Alessandro Piperno

Vervolging

© 2010 Alessandro Piperno

© 2011 Nederlandse vertaling Rob Gerritsen

Oorspronkelijke titel Persecuzione

Oorspronkelijke uitgever Mondadori

Auteursfoto Leonardo Cendamo

Omslagontwerp Suzan Beijer

Omslagillustratie Angela Raab, Plainpicture/Hollandse Hoogte

==

isbn 978 90 204 1278 9 / nur 302

==

www.uitgeverijcontact.nl

www.uitgeverijatlas.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2011

Eerste deel

*

Het was 13 juli 1986 toen een pijnlijk verlangen om nooit het levenslicht te hebben aanschouwd zich meester maakte van Leo Pontecorvo.

Nog vlak daarvoor had Filippo, zijn oudste zoon, zich helemaal laten gaan in een kleinzielige, kinderlijke klaagzang: een protest tegen de geringe portie patates frites die zijn moeder op zijn bord had laten glijden vergeleken bij de ongelooflijke gulheid die zij had getoond jegens zijn jongere broertje. En het moment daarop insinueert de vaste presentator van het achtuurjournaal, ten overstaan van een aanzienlijk deel van de natie, dat de aldaar aanwezige Leo Pontecorvo obscene brieven zou hebben gewisseld met het vriendinnetje van zijn jongste zoon van dertien.

Ofwel diezelfde Samuel met dat bord vol gouden, krokante staafjes voor zich dat nooit zou worden leeggegeten. Waarschijnlijk onzeker of zijn vrienden de onverwachte faam die hem dankzij de tv ten deel was gevallen, zullen archiveren in het vakje van amusante roddels of in het, tot nog toe, lege vak bedoeld om het meest onherstelbare shitfiguur in op te bergen waar een jongen van zijn verwende, indolente clan ooit mee te maken had gekregen.

Het was zinloos om jezelf wijs te maken dat zijn prille leeftijd Samuel had belet om aan te voelen wat voor de anderen onmiddellijk duidelijk was: iemand op de tv suggereerde dat zijn vader het meisje had geneukt. En als ik ‘meisje’ zeg bedoel ik een twaalfenhalfjarig sprietje met pompoenkleurig haar en een spits, met sproeten bezaaid snuitje. Maar wanneer ik ‘neuken’ zeg bedoel ik ‘neuken’. Dus iets enorms, iets zeer ernstigs, te grof om te kunnen bevatten. Zelfs voor een echtgenote en twee zoons die zich al een tijdje afvroegen of hun man en vader wel de onberispelijke burger was op wie ze altijd zonder meer trots waren geweest.

De frase ‘al een tijdje’ doelt op de eerste justitiële complicaties die hem hadden overvallen en een afkeurenswaardig stempel van verdenking hadden gedrukt op de voorbeeldige carrière van een van de meest ondernemende kopstukken van de kinderoncologie op nationaal niveau. Een van die afdelingshoofden die, als de oude verpleegster hem beschreef tegenover een net aangenomen collega, kon rekenen op commentaar in de trant van: ‘Een echte heer! Hij zal nooit vergeten “dank u”, “alstublieft” of “tot uw dienst” te zeggen, en bovendien is het een stuk!’ Verder was het niet ongebruikelijk om in de benauwde wachtkamers van het Santa Cristina-ziekenhuis, waar moeders van zieke kinderen bezorgde indrukken uitwisselden over de nachtmerrie waarin de jonge jaren van hun kinderen waren omgeslagen, gesprekken op te vangen van het soort: ‘Hij is zo hulpvaardig. Je kunt hem op alle uren van de dag bellen. En ook ’s nachts...’

‘Hij stelt je altijd gerust. Altijd een glimlach, altijd positief.’

‘En hij doet het heel goed met kinderen...’

Terwijl het rinkelen van de telefoon een ritmische, koortsachtige gedrevenheid gaf aan een schaamtegevoel dat een paar seconden geleden nog ondenkbaar was geweest, besefte Leo, op het hoogtepunt van zijn verwarring, dat de maaltijd die hij zojuist had gebruikt de laatste was die zijn dierbaren hem hadden gegund. Vervolgens liet hij duizenden andere dingen door zijn hoofd gaan waarvan hij buitengesloten zou worden. En waarschijnlijk was het om niet in te storten, om niet te bezwijken onder het gewicht van de paniek en de sentimentaliteit, om niet als een jochie in tranen uit te barsten voor de ogen van zijn vrouw en kinderen, dat hij zijn toevlucht nam tot een arrogante, boosaardige gedachte.

Uiteindelijk had zij het gedaan: het meisje dat zijn zoon ongeveer een jaar geleden mee naar huis had genomen en dat Rachel en hij – het meest ruimdenkende en evenwichtige stel in hun omgeving – zonder moeilijk te doen hadden ontvangen, was erin geslaagd hun leven te verwoesten. Dat van hem, en dat van de drie mensen van wie hij het meest hield.

Moet het dan zo aflopen, was de vraag waar Leo zichzelf op betrapte terwijl hij steeds verder verstrikt raakte in het uitzichtloze verlangen om nooit te hebben bestaan.

Verkeerde vraag, beste man. Wat voor zin heeft het om over het einde te praten als we nog maar aan het begin staan?

==

Dat alles gebeurde op een gunstig moment.

Het moment waarop de Olgiata – een chic residentieel domein, te midden van vele hectaren bos, bezaaid met villa’s, eeuwig bloeiende tuinen, en omringd door zware muren – leegliep. Net zoals een strand bij zonsondergang.

Het was alsof je opgesloten zat in een enorm pretpark, een paar minuten na sluitingstijd. De sporen van de sportieve inspanning, die men zich overdag overvloedig had getroost, lagen overal verspreid: de leren Adidas-bal verstrikt in de heg; het uitgeputte skateboard achterover op de rode tegels van het laantje; het plankje van oranje plastic dat dreef op het olieachtige, fonkelende spiegelvlak van een zwembad; een tweetal grote rackets, met vaste tussenpozen besproeid door fijne waterstralen die werden aangezet door een onverhoedse klik.

Natuurlijk, je kon nog steeds stuiten op de joggingfanaat in zijn badstoffen sportbroekje en een badhanddoek over zijn schouders à la Rocky Balboa, of op de jonge vader die hijgend terugkomt van de supermarkt – in de ene hand een pak luiers, in de andere een pakje condooms.

