.

Grace McCleen

Het Land van Melk en Honing

Vertaald door Theo Scholten

2012

Uitgeverij Contact

Amsterdam/Antwerpen

.

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

© 2012 Grace McCleen

© 2012 Nederlandse vertaling Theo Scholten

Oorspronkelijke titel The Land of Decoration

Oorspronkelijke uitgever HarperCollins

Omslagontwerp Zeno

Omslagbeeld © Chatto & Windus

Verzorging e-boek Suzan Beijer

Deze digitale versie is gemaakt naar de eerste druk april 2012

ISBN 978 90 254 3795 4

e-ISBN 978 90 204 1277 2

D/2012/0108/918

NUR 302

www.uitgeverijcontact.nl

.

Aan de engel

.

Zo zegt de Heer God: op de dag dat Ik Israël uitverkoos, zwoer Ik een eed aan het geslacht van het huis Jakobs en Ik maakte Mij aan hen bekend in het land Egypte; ja, Ik zwoer hun een eed, zeggende: Ik ben de Heer, uw God. Op die dag zwoer Ik hun, dat Ik hen uit het land Egypte zou leiden naar een land dat Ik voor hen uitgezocht had, een land dat overvloeit van melk en honing. Het is een sieraad onder alle landen.

Ezechiël 20:5,6

.

BOEK I

Instrument van God

.

De lege kamer

In den beginne was er een lege kamer, een klein beetje ruimte, een klein beetje licht, een klein beetje tijd.

Ik zei: ‘Ik ga velden maken,’ en ik maakte ze van placemats, tapijt, bruin ribfluweel en vilt. Daarna maakte ik rivieren van crêpepapier, plasticfolie en glimmend aluminiumfolie, en bergen van papier-maché en schors. En ik keek naar de velden en ik keek naar de rivieren en ik keek naar de bergen en ik zag dat het goed was.

Ik zei: ‘En nu wat licht,’ en ik maakte een zon van een peertje in een kooi van ijzerdraad met kralen die aan het plafond hing, ik maakte een maansikkel en heldere sterren, en aan de rand van de wereld maakte ik een zee van een spiegel, die de lucht en de boten en de vogels weerspiegelde, en ook het land (waar het de zee raakte). En ik keek naar de zon en ik keek naar de maan en ik keek naar de zee en ik zag dat het goed was.

Ik zei: ‘Wat dacht je van huizen?’ En ik maakte er een van een kluwen droog gras en een van een holle boomstronk en een van een trommel waar toffees in hadden gezeten en die gaf ik een vislijn en een zeil en ik maakte ruimte voor een deken en een tandenborstel en een beker, en een fornuis, en ik zette een zeemeeuw boven op de mast (die eigenlijk een bezemsteel was) en ik liet hem varen op de zee (die eigenlijk een spiegel was).

Ik maakte huizen van chocodipperbakjes: het kleine gedeelte waar de chocola had gezeten was de slaapkamer en het grote gedeelte voor de koekstaafjes was de huiskamer. Ik maakte huizen van een luciferdoosje en een vogelnest en een erwtenpeul en een schelp. En ik keek naar de huizen en ik zag dat het goed was.

Ik zei: ‘Nu hebben we dieren nodig,’ en ik maakte papieren vogels en wollen konijnen en vilten katten en honden. Ik maakte beren van bont en gevlekte luipaarden en vuurspuwende draken met schubben bedekt. Ik maakte glinsterende vissen en krabben van kokkelschelpen en vogels op heel dunne draadjes.

Als laatste zei ik: ‘We hebben mensen nodig,’ en ik boetseerde gezichten en handen, lippen, tanden en tongen. Ik kleedde ze aan en gaf ze haren en blies adem in hun longen.

En ik keek naar de mensen en ik keek naar de dieren en ik keek naar het land. En ik zag dat het goed was.

.

De grond vanuit de lucht

Als je vanaf de grond naar de aarde kijkt lijkt hij heel erg groot. Als je op een speelplaats staat en je bukt je en houdt je gezicht bij de grond alsof je iets kleins zoekt, dan lijkt hij nog groter. Je ziet kilometers beton om je heen en kilometers lucht boven je en daartussen kilometers niets. Voetballende jongens zijn reuzen, de bal is een planeet, touwtjespringende meisjes zijn bomen die zichzelf ontwortelen, en met elke zwaai van het touw trilt de grond. Maar als je vanuit de hemel naar beneden kijkt lijken de jongens en de meisjes en de bal en het touw kleiner dan vliegen.

Ik kijk naar de jongens en meisjes. Ik weet hoe ze heten maar ik praat niet met ze. Als ze me zien kijk ik een andere kant op. Ik raap een snoeppapiertje op dat naast mijn schoen ligt. Daar maak ik bloemen van, of een regenboog of misschien een kroon. Ik stop het papiertje in een tas en loop door.

Er groeit onkruid door het beton. Bij de hoeken van gebouwen komt het omhoog, boort het zich een weg naar het licht. Ik wurm wat plantjes los en stop ze met aarde in een klein blikje waar chocola in heeft gezeten en in een koker waar snoepjes in hebben gezeten. Ze worden opnieuw geplant en dan worden het eiken en pampa’s en beuken en palmen. Ik raap een schoenveter op die in een plas ligt. ‘Dit wordt een tuinslang,’ zeg ik. ‘Of een beek. Of een python. Of misschien een klimplant.’ En ik ben blij want over een paar uur nog maar ben ik weer op mijn kamer dingen aan het maken.

Dan opeens val ik, de grond schiet op me af en het grind bijt in mijn knieën. Een jongen kijkt op me neer. Hij is groot. Hij heeft een dikke nek. Hij heeft blauwe ogen en sproeten en een witte huid en een neus als een varken. Hij heeft geel haar en bleke wimpers en een spuuglok. Er zijn twee jongens bij hem. Eentje pakt de tas af die ik bij me heb. Hij keert hem om en papiertjes en veters en lipjes van blikjes waaien weg.

De geelharige jongen trekt me overeind. Hij zegt: ‘Wat zullen we met haar doen?’

‘Ophangen aan de reling.’

‘Broek naar beneden trekken.’

Maar de jongen met geel haar lacht. Hij zegt: ‘Heb jij wel eens de binnenkant van een wc gezien, freak?’

Er gaat een bel en over de hele speelplaats komen groepjes kinderen aanrennen om bij de dubbele deur in de rij te gaan staan. De geelharige jongen zegt: ‘Tering.’ Tegen mij zegt hij: ‘Wacht maar tot maandag,’ en hij duwt me naar achteren en rent weg met de anderen.

Een eindje verderop draait hij zich om. Hij heeft een slaperige blik in zijn ogen, alsof hij droomt, en van die droom geniet. Hij haalt zijn vinger over zijn keel en gaat er dan lachend vandoor.

