noemen. Ze pikten elkaars wasgoed, zelf gezien, en gaven ons kinderen de schuld. Leugenaars die...’ De zin eindigde in een kras. ‘Vrouwen onder elkaar erger dan Japanners!’ had ze ernaast geschreven.

Dag Ada, zo herken ik je weer, lieve pestkop. Wat is dit, een poging tot dagboek? En waarom die ﬂarden, zinnen zonder kop en staart?

Geen blad volgde op het andere, hele passages waren met bruine inkt weggeklad (ecoline, het rook nog naar school), aangevuld met opmerkingen in een duidelijk volwassener handschrift, alsof ze later met pen, schaar en plakband wraak op haar geheugen had willen nemen: ‘Indisch = Indonesisch!’ stond er een paar keer in de kantlijn, ‘jappen’ was doorgestreept en in ‘Japanners’ verbeterd.

‘“Honger smaakt niet netjes,” zegt mammie. Ik weet nu hoe je de smerigste dingen kan eten: je huig dichtklappen, niet ruiken en doorslikken. Ik denk altijd maar aan de twee Japanse soldaten in Fort de Kock die ons varkentje z’n keel doorsneden en het bloed voor onze ogen opdronken. Ik vond dat heel wreed en vies. Later heb ik ook gebakken bloed gegeten en een sapi-oog moeten uitpersen. Mammie durfde niet, maar er zat een halve liter olie in, konden we weer tijden mee bakken. Na geitenblaren met lijm smaakt alles beter.’

Koken in Indië, daar kreeg ik geen aula mee vol. Huilen moesten ze of lachen, maar het kamp? Nee, ik wilde geen dingen zeggen die de hele familie al wist, ook al werd er vroeger alleen maar over gelogen.

Ik ging op het zeil zitten, naast de grijze lap, in de kilte van de koelplank, ook niet breder dan haar ouwe tampatje, en trok de andere schriften naar me toe. Sommige bobbelden van de ingeplakte knipsels en droogbloemen: teunisbloem, ruig viooltje, zeewolfsmelk, duinroos en het leeuwenbekje, de ﬂora van mijn geboortedorp.

Oorlog en school lagen door elkaar. Vellen bakvisproza, versierd met ingeplakte tijdschriftfoto’s van Rock Hudson en één van Edmundo Ross, zingend voor een rode dubbeldekker: London is the place for me. Toen al. Nooit geweten dat mijn zus zo’n hartstochtelijk dagboekschrijfster was. Ook deze schriften moet ze later hebben gekuist; hoe volwassener haar handschrift, hoe strenger ze ingreep. Zelfs de ﬁlmsterren kregen er met de schaar van langs.

Eén schrift leek aan haar censuur ontsnapt, het oudste, naar het schoolse handschrift te oordelen, versierd met Van Nelle-albumplaatjes. ‘Uit de Tropen,’ stond er op het etiket, elke letter in een andere kleur, geheel in de bibberstijl der antroposofen.

‘Ik ben in Malang geboren. Een oude inlandse vrouw heeft ons eens verteld dat malang onheil betekent. Toen mijn moeder dat hoorde is ze met een kaars om ons huis gelopen om de kwade geesten weg te jagen. Er zat wel een koentilanak in de mangaboom, een gemene duivelin waar de inlanders soms een karbouwenkop aan offerden. Wij hebben er nooit last van gehad.’

Een schoolopstel, onbruikbaar. Ik bladerde ongeduldig door het schrift en bekeek de Van Nelle-prenten: wevende vrouwen, een Balinese danseres, stieren met een roze parasol op hun kop. Ze waren alleen aan de bovenkant vastgelijmd. Ik lichtte een van de prenten op en zag dat haar verhaal ook onder de plaatjes doorging. Was het wel hetzelfde verhaal? Haar handschrift was zo miezerig klein en zo geheimzinnig binnen de rechthoek van de plaatjes gehouden dat ik het alleen met toegeknepen ogen ontcijferen kon. Ik wilde opstaan en Ada recht in haar gezicht kijken om toestemming te vragen, maar mijn nieuwsgierigheid was groter dan mijn fatsoen.

‘Wat zijn herinneringen? Ervaringen die je nog weet. Het meeste weet ik niet meer, vaak kan ik me helemaal niks herinneren. Vorige week was ik ziek en rilde van de koorts, toen wist ik weer dingen van vroeger. Wij zaten in drie kampen op Sumatra, eerst huisarrest in Fort de Kock met vijf families, toen een tussenkamp, daarna die verschrikkelijke Boei in Padang, een gevangenis waar al duizend mannen zaten en toen ook nog eens drieëntwintighonderd vrouwen en kinderen, en later naar het barakkenkamp Bankinang in de binnenlanden, de getallen heb ik van tante Nikki. Ik weet alleen maar dat het naar pies stonk. Je deed er geen oog dicht van het gebulder van de zee, sommige moeders dachten dat het de schepen van de geallieerden waren die ons met hun kanonnen kwamen bevrijden.’

Ik had het geheimste van Ada’s geheime dagboeken gevonden, ik tilde de andere blaadjes op, alsof ik onder haar rokken keek, en las verder.

‘Wat ik nooit vergeet: Ik zie mijzelf in een geel jurkje met zwarte glasknoopjes, geruild voor een boek. Ik hoor de vrouwen die terugkomen van het hout halen. Ik lig in het ziekenhuisje midden op het terrein. Een tjitjak loopt tegen het gaas van mijn klamboe op, hij kijkt me zielig aan. Ga ik dood? Zo kijkt hij. De kamer stinkt naar pus. Er wordt een meisje binnengebracht dat in de warme as is gevallen, haar moeder heeft haar in een klamboe gewikkeld en nu zit het gaas aan haar vel geplakt. Ik ben misselijk, mijn buik loopt leeg. Ik krijg alleen maar thee met zout en peper. Een jap komt elke dag aan mijn bed. Hij is aardig, hij wil met me praten maar ik kan hem niet verstaan, hij spreekt een paar woorden Maleis. Hij neemt me op schoot en wrijft mijn kramp weg. Het mag niet van de Australische dokteres, ik laat hem toch zijn gang gaan. Hij belooft me naar het mannenkamp te brengen, daar zijn nieuwe medicijnen aangekomen die mij misschien beter kunnen maken. De dokteres en mijn moeder willen niet dat ik meega. Even later tilt hij me achter op een vrachtwagen, ik mag op zijn schoot. Mijn moeder huilt bij de poort.

Toen ik terugkwam heeft de jap mij twee klappers gegeven en een hele kool. Mijn moeder heeft mij geslagen, ik mocht nooit meer iets van hem aannemen, maar ze hebben wel alles opgegeten. Die jap deed het ook bij Els. Ze heeft het me pas op de boot verteld. We kregen altijd wat extra’s als we op zijn schoot gingen zitten.

Ik weet niet hoe lang ik nog ziek ben geweest. Als ik ernaar vraag, zegt mammie dat de jappen lief voor kinderen waren. De rest ben ik vergeten.’