Maar afgezien van deze eenlingen met onbepaald verlof – deze onderkruipers van de avondsiësta – hadden alle anderen zich bijna eensgezind teruggetrokken in hun woningen: villa’s van een onsamenhangende en eclectische stijl, sommige sober, andere patserig (de Mexicaanse stijl was de laatste tijd bezig de mode van het Zwitserse chalet te verdringen). Als je die huizen vanbuiten bekeek kon je je de souterrains voorstellen waar alles was zoals het moest zijn: de open haard, de door groene schimmel aangevreten plinten, de gehaakte sierkleedjes, de stapels geïllustreerde tijdschriften, de esdoornhouten doosjes vol lavendelblaadjes, de biljarttafel geheel bedekt met een laken zoals een lijk in het mortuarium, een buikig tv-toestel waaruit een warboel van draden, van de VHS-recorder en de Atari-console, zijn tentakels uitstrekte. Je kon de gelogen landelijke geur opsnuiven van de houtblokken, van de dennenappels, van de stapels kranten, al even vergeeld als de pingpongballetjes die verborgen lagen in het halfduister, behoedzaam en roerloos als detectives.

Het was slechts een moment. Een moment buiten het melkwegstelsel. Een moment van bovennatuurlijke ontspanning. Het moment waarop het zich manifesteren van de alles overstijgende familieband, die dagelijks werd gevierd in die contreien zo’n dertig kilometer van het centrum van Rome, zijn hoogtepunt bereikte. Een waarlijk roerend moment, waarna alles weer in beweging zou komen en zou verslappen.

Nog een paar minuten en de bewoners van de Olgiata, die het zondags zonder hun Filippijnse personeel moesten stellen, zouden in drommen de weg op gaan om met hun brandschone auto’s en hun ongegeneerde vitaliteit de parkeerterreinen van de pizzeria’s in de omgeving als een leger te bezetten. Want ondanks het gevoel van verzadiging, opgeroepen door de constante geur van gebarbecued vlees die overal in de lucht hing, waren ze allemaal voornemens de dag mooi af te sluiten door zich vol te proppen met bruschetta met tomaat, en aardbeien met slagroom.

Maar vooralsnog waren ze allemaal thuis. De kleintjes maakten ruzie met hun moeder omdat ze niet in bad wilden; de grotere kinderen werden uitgefoeterd omdat ze sinds een paar maanden te veel tijd in bad doorbrachten. Onder de ouders waren er die zich in boxershorts en T-shirt ontspanden aan de rand van het zwembad met een glas chardonnay, de benen over elkaar geslagen. En er waren er die niet konden ophouden de oren van hun labrador te kwellen. Of die het moeilijk vonden een potje canasta af te breken. Of die bezig waren voor hun gasten hapjes klaar te maken op basis van olijven en miniworstjes. Of die hun koffers pakten met het oog op verre reizen. Of die hun kleren klaarlegden voor de volgende dag... Alles was een belofte, alles lag besloten in één romantische verwachting. Hun enige zorg werd veroorzaakt door de angst niet ten volle te kunnen genieten van het koperkleurige, lauwe licht van dat bevoorrechte moment. Dat natuurlijk deze keer wel samenviel met de gelijktijdige verschijning op de tv-schermen (allemaal afgestemd op hetzelfde kanaal, aangezien in die tijd het tv-aanbod nog beperkt was) van de foto van Leo: grofkorrelig en meedogenloos, zoals hij daar zweefde boven de rechterschouder van de opgeprikte nieuwslezer.

Een foto die onze man geen recht deed. Een foto die bij niemand van degenen die voor het scherm zaten en professor Pontecorvo goed kenden, zou overkomen als een getrouwe afbeelding van het origineel. Het was meer een pasfoto, of een opsporingsfoto, waarop Leo er een beetje geel en uitgeput uitzag. Hij leek in niets op de man die zich, op achtenveertigjarige leeftijd, in de gelukkige fase van een mannenleven bevond waarin de natuur een even volmaakt als vluchtig evenwicht heeft gevonden tussen jeugdige energie en voltooide mannelijkheid. Ondanks het feit dat, na bijna een halve eeuw van grote inspanning, de ruggengraat van deze mooie, slungelige man zich kromde onder de negentig kilo van zijn lange en, op een geheel eigen manier, statige lichaam, was hij nog recht genoeg om de gestalte van Leo in staat te stellen zich robuust en gezaghebbend te verheffen.

Buiten Italië zou men de schoonheid van zijn gelaat ‘Italiaans’ hebben genoemd. Binnen Italië zou deze zelfde schoonheid vaak zijn afgedaan als ‘uit het Midden-Oosten’. Krullend haar dat grote gelijkenis vertoonde met de haardos die men zich bij een figurant in een film over het leven van Mozes zou kunnen voorstellen; een olijfkleurige huid die in contact met de zon onmiddellijk een bruinverbrande tint kreeg; ogen van een langwerpige snit voorzien van twee groene namaakparels; oren even fors als de neus (beide bewezen gloedvol eer aan het jodendom); en de lippen – daar zat het geheim, in die lippen – zinnelijk, ironisch, stuurs.

Ziedaar al het fraais waarvan op de foto niets viel terug te vinden. (Ik heb Leo Pontecorvo goed genoeg leren kennen om te kunnen zeggen dat het drama van die verschijning op de televisie voor hem ook een tragedie van de ijdelheid was.)

En toch had, alles bij elkaar genomen, die slechte gelijkenis een bedoeling. Er sprak dreiging uit. Het was een schepje boven op de brute agressie waarvan Leo sinds een paar weken het slachtoffer was. En bovenal was de boodschap heel helder en uiterst onthutsend: ditmaal kon en mocht Leo Pontecorvo zich geen illusies maken; hij moest ophouden te hopen dat het met een sisser zou aflopen. Ze zouden naar hem toe komen om hem uit zijn hol te verdrijven, misschien diezelfde avond nog. In het hartje van een schitterende, ziedende zomer. Dat was de bedoeling van die foto. Dat was wat die foto, die zo abrupt op het scherm was verschenen, hem voorspelde.

Ze zouden hem met geweld verjagen uit de huiselijke intimiteit, als een muis uit zijn hol. Om hem uit te leveren aan de publieke rancune, zoals hij er nu uitzag: blootsvoets, in kaki bermudashorts en een gekreukeld blauw overhemd, rampzalig onhandig gezeten op een kruk in de elegante keuken die uitzag op een tuin die, zoals alle andere dingen daarbuiten, in alle rust genoot van de laatste gekarameliseerde restjes daglicht.