Ik doe mijn ogen dicht en leun tegen de vuilnisbakken. Als ik mijn ogen weer opendoe peuter ik het grind van mijn knieën en spuug erop. Ik hou ze heel stevig vast aan de randen om het schrijnen tegen te gaan. Dan begin ik naar het schoolgebouw te lopen. Ik ben verdrietig want nu kan ik toch geen bloemen of een beek of een eikenboom maken. Maar erger is dat Neil Lewis maandag mijn hoofd in de wc gaat stoppen en als ik doodga, wie maakt míj dan opnieuw?

De bel gaat nu niet meer en de speelplaats is leeg. De hemel zakt omlaag. Het ziet eruit alsof het gaat regenen. Dan komt er uit het niets een windvlaag opzetten. Hij laat mijn haren wapperen en mijn jas opbollen en duwt me vooruit. En wikkels van snoepjes en veters en lipjes dansen en dwarrelen en buitelen om me heen.

.

Ik houd mijn adem in

Ik heet Judith McPherson. Ik ben tien jaar. Maandag is er een wonder gebeurd. Zo ga ik het noemen. En ik heb het allemaal zelf gedaan. Het kwam door wat Neil Lewis zei, dat hij mijn hoofd in de wc zou stoppen. Het kwam doordat ik bang was. Maar het kwam ook doordat ik geloofde.

Het is allemaal op vrijdagavond begonnen. Vader en ik zaten in de keuken lamsvlees en bittere kruiden te eten. Lamsvlees en bittere kruiden zijn Noodzakelijke Dingen. Ons leven zit vol Noodzakelijke Dingen want we leven in de Laatste Dagen, maar Noodzakelijke Dingen zijn vaak moeilijk, net als prediken. Prediken is noodzakelijk want Armageddon is nabij maar de meeste mensen willen niet dat er gepredikt wordt en soms schreeuwen ze tegen ons.

Lamsvlees staat voor de eerstgeborenen die God heeft gedood in Egypte en Christus die voor de mensheid is gestorven. Bittere kruiden herinnerden de Israëlieten aan de bitterheid van de slavernij en hoe goed het was om in het Beloofde Land te zijn. Vader zegt dat ze vol ijzer zitten. Ik denk liever aan lammetjes in de wei, niet op mijn bord, en als ik bittere kruiden probeer door te slikken gaat mijn keel dichtzitten. Ik had die vrijdagavond meer moeite met eten dan anders door wat Neil Lewis had gezegd. Na een tijdje gaf ik het op en legde ik mijn vork neer. Ik zei: ‘Hoe is het om dood te gaan?’

Vader had zijn overall van de fabriek aan. Het keukenlicht maakte zijn ogen hol. Hij zei: ‘Wat?’

‘Hoe is het om dood te gaan?’

‘Wat is dat nou voor vraag?’

‘Ik vroeg het me gewoon af.’

Zijn gezicht stond donker. ‘Eet op.’

Ik nam een vork vol bittere kruiden en deed mijn ogen dicht. Ik had het liefst mijn neus dichtgeknepen maar dat zou vader hebben gezien. Ik telde en slikte. Na een tijdje zei ik: ‘Hoelang zou iemand blijven leven als zijn hoofd onder water werd gehouden?’

‘Wat?’

‘Hoelang zou iemand onder water blijven leven?’ zei ik. ‘Ik bedoel, het lijkt me dat je het langer vol zou houden als je eraan gewend was. In ieder geval tot iemand je zou vinden. Maar als het de eerste keer was? Als degene die je vasthield zou willen dat je doodging – en dat gebeurde ook – ik bedoel als je hoofd onder water werd gehouden?’

Vader zei: ‘Waar héb je het over?’

Ik keek naar beneden. ‘Hoelang iemand onder water zou blijven leven.’

Hij zei: ‘Ik heb geen idee!’

Ik slikte de rest van de bittere kruiden door zonder te kauwen en daarna ruimde vader de borden af en haalde hij de bijbels tevoorschijn.

We lezen elke dag de Bijbel en dan denken we na over wat we gelezen hebben. De Bijbel lezen en nadenken zijn ook Noodzakelijke Dingen. Nadenken is noodzakelijk omdat het de enige manier is om erachter te komen hoe we over God denken. Maar Gods wegen zijn ondoorgrondelijk. Dat betekent dat je tot in lengte van dagen kunt nadenken en dan nog steeds niet weet wat je moet denken. Als ik probeer na te denken dwalen mijn gedachten af naar andere dingen, zoals hoe ik van een borduurring een zwembad met een trapje kan maken voor de modelwereld in mijn kamer of hoeveel perendrups ik kan kopen van mijn zakgeld of hoeveel dingen er nog zijn om over na te denken. Maar na afloop praten we altijd over de dingen waar we over nagedacht hebben dus je kunt niet net doen alsof je nagedacht hebt als dat niet zo is.

Buiten begon het donker te worden. Ik kon jongens horen fietsen in het straatje achter ons huis. Ze reden tegen een schuin schot op en elke keer als ze er weer af kwamen hoorde ik het schot rammelen. Ik keek naar vader. Ik zag aan de manier waarop zijn wenkbrauwen naar voren staken dat ik moest opletten. Ik zag aan de manier waarop zijn bril blikkerde dat hij niet moest worden gestoord. Ik keek naar beneden, haalde diep adem en hield die in.

‘Het woord van de Heer kwam tot mij in het negende jaar in de tiende maand, op de tiende van de maand: Mensenkind, schrijf voor uzelf de naam van de dag op, juist op deze zelfde dag heeft de koning van Babel het beleg voor Jeruzalem geslagen…’

Na vijfentwintig seconden begon de kamer op en neer te golven en kwam mijn adem met kleine stootjes naar buiten. Ik wachtte een minuut en haalde toen opnieuw diep adem.

Er blafte een hond. Er kletterde een vuilnisbakdeksel. De seconden druppelden van de schoorsteenklok. Na vijfentwintig seconden begon de kamer weer op en neer te golven en moest ik mijn adem weer laten ontsnappen. Ik moet het heel plotseling hebben gedaan want vader keek op en zei: ‘Alles goed met je?’

Ik sperde mijn ogen open en knikte.

‘Lees je mee?’

Ik knikte nogmaals en sperde mijn ogen nog wijder open. Hij keek me vanonder zijn wenkbrauwen aan en begon toen weer te lezen.

‘In uw onreinheid ligt uw schande! Omdat Ik u heb willen reinigen, maar u niet rein geworden bent, zult u van uw onreinheid niet meer gereinigd worden, totdat Ik Mijn grimmigheid op u doe rusten. Ik, de Heer, heb gesproken.’

Ik wachtte twee hele minuten en haalde toen weer diep adem.

Die hield ik in. En in.