Hier was haar geheugen zelf een schaar geworden.

In hoeverre had ík herinneringen uit mijn hoofd geknipt? Klopte het beeld wel dat ik van mijn zuster had? Ada, de koelste, intelligentste van het stel, wars van emoties en modieus gedoe, had ik haar vroeger ooit over het kamp horen praten? ‘Ik was te jong,’ zei ze als iemand erover begon. Saskia wel, elk pijntje vond zijn oorsprong in Bankinang, bij regen gloeide haar rechterschouder altijd van het water halen. Ada stak bij zulke praatjes demonstratief haar vingers in haar oren, maar ze miste geen woord. Zei Saskia ‘concentratiekamp’, dan riep zij bits: ‘Het was een interneringskamp’, en waagde iemand Japanners met Duitsers te vergelijken, dan zei ze: ‘Slaan is iets anders dan vergassen.’

En ook mijn moeder stond gezeur niet toe. Ik zie haar tijdens de afwas nog kwaad met de vaatkwast spatten, als na het zingen van de vrolijke kampliedjes ook maar een van de meisjes het waagde over de jappen te klagen: ‘Jullie kunnen houthakken, vuurmaken, koken, slachten, naaien, verstellen, verplegen, bamboelijstjes maken, klapperdoppen beschilderen. Welk kind van jullie leeftijd leerde dat allemaal? Positief denken! Jullie leerden beter lezen en schrijven dan welk Hollands kind ook. De onderwijzeres was een professor. Dankzij het kamp hebben jullie een streepje voor.’

Strepen die krassen werden.

Maar die Els waar Ada over schreef, haar vertrouwelinge aan boord, welke vriendin kon dat zijn? Ik kende maar één Els van vroeger. Els Groeneweg, de notarisdochter uit Den Haag. Onze ouders waren met elkaar bevriend, haar moeder zat met de mijne in het kamp. Hij was onze paperassenman en hielp mijn moeder in haar strijd tegen het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen. Er hoefde maar een bruine Rijksenvelop op de mat te vallen of Groeneweg kwam langs. Hij nam zijn eigen tikmachine mee, met een zilveren ring om elke toets, en zijn zinnen waren zo lang als het lint. Galmend las hij ze bij ons thuis aan tafel voor, brieven aan de minister, de Pensioenbond, en rekesten aan de koningin. Rekesten... wat een beelden komen bij dat woord naar boven, vader en moeder onder het gele licht van de lampenkap, de rondjes rook uit de sigaar van de notaris, het slaan van letters op papier... wij bestookten Hare Majesteit met rekesten. Ons was groot onrecht aangedaan, zoveel begreep ik, maar mijn ouders droegen het in stilte. Als we klaagden, deden we dat plechtig.

De Groenewegjes waren rijk en deftig. Els droeg een zegelring (en mijn zusters haar oude kleren), haar vader reed in een glimmend zwarte Rover. Het halve dorp liep uit als zijn auto voor de deur stond, zo’n mooie zagen we zelden – met notenhouten beslag en een handvol klokjes. Wij waren de groenteboer gewend, met zijn driewieler, en de DKW’s van moffen in de zomer. Zodra de notaris klaar was, mochten alle kinderen een rondje over de boulevard, toeren in een zwarte hoge hoed.

Later zocht Els ons in haar eigen auto op, een blauwe MG met open dak. Ik als jochie achter in de kattenbak, snuivend in haar blonde haren (en nog hoor ik het gepingel van haar zilveren bedeltjes bij het schakelen. Alle oude klanken komen terug. Mijn oor heeft het beste geheugen).

Els was mijn eerste stille liefde. Ze moest beslist een kaart krijgen.

De bel ging. Maarten riep om zijn wandelstok en Aram stoof de trap op. Ik verborg het Tropenschrift onder mijn overhemd, duwde de rest terug in de la en rende naar de deur. Als Maarten opendeed, stond er meestal niemand meer. Het bezoek draaide zich juist om, de achterbuurman met zijn zoon Pieter. Ze kwamen condoleren, Pieter was Arams beste vriend. Ik riep hem en hoorde boven een sleutel in een slot draaien.

‘Wil je haar even zien?’ vroeg Maarten, hij leunde als een dronkeman tegen de gangmuur. Zonder op antwoord te wachten ging hij hen voor naar de achterkamer. Ik waarschuwde dat het geen prettig gezicht zou zijn, de begrafenisondernemer moest opnieuw langskomen. Maar de buurman wuifde mijn bezwaren weg: ‘Pieter zal eens zijn eerste dode moeten zien.’

Ik liep naar boven om Aram te zoeken. De vloerbedekking op de overloop was eruit getrokken, de kopspijkers zaten nog langs de plinten, van de echo alleen al kreeg je koude voeten. Ik was nooit eerder boven geweest en opende de eerste deur: de echtelijke slaapkamer. Ongelezen kranten, stapels niet-geopende post en een aan één kant beslapen dubbelbed. Ook hier kale planken, stof vlokte tussen de kieren. Maarten had gelijk, zijn kamer had in geen weken een werkster gezien.

De onbeslapen kant van het bed lag bezaaid met kladblokvellen. Een beverige hand had op elk vel een regel geschreven: ‘Aram maakt te veel lawaai! Aram vervelend! Aram gehoorzaamt mij niet! Tafeltje-dekje bellen! Aram verzekering! Muziekles betalen! Aram moet helpen! Schoenen uit, ’s middags geen hoorn! Met Ada naar Terschelling, nu reserveren! Aardiger tegen Aram doen!’ Voornemens van een wormstekig geheugen.

Er hing een grote tekening aan de muur, een antieke prent leek het wel, geel en schurftig. Maar toen ik ervoor stond, bleek het een uitvergrote foto van een tekening te zijn, onhandig in perspectief, een studie in soberheid: een plankenvloer, vier opgerolde matjes, rieten wanden, vier blikken, een emmer en een bezem. ‘Onze tampat in Bankinang’ stond eronder. Dit was dus het hok dat mijn moeder met haar dochters deelde. Ik keek nog eens naar de tekening en herkende de eenvoud van Ada’s huis.

Aram zat niet op zijn kamer. Het rook er naar ongewassen voeten en niet-verschoonde lakens, de grond lag bezaaid met boeken, bouwplaten en schoolschriften, de laatste bewijzen van zijn brave leven. Boven zijn schrijftafel hing een prent van koning Arthur en de ridders van de tafelronde en een afﬁche van een Romeinse vesting. Ridder wou hij vroeger worden, elk ridderboek was goed, als er maar niet te veel plaatjes in stonden want die waren thuis verboden. Hij hield er spreekbeurten over op de lagere school, in een zelfgemaakt kuras met kartonnen helm; daarom koos hij ook voor hoorn.