Nee, ze zouden zich niet laten afschrikken door het landhuis dat hij destijds had laten bouwen in de blakende buik van de Olgiata, naar beeld en gelijkenis van de mens op wie hij zou willen lijken: sober, modern, eclectisch, ironisch, en vooral transparant. Meer het huis van een ontwerper dan van een grootheid uit de medische wereld, waarvan de enorme glazen wanden, vooral ’s avonds wanneer de lichten aan waren, een blik verschaften op het comfortabele leven dat zich daarbinnen afspeelde: een onwelvoeglijk vertoon dat Rachel – een vrouw die qua cultuur niet was toegerust om zichzelf te etaleren – uit alle macht had geprobeerd te neutraliseren met behulp van grote gordijnen, waarvan het ophangen aan het begin van iedere herfst aanleiding was tot een van de meest klassieke echtelijke ruzies.

Overigens, toen Leo had besloten daar te gaan wonen, op zo’n plek, in een dergelijk huis, was hij op veel gezaghebbender verzet gestuit dan dat geboden door de gordijnen van zijn jonge, en, toen in ieder geval, toegewijde echtgenote.

‘Als je nu gewoon eens met me meeging... dan zou je je realiseren dat die plek je een sterk gevoel van bescherming geeft.’

Woorden van dergelijke strekking herinnerde Leo zich tegen zijn moeder te hebben gezegd zo’n twintig jaar vóór deze noodlottige avond, toen hij haar zijn plan mededeelde om het appartement in de binnenstad te verkopen dat zij groothartig, en tevens lichtvaardig, op zijn naam had gezet, en in de Olgiata een kavel te kopen waarop hij het huis ‘op ons afgestemd’ kon laten bouwen.

‘En waartegen zouden jullie je dan wel moeten beschermen?’

Leo had in de stem van zijn moeder een ondertoon van teleurstelling bespeurd, die een uiting was van de toenemende onverdraagzaamheid van die vrouw jegens haar bechor[1] die, volgens haar, steeds minder voor zichzelf kon opkomen naarmate hij ouder werd.

‘Het is toch geen idee van je vrouw?’ had ze er nog fijntjes aan toegevoegd. ‘Heeft zij je op het idee gebracht om op de steppe te gaan wonen? Weer een van haar machinaties om jou op een veilige afstand van mij te houden? Is zij het die speelt met mijn geld, met mijn geduld, met mijn gevoelens?’

‘Kom nou, mama. Het is mijn idee. Laat Rachel er nu buiten.’

‘Alleen als je me kunt uitleggen wat Rachel eigenlijk voor naam is! Hij lijkt wel rechtstreeks uit de Bijbel geplukt...’

Is het mogelijk dat hij, die erin was geslaagd om serieus genomen te worden door de strenge commissies die hem geschikt hadden bevonden om een prestigieuze post te bekleden in het ziekenhuis; wiens beroep met zich meebracht om geknakte, radeloze ouders mee te delen dat hun jonge kinderen opgegeven waren; die in staat was studenten, bijna even oud als hij, vrees in te boezemen, en van wie door velen reeds toen al werd aangenomen dat hij de uiterst machtige professor Meyer zou opvolgen in diens academische territorium; is het mogelijk dat uitgerekend déze man niet in staat was om aan zijn moeder van in de zestig het hoofd te bieden?

Want als hij daar wel toe in staat was geweest, dan zou hij natuurlijk niet de behoefte hebben gevoeld om haar op de hoogte te brengen van zijn plannen met betrekking tot hun woonsituatie. Als het appartement in de binnenstad van hem was, als zij het op zijn naam had gezet, waarom deed hij dan zo moeilijk? Waarom verkocht hij het niet, punt uit? Waarom probeerde hij zo kinderlijk haar goedkeuring te krijgen? En waarom werd hij, ondanks het feit dat hij wist dat hij die niet zou krijgen, zo kwaad nu zij hem haar goedkeuring inderdaad had onthouden?

Het vermogen van die vrouw om hem te irriteren. Haar talent om hem in het nauw te drijven. Om hem het gevoel te geven een wispelturige zoon te zijn, wat hij in feite nooit was geweest. Het charisma van zijn moeder. Haar koppigheid. Haar neiging tot bemoeizucht. De onverwoestbare, aan haar status van matrone ontleende overtuiging dat ze het altijd bij het rechte eind had. Dat alles overgoten met een sarcasme dat de laatste tijd – sinds haar zoon haar ervan op de hoogte had gesteld, niet zonder schroom, dat Rachel Spizzichino spoedig haar schoondochter zou worden – steeds geraffineerder was geworden.

Zo was hij verstrikt geraakt in die discussie over bescherming en veiligheid. Geprest door zijn moeder, die hem ter verantwoording bleef roepen voor zijn bizarre idee om ‘op de steppe’ te gaan wonen, was Leo begonnen nadrukkelijk iets te hakkelen over de gevaarlijke tijd waarin ze leefden, al dat verdomde politiek antagonisme, over zijn oude droom om op een plek met veel groen te wonen, over dat hij en zijn jonge bruid reeds de verantwoordelijkheid voelden tegenover de kinderen die ze zouden krijgen, en over hoe hun vurige wens om hun jonkies te beschermen was gestimuleerd door het bezoek aan dat domein voorzien van checkpoints, bewakers, hoge omheiningen, groene velden en sportaccommodaties, alles in absolute veiligheid...

‘Als het je om gewapend personeel en hoge prikkeldraadversperringen te doen is, kun je net zo goed in Israël gaan wonen, zoals die geëxalteerde nicht van je!’

‘Een waar paradijs op aarde, mama...’ ging Leo door, alsof hij de smalende opmerking van zijn moeder niet had gehoord.

En hoe meer Leo zei, hoe meer hij hakkelde, en hoe meer hij hakkelde, hoe meer hij de hoon van zijn moeder zich zag verharden in een gelaatsuitdrukking waaruit steeds meer ongeduld en weerzin spraken. Een gezicht vol hooghartig wantrouwen waarop met koeienletters te lezen viel: ER IS GEEN PLEK OP AARDE DIE JOU OF WIE DAN OOK ENIGE BESCHERMING KAN GARANDEREN!

==

==

En als Leo nu – terwijl de nieuwslezer, na zijn vuile bom te hebben afgeworpen in de keurige keuken van huize Pontecorvo, was begonnen te praten over de branden die het mediterrane bosgebied op Sardinië verwoestten – de helderheid van geest had gehad om terug te denken aan die discussie met zijn moeder, twintig jaar geleden, dan zou hij, terugblikkend, misschien hebben gewaardeerd hoe deze vrouw, die al geruime tijd niet meer onder ons is, op haar woordloze, onweerlegbare wijze had geprobeerd te waarschuwen. Pas nu – met één been in het graf en het andere weggezakt in verraderlijke, gevaarlijke grond – zou Leo in staat zijn geweest te begrijpen hoezeer zijn moeder gelijk had gehad: er is geen hoekje in het heelal waar een mens, dat aanmatigende belachelijke wezen, zich veilig kan weten.