Ik zei tegen mezelf: ‘Ik ga dit doen. Ik ga níét verdrinken.’

Ik hield me vast aan de stoelleuningen. Ik zette mijn voeten schrap en drukte mijn billen tegen de zitting. Ik was bij vierentwintig seconden toen vader zei: ‘Wat ben je aan het doen?’

‘Nadenken!’ zei ik en mijn adem kwam met een zucht naar buiten.

In vaders slaap trilde een adertje. ‘Je bent heel erg rood.’

‘Het is hard werken,’ zei ik.

‘Dit is geen spelletje.’

‘Dat weet ik.’

‘Lees je mee?’

‘Ja!’

Vader blies een beetje lucht uit zijn neus en begon toen weer te lezen.

Ik wachtte drie hele minuten. Toen haalde ik opnieuw diep adem.

Ik vulde ieder stukje van mijn lichaam met lucht: mijn maag, mijn longen, mijn armen en mijn benen. Mijn borst deed pijn. Mijn hoofd bonsde. Mijn benen gingen op en neer.

Ik had niet gemerkt dat vader was opgehouden met lezen. Ik zag pas dat hij naar me zat te kijken toen hij zei: ‘Wat is er aan de hand?’

‘Ik voel me niet lekker.’

Hij legde zijn bijbel neer. ‘Moet je eens even goed luisteren. Ik lees dit niet om je te amuseren. Ik lees dit niet voor mijn gezondheid. Ik lees dit omdat het je leven zal redden. Dus ga recht zitten, hou op met klieren en let op!’

‘Oké,’ zei ik.

Hij wachtte even en begon toen weer te lezen. ‘Het zal komen en Ik zal het doen. Ik zal het niet nalaten, Ik zal niet verschonen noch berouw hebben. Naar uw wegen en naar uw daden zullen zij u oordelen, zo spreekt God, de Heer.’

Ik probeerde mee te lezen maar het enige waar ik aan kon denken was de toiletpot, het enige wat ik kon horen was de stortbak die leegliep, het enige wat ik kon voelen waren handen die me naar beneden duwden.

‘Toen zei het volk tegen mij: Wilt u ons niet vertellen wat deze dingen voor ons betekenen, nu u dit doet? En ik zei tot hen: Het woord van de Heer is tot mij gekomen: Zeg tegen het huis van Israël: “Judith!”’

Zo las vader het, zonder te stoppen en zonder op te kijken.

‘Wat?’ Mijn hart bleef vastzitten aan mijn vest.

‘Lees maar verder alsjeblieft.’

‘O.’

Ik keek maar de bladzijde krioelde van de mieren. Ik sloeg hem om en mijn gezicht werd warm. Ik sloeg hem weer terug en mijn gezicht werd nog warmer.

Vader deed zijn bijbel dicht. Hij zei: ‘Ga maar naar je kamer.’

‘Ik kan het wel!’ zei ik.

‘Nee, je hebt blijkbaar iets beters te doen.’

‘Ik luisterde!’

Vader zei: ‘Judith.’

Ik stond op.

Mijn hoofd voelde heel warm, alsof er te veel dingen tegelijk in gebeurden. Het was ook door de war, alsof iemand het door elkaar had geschud. Ik liep naar de deur. Ik legde mijn hand op de kruk en ik zei: ‘Het is niet eerlijk.’

Vader keek op. ‘Wat zei je daar?’

‘Niets.’

Zijn ogen glinsterden. ‘Dat is je geraden ook.’

.

Hoe is het om dood te gaan?

Er is een wereld in mijn kamer. Hij is gemaakt van dingen die niemand anders wil en hij is gemaakt met dingen die van mijn moeder zijn geweest, die ze me heeft nagelaten, en het heeft het grootste deel van mijn leven gekost om hem te maken.

Die wereld strekt zich uit van de tweede vloerplank bij de deur tot de radiator onder het raam. Er zijn bergen bij de muur, waar de kamer het donkerst is, en grote rotswanden en grotten. Er zijn rivieren die van de bergen omlaaglopen naar heuvels en weilanden en daar staan ook de eerste huizen. Dan krijg je de vallei en de velden en de stad, en na de stad krijg je nog wat boerderijen en dan krijg je het strand en de strandweg en een bos met dennenbomen en een baai met een pier en op het laatst, vlak bij de radiator onder het raam, krijg je de zee, met een paar rotsen en een vuurtoren, en wat boten en zeedieren. Aan het plafond, aan korte draadjes, hangen planeten en sterren, aan langere draden hangen de zon en de maan, en aan de langste draden hangen wolken en vliegtuigen en de lampenkap is een papieren luchtballon.

Die wereld heet het Land van Melk en Honing. In het boek Ezechiël staat dat God gezworen heeft de Israëlieten uit het land Egypte te leiden naar een prachtig land. Het vloeide over van melk en honing. Het had nergens gebrek aan, het was een wonder, een paradijs. Het was zo anders dan alles eromheen dat het erbij afstak als een juweel en het werd ‘een sieraad onder alle landen’ genoemd. Als ik de deur van mijn kamer dichtdoe klappen de muren naar achteren en dan zijn er planeten en regenbogen en zonnen. De vloer rolt zich op en er zijn velden en wegen aan mijn voeten en honderden kleine mensen. Als ik mijn hand uitsteek kan ik de top van een berg aanraken, als ik blaas kan ik de zee laten golven. Ik til mijn hoofd op en ik kijk recht in de zon. Ik voel me gelukkig als ik mijn kamer binnenga. Maar die vrijdagavond zag ik al die dingen niet.

Ik deed de deur dicht en leunde ertegenaan. Ik vroeg me af of ik weer naar beneden zou gaan om vader te vertellen waarom ik mijn adem had ingehouden. Maar als ik dat deed zou hij alleen maar zeggen: ‘Heb je het tegen de meester gezegd?’ en dan zou ik zeggen ‘Ja,’ en Mr. Davies had gezegd: ‘Niemand gaat hier iemands hoofd in de wc stoppen,’ en dan zou vader zeggen: ‘Nou dan.’ Maar ik wist dat Neil het toch zou doen. En ik vroeg me af waarom vader me nooit geloofde.

Ik ging op de grond zitten. Er kroop een pissebed onder mijn knieën vandaan, tikkend met zijn voelsprieten en trommelend met zijn pootjes. Hij zag eruit als een klein gordeldier. Ik zag hem tegen de zandduinen van het Land van Melk en Honing op klimmen en vroeg me af of hij er ooit weer uit zou komen. We hebben op school een experiment gedaan met pissebedden. We bouwden een doolhof van klei en telden hoe vaak ze naar links of naar rechts gingen. Ze gingen bijna altijd naar links. Dat komt doordat ze niet zelfstandig kunnen denken. Ik vroeg me af of dat betekende dat die pissebed er uiteindelijk uit zou komen of dat hij gewoon net zo lang in een kringetje zou blijven lopen tot hij zou sterven als een klein bros bolletje.