Boven zijn bed hingen de wapenfeiten van zijn stoute leven: een afgerukt verkeersbord, afﬁches van Guns n’ Roses en heavy-metalgroepen met veel bloot, tatoeages en leer. Hij was ook met een spuitbus in de weer geweest. Het was te zien dat Ada de laatste weken geen trappen meer kon lopen. Aram, het belezen eitje, zo vriendelijk en voorkomend, met zijn pagekop, zesteens juchtleren schoenen en hansoppige kleren, had zelf het heft in handen genomen. Er lagen zelfs stripboeken op zijn bed. Alleen een in gebroken letters geschreven plakkaat bij zijn hoofdeinde herinnerde nog aan het tanend gezag van zijn ouders: ‘Aardiger tegen pappa en mamma doen!’

Waar zat Aram? Niet in zijn vaders kantoortje – een kinderbureau met laden vol dinky toys, nu ik toch in andermans spullen neusde kende ik geen scrupules meer –, niet in de badkamer (plankharde handdoeken), niet op de wc (grauw papier). Hij reageerde niet op mijn roepen, tot ik boven iets hoorde kraken. Ik trok aan het touwtje van de uittrektrap, maar het luik gaf niet mee. Aram had zich op zolder opgesloten.

‘Wil je niet beneden komen?’ vroeg ik.

‘Nee.’

‘Pieter wacht op je.’

‘Ik wil hem niet zien.’

‘Waarom niet?’

‘Daarom,’ snikte hij.

‘Ben je bang dat je moet huilen?’

‘Ja.’

Wie zat daar? Hij zat daar, ik zat daar. Vechtend tegen de schaamte.

De dag na mijn vaders dood moest ik het de mensen zelf gaan zeggen. Mijn vader was niet met mijn moeder getrouwd en om die reden konden er geen kaarten worden verstuurd – het waren nog fatsoenlijke jaren. Eerst naar het postkantoor, wat je daar vertelde, wist het hele dorp binnen een halve dag. De ﬁliaalhoudster, een dikke vrouw met een kartonnen buste, maakte zich los van haar loket: ‘Arm kind,’ zei ze, ‘we verwachtten het al, hoe moet dat met jullie nou verder’, en ze stempelde mijn wangen tussen haar borsten. Ik vertelde het aan de kruidenier, die ’s morgens al naar drank rook omdat hij twee jaar terug zijn dochter aan de roodvonk had verloren, en hij drukte me tegen zijn bierbuik. Meneer Keij, kapitein-ter-zee in ruste, nam zijn hoed voor me af. Iedereen die ik op straat tegenkwam condoleerde me, en ik moest er elke keer verschrikkelijk bij huilen, niet omdat ik verdrietig was over de dood van mijn vader, maar omdat ik niet tegen hun medelijden kon. Ze gaven me de kans niet een man te zijn, ik wilde een vent zijn, een vent zonder tranen.

‘Blijf maar, Aram,’ zei ik, ‘Pieter komt een andere keer wel weer.’

Pieter wachtte beneden op de bank. Hij keek glazig voor zich uit, zijn hoofd vol van zijn eerste dode.

Die nacht kroop de dood opnieuw in mijn dromen. Ik hoorde een ﬁetstas tegen spaken tikken. De krantenjongen? In het uur tussen donker en licht komen de meeste dromen. En ik zag mijn moeder, jong nog, en toch oud zoals alle moeders in kinderherinneringen. Ze ﬁetst gebogen tegen de wind in, op de ﬁets met rafeltassen waar ik me altijd zo voor schaamde. Ik ben elf en zit rechtop in bed, luisterend naar de geluiden van de nacht. Ik droom in een droom. Mijn vader ligt in het ziekenhuis te sterven. Hij vecht voor zijn adem, als een vliegenier in ijle lucht. Het ziekenhuis heeft gebeld: het is zover.

De kraan loopt, deuren kraken, ﬂuisterstemmen op de gang. Stil, stil, ik mocht het niet weten, geen licht. Ik hoor ﬁetsen op het tuinpad, het gepingel van tassen in spaken en daar gingen ze, mijn moeder, mijn zusters, zij wel.

Het stormt, de wind baljaart achter de luiken en het kraakt op de gang. Ik hoor schoenen op het zeil, ik herken de voetstap van mijn vader. Hij loopt naar mijn kamer en opent de deur. Daar staat hij, in zijn motorjas, zijn gezicht gedeeltelijk verborgen onder een rubbermotorbril, zijn ogen gloeien in het schijnsel van het angstlampje dat dag en nacht in het stopcontact brandt. Mijn vader gaat naast me op bed zitten, ik schuif een eindje op en ril van de kou die hij onder zijn leren jas mee naar binnen heeft genomen. Terwijl mijn moeder en mijn zusters zich over zijn sterven buigen, is mijn vader naar mij toe gereden. Wij zijn de dood te slim af. Mijn vader stroopt zijn rechtermouw op, het leer kraakt, hij doet zijn horloge af en houdt het tegen mijn oor. De zachtgroene lichtgevende wijzers kloppen als een hart. Doef, doef. Ik duw zijn hand weg, ik wil zijn horloge niet hebben. Het tikt te luid. Ik ben bang voor het giftige licht, het staal is kil en het bandje snijdt in mijn oor. Ik buk, duik weg, maar het lukt me niet om aan zijn hand te ontkomen. De hand die altijd slaat, een hand die als hij strelen wil me onverwacht knijpt. In zijn verraderlijke hand klopt een hart. Doef, doef.

De krant viel in de bus. Ik hoorde nog steeds doef doef. Mijn wekker tikte onder mijn hoofdkussen, ik had hem in mijn onrust van de plank aan mijn hoofdeinde gestoten. Zo gaan dromen met geluiden aan de wandel.

De laatste weken voor haar dood kon Ada geen leven meer velen. Aram en Maarten moesten op hun sokken lopen, hoorn werd er niet meer gespeeld. Verre kinderstemmen, de wind, de eerste blaadjes die tegen de ruiten dwarrelden, elk geluid irriteerde haar, zelfs een horloge deed pijn aan haar oren. Ze tikte op haar pols (zo dun, zo broos) en gebaarde me het af te doen. ‘Ik draag geen horloge,’ ﬂuisterde ik. Toch hoorde ze wijzers tikken. Ada wist dat ik nooit een horloge droeg en ze wist waarom.

Want toen ik in de nacht van mijn vaders sterven wakker werd van de terugkerende ﬁetsers, tikten er even later platte hakken op de gang, een koude wind trok door mijn kamer, mijn moeder, grauw in het licht van het lampje. Ze knielde bij mijn bed: ‘Voor jou,’ zei ze, ‘nu ben jij de man in huis.’ Ze hield een stalen horloge tegen mijn oor. Doef doef.

Ik heb het niet aangenomen.

Meneer Korst stond er versteld van: ‘Er zijn wel honderd man en d’r kennen d’r maar zestig zitten.’ Extra stoelen kon hij niet verzorgen, dan hadden we de grote aula maar moeten nemen (buiten de polis). ‘En hoe moet dat met de cake?’ vroeg hij.