Intussen gaat de telefoon onverbiddelijk en is volstrekt niet van plan op te houden. Er zijn daarbuiten een heleboel mensen die met de Pontecorvo’s willen spreken over wat de Pontecorvo’s overkomt. Terwijl het enige wat ze daarbinnen met elkaar gemeen hebben de wens is om alle contact met de buitenwereld te verbreken, en wel voorgoed. Maar hoe is het mogelijk, terwijl alles wat zich bevindt in die royale, lichte ruimte begrensd door de grote glazen wanden van het huis, door de heg die het eigendom van de Pontecorvo’s markeert en door de ringmuren van het domein, precies daar is waar (en hoe) het moet zijn, dat de rest van de wereld gek geworden lijkt?

Nu is het wel zo dat als er iets is dat al een tijdje de gemoederen blijft verhitten, dat het leven van de Pontecorvo’s is. Sinds de door Leo opgezette afdeling is meegesleurd in een schandaal van smeergeld, opgeschroefde rekeningen, verkoop van ziekenhuisbedden en patiënten (allemaal terminale minderjarigen) die onder valse voorwendselen en om frauduleuze redenen zijn afgevoerd naar privéklinieken, is de situatie voortdurend verslechterd, en iedere keer heeft de zaak een onvoorspelbare, verontrustende en steeds minder betamelijke wending genomen. Op een bepaald moment werd zelfs geïnsinueerd dat de succesvolle universitaire carrière van Leo te danken was aan zijn sympathie voor Craxi (of, om precies te zijn, aan de sympathie van Craxi voor hem). Vervolgens was de beurt aan een assistent die door hem van de universiteit was verwijderd wegens nalatigheid, en die Leo er vervolgens uit rancune van heeft beschuldigd hem geld te hebben geleend tegen woekerrente.

Toch lijken al deze ernstige beschuldigingen, die zijn carrière in gevaar brengen, pekelzonden vergeleken bij deze laatste schande. Misschien omdat er niets ergers is dan Leo die Cyrano de Bergerac gaat spelen met een twaalfjarige. Die walgelijke brieven! Overlopend van mijn kleintje en lief kindje waarmee volwassenen zich gewoonlijk richten tot willige partners van eigen leeftijd, maar die ditmaal, juist omdat ze zo passen bij de leeftijd en de lengte van geadresseerde, weerzinwekkend lijken. De uitgebreide, schandaleuze fragmenten uit die epistolaire drek die spoedig een plaats zullen krijgen op de meest serieuze pagina’s van de belangrijkste dagbladen.

Naar het schijnt heeft Leo het enige taboe doorbroken dat de mensen niet vergeven. Een twaalfjarige, goeie god. Een twaalfjarige begeren. Het twaalfjarige vriendinnetje van je zoon verleiden. Seks is echt niet het probleem. Dat weet iedereen. Tegenwoordig raakt niemand meer geruïneerd door een wip. Integendeel, heel vaak is een wip het begin van een groot fortuin. Het probleem is de leeftijd van het vermoedelijk ontmaagde meisje. Dat is het hele verschil.

In het licht van het misdrijf waar ze je mee proberen op te zadelen zal van nu af aan elk van jouw kwaliteiten als sober en beschaafd mens beschouwd worden als een tekortkoming of een verzwarende omstandigheid. Alles wat je tot nu toe aan goeds hebt gedaan, zal voortaan worden beschouwd als de gril van een dégénéré. Want niemand daarbuiten zal zich afvragen hoe geloofwaardig de beschuldiging is. Nee, ze zullen ervoor kiezen om dit verhaal te geloven juist vanwege de ongeloofwaardigheid ervan. Zo werkt dat bij ons. Dat komt doordat de mensen niets liever willen dan het slechtste geloven, alles wat er aan slechts wordt gezegd over een individu (vooral als diegene een beetje geluk heeft gehad in het Monopolie van het leven) wordt onmiddellijk voor waar gehouden. En zo krijgt roddelpraat moorddadige trekken. En de haarvaten van het sociale organisme zwellen dusdanig dat ze bijna barsten.

Maar hoe zou je de wereld kunnen vragen dat te accepteren wat geen van de drie verdoofde personen die zich op dit moment bij jou in de keuken bevinden jou ooit zal kunnen vergeven?

De gejaagde ademhaling van Samuel. Een syncopisch hijgen, dat op Leo het enigszins angstaanjagende effect heeft dat turbulentie teweegbrengt bij een passagier met vliegangst. Leo denkt aan de giftige hap die hij deze jongen heeft toegediend. Het hele land dat er morgen over zal roddelen hoe jouw vader je vriendinnetje heeft afgepikt. Het soort dingen waar je niet overheen komt.

De onzekere spanning waarin de keuken gedompeld is gedurende die lange ogenblikken wordt doorbroken door het sissen van de koffiepot, die de omstanders graag wil laten weten dat de koffie er tot de laatste druppel uit is geperst, en dat hij, als niemand zal besluiten het gas uit de doen, het niet meer zal kunnen houden en zal ontploffen.

‘Mama, waarom doen we het gas niet uit? Hé, mama, waarom doen we het gas niet uit? Mama, we kunnen toch beter het gas uitdoen?’

Het is de stem van Filippo. Drenzerig op het weerzinwekkende af. Kinderlijker dan degene die het geluid voortbrengt. Het enige wat Leo wil is dat Rachel hem het zwijgen oplegt. En dat is wat Rachel doet; ze staat op als een robot en draait de knop van de gaspit dicht. Rachel. Grote god, Rachel. En dan moet hij aan haar denken. En dan probeert hij zich voor te stellen wat er in haar hoofd omgaat. En precies op dat moment stort het vliegtuig neer.

Leo voelt dat hij haar haat zoals hij nog nooit iets heeft gehaat. Hij beschuldigt haar van alles: dat ze er is, en dat ze er niet voldoende is, dat ze niets doet, maar ook dat ze alles doet, dat ze zwijgt, dat ze ademt, dat ze zo’n smakelijk maal heeft opgediend, dat ze de tv juist op die zender heeft afgestemd, dat ze de kwalijke gewoonte heeft per dag naar tien tv-journaals te kijken, dat ze niet opstaat om de telefoon op te nemen, dat ze twee kinderen heeft voortgebracht van wie hij de aanwezigheid op dit moment volstrekt niet kan verdragen, dat ze Filippo niet het zwijgen oplegt, dat ze de catatonische Samuel niet te hulp schiet...