Het donker deed de vallei dicht als een boek tussen zwarte kaften. Het daalde neer over de kapotte straten, over daken en antennes, over achterpaden, winkels, vuilnisbakken en straatlantaarns, over de spoorlijn en de grote schoorstenen van de fabriek. Nog even en het donker zou ook de lichten verduisteren. Een tijdlang zouden ze des te helderder stralen maar uiteindelijk zouden ook zij worden opgeslokt. Als je naar de hemel keek zou je hun gloed nog een tijdje zien. En daarna niets meer. Ik vroeg me af hoe het zou zijn om dood te gaan. Was het net zoiets als in slaap vallen of als wakker worden? Was er geen tijd meer? Of ging de tijd altijd door?

Misschien zou alles waarvan ik dacht dat het echt was niet echt blijken te zijn geweest en was alles wat niet echt was het wel. Ik weet niet waarom maar ik ging op zoek naar de pissebed. Het leek opeens heel belangrijk om die te vinden, maar ik zag hem nergens, ook al was hij er een paar seconden geleden nog geweest, en er was niet genoeg lucht in de kamer en het was net alsof iemand een lucifer had afgestreken die alle zuurstof verbrandde.

Ik ging met mijn rug tegen de muur zitten en mijn hart begon hard te bonzen. Er kwam iets naar me toe wat zich ontrolde als een wolk heel laag aan de horizon. De wolk werd groter. Hij kwam in mijn mond en in mijn ogen en opeens was er gebulder en dingen die heel snel allemaal tegelijk gebeurden, en toen zat ik weer met mijn rug tegen de muur en liep het zweet onder mijn haar vandaan en ik voelde me vreemder dan ik me ooit in mijn leven gevoeld had. En als ik moest zeggen hoe ik me voelde zou ik zeggen als een doos die was omgekeerd. En die doos was verbaasd over hoe leeg hij eigenlijk was.

.

Waarom ik niet heel lang zal leven

Ik verwacht niet lang te leven in deze wereld. Niet omdat ik een ziekte heb of omdat iemand me zal vermoorden (hoewel Neil Lewis dat misschien wel doet), maar omdat God heel gauw Armageddon zal brengen.

Met Armageddon zullen er rotswanden splijten en gebouwen instorten en wegen scheuren. De zee zal omhoogkomen en er zullen donder en bliksem zijn en aardbevingen en ballen van vuur die door de straten rollen. De zon zal donker zijn en de maan zal zijn licht niet geven. Bomen zullen met wortel en al worden uitgerukt en bergen platgeslagen en huizen zullen tot op de grond toe verkruimelen. De sterren zullen naar beneden worden gesmeten en de hemelen uit elkaar getrokken en de planeten omvergeworpen. De sterren zullen vernietigd worden en de zee zal barsten met het geluid van een bord, en de lucht zal vol zijn van wat geweest is en uiteindelijk zal er niets anders overblijven dan een berg rommel.

Wij weten dat Armageddon nabij is want we leven in een Poel van Verderf en vader zegt dat er geen plek is waar een Rechtschapen Mens zijn voet kan neerzetten, soms zelfs letterlijk. We weten ook dat we dicht bij het einde zijn omdat er oorlogen en aardbevingen en hongersnoden zijn en mensen die ‘zonder natuurlijke liefde’ zijn en daardoor explosieven ombinden of iemand neersteken omdat ze zijn horloge mooi vinden of elkaar filmen terwijl ze mensen hun hoofd afhakken. Er zijn Schapen (Broeders zoals wij) en Bokken (ongelovigen) en Verloren Schapen (Broeders die uit de gemeente zijn Verwijderd of die zijn weggevallen). Je hebt ook Onkruid tussen de Tarwe (mensen die doen alsof ze Broeders zijn maar het niet zijn), Valse Profeten (leiders van andere religies), het Wilde Beest (alle wereldreligies), Sprinkhanen (wij met onze stekende boodschap), een toename van Immorele Relaties (seks) en tekenen in de zon, de maan en de sterren (niemand weet nog wat die betekenen).

Maar in het echte Land van Melk en Honing zullen er geen ongelovigen zijn en zal er geen oorlog zijn of hongersnood of leed. Er zal geen vervuiling zijn en er zijn geen steden of fabrieken. Er zullen velden zijn, en zij die gestorven zijn zullen weer levend worden en zij die leven zullen helemaal nooit sterven en er zal geen ziekte meer zijn want God zal alle tranen uit onze ogen wissen. We weten dit omdat God het heeft beloofd.

Vader zegt dat het trouwens toch alleen maar een kwestie van tijd is voordat iemand de wereld opblaast of voordat geld waardeloos wordt, of voor we worden uitgeroeid door een virus, of voor het gat zo groot als Groenland in de ozonlaag zo groot wordt als Australië. Dus het is maar goed dat Armageddon komt en dat er niets van deze oude wereld overblijft.

En ik denk dat het goed is omdat de ijsberen hongerlijden en de bomen doodgaan en als je een plastic zak in de aarde stopt gaat hij nooit meer weg en de aarde heeft schoon genoeg van plastic zakken. En omdat ik in de nieuwe wereld mijn moeder zal zien.

.

Bergen verplaatsen

Op zaterdagochtend werd ik wakker uit een droom waarin ik in een gigantische toiletpot rondzwom en door Neil Lewis werd binnengehaald aan een lijn. Toen ik uit het water kwam werd ik wakker. De wekker naast het bed stond op 9 uur 48. Over zevenenveertig uur en twaalf minuten was ik misschien dood.

Ik oefende die dag het adem inhouden en kwam tot achtentwintig seconden. Rond bedtijd had ik buikpijn en moest ik Gaviscon en crackers nemen. Op zondag werd ik weer wakker alsof ik uit het water kwam en mijn kleren plakten aan me vast en de pijn was erger. Ik keek op de wekker. Er was nu nog zesentwintig uur te gaan.

Ik kon niet ontbijten maar vader merkte het niet. Hij liet een armvol hout naast het Rayburn-fornuis vallen en dronk zijn thee in één slok op. ‘Klaar?’

Ik was klaar. Ik had mijn mooiste overgooier aan en de bloes met de roosjes op de kraag en mijn zwarte glimmende schoenen. Er zaten vlechten in mijn haar. Ik weet niet zeker of ze even dik waren. Vader pakte zijn schapenvachtjas en zijn pet en ik trok mijn houtje-touwtjejas aan.