Ik stopte hem honderd gulden toe: ‘Veertig plakken erbij.’ Korst was op zijn beurt ook de beroerdste niet, nou ik het vroeg wist-ie inenen nog van een partij klapstoelen achter het gordijn. De treur-tamtam had zijn werk gedaan: rijen vol kampvriendinnen. Mijn moeder klaagde over een lamme hand van het telefoneren, maar het was een pijn die voldoening gaf, al die gezichten van vroeger... hé, daar zat Nikki en gut, was dat Els niet? Ze zwaaide toen ze door mij naar de eerste rij werd geleid, ingehouden, maar toch, ze zwaaide, haar hand tegen haar buik gedrukt, als een teruggetreden diva die door haar trouwe publiek wordt herkend.

Ook het halve koor was aanwezig, de achterburen wisten de dirigent op te sporen. Wat een opkomst, nou alleen de muziek nog. Waar bleef de hoorn? We zaten klaar voor gesnik, maar er klonk geen noot. Meneer Korst kwam naar voren en wilde mij het woord geven. ‘Muziek,’ ﬂuisterde ik. Hij boog voorover – ik zag zijn witte benen weer – en zei met een knik naar Maarten: ‘Meneer wilt het niet.’

‘Niks mee te maken, mijn zuster hield van muziek,’ zei ik, ‘u heeft toch wel iets liggen?’

Saskia begreep het probleem. Zo zag je maar, aan Maarten kon je ook níets overlaten. Ze had voor alle zekerheid een cd meegenomen, iets met violen, gaf dat? Hoorn had ze niet. Ze overhandigde meneer Korst een bruine envelop en hij liep er snel mee naar achteren. Aram gaf zijn vader een stomp.

Schoenen schuifelden zenuwachtig over de tegels, bezoekers keken ons vragend aan. ‘Nu eerst muziek,’ riep ik over de rijen heen. Een paar seconden later sijpelde er een zoet gejank door de aula, violen met tremor, het klonk als stroop op een zieke kies.

De schaamte gloeide in mijn nek, ‘nu eerst muziek’, hoe kreeg ik het uit mijn strot, dit was nog erger dan de Muzikale Fruitmand. Kon ik straks wel zeggen dat Ada een goede smaak had? ‘Ze heeft muziek in haar huis gebracht en literatuur, ze hield het platte, materialistische en lelijke buiten de deur.’ Zo had ik het de avond ervoor opgeschreven, ik wilde de Ada laten zien zoals ik haar van vroeger kende, niet de naar verlossing zoekende asceet die ze later werd. Het kostte me veel moeite op papier aardig en eerlijk te blijven, de hatelijkheden glipten telkens uit mijn pen. De toespraak die ik in mijn handen hield was tot de helft teruggebracht, en terwijl de muziek speelde streek ik met mijn vingers over de krassen, een tastbaar bewijs dat ik mijn woede geen kans had gegeven.

Kon je dommer dood dan zij? Als ze zich meteen had laten opereren liep ze nu nog rond. Kanker bestond niet. Maartens ziekte bestond niet. Ze had voor hem een magnetiseur gevonden die twee keer in de week achter zijn rug kwam bidden. En helpen dat het deed! Maarten hoefde voorlopig geen stoeltjeslift of elektrisch karretje, dankzij die genezende handen deed hij een halfuur over vijftien traptreden en lag hij daarna een uur bij te komen op de bank.

Maar ik hield me in, ik zou huichelen met omﬂoerste stem, zoals het een grafspreker betaamt. Ik verlaagde me zelfs tot zweverige beeldspraak: ‘Tijdens haar studie Engels verdiepte Ada zich in de Arthurromans, en zoals de ridders in die tijd naar de graal zochten, zo zocht zij in haar leven naar het hogere in zichzelf en anderen.’

Hoe loog ik het bij elkaar. Het hogere in anderen... Ze vervreemdde zich juist van de ander, de laatste jaren kwamen er nauwelijks nog oude vrienden over de vloer, ze ergerde zich aan hun hebzucht en hypotheekgeleuter, ze werd stroef in de omgang en harder, vooral voor zichzelf Een lach in haar huis klonk als een vloek. Eén koekje bij de thee en trommel dicht, ze maakte van zuinigheid een sport, een soepjurk ging veertien zomers mee, geen beha, eenmaal per jaar een ﬂes wijn in huis, bisschopwijn opgejazzed met een door kruidnagelen lek geschoten sinaasappel. Vrolijk kerstfeest.

Ze leefde steeds meer volgens strenge regels. Vroeg naar bed en met de zon weer op. Dweilen, poetsen, alles met de hand, onbespoten groente halen en van elk product de bijsluiter onder de loep op zoek naar giften en conserveringsmiddelen. Het paste bij haar gezondheidsmanie, dachten we, bij haar weefgetouw en haar hang naar ‘eerlijke’ materialen. Ada pleitte voor een nieuwe zuiverheid, ze at ook hoe langer hoe goorder, eten om te eten, gort met bonen, plezier op haar bord leek verboden. Ze verlangde naar een overzichtelijke eenvoud, naar ascese. Haar huis werd zo kaal als een tampat.

Ada was als de dood voor bezit. Ze wilde zich niet aard- en nagelvast aan een huis verbinden. Morgen kon het weer oorlog zijn, je moest elk moment kunnen vluchten. Zo zat het, na het lezen in haar dagboek viel alles op zijn plaats.

Ze vergeleek haar ziekte ook met ziek-zijn in het kamp. ‘Ik heb al eens eerder op sterven gelegen en toen haalde ik het ook,’ zei ze me bij mijn voorlaatste bezoek. Het ﬁlterlicht door de kaasdoekgordijnen herinnerde haar aan de klamboe in het kampziekenhuis en ze zette een foto van haar vader op het nachtkastje. Hoe minder toekomst, hoe meer ze zich terugtrok in herinneringen. Voor het eerst ook had ze met haar jongste zus over het kamp gesproken en ze had gehuild, een overwinning vond Saskia, tranen bij Ada... Ze beschouwde die tranen als een geschenk, een mooier loon voor haar verpleging bestond er niet.

De laatste weken wilde Ada eigenlijk geen bezoek meer ontvangen, het heden bestond niet meer, in haar gedachten was ze weer het kind, opgesloten in het lege wachten van het kamp, stilliggen en hopen op bevrijding.

Wanneer ik na lang aandringen toch even bij haar langs mocht komen, probeerde ik aardiger herinneringen op te halen. We bladerden door haar oude kunstboeken en spraken over mooie tentoonstellingen van vroeger, over de goede boeken die ze me liet lezen. En dan kon ik het niet laten haar een beetje te pesten, want zo open als ze vroeger voor vernieuwing stond, zozeer wees ze die nu af: popmuziek, Hollywood, bloot, ze rilde ervan. Een ﬁlm was alleen goed als hij zwart-wit was en surreëel en twee uur duurde en door een zure criticus werd geprezen. Als ze mij zo’n ﬁlm aanraadde, prees ik van de weeromstuit Airport I, II en III tegelijk. Ik maakte me volkser dan ik was en verdedigde de massacultuur met dezelfde argumenten waarmee zij het klassieke en elitaire verdedigde. Om haar te choqueren loog ik erop los. Had ik maar geweten dat ze als bakvis bij een foto van Rock Hudson zwijmelde.