Zij is het geweest die de kinderen heeft wijsgemaakt dat hij een groot man is. Hoe kan deze aanbeden godheid nu zijn eigen broosheid laten zien? Hoe kan hij het enige doen wat hij zou willen doen: in snikken uitbarsten? Hoe kan hij zich vrijpleiten door zijn toevlucht te nemen tot banale excuses en zich knullig voor te doen als het slachtoffer van een gigantisch misverstand?

Want het gaat hier om een misverstand, toch? Leo weet het niet meer. Op dit moment is hij verward. Maar natuurlijk, één blik op de brieven in kwestie – die hij aan Camilla heeft geschreven (dat is waar, dat kan hij niet ontkennen) – zou voldoende zijn om in te zien dat ze het tegenovergestelde zijn van wat ze lijken. Nee, kereltje van me, jouw papa heeft je vriendinnetje niet ingepikt. Hoogstens heeft zij jouw papaatje ingepikt!

Net zoals het voldoende zou zijn om één blik te werpen op de beschuldigingen om vast te stellen dat die eerder de consequentie zijn van een mengeling van naïviteit en onverantwoordelijkheid dan van schaamteloosheid. Dat zou Rachel toch moeten weten. Zij kent de oppervlakkige gemakzucht van haar man. Haar hele leven beklaagt ze zich daar al over, vaak ook met een zekere genegenheid. Maar ze heeft er altijd voor gezorgd dat Filippo en Samuel nooit op het idee zouden komen dat hun vader ook die kant had. Zie je wel? Het is haar schuld. Alles is Rachels schuld.

==

Wat is Leo aan het doen? Dat waar hij het best in is: anderen de schuld geven. De verantwoordelijkheid afschuiven. Eigenlijk hanteert hij dezelfde methode (herzien en gecorrigeerd) die hij, heel veel jaren geleden, toepaste om zich te verdedigen tegen het gefoeter van zijn moeder.

Wanneer mevrouw Pontecorvo zich aan hem ergerde reageerde de kleine Leo met beledigd zijn. En hij bleef net zo lang mokken totdat zijn moeder, afgemat door de chantagemethode van haar kleine beertje, zich uiteindelijk gewonnen gaf, en hem weer paaide met een verzoenende glimlach. ‘Kom nou, schatje, er is helemaal niets gebeurd. Wat vind je, zullen we weer vrede sluiten?’

Pas dan gaf onze strateeg een blijk van grootmoedigheid door de excuses van zijn moeder te aanvaarden. Leo heeft zich als echtgenoot zo opgesteld dat deze vertoning ook een klassieker is geworden in zijn huwelijk.

Velen moeten zich hebben afgevraagd hoe een man met de charme en de afkomst van Leo Pontecorvo dat volkse jodinnetje heeft kunnen trouwen. Wier terughoudendheid aangezien kon worden voor apathie, en wier wens onzichtbaar te blijven verward kon worden met kleurloosheid. Sommigen zullen zich afvragen hoe die mooie, slanke vent, romantisch als een Slavische pianist (weerbarstig haar en ranke vingers), ziekenhuisarts en professor, wie de doktersjas net zo goed staat als de frak bepaalde dirigenten, de tengere, hooguit gracieuze Rachel Spizzichino heeft kunnen trouwen.

Vanbuiten lijkt hun verhouding zo onevenwichtig. Hun herinneringen (hun levens!) spreken volstrekt verschillende talen. Die van Leo kwijnen in de statigheid van een appartement met hoge cassetteplafonds, volgestouwd met zware meubelen ingelegd als praalgraven, en voorzien van huishoudelijke apparaten die niemand zich destijds kon veroorloven.

Ondanks het feit dat er sindsdien een kwarteeuw is verstreken blijft voor Rachel haar slaapkamer, waar zij de eerste vijfentwintig uiterst leergierige jaren van haar leven heeft doorgebracht, met het raam dat uitzag op een nauw steegje in het oude getto, zelfs in haar herinnering de geur afgeven van gekookte en weer opgebakken groente, een geur die ze toen onverdraaglijk vond (en in haar herinnering nog onverdraaglijker).

Toch is alles wat hen destijds scheidde datgene wat hen vandaag verbindt. Want dat is het geheim van geslaagde huwelijken, van ondanks alles gelukkige stellen: dat je beiden in de ban blijft van het uitheemse van de ander.

Wie zou overigens vermoeden dat tussen die twee de dingen niet zijn wat ze lijken? En dat Leo zo bang is voor het oordeel van zijn vrouw, en er tegelijkertijd zo van afhankelijk is, zowel op praktisch als op psychologisch niveau, dat hij met haar de emotionele binding heeft gekopieerd die jarenlang de band met zijn hypochondrische, overbeschermende moeder bepaalde? In de buitenwereld zou niemand kunnen geloven dat de nieuwe mevrouw Pontecorvo in het leven van Leo een rol vervult die veel gelijkenis vertoonde met die welke de oude mevrouw Pontecorvo in haar tijd vervulde. En dat de nieuwe mevrouw Pontecorvo van de oude mevrouw Pontecorvo (die haar in feite vijandig gezind was, vijandig op een manier zoals alleen bepaalde joodse schoonmoeders kunnen zijn) een soort relatie had geërfd die gebaseerd was op chantage, gepleegd door een talentvol, wispelturig, broos jongetje.

Dus wanneer Rachel kwaad wordt op haar man weet deze niets beters te doen dan op zijn beurt kwaad te worden op haar, en een pruillip te trekken die in de loop der jaren wel steeds een beetje belachelijker wordt, totdat zij, geïrriteerd door de chagrijnige stijfkoppigheid van Leo, die hij wekenlang, en zelfs langer, kan volhouden, een eind maakt aan het geschil met een grap, een liefkozing, een verrukkelijk diplomatiek gebaar zoals het aanbieden van een stuk witte chocola waar hij dol op is. Kortom, de vrouw bewijst haar kracht door haar inschikkelijkheid te tonen, terwijl de man zijn zwakheid verraadt door te volharden met een kwaaie kop, en aan haar het initiatief (dat alleen een kind als een vernedering kan beschouwen) tot verzoening over te laten.

==

Overigens was de door de televisie veroorzaakte crisis slechts de laatste – die onherstelbaar en definitief zou blijken – van een reeks die de afgelopen weken had gemarkeerd. Vanaf het moment dat Leo, vanwege die fraaie verzameling aanklachten, was begonnen aan slapeloosheid te lijden, en Rachel over hem waakte en hem geruststelde als een moedertje. Aldus had hun leven een andere wending genomen.

Uitgerekend die avond nog, kort voordat ze de tv aanzette, had Rachel een einde gemaakt aan een ruzie die de avond ervoor was begonnen, nadat Flavio en Rita Albertazzi, hun beste vrienden, huize Pontecorvo hadden verlaten.