Buiten was het heel stil en heel koud. De lucht was mistig en de hemel was één blok wolk met de kleur van veren. Er was niemand te zien behalve de hond van nummer 29. We staken de rotonde over en begonnen de heuvel af te lopen. Ik kon het stadje zien, de antennes en de schoorstenen en de daken, de fabriek en de rivier en de hoogspanningsmasten die als eenzame reuzen door de vallei stapten. En op de bodem van de vallei lag de fabriek, een groot zwart ding met schoorstenen en torens en ladders en buizen en daarboven enorme rookwolken.

Onder aan de heuvel kwamen we langs de parkeergarage, de bingozaal, de Labour Club, het arbeidsbureau, het bookmakerskantoor en de pub waar bleekmiddel vermengd wordt met de geur van bier. In het weekend liggen er waterballonnetjes op de stoep en soms luiers met rode vlekken. Eén keer heb ik een naald gezien en toen moesten we oversteken.

In onze stad lijkt niets te zijn waar het hoort. Er liggen automotoren in tuinen en plastic tassen in bosjes en winkelwagens in de rivier. Er liggen flessen in de goot en er zitten muizen in de glasbak, er zijn muren met woorden erop en borden met woorden doorgestreept. Er is straatverlichting zonder licht en er zitten gaten in de straat en gaten in de stoep en gaten in uitlaten. Er zijn huizen met gebroken ruiten en mannen met gebroken tanden en schommels met gebroken plankjes. Er zijn honden zonder oren en katten met één oog en ik heb een keer een vogel gezien met niet zoveel veren.

We kwamen langs Woolworths, de koopjeshal, Kwik Save en de Co-op. Daarna namen we de tunnel onder de brug waar de muren donkergroen en druiperig zijn en toen we er weer uit kwamen liepen we over een stuk braakliggend terrein en daar was de Samenkomstzaal. De Samenkomstzaal is een zwarte metalen loods en heeft aan elke kant drie ramen. Binnen staan een heleboel rode stoelen en op iedere vensterbank staan vaasjes met gele plastic rozen met nepdruppels water op de bloemblaadjes op regelmatige afstand van elkaar.

Vader en moeder hebben de Samenkomstzaal helpen bouwen. Hij is niet zo groot maar hij is wel van de Broeders. Er zaten toen niet zoveel mensen in de gemeente, vier of vijf maar. Zonder vader en moeder was de gemeente misschien doodgebloed, maar ze zijn blijven prediken en uiteindelijk werden er meer mensen gedoopt. Het was heerlijk toen ze eindelijk een eigen ontmoetingsruimte hadden. Ze hebben er drie jaar over gedaan om hem te bouwen en iedere cent is door de Broeders gedoneerd.

Het was koud in de zaal want de radiatoren waren nog niet warm geworden. Helemaal vooraan stonden Elsie en May te praten met oude Nel Brown in de rolstoel.

May zei: ‘Ach, daar hebben we mijn kleine schat!’

Elsie zei: ‘Ach, daar hebben we mijn kleine lieverd!’

‘O, het is zo’n lief kind!’ zei May en ze drukte me tegen zich aan.

‘Ze is een zegen, dat is ze!’ zei Elsie en ze kuste me op mijn wang.

May zei: ‘Tante Nel was net aan het vertellen over die keer dat ze bonje had met de priester.’

‘Druif?’ zei Nel. Haar kin flabberde tijdens het kauwen omdat ze geen tanden heeft. Haar bovenlip was behaard. Haar onderlip was nat van het spuug.

‘Nee bedankt, tante Nel,’ zei ik. Ik maakte me te veel zorgen om te kunnen eten en ook als dat niet het geval was geweest had ik geen druif gehoeven want tante Nel ruikt naar plas.

Oom Stan kwam bij ons staan. Oom Stan is de Voorganger. Hij drinkt melk vanwege zijn maagzweer en hij komt uit Birmingham. Het schijnt dat Birmingham een nog grotere Poel van Verderf is dan onze eigen stad. Daar heeft hij zijn maagzweer gekregen, hoewel sommige mensen zeggen dat hij die van tante Margaret heeft gekregen. Stan sloeg zijn arm om tante Nel en zei: ‘Hoe is het met mijn favoriete Zuster?’

Nel zei: ‘Dat tapijt ziet eruit alsof het wel eens gezogen mag worden.’

Oom Stan hield op met lachen. Hij keek naar het tapijt. Hij zei: ‘Juist.’

Stan ging op zoek naar de stofzuiger en ik ging op zoek naar vader. Hij was in de boekenkamer, waar hij samen met Brian bezig was de overgebleven tijdschriften van vorige maand uit te zoeken. Brian heeft kleine witte schilfertjes op de schouders van zijn jasje en in zijn haar. ‘Hoe g-g-g-gaat het m-m-m-met je J-J-Judith?’ zei Brian.

‘Goed, dank je wel,’ zei ik. Maar het ging niet goed. De pijn in mijn buik kwam weer terug. Ik was Neil heel even vergeten, maar nu zat hij weer in mijn hoofd.

Alf kwam bij ons staan. Zijn tong kwam steeds naar buiten in zijn mondhoeken net als bij een hagedis. Hij zei tegen vader: ‘Rapportkaarten binnen?’ Vader knikte. Alf is wat vader noemt de ‘onderbevelhebber’. Hij is niet veel groter dan ik maar draagt laarsjes met hoge hakken. Hij is bijna kaal maar zijn haar is opzij gekamd en met de spuitbus tot een deksel gespoten. Ik heb het een keer omhoog zien komen in de wind toen we aan het prediken waren en toen sprong hij in de auto en zei: ‘Ga gauw wat haarspray voor me kopen, kind!’ en hij wilde er pas weer uit komen toen ik dat had gedaan.

Oom Stan verscheen met de stofzuiger. Hij zag er grijs uit. ‘De spreker is er niet,’ zei hij. ‘Ik heb niet zo’n zin om de voordracht te houden als hij niet komt opdagen.’

‘Hij komt wel,’ zei vader.

‘Ik weet het niet,’ zei Alf. Hij hees zijn broek op. ‘De vorige spreker die we hadden zullen krijgen is verdwaald.’ Opeens zag hij mij en zijn frons verdween. ‘Josie heeft iets voor je.’

Het beviel me niks zoals hij stond te grijnzen. ‘Wat dan?’ zei ik.

Vader zei: ‘Het is beleefd om “dank u wel” te zeggen, Judith.’ Hij keek me fronsend aan alsof hij teleurgesteld was en ik bloosde en sloeg mijn ogen neer.

Maar Alf zei: ‘Ik kan je toch niet vertellen wat het is? Dan is het geen verrassing meer.’