Waarom verzette ik me zo tegen haar? Nu ze in een kist lag, kwam ik met verwijten, dat verdiende ze niet. Ik moest haar juist dankbaar zijn voor de vormende rol die ze in mijn leven had gespeeld. Van haar kreeg ik mijn eerste dichtbundel: Dichters van deze tijd; zij nam me mee naar mijn eerste balletvoorstelling: De groene tafel van Kurt Jooss – de eerste keer dat ik mannen met bobbels in hun maillot op het toneel zag springen – en ik zag met haar mijn eerste toneelstuk: Tennessee Williams’ Kat op een heet zinken dak. Twaalf, veertien was ik. Veel begreep ik er niet van, alleen de hoofdrolspeler, die wrede vader, een doodzieke katoenplanter, dat was míjn vader en ik verbeeldde me zijn zoon Brick te zijn, een gevoelige zoon, maar met genoeg lef om zijn vader op zijn bek te slaan.

Ada steunde me in mijn strijd tegen mijn vader. Ze durfde hem uit te lachen, spotte met zijn dwaze tucht. Daar lag onze band, het maakte ons voor altijd gezworenen. Ze schreef ook over hem in haar Tropenschrift: ‘Mammies nieuwe man heeft op Java nog onder mijn vader gediend’ – onder, ze vond het nodig het woord drie keer te onderstrepen. ‘Als hij in mijn kamer komt, draait hij altijd mijn vaders fotolijstje om. Ik zeg niks, ik zet het gewoon weer goed. Hij denkt dat hij nog steeds in een kazerne woont, alles moet volgens de klok. Eén minuut te laat van school en ik krijg straf. Als hij driftig is, slaat hij je met zijn vlakke hand in je gezicht, op-en-top sergeant-majoor. Zijn lievelingsstraf is opsluiten in de badkamer. Soms zit ik daar een halve zondag te schrijven, laatst heeft hij mijn schrift verscheurd. Ik toon te weinig respect, zegt hij. Voortaan neem ik mijn ﬂuit mee. Hoe kalmer ik blijf, hoe kwader hij wordt.’

Deze passage schreef ik drie keer over en streepte ik elke keer weer door. Je wilt het toch gezellig houden op zo’n dag. De violen werd de nek omgedraaid, ik ging achter de katheder staan, vouwde mijn toespraak uit en zag hoog tegen de bakstenen achtermuur het lampje van een camera branden. Een wakend oog? Hield diskjockey Korst mij in de gaten? De acteur in mij prees Ada’s ﬁjnzinnigheid en moederlijke kanten: ‘Maarten eiste zorg en aandacht, Arams opvoeding eveneens, en ondanks haar eigen ziekte leefde ze intens mee met haar zuster Jana in Canada, van wie we binnen niet al te lange tijd ook afscheid moeten nemen. Ada, de dienende, altijd aanwezig, nooit op de voorgrond.’

Een siddering trok door de aula. Jana ook ziek? Bijna niemand wist het nog en we wilden er deze dagen niet aan denken, maar uit een telefoongesprek dat ik kort na Ada’s overlijden met haar voerde, begreep ik dat ze nog maar een paar weken te leven had. Kanker. Mijn moeder ontkende het en bestookte haar oudste dochter met diëten, ingestraald brood en de nieuwste homeopathische rimram. Jana slikte het allemaal braaf, ze hield haar dood toch in eigen hand. Ze had kanker in haar eierstokken en liet zich behandelen tot haar eerste kleinkind was geboren. Over twee maanden was het zover, dan zou er nieuw leven in haar armen kloppen, nog even en ze mocht eindelijk dood.

Ik vond dat ik het deze dag moest zeggen, er werd al genoeg verzwegen en toegedekt: ‘Het is onrechtvaardig dat een kind zo jong zijn moeder verliest. Het is onrechtvaardig dat mijn moeder twee dochters moet verliezen die ze in de oorlog met veel opoffering in leven heeft gehouden. Kinderen die nu uiteindelijk toch onder haar handen wegkwijnen, kapot en uitgeteerd. De natuur is niet rechtvaardig.’

Natuur, geen god, geen reïncarnatie, de mens als een chemisch proces, dat en niks anders.

De cake was verrukkelijk en meneer Korst sprak met volle mond. Hij overhandigde mij het condoleanceregister, de linten en de zilveren lijst waarin Ada’s vader had gezeten: ‘Wij mogen geen externe metalen verbranden.’ Ik begreep het. Als ‘dank en herinnering’ kreeg ik een video-opname van de plechtigheid. ‘Meneer wilt dat niet? Maar dat is te doen gebruikelijk, een geste van ons bedrijf.’ Even later kwam hij ook nog met Saskia’s cd aanzetten, een kroondisk uit de serie Muzikale Meditaties, vioolfantasieën die volgens de tekst achterop ‘de stille onrust van de verrotting van waterlelies’ verbeelden.

Ik was de laatste in de rij familieleden die de condoleances in ontvangst mocht nemen, ik schudde vele handen en kreeg natte zoenen van oude dames die zich tante noemden en die ik nooit eerder had gezien.

Els Groeneweg herkende ik meteen. Blond, hoog in de heupen, hazelnootogen, lachrimpeltjes en nog altijd een Indisch sausje in haar stem. Ik kon mijn tranen niet meer inhouden, de verliefdheid sloeg meteen weer toe. Bovendien leek ze sprekend op mijn vriendin, blond, zelfde lach, zelfde ogen, zelfde ﬁguur, hoe was het mogelijk dat ik in mijn onderbewuste naar mijn eerste liefde had gezocht. ‘Wat erg van Jana,’ zei ze, ‘zij was eigenlijk mijn grote vriendin. Ik wilde altijd dat ze met Joost zou trouwen, mijn oudste broer. Maar hij is vorig jaar overleden.’

‘Dus als jij je zin had gehad, was Jana nu weduwe,’ zei ik.

‘Een gelukkige weduwe,’ zei ze lachend en in gedachten zoende ik haar rimpeltjes. ‘Jammer dat het tussen die twee nooit wat geworden is. Ze mochten elkaar graag. Ik heb nog stapels brieven van haar. Misschien moet je ze eens inzien. Jana is uit Nederland weggevlucht, er is geen ander woord voor, maar daar heeft ze ook niet echt geboft. Wat heeft dat kind toch een rotleven gehad.’