Het was niet de eerste keer dat iets wat werd geacht aangenaam te zijn, zoals een maaltijd met de Albertazzi’s, door Leo en Rachel werd aangegrepen om ruzie te maken. Maar dit keer was het onderwerp van de twist dusdanig pijnlijk gebleken, en had het zo’n sfeer van bitterheid en vijandigheid achtergelaten, dat Rachel de behoefte had gevoeld om de strijdbijl eerder te begraven dan ze gewoonlijk deed.

‘Ik ben iets warm aan het maken in de keuken. Waarom kom je niet eten?’ Dat had ze tegen hem gezegd nadat ze naar haar man toe was gegaan in zijn studeerkamer in het souterrain, waar hij de hele zondag had zitten luisteren naar oude platen van Ray Charles. Leo had er een hele tijd over gedaan om zijn studeerkamer annex toevluchtsoord te stofferen met al die platen. Het pronkstuk van zijn collectie was inderdaad de verzameling elpees (ook de meest zeldzame en onvindbare) van Ray Charles, jegens wie Leo een mystieke dankbaarheid voelde. Al was het alleen maar omdat diens stem altijd in staat was geweest hem op te beuren wanneer hij zich gedeprimeerd voelde of wanneer de dingen niet goed liepen.

‘Ik heb geen zin om te eten, ik heb geen honger,’ had Leo geantwoord terwijl hij het volume van de stereo-installatie een paar streepjes lager zette.

En toen had dat kleine vrouwtje, vertrouwend op een zinnelijkheid die je niet bij haar verwacht zou hebben, hem van achteren omhelsd, liefdevol en warm, terwijl ze begon te lachen en hem te plagen: ‘Kom op, Pontecorvo, hou daarmee op. Aan twee kinderen heb ik genoeg, en die zitten al aan tafel.’

In een intieme sfeer noemde ze hem bij zijn achternaam, zoals gebruikelijk is onder klasgenoten op school. Of anders ‘professor’, als herinnering aan de tijd dat hij haar docent was geweest op de universiteit. Kortom, een verrukkelijke liefdevolle benadering die voor dat grote gevoelsmens onweerstaanbaar was, net zoals het epitheton ‘beertje’ waarmee zijn moeder hem vroeger aansprak.

‘Goed, ik kom eraan, ik leg de oude Ray in bed en dan ga ik met je mee,’ had hij tegen haar gezegd, overstelpt door een warm gevoel dat je alleen maar krijgt als je iemand vergeving schenkt die zojuist jou vergeving heeft geschonken.

De uitwisseling van deze teksten had min of meer drie kwartier voor het uur U plaats. Noch Leo, noch Rachel kon weten dat het het laatste gebaar van verzoening zou zijn tussen een man en een vrouw die, om bij elkaar te blijven, heel veel jaren daarvoor het gezag van twee zo verschillende families hadden getrotseerd. De Montecchi en Capuleti van hun generatie!

Ja, want Leo en Rachel hadden allerlei hindernissen en achterdocht moeten overwinnen om hun gedwarsboomde huwelijksdroom te verwezenlijken, een droom die in de loop der tijd, met de aanschaf van dat mooie huis, de geboorte van de jongens, de successen die hij behaalde op zijn werk en het onberispelijke huishouden dat zij voerde, steeds schitterender en voorbeeldiger was geworden. En ook konden ze niet weten dat de ruzie die Rachel zojuist had bijgelegd voor altijd een einde (een mooi einde) maakte aan hun geschiedenis van twisten en verzoeningen (de geheime archeologie van ieder huwelijk). Evenmin konden ze zich voorstellen, terwijl ze op weg naar de keuken elkaar liefdevol duwtjes gaven als twee strijdmakkers met verlof, dat de maaltijd die ze op het punt stonden te gebruiken maar niet helemaal zouden afmaken hun laatste samen zou zijn, en dat de woorden die ze op het punt stonden met elkaar te wisselen de laatste waren van hun gemeenschappelijke leven.

Nog een paar minuten en alles zou teloorgaan. En hoewel Rachel had besloten om vanaf die dag met niemand over het gebeurde te spreken – en het verhaal van haar huwelijk te begraven in het geestelijke berghok bestemd voor verdringing en vergetelheid –, zou ze zich vaak afvragen, na de dood van haar man, tijdens de droomgesprekken waarin het haar niet zou lukken om de protesten van die verre schim in bedwang te houden, of dat alles misschien niet de avond daarvoor was begonnen, tijdens de maaltijd met de Albertazzi’s; of de eerste modderspetters van de zeebeving die op het punt stond alles weg te vagen hen toen al niet hadden bereikt. En of de Albertazzi’s niet op een of andere manier betrokken waren bij die ramp.

Het kon niet toevallig zijn dat Rachel vanaf die dag, en al helemaal na de dood van Leo, had besloten dat ze nooit meer zou reageren op de telefoontjes van Rita, noch op de gezwollen brieven van Flavio, vol hypocriete hulpvaardigheid en betuigingen van vriendschap als mosterd na de maaltijd. Het was alsof Rachel de behoefte had om hun de schuld te geven van wat haar was overkomen. Nadat ze zo lang de verplichtingen en verantwoordelijkheden had getorst van een huwelijk dat slechts schoksgewijs functioneerde (zoals ieder gelukkig huwelijk) ging Rachel, nu het zo ellendig was afgelopen, over tot de tegenaanval. In die vrienden van haar man, dat zo symbolische echtpaar dat ze eigenlijk altijd had verafschuwd, zag zij zo niet de ware schuldigen, dan toch wel de lastigste getuigen van de groteske gebeurtenis die haar leven als kordate kasteelvrouwe, aangenaam gehuisvest in de mooie villa in de Olgiata, had veranderd in een ware overlevingsstrijd.

Twee getuigen dus.

Rita, die aanvankelijk alles had gedaan om haar echtgenoot te bewegen definitief te breken met die dégénéré van een Leo, maar die zich echter na diens dood had opgeworpen als de meest toegewijde en verbeten hoedster van zijn nagedachtenis.

En Flavio, die zich had laten domineren door de natuurramp waarmee hij getrouwd was.

Twee getuigen die uit de weg geruimd moesten worden, samen met al het belastende bewijsmateriaal en alle motieven van een misdrijf waarmee zij niets meer te maken wilde hebben. En waar ze pas vele jaren later mee zou afrekenen (aan bepaalde dingen ontkom je niet). Maar dat is een ander verhaal.