Josie is de vrouw van Alf. Ze is heel klein en heel breed en heeft een lange witte paardenstaart en een mond als een spleet met romig speeksel in de hoeken dat uitrekt als een harmonica wanneer ze praat. Ze draagt rare kleren en die maakt ze ook graag voor andere mensen. Voor mij heeft ze tot nu toe gemaakt: een gehaakte jurk met blauwe en perzikkleurige rozen waar ze naar bleef vragen tot hij was gekrompen in de was, een turkooizen rok met een lint langs de zoom die tot op de grond kwam, een gehaakte toiletrolhouder in de vorm van een Assepoester-pop die vader niet in de wc wilde hebben dus daar heb ik een heuvel van gemaakt voor het Land van Melk en Honing, een toiletbrilovertrek die nu onder aan de achterdeur de tocht tegenhoudt, knalblauwe beenwarmers, een oranje body, twee vesten en een bivakmuts. Josie denkt waarschijnlijk dat we heel arm zijn, dat ik veel groter ben dan ik ben en dat ik het heel koud heb. Op een dag zal ik haar vertellen dat dat niet zo is: we zijn niet rijk maar we hebben genoeg geld om kleren te kopen, ik lijk misschien ouder omdat ik de Bijbel goed lees en met de volwassenen praat maar ik ben tien jaar en één meter drieëndertig, en ik heb meestal precies de juiste temperatuur.

Ik speurde de mensen af maar kon haar nergens ontdekken. Voor alle zekerheid ging ik toch maar bij Gordon achter de geluidsapparatuur staan. Er is niemand van mijn leeftijd in onze gemeente, dus praat ik vaak met Gordon, ook al is hij veel ouder dan ik. Gordon testte de microfoons en maakte een pok-pok-geluid.

Ik keek op de klok. Nog precies drieëntwintig uur voordat Neil Lewis mijn hoofd in de wc zou stoppen. Er was niets tegen te doen. Gordon stelde de microfoons op. Ik zei tegen hem: ‘Heb je een pepermuntje?’ Gordon voelde in zijn zak. Hij wikkelde de bovenkant van een rol los en liet een poederig wit tablet in mijn hand vallen. ‘Bedankt,’ zei ik. Ik vraag alleen in noodgevallen een pepermuntje aan Gordon. Hij nam er zelf twee en ging verder met het ontwarren van een paar snoeren.

Gordon is nog niet zo lang van de heroïne af. Hij was verslaafd geraakt aan de heroïne omdat hij Met de Verkeerde Mensen Omging. Hij Vecht Tegen de Depressie dus het is heel goed dat hij naar de samenkomsten komt. Het is een poosje heel ernstig geweest. Het zag ernaar uit dat Gordon misschien Verwijderd zou moeten worden. Hij werd gezien als een slechte invloed. Ze zeggen dat God Zijn licht in Gordons hart heeft laten schijnen, maar ik denk dat zijn herstel met die extra sterke pepermuntjes te maken heeft. Vader zei dat heroïne mensen gelukkig maakt omdat het de pijn wegneemt; die pepermuntjes maken je gelukkig omdat je als je er eentje gegeten hebt merkt dat je geen pijn meer hebt. Het komt op hetzelfde neer. Het probleem is dat Gordon eraan gewend begint te raken. Hij kan er al vier achter elkaar naar binnen werken. Ik weet niet wat hij gaat doen als hij een hele rol op kan want ze maken ze niet sterker.

Er waren nu een heleboel mensen in de zaal, of in ieder geval een heleboel voor onze gemeente, ik denk wel bijna dertig. Er waren zelfs een paar gezichten bij die we normaal gesproken niet zien. Pauline, de vrouw die de klopgeest had die oom Stan afgelopen voorjaar heeft uitgebannen, en Sheila van de vrouwenopvang, Geena uit de psychiatrische inrichting met littekens op haar armen en Wilde Charlie Powell die boven op de Tump in een houten huis tussen de sparren woont. Het leek alsof er iets bijzonders te gebeuren stond maar ik had geen idee wat.

Op het podium tikte Alf tegen de microfoon. ‘Broeders en Zusters,’ zei hij, ‘als u wilt gaan zitten, de samenkomst gaat zo beginnen.’

De spreker had het dus niet gehaald. Ik zag in gedachten zijn auto langs de berg omlaagtuimelen en stelde me voor dat zijn geschreeuw zwakker en zwakker werd tot de gedeukte klomp metaal in de mist verdween. ‘Tot straks,’ zei ik tegen Gordon en ik ging naar mijn plaats.

Vader en ik zitten helemaal vooraan dus onze knieën komen bijna tegen het podium. Ik krijg een stijve nek van het omhoogkijken. Vader zegt dat dat beter is dan te worden Afgeleid. Afleiding leidt tot Misleiding. Maar de voorste rij heeft zijn eigen afleidingen. De geur van tante Nel is er een van. Ik was blij met mijn extra sterke pepermuntje.

We gingen staan om ‘De vreugde van de Koninkrijksdienst’ te zingen. Vader zong hard, hij liet het geluid diep uit zijn borst komen, maar ik kon niet zingen, deels omdat ik aan Neil dacht en deels omdat het extra sterke pepermuntje al het spuug uit mijn mond had opgezogen. Vader stootte me aan en fronste zijn wenkbrauwen dus ik schoof het pepermuntje naar mijn wang en begon net zo hard te schreeuwen als hij.

Omdat er geen spreker was moesten we eerst de tijdschriftstudie doen. Het artikel heette ‘Verlichters van de wereld’ en ging erover dat we ons licht niet onder de korenmaat moesten verbergen, wat een soort mand bleek te zijn. Alf zei dat we dat het beste konden doen door een rapportkaart in te vullen. Vader stond op om te antwoorden en zei dat het een voorrecht was om de spreekbuis van God te zijn. Elsie antwoordde en zei dat we wel sceptici tegenkwamen maar als we het de mensen niet vertelden hoe moesten ze het dan weten? Brian zei: ‘Het p-p-p-p-p-punt. Het p-p-p-p-punt is…’ Maar we kregen niet te horen wat het punt was. Tante Nel ging met haar hand heen en weer maar ze bleek alleen maar aan May duidelijk te willen maken dat ze in haar broek geplast had.

Tegen die tijd was mijn pepermuntje op dus stak ik mijn hand omhoog en zei dat God wel heel blij moest zijn om al die kleine lichtjes in het donker te zien schijnen en Alf zei: ‘Nou, we kunnen allemaal zien dat jouw lichtje schijnt, Zuster McPherson!’ Maar dat was niet zo, en ik voelde me niet blij, en ik wenste op dat moment dat ik niet een van Gods lichtjes was want als ik dat niet was zou Neil Lewis mijn hoofd niet in de wc stoppen.

Toen de tijdschriftstudie afgelopen was ging vader op het podium staan en zei: ‘En nu, Broeders, door onvoorziene omstandigheden…’ Ik zag dat oom Stan zijn papieren bij elkaar schoof en zijn nek afveegde met zijn zakdoek. Vervolgens trok er een luchtvlaag door de zaal en hoorden we de buitendeur dichtgaan.