Gevlucht? Waar had ze het over? Jana, het lievelingetje van mijn vader. Ze vond Nederland te benauwd, als zoveel gerepatrieerde jongelui uit Nederlands-Indië. Ze wilde naar Australië, maar dat lukte niet, daar was ze te bruin voor. Uiteindelijk werd het Canada. Ik dacht juist dat mijn moeder haar in die plannen steunde, je moest als vrouw je kansen grijpen, weg uit dit benepen kikkerland, ze was zelf ook jong uit huis gegaan. Om de zomer zocht ze haar op en keerde terug met een gebakken permanent en een gebloemd nylon broekpak. Alleen daarom al voelde ik nooit behoefte mijn zuster op te zoeken.

En nu bleek ze opeens gevlucht. Els wilde er verder niet op ingaan. We wisselden telefoonnummers uit en beloofden gauw een afspraak te maken.

Tante Nikki kende ik alleen van naam, ze was in de negentig en had zich per taxi uit Overijssel naar de Randstad laten rijden. Ze kon nauwelijks lopen en wankelde van arm tot arm tot ze zich aan mij vastklampte en me naar de dichtstbijzijnde stoel trok. ‘Ik ben voor Letje gekomen,’ zei ze, ‘ik voelde een dwang, ik moest hier zijn.’

Ik had nog nooit iemand mijn moeder bij haar kindernaam horen noemen, gewoonlijk was ze Lea voor haar vrienden. ‘Dat is heel aardig van u,’ zei ik.

‘Je weet dat je moeder en ik in hetzelfde kamp zaten?’

‘Ja.’

‘Je moeder vertelde me eens dat je het zo raar vond dat ze altijd naar onze koempoelan ging. Reünie, weet je wel. Je kon maar niet begrijpen dat we daar zoveel plezier met elkaar hadden. Maar weet je, je moeder putte kracht uit onze ontmoetingen. Letje lijkt ﬂink, maar ook zij liet de moed weleens zakken. Ik moest haar altijd opporren, als een ouwe kachel ja.’ Ze schudde aan mijn pols en haar speeksel spatte in het rond. ‘Zonder haar oude vriendinnen zou ze het niet volhouden, ze keert altijd weer vol energie naar huis. Je weet, het moreel in Bankinang was heel hoog en die kracht komt op onze reünies altijd weer boven. Eén keer had ze het bijna opgegeven, ze verzorgde zich niet meer, at nauwelijks, ze lag maar op haar tikar en wachtte, bereid om over te gaan. Oedeem ja, en vocht in haar longen. Jana moest haar rol maar overnemen. Letje, zei ik, denk aan je meisjes, hou vol, Letje, je hebt hier nog een taak. En nu moet ze het ook volhouden, ze zal nog minstens tien jaar leven. Aram heeft haar nodig.’ We keken allebei even naar Aram die nog een halve rij rouwenden voor de boeg had. ‘Jullie hoeven je geen zorgen over Ada te maken, ze is in goede handen. Maar jullie moeten snel naar Jana, zoveel tijd heeft ze niet meer en ze mist jullie nu, zij wil ook rouwen, ze heeft jullie nodig.’

‘Mammie en Saskia willen volgende maand gaan.’

‘Nu,’ het klonk als een gebod, ‘ik zie volgende week een vertrek. En jij moet mee, je bent nog nooit bij haar langs geweest. Kom.’ Ze trok aan mijn pols alsof het vliegtuig buiten wachtte. ‘Jana was jouw tweede moeder, ze heeft je na je geboorte goed verzorgd, je moeder was te zwak.’

Ze zag aan mijn gezicht dat ik absoluut niet van plan was naar Canada te gaan, wat moest ik daar? Ik had Jana sinds haar vertrek maar twee keer vluchtig teruggezien en zulke goede herinneringen had ik niet aan haar. Je body met sneeuw wassen in de winter. Leuke moeder. Het zou herfst zijn als mijn moeder ging en dan sneeuwde het al in New Brunswick.

‘Jij gaat, of je nou wilt of niet. Ik heb het allemaal al gezien. Jana kan je nog veel over je vader vertellen.’

Tante Nikki pakte me bij beide polsen en keek me strak aan. ‘Je hebt zijn ogen,’ zei ze.

Ik probeerde me van haar los te maken, maar ze hield me stevig vast, ik knipperde met mijn ogen, maar ze dwong me haar aan te blijven kijken.

‘Je vader had ook goede eigenschappen. Je denkt dat je hem haat, maar als je hem alleen maar zou haten zou je niet zijn wie je nu bent. Je hield ook van hem en hij hield van jou. Hij verwachtte zoveel van je, je was zijn enige zoon. Hij moet honderden foto’s van je hebben genomen. Maar hij was ook ziek, ik weet het. Ik heb gezien hoe je als kleuter naar hem opkeek, hoe je hem bewonderde en naar zijn liefde hunkerde.’ Tante Nikki glimlachte om mijn verbaasde gezicht. ‘Ja, dat ben je misschien vergeten, in de eerste jaren na de oorlog kwam ik nog weleens bij jullie langs, Letje moed inspreken, maar toen ik naar het Oosten verhuisde en mijn benen niet meer wilden, zag ik je alleen nog maar op de kiekjes groeien die ze meebracht naar de reünies.’

Ik kon me haar niet herinneren en toch moet ze vroeger even imponerend zijn geweest, struis als ze was, met haar bruine priemende ogen.

‘Sta je toe ook aan zijn aardige kanten te denken. Ze zitten ook in jou, als je alles in hem haat, haat je ook jezelf.’ Ze zei het streng en met een grote zekerheid, en hoewel mijn hele lichaam zich tegen haar verzette, ging er toch een grote rust van haar uit.

Ze wenkte naar Aram, die eerst niet durfde, maar na herhaald wenken opgelucht op ons af kwam lopen. ‘Zo, mijn jongen,’ zei ze, ‘je mag je gelukkig prijzen met alle bagage die je moeder je heeft meegegeven.’ In mijn ooghoek zag ik Maarten bekaf op een stoel zitten, hij schudde elke hand die naar hem werd uitgestoken en keek erbij alsof hij van voren niet wist dat hij van achteren bestond. Welke rol zou hij voortaan in Arams leven spelen? Niemand nam hem nog serieus, en ook al had hij zijn heldere momenten, in het gesprek over de toekomst van zijn zoon werd hij nauwelijks betrokken.

Tante Nikki legde haar hand op Arams pagekop. ‘In de aula voelde ik ook een hand op mijn hoofd,’ zei Aram, ‘heel raar, ik voelde dat iemand naast me kwam zitten en zijn hand op mijn haar legde. Een man in een uniform, heel griezelig.’

‘Dat heb je goed gezien, jongen,’ zei tante Nikki. Ze greep hem trots bij de arm en ze liepen samen naar de cake.

Arme Aram, dacht ik, gezond verstand, derde klas gymnasium en ook al aangeraakt door hoger sferen. Ik stak een sigaret op en slenterde naar de gang.

Maar mijn moeder liet me niet gaan: ‘Zo, ben je daar eindelijk, kom, er is nog zoveel familie die je even wil spreken.’

‘Ik kan geen familie meer zien,’ zei ik, ‘ik ben aan mijn tax.’