==

Flavio Albertazzi had alle vijf jaar van het lyceum naast Leo in de klas gezeten. Hij was er snel achter gekomen dat de beste manier om het minderwaardigheidsgevoel dat bij hem werd opgeroepen door de weelde waarin zijn klasgenoten baadden, uit te bannen was om hen recht voor z’n raap te confronteren met zijn armoede. Een drammerigheid die hem destijds meerdere malen uit moeilijke situaties had gered maar die, nu hij dankzij zijn doorzettingsvermogen, zijn zelfopoffering en zijn indrukwekkende intellectuele capaciteiten een belangrijke plek had verworven in de maatschappij, waar zijn bankrekening wel bij voer en die zijn maatschappelijke emancipatie accentueerde, een onverteerbare gewoonte was geworden. Tenminste, dat vond Rachel, die was opgevoed met het idee dat het beter was om je eigen situatie (van welke aard dan ook) te verbergen dan ermee te koop te lopen.

De eerste keer dat Flavio in de klas verscheen droeg hij een korte broek, waarop Leo, gekleed in een blauw pak met vouw en omslagen, dacht het recht te hebben om hem te vragen: ‘Waarom loop jij nog in korte broek?’ Als antwoord kreeg hij een soort retorische vraag die voorgoed een einde maakte aan de aanvaring: ‘Waarom bemoei jij je niet met je eigen klerezooi?’

Een woordenwisseling aan het begin van de jaren vijftig die de twee vrienden in de daaropvolgende decennia met veel plezier steeds weer hadden opgehaald. Een verhaal dat bij Rachel een reeks vragen opriep ten aanzien van haar echtgenoot: waarom vond hij dat domme verhaaltje zo leuk, terwijl het juist aantoonde wat voor onverdraaglijke kleine snob hij in die jaren was geweest die door zijn vriend zo bijdehand op zijn nummer was gezet? Dat was voor Rachel slechts één van de vele mysteries van die vriendschap van haar man waar zij zich, zoals veel andere vrouwen van haar generatie, uiteindelijk maar bij had neergelegd.

Kan het zijn dat Rachel kon zien wat Leo niet zag? Dat Flavio, ondanks alle tijd die was verstreken, hem bleef behandelen als een irritant rijkeluiszoontje? De naïviteit van haar man had iets dat haar ergerde. Een ergernis die nog werd verhevigd doordat Leo zichzelf, tegen alle feiten in, beschouwde als de schranderste en de nuchterste mens in het heelal. Terwijl hij zijn vrouw voorkwam als de meest argeloze.

Het moet gezegd worden dat het destijds voor Flavio makkelijk was geweest zich te laten verleiden door de goede manieren van zijn vriend. De eerste keer dat hij zijn grote, stoffige schoenen op het krakende parket van huize Pontecorvo had gezet had hij zichzelf wijsgemaakt dat de fascinatie die zijn vriend bij hem opriep niets te maken had met het marmer, de lambrisering, of de pronkerige stoffering van dat appartement, maar met de boeken die opgetast lagen in de bibliotheek bij de ingang. In die culturele goudmijn lag de oorsprong van de welbespraaktheid waarvan Leo vroegtijdig blijk had gegeven, de rappe tong waarom Flavio hem zo benijdde, en niet in het feit dat hij had geleefd in een wereld waarin een meubelstuk de plicht had een beschaafd compromis te zoeken tussen twee zulke immorele zaken als schoonheid en elegantie.

Na al die jaren beleefde Flavio het nog steeds als een persoonlijke overwinning dat zijn vriend naast het beroep van medicus een carrière als wetenschapper en academicus had geambieerd, wat je nooit verwacht zou hebben van die mooie, bevoorrechte en vrijgestelde jongen.

‘Het is ongelooflijk dat je niet bent aangetast door alles wat je had,’ zei hij vaak voldaan tegen hem, ‘en dat in een tijd dat niemand iets had.’ En Leo glunderde, met de voldoening van iemand die eigenlijk nooit iets anders had proberen te zijn dan wat hij uiteindelijk had weten te worden.

Van zijn kant had Leo met evenveel genoegen de loopbaan gevolgd waarmee het Flavio, het zesde en laatste kind uit een arbeidersgezin, was gelukt om zijn plekje onder de zon te veroveren. Nadat hij een van de eersten was die was afgestudeerd in computerwetenschappen (zo heette dat destijds), was hij nu CEO van een geavanceerd bedrijf dat de laatste hand legde aan hightech voor Olivetti.

Ondanks het feit dat Flavio een even vurige passie aan de dag legde voor wetenschappelijke vooruitgang als Leo, was hij van mening, in tegenstelling tot zijn vriend, dat de Italiaanse maatschappij van die jaren in een totale regressie verkeerde. Welvaart. Vulgariteit. Gebrek aan engagement. (De tv, god wat haatte hij de tv!) Dat waren de sleutelwoorden die Flavio te pas en te onpas gebruikte en die hem aanknopingspunten verschaften voor de lange discussies aan tafel met Leo. Nog iets dat Flavio haatte was het wereldkampioenschap voetballen, dat Italië een paar jaar daarvoor had gewonnen in Spanje. Toen de Duitsers waren ingemaakt in een roemrijke finale in het Santiago Bernabéu-stadion in Madrid. Flavio kende dit sportieve evenement een even gigantische als schadelijke symbolische kracht toe.

‘Daardoor zijn mensen gaan denken dat winnen het belangrijkste is. Het heeft bij mensen de cultus van rivaliteit en overwinning ontwikkeld. Het heeft van ons allemaal een beetje Amerikanen gemaakt. Te zien hoe een president van de republiek, een socialist, iemand die echt in het verzet heeft gezeten, iemand die zijn leven heeft geriskeerd om het nazisme te verslaan, te zien hoe hij die uiterst patserige bokaal in de lucht steekt, dat gulden vlies... Wat een onwaardig schouwspel. Het verbaast me niet dat de finale in Madrid een van de meest bekeken uitzendingen is geweest in de geschiedenis van de Italiaanse televisie. Zoals je ziet: tout se tient!

Dus moest Leo, die zowel voetbalsupporter was als vurig voorvechter van de modernisering van het land, zowel de helden van Madrid als het bestaansrecht van de televisie met hand en tand verdedigen. (Hoe kon hij weten dat laatstgenoemd instituut hem zo royaal zou belonen?)

In tegenstelling tot Leo verhief Flavio zijn stem niet. Hij putte je uit met zijn kalmte, hij nam alle tijd om zijn betogen net zo rond te krijgen als zijn zelfgenoegzame gezicht. Trouw aan zijn marxistische principes, wantrouwde hij alles en iedereen en richtte een stortvloed van retorische vragen tot zijn gespreksgenoot.

Maar ook hij had een zwakke plek.