Ik draaide me om. Er kwam een man door de haldeuren. Ze leken te zijn opengewaaid want ze bleven vanzelf openstaan toen hij ertussendoor liep en gingen even later weer achter hem dicht. De man had een karamelkleurige huid en haar in de kleur van merels. Hij zag eruit als een van de Ouden, alleen droeg hij geen gewaad maar een donkerblauw pak, en waar het licht erop scheen glansde het als benzine in een plas. De man liep helemaal door naar onze rij en ging aan het uiteinde zitten, en ik rook iets wat op vruchtentaart leek en iets wat op wijn leek.

Alf liep gauw naar hem toe. Hij fluisterde iets tegen de man en knikte toen naar vader. Vader glimlachte. Hij zei: ‘En we zijn heel blij met de komst van…’

‘Broeder Michaels,’ zei de man. Zijn stem was nog het allervreemdst. Die klonk als pure chocola.

Vader zei: ‘Onze gastspreker, uit…?’ Maar Broeder Michaels leek het niet te hebben gehoord. Vader vroeg het nog een keer en Broeder Michaels glimlachte alleen maar. ‘Nou, hoe dan ook, Broeder, we zijn heel blij dat u er bent,’ zei vader, en hij stapte naar beneden.

Er werd een hele tijd geklapt en daarna kwam Broeder Michaels het podium op. Hij had zo te zien geen aantekeningen bij zich. Hij haalde iets uit zijn aktetas en legde het op de katheder. Toen sloeg hij zijn ogen op. Nu hij ons aankeek zag ik hoe donker zijn huid eigenlijk was. Zijn haar was ook donker maar zijn ogen waren vreemd en licht. Vervolgens zei hij: ‘Wat hebben jullie hier mooie bergen, Broeders!’

Ik kon merken hoe verbaasd iedereen was. Er had nog nooit iemand gezegd dat onze vallei mooi was. Broeder Michaels zei: ‘Vinden jullie niet? Ik reed er vandaag doorheen met de auto en bedacht toen hoezeer jullie het getroffen hebben dat jullie hier wonen. Op het hoogste punt dacht ik dat ik zo de wolken in kon kijken.’

Ik keek door het raam naar buiten. Broeder Michaels moest óf gek zijn, óf hij had een bril nodig. De wolken hingen nu zelfs nog lager – je kon niet meer dan een meter voor je uit kijken.

Hij glimlachte. ‘Het thema van onze voordracht vandaag is “bergen verplaatsen”. Wat denken jullie dat je nodig hebt, Broeders, om die berg daar te verplaatsen?’

‘Dynamiet,’ zei Alf.

‘Het kan niet,’ zei oom Stan.

‘Een behoorlijk grote graafmachine,’ zei Gordon en iedereen moest lachen.

Broeder Michaels hield iets tussen zijn duim en wijsvinger omhoog. ‘Weten jullie wat dit is?’

‘Er is niks,’ fluisterde ik, maar vader glimlachte.

‘Wie van jullie gelooft dat ik überhaupt iets vasthoud?’ zei Broeder Michaels.

Sommige mensen staken hun hand op en een heleboel niet. Vader glimlachte nog steeds en hij stak zijn hand op dus deed ik dat ook. Broeder Michaels hield een velletje papier vlak onder de microfoon. Toen deed hij zijn duim en wijsvinger van elkaar en hoorden we iets vallen. ‘Degenen van jullie die dachten dat ik iets vasthield mogen jezelf een schouderklopje geven,’ zei hij. ‘Jullie zagen met de Ogen van het Geloof.’

‘Wat is het?’ zei ik, maar vader hield alleen zijn vinger voor zijn lippen.

‘Dit, Broeders, is een mosterdzaadje,’ zei Broeder Michaels. Hij hield een foto van een uitvergroot mosterdzaadje omhoog. Het leek net een klein geel balletje. ‘Het is een heel klein zaadje maar het groeit uit tot een boom waar de vogelen des hemels in zitten.’ Toen begon hij over de wereld te vertellen.

Hij zei dat Gods volk nog vele moeilijkheden zou ondervinden voordat het systeem ten einde kwam. Hij zei dat de Duivel over de aarde rondzwierf op zoek naar iemand om te verslinden. We lazen dat de Israëlieten niet langer geloofden dat ze het Land van Melk en Honing zouden bereiken, en dat ze Gods wonderen en de wonderdoeners bespotten. ‘Laten wij nooit zo zijn,’ zei hij. ‘Geloof is niet van alle mensen. De wereld lacht om geloof. Het zou nooit in ze opkomen om die berg op te dragen zich te verplaatsen. Maar kijk met me mee in jullie bijbel, Broeders, en zie wat Jezus zegt.’

Toen begon hij te lezen, en terwijl hij las bonsde mijn hart en was het net alsof er licht op me scheen.

‘Want voorwaar, Ik zeg u: Als u een geloof had als een mosterdzaad, u zou tegen deze berg zeggen: Verplaats u van hier naar daar! En hij zou zich verplaatsen, en niets zou voor u onmogelijk zijn.’

‘Jezus bedoelde dit natuurlijk overdrachtelijk,’ zei hij. ‘We kunnen niet echt bergen verplaatsen. Maar we kunnen wel dingen doen die we voor mogelijk houden als we geloof hebben. Het geloof ziet die berg als reeds verplaatst, Broeders. Het is niet genoeg om te bedenken hoe de nieuwe wereld zal zijn, we moeten onszelf daar zien; al die tijd dat we bedenken hoe het daar zal zijn, zijn wij nog steeds hier. Maar geloof heeft vleugels. Het kan ons overal naartoe brengen.’

Toen begon hij te praten, en het was alsof ik naar een prachtig verhaal luisterde, en ik kende het verhaal maar kon me niet herinneren het ooit eerder gehoord te hebben, of in elk geval niet op deze manier verteld.

In het begin, zei Broeder Michaels, was al het leven één groot wonder. Mensen bleven eeuwig leven en werden nooit ziek. Elke vrucht, elk dier, elk onderdeeltje van de aarde was een volmaakte weerspiegeling van Gods glorie, en de relatie tussen de mensen was ook volmaakt. Maar Adam en Eva raakten iets kwijt. Ze raakten het geloof in God kwijt. Dus begonnen ze dood te gaan, de cellen in hun lichaam begonnen achteruit te gaan en ze werden uit de hof verdreven.

‘Daarna waren er alleen nog maar glimpen te zien van hoe het ooit geweest was: een zonsondergang, een orkaan, een struik getroffen door de bliksem. En geloof werd iets waar je om bad in een kamer ’s nachts of op een slagveld of in de buik van een walvis of in een vurige oven. Geloof werd een sprong, want er gaapte een kloof tussen hoe het was en hoe het vroeger geweest was.’ En toen keek hij naar mij – dat weet ik zeker. Dat was de ruimte waar wonderen gebeurden.