‘Er zijn Van Capellens die je nog nooit hebt ontmoet, helemaal uit Groningen.’ Ze sprak over de familie van haar eerste man, na de oorlog uit het oog verloren, midden jaren zestig als spijtoptanten uit Indonesië teruggekeerd en nu als nieuwe ooms en tantes door mijn zusters ingelijfd.

‘Spaar me,’ zei ik.

Mijn moeder ging recht voor me staan, tas voor haar buik, handen in de zij. ‘Je weet dat Just er ook was.’

‘Welke Just?’

‘Just van Capellen, Ada’s vader.’ Ik kon alleen maar heel diep zuchten. ‘Hij stond achter de kist, in zijn uniform. Hij hield Ada in zijn armen. Hij is haar helemaal komen halen.’ Zwaarder geschut had ze niet in huis. Ze vocht tegen haar tranen.

‘Fijn voor d’r,’ zei ik. Ik liep naar buiten. Op naar de rozentuin, lekker door de as trappen.

Aan het eind van de gang stond meneer Korst een verse groep begrafenisgangers op te wachten, hij zag dat ik wit van emotie was en schudde me vaderlijk de hand: ‘Ach de dood, meneer, we maken het allemaal mee, als je maar lang genoeg leeft.’

.

2 Akte van ontkenning

De hele familie kon doodvallen. Troosten haalde niets uit, ieder trok zich terug in zijn eigen verdriet. Maarten keek me glazig aan als ik iets tegen hem zei, hij had geen idee wat we na de crematie allemaal in zijn huis zochten. Terwijl wij kofﬁe zetten, schoof hij een kant-en-klaarmaaltijd voor Ada de oven in en hij begreep niet waarom hij Tafeltje-dek-je moest bellen voor één portie minder. Hij hield zich aan het op de keukendeur geplakte leefschema.

Aram deed hoekig en stug, elk vriendelijk woord schudde hij van zich af, hij nam zijn eten mee naar boven en sloot zich op met heavy metal.

Vooral mijn moeder vluchtte in een schimmenwereld. Het was pijnlijk om te zien hoe een intelligente vrouw zich aan zoveel onzin vast kon klampen. Ada mocht dan dood en tot as zijn, voor mijn moeder bleef ze voorlopig onder ons. Haar geest was nog niet klaar om te gaan, zei ze, er viel nog veel te regelen: verzekering, voogdij, verpleging voor Maarten. Ada had elk gesprek over de toekomst vermeden. Maarten durfde niet, zij vond dat híj moest beginnen en nu zou ze er vanuit de andere wereld op toezien dat alles toch nog in orde kwam.

Vroeger kon ik nog om mijn moeders houding lachen, we hadden er ook nauwelijks last van, daar was ze naast alle wazigheid ook te nuchter voor. We trokken wekelijks een tarotkaart of wierpen een muntje van de I-Tjing en zij legde uit wat ons te wachten stond, we giechelden om de vage spreuken en vergaten de uitkomst. De kosmos kon vibreren wat hij wou, we mochten onze plichten niet verzaken. Echt geloven deed ze er niet in, ze keek wel in de efemeriden om te zien hoe haar sterren stonden, maar als de uitslag haar niet beviel, schoof ze het gewichel weer even makkelijk terzijde. De sterren neigen, ze beschikken niet. We deden er ook nooit cynisch over, we zagen het als een vrolijk familiespel, meer niet; cynisme deed haar pijn en ze had al zoveel pijn geleden. Wie zoveel naars had meegemaakt, mocht met sterren spelen.

Maar de laatste tijd liepen werkelijkheid en magie steeds meer door elkaar, vooral sinds ze in handen was gevallen van twee seancende dames uit haar verzorgingshuis. ‘Heerlijke dames,’ vond ze, ‘met mieterse contacten.’ Een was in haar vorige leven een gehandicapt kind geweest en later struikrover. ‘Ze heeft toen tientallen mensen gedood, wat die niet goed heeft te maken, ze moet veel dingen overdoen in het leven, daarom wil ze mij ook helpen. Ik heb reuze veel steun aan haar.’ De ander ontmoette in de bus een Hindoestaan die ze uit een vorig leven herkende. ‘Nu komt hij elke week bij haar op de thee. Een heel interessante vent, hij kan materialiseren. Hij is een gezondene, hoe vind je die, zomaar in de bus.’

‘Ada moet in vrede vertrekken,’ zei mijn moeder, ‘laten we haar zoveel mogelijk bijstaan, niets is zo erg als een onrustige ziel.’ Nog de middag na de crematie droeg ze mij op alle ofﬁciële papieren te sorteren. ‘Ada zal ons in deze troep een weg wijzen,’ zei ze. Ik moest me bedwingen haar te vragen of haar dolende mannen niet een handje konden helpen. Het KNIL, paraat tot na uw wil.

Het verdriet had mijn moeders laatste restje nuchterheid weggespoeld, zonder verzinsels redde ze het niet. Sinds Saskia haar onder de crematiecake vertelde dat ze Ada de avond voor haar dood twee slaappillen had toegediend – buiten de dokter om in de vla ﬁjngestampt en druppel voor druppel langs haar tanden, beweerde ze dat haar dochter aan een overdosis was gestorven.

‘Het kwam door die pillen, hè Saskia?’ vroeg ze wel vijf keer achter elkaar op de terugweg in de rouwauto.

‘Het gaf haar de kracht om dood te gaan,’ zei Saskia, ‘ze kon niet meer slapen van de pijn, ze was te moe om te sterven.’

‘Ja, maar die pil, die pillen hebben haar uiteindelijk de das omgedaan.’

‘Kanker, het was kankerrrr,’ snauwde ik achter haar rug. Mijn woorden spatten in haar nek en haar speciaal voor de gelegenheid aangeschafte paarse hoed dook naar voren.

Mijn moeder draaide zich geschrokken om: ‘Waarom zo hard jij, je maakt met je woorden alles kapot.’

Ze kreeg haar zin, ik zou haar laten voelen hoe keihard ik kon zwijgen. Eenmaal in mijn eigen huis trok ik de stekker van de telefoon eruit en liet niets meer van me horen.

Alleen Aram speelde me parten. Ik wilde hem uit dat sterfhuis halen, hem verwennen, nieuwe kleren voor hem kopen, zijn stinksokken in de ton voor het Oostblok proppen, hem overladen met materie. Misschien moest hij bij me komen wonen. Ik probeerde me een leven voor te stellen van altijd op tijd thuis, thee om vier uur na school en stamtijden overhoren. Maar het zou niet gaan, ik kon hem bezwaarlijk van zijn oude school afnemen en tegen zijn vader zeggen: Vrouw dood, geef die jongen ook maar hier, we stoppen jou in een tehuis. Ik veranderde mijn testament – alles voor Aram – en mat de zolder op om te kijken of er niet een extra kamer viel te bouwen.

En terwijl ik in mijn hoofd ruimte voor mijn neefje maakte, zag ik hem door de kale gangen van zijn school lopen, de slaap nog in zijn ogen, zijn haar in pieken rechtop, niemand om te controleren of hij netjes de deur uitging. Zou hij verslagen zijn of trots? Een dooie deed het vroeger altijd goed op school: ﬂuisterende klasgenoten achter je rug, een groet van het meisje dat je daarvoor nooit zag staan. En was er een beter excuus voor spijbelen en slechte cijfers? Maar hoe lang hield hij het vol? Zijn houding, zijn bonkig gedrag, alles herinnerde me aan mijn eigen jonge rouwen.

Daar stond ik op het speelplein, een kring van jongens om me heen en ik vertelde over de dappere dood van mijn vader. Ja, hij leed aan een heel geleerde ziekte, De Duinbode schreef over hem, niet met name, maar als patiënt. Hij was de eerste uit de streek die een commissurotomie onderging. Een wat? Precies, dat is Latijn. Een professor boorde zijn hartklep open, hij ging er zomaar met zijn vinger in. Een mes dwars door zijn hart! En ik trok mijn hemd op en wees de snee aan die de professor in zijn borst had gezaagd, helemaal rond op een paar centimeters na. Ik speelde mijn vader, die ook te pas en te onpas zijn body ontblootte om zijn litteken te laten zien. Eindelijk een wond die hij durfde te tonen, beter dan het wild vlees op zijn rug, dit was een trotse wond, een onderscheiding bijna, belangrijker dan zijn medailles. Ze trokken het knipsel uit mijn hand: jeumig, voor een hartoperatie moest je in het ijs, anders wou je bloed niet stollen, acht uur onder narcose en de boel tikte gewoon door. Mijn vader was een medisch wonder!

Maar de klep scheurde los, de verpleegsters waakten dag en nacht, ook pleisters hielpen niet. Mijn vader werd weer blauw en geen professor kon hem redden.

Ik was de held van het speelplein, een doorboord hart, daar had zelfs de grootste opschepper niet van terug. Mijn vader zat thuis zonder baan, er was anders weinig reden om trots op hem te zijn, dood kon ik eindelijk over hem opscheppen.

Alleen, ik sprak niet helemaal de waarheid, hij was al een jaar geleden geopereerd, zijn hart klopte weer prima. De kou kreeg hem te pakken, een doodgewone Hollandse kou. Mijn vader stierf aan de A-griep.

Zelfs tijdens de rituelen van de dag kwamen mijn jongensjaren weer boven. Onder het scheren zag ik me naar mijn vader kijken (ik heb zijn kin) – dat stond mij later dus ook te wachten, een gevaarlijk mes, kokend water, kwasten en grimassen. Maar toen mijn baard opkwam, wist ik niet meer hoe ik het mes moest vasthouden. Het was de eerste keer dat ik mijn vader miste, zo’n zes jaar na zijn dood. Er was geen man in huis om mij mannendingen te leren. Nog weet ik niet goed naar welke kant je een lamp of een schroef losdraait, de gebruiksaanwijzing van elektrische apparatuur drijft me tot wanhoop. Van wie moest Aram de dingen nu afkijken? Zijn sukkelvader bood geen enkel voorbeeld, strompelen en vergeten kon iedereen.

Ik besefte dat ik niet om Ada rouwde, maar om mijn vader. Ik dacht dat ik hem goed in bedwang had, vastgestampt onder zoden van cynisme, en nu piepte hij plotseling uit zijn graf. Jaren was mijn haat een houvast, alles wat ik deed of naliet kwam voort uit verzet tegen mijn vader. Hij beroepsmilitair, ik lakte mijn nagels om aan de dienst te ontsnappen. Hij een man van de klok, ik zonder en als het even kon te laat. Kracht, spieren, zweet, hoe zwak hij zelf ook was, hij spelde de sportpagina’s; ik moest al kotsen bij het zien van een voetbalschoen. Mijn haat was een bron van energie.

Nuances stond ik mij niet toe, ik weigerde verder over hem na te denken, maar met de jaren merkte ik dat ik meer eigenschappen van hem had dan ik leuk vond, en als ik het zelf niet wist was mijn familie er wel om me erop te wijzen. Ook ik kon niet met geld omgaan, ook in mij woelden drift en wellust, ik had zijn charme, zijn praatlust en zijn neiging tot overdrijven. En hoeveel hekel ik ook aan die eigenschappen had, het lukte me niet ze allemaal te weren. Al scherend zag ik mezelf meer en meer op hem gaan lijken. Langzaam drong het tot me door dat ik mijn vader slecht kende.

Sinds Ada’s dood rijpte voor het eerst een vaag begrip en juist dat maakte mij zo kwaad, ik wílde de man die me elf jaar had vernederd niet begrijpen.

Ik verliet mijn huis niet meer en dook in het verleden, ik lag maar en dacht maar en vermorste mijn tijd. Mijn vader zeurde in mijn hoofd, hij begon over vroeger te praten. Het lukte me niet hem met drank te verjagen, uiteindelijk verzoop ik zijn stem in een bitter zelfbeklag.

Een week later was ik zo dom de stekker in het stopcontact te steken. Ik kon de wereld weer aan. En Saskia rook het. De telefoon: ‘Ja, ik wil je toch even zeggen, je moet weten, ik moet het kwijt, maar praat er met niemand over en zeg vooral niets tegen mammie...’ Ze nam een dramatische pauze, haar stem was hees van tranen en ik merkte hoe gespannen ik in de hoorn kneep. ‘Ja,’ zei ik kil, ‘spreek vrijuit.’

‘Ik loop bij vijfenveertig.’

‘Bij wat?’

‘Bij vijfenveertig, Centrum ’45. Ik ben in behandeling, drie keer in de week een vis-à-vis, alleen maar huilen, ik moet alleen maar huilen.’ Ze huilde, in lange halen, snakkend naar adem, ik zei niets en wachtte aan de andere kant van de lijn, te lang. Saskia gooide de hoorn op de haak.

Ik belde terug. ‘Jaah,’ stervend klonk ze. ‘Vertel,’ zei ik. Het gesnotter begon opnieuw. Dit keer schrok ze van zichzelf en hernam zich.

‘We praten ook, hoor,’ zei ze met een verontschuldigend lachje, ‘er komt zoveel los, o, je hebt geen idee, eindelijk, kon Ada dit maar meemaken. Wist je dat de meeste ex-kampkinderen jonger sterven dan gemiddeld? Wetenschappelijk bewezen. We hebben ons voor de buitenwereld altijd aangepast, maar vanbinnen ging de oorlog gewoon door.’ Ze zei het langzaam, ze had het meer gezegd.

‘Vind je er baat bij?’ vroeg ik. Het lukte me nauwelijks goed te luisteren, zozeer ergerde ik me aan de hulpverlenersclichés: ‘Onverwerkt leed openleggen... lang verdrongen schrikbeelden die naar boven komen... Indische identiteit hervinden... na vele jaren oorlog nog steeds op zoek naar bevrijding.’

Amper twee toen ze het kamp inging, en ze had er de beste herinneringen aan.