‘Alles is mogelijk, altijd en overal en voor alle soorten mensen. Als je denkt van niet dan komt dat alleen maar doordat je niet kunt zien hoe dichtbij je bent, hoe je alleen nog maar een klein dingetje hoeft te doen en alles komt naar je toe. Wonderen hoeven geen grote dingen te zijn en ze kunnen op de onwaarschijnlijkste plekken gebeuren; wonderen werken het beste met gewone dingen. Paulus zegt: “Het geloof nu is een vaste grond van de dingen die men hoopt, en een bewijs van de zaken die men niet ziet,” en als we er maar een klein beetje van hebben volgen andere dingen vanzelf, Broeders. Soms meer dan we hadden kunnen dromen.’

De voordracht was afgelopen maar de eerste paar seconden klonk er geen geklap; toen barstte het los. Ik had het gevoel alsof ik wakker geworden was. Maar ik had langer geslapen dan de voordracht had geduurd; ik had het gevoel alsof ik mijn hele leven had geslapen.

Ik kon niet wachten tot het zingen en bidden voorbij waren. Broeder Michaels leek mij precies de juiste persoon om mee te praten over Neil Lewis.

Na afloop ging ik bij Broeder Michaels staan en wachtte tot oom Stan klaar was met praten. Maar toen Stan wegliep kwamen Elsie en May bij hem staan. Daarna Alf. Broeder Michaels gaf hun een hand, hij luisterde, hij knikte; hij glimlachte en glimlachte. Ze wilden geen van allen weg.

Ik begon al te denken dat ik hem nooit te spreken zou krijgen maar uiteindelijk was er een gaatje en draaide hij zich om om zijn papieren in zijn tas te doen en toen zag hij mij.

‘Hallo,’ zei hij. ‘Wie ben jij?’

‘Judith,’ zei ik.

‘Ben jij degene die dat mooie antwoord heeft gegeven?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Volgens mij wel.’ Broeder Michaels stak me zijn hand toe. ‘Fijn om kennis te maken.’

Ik zei: ‘Ik vond het een mooie voordracht,’ maar mijn stem leek niet goed te werken. ‘Ik denk dat ik nog nooit zo van een voordracht heb genoten.’

‘Dank je wel.’

‘Ik vroeg me af of ik dat mosterdzaadje eens mag zien?’

Broeder Michaels lachte. ‘Dat mag,’ zei hij. ‘Maar ik weet niet zeker of het hetzelfde zaadje zal zijn.’ Hij haalde een klein potje uit zijn tas en het zat vol zaadjes.

Ik zei: ‘Ik heb nog nooit mosterd gezien die er zo uitzag!’

‘Zo ziet het eruit voordat ze het vermalen.’

Ik zei: ‘Ik wou dat ik er wat van had.’

Broeder Michaels schudde een klein hoopje zaadjes in mijn hand. ‘Nu heb je er wat van.’

Ik keek naar de zaadjes. Ik was zo blij dat ik bijna vergat wat ik hem wilde vragen. ‘Broeder Michaels,’ zei ik uiteindelijk, ‘ik kwam met u praten omdat ik een probleem heb.’

‘Ik wist het,’ zei hij.

‘O ja?’

Hij knikte. ‘Wat voor probleem?’

‘Iemand… ik ben bang dat…’ Ik zuchtte. Toen wist ik dat ik hem precies moest vertellen hoe het zat. ‘Ik denk dat ik binnenkort misschien niet meer zal zijn.’

Broeder Michaels trok zijn wenkbrauwen op.

‘Ik bedoel: niet meer zal bestaan.’

Broeder Michaels liet ze weer zakken. ‘Ben je ziek?’

‘Nee.’

Hij fronste. ‘Heeft iemand je dat verteld of is het alleen maar een gevoel?’

Ik dacht hierover na. ‘Niemand heeft het me verteld,’ zei ik. ‘Maar ik weet het behoorlijk zeker.’

‘En heb jij het aan iemand verteld?’

‘Nee. Ze kunnen toch niets doen.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Dat weet ik gewoon,’ zei ik. Volwassenen dachten dat je een meester of juf alles kon vertellen. Ze snapten niet dat dat het alleen maar erger maakte.

Broeder Michaels zei even niets. Daarna zei hij: ‘Heb je geprobeerd te bidden?’

‘Ja.’

‘Soms duurt het een tijd voordat gebeden verhoord worden.’

‘Ik heb maar tot morgen.’

Broeder Michaels haalde diep adem. Toen zei hij: ‘Judith, ik denk dat ik met een gerust hart kan zeggen dat er voor morgen niets met je zal gebeuren.’

‘Hoe weet u dat?’

‘Waar jij mee te maken hebt is simpelweg angst,’ zei hij. ‘Niet dat er iets simpel is aan angst; angst is de verraderlijkste vijand van allemaal. Maar je angst onder ogen zien, daar komt iets goeds uit voort.’

Ik zei: ‘Ik zie niet hoe hier iets goeds uit voort kan komen.’

‘Kijk er dan eens op een andere manier naar. Het is verbazend om te zien hoe problemen waarvan we dachten dat ze onoplosbaar waren helemaal verdwijnen als we dingen vanuit een andere gezichtshoek bekijken.’

Mijn hart bonsde. ‘Dat zou fijn zijn,’ zei ik.

Broeder Michaels glimlachte. ‘Ik moet gaan, Judith.’

‘O,’ zei ik. Ik voelde me opeens weer angstig. ‘Denkt u dat u nog terugkomt?’

‘Dat zal vast wel een keer gebeuren.’

Toen deed hij iets vreemds. Hij legde zijn handen op mijn schouders en keek in mijn ogen en er trok een warmte helemaal door mijn armen omlaag naar mijn vingers en over mijn schouders en rug. ‘Heb geloof, Judith,’ zei hij. Toen keek ik om. Vader riep me.

‘Ogenblikje,’ zei ik, maar vader tikte op zijn horloge. ‘Oké!’ zei ik. Ik draaide me weer om en de rij was leeg.

Ik rende het gangpad af. ‘Waar is Broeder Michaels naartoe?’ zei ik. Alf haalde zijn schouders op. Ik rende de hal in. ‘Oom Stan,’ zei ik, ‘hebt u Broeder Michaels gezien?’

‘Nee,’ zei Stan. ‘Ik zocht hem zelf ook net. Margaret en ik wilden hem uitnodigen voor het middageten.’

Ik rende het parkeerterrein op. Gordon liet de andere jongens zijn nieuwe spoiler zien. ‘Waar is Broeder Michaels naartoe?’ zei ik, en ik voelde mijn ogen prikken.