Rita, zijn vrouw. Van wie Flavio meer hield dan van wiskunde of van zijn politieke ideeën, die werden gekarakteriseerd door schijnpragmatisme en principiële onuitvoerbaarheid. Een lange vrouw, met krullen, hoekig, altijd op de rand van een zenuwinzinking, wier meedogenloze magerte volstrekt niet paste bij haar vraatzuchtige gulzigheid. De dunne sigaretten die ze altijd in haar hand hield vormden esthetisch een verkeerde combinatie met haar knokige, puntige vingers. Soms, als je haar in tegenlicht zag, zou je zeggen dat ze een rokend skelet was. En andere keren, onder het onbarmhartige neonlicht in de keuken van de Pontecorvo’s, kon ze lijken op een van die madams van Toulouse-Lautrec.

Voor Rita was haar huwelijk met Flavio een van de meest geslaagde klappen in het gezicht van haar schatrijke ouders. Hoewel ze al heel lang geen enkele relatie meer onderhield met haar oorspronkelijke familie – een dynastie die, door enorme landerijen net buiten Rome bouwrijp te maken, heel veel geld had verdiend –, scheen Rita desondanks van die projectontwikkelaars de arrogantie geërfd te hebben, en een onverdraaglijk gebrek aan tact. Haar irritante redeneringen werden, in tegenstelling tot die van haar echtgenoot, vooral gedragen door de kracht van haar vooroordelen en de felheid van haar op knappen staande zenuwen. Haar kut, dacht Leo soms. Het is haar kut, het meest grillige organisme geschapen door Moeder Natuur, die haar doet praten.

De verontwaardiging van Rita vanwege de maatschappelijke ongelijkheid was een excuus om op een schelle, hooghartige toon uiterst onaangename dingen te zeggen. Ze kende geen grens, misschien omdat ze, in de strijd tegen de familie waaruit ze voortkwam, alle remmen los had moeten gooien, of misschien omdat die familie haar, door hun voorbeeld, had geleerd om onmatig te zijn. Ooit had ze zonder veel profijt de letterenfaculteit bezocht. En nog liet ze er zich straffeloos op voorstaan dat ze een professor had aangevallen – een gewoon hoogleraar, een stoffige ijdeltuit – die de studenten een cursus over Montale had opgelegd: een burgerlijke, decadente, reactionaire dichter!

Rita memoreerde deze wapenfeiten met een bits enthousiasme... wat aangaf dat ze een wrok voelde die haar uiteindelijk had verteerd.

Rachel, sociologisch minder onderlegd dan de verteller van dit verhaal, was er zeker van dat het grote onderliggende leed dat het knokige lichaam van Rita deed schokken volledig voortkwam uit de teleurstelling dat ze nooit kinderen had gekregen.

‘Als ze kinderen had gehad,’ zei ze soms tegen haar man, ‘zou ze niet steeds weer aankomen met die onbeduidende kletspraat.’

Ja, kinderen. Kinderen, tenminste voor Rachel, verklaarden alles. Dat was ook de reden waarom Rachel ervoor zorgde dat, wanneer de Albertazzi’s kwamen eten, Filippo en Samuel niet eens binnenkwamen om te groeten, laat staan dat ze onderwerp van gesprek vormden. Ze wilde Rita geen pijn doen, ze wilde niet zien hoe haar zogenaamde vriendin haar eigen verdriet uitbande door bijtende opmerkingen te maken over de lichte vetzucht van Filippo of over de verwijfde hartstocht van Samuel voor musicals. Het was alsof Rachel er alles aan deed om mededogen te voelen voor die vrouw. Mededogen was de manier waarop zij probeerde de irritatie in bedwang te houden die Rita bij haar opriep bij alles wat ze deed. En het was haar manier om te boeten voor haar boze gedachtes.

Het was voor Rachel moeilijk geweest om aan deze mensen te wennen, nadat Leo haar volledig had geïsoleerd van haar eigen omgeving. Ze was geschokt zowel door hun cultureel snobisme als door hun politiek extremisme. De vader van Rachel, de heer Spizzichino, was te druk bezig zich een positie te verwerven om politieke ideeën te cultiveren. Voor hem was in religie bijna alles te vinden wat er te weten was over wat rechtvaardig en wat onrechtvaardig is. En zij was grootgebracht met het idee dat iedereen die te veel praatte over bepaalde abstracte ideeën beschouwd moest worden als een schertsfiguur. Het woord ‘communist’ werd in huize Spizzichino net iets meer getolereerd dan het woord ‘fascist’, en alleen omdat de communisten, in ieder geval in Italië, de joden niet hadden vervolgd (althans niet voor zover de Spizzichino’s wisten), en ook niet de schaamteloosheid hadden gehad een verbond te sluiten met Hitler.

Dit wantrouwen van Rachel mocht dan gelden voor alle vrienden van haar man, het gold bovenal voor Rita. Er waren te veel uit eigenbelang voortkomende tegenstrijdigheden om een eenvoudig, eerlijk iemand als Rachel niet te irriteren. En vaak ergerde ze zich ook aan Leo vanwege zijn toegeeflijkheid, vanwege zijn onvermogen om verontwaardigd te zijn over bepaalde regelrechte tegenstrijdigheden in het karakter en het gedrag van deze vriendin.

Rachel herinnerde zich de keer dat Rita een scène had gemaakt in een restaurant omdat iemand het had gewaagd een hond mee naar binnen te nemen. Rita kon, in ieder geval destijds, niet tegen honden. Of liever: ze was er bang van. En daarom had ze zo’n stampij gemaakt: het was onbeschoft, hoe haalden mensen het in hun hoofd, hadden ze dan geen enkel respect?

Het was allemaal heel onaangenaam geweest, met inbegrip van de even heftige reactie van de man met de hond.

Rachel vond gênante situaties in het openbaar onverdraaglijk. Ze was een schuchtere, terughoudende vrouw. Wanneer je haar had beledigd hoefde je geen luidruchtige en zelfs geen openlijke wraakactie te verwachten. Had een restauranthouder haar onbeleefd behandeld? Goed, dan zou hij haar in zijn zaak niet meer zien. Ongemanierdheid vergaf ze niet. Ze ging daarbij zover dat ze, als haar man haar bij vergissing meenam naar een zaak die op haar zwarte lijst stond, wel degelijk een scène maakte: om er niet naar binnen te hoeven. Dat was haar onverzettelijkheid wat bepaalde dingen betrof. En haar geheugen ervoor.

Verder was ze bereid om iedere truc te accepteren van een ober, klant of eigenaar van een restaurant. Lange wachttijden en slonzige bediening verdroeg ze in alle rust. Net als iedere niet te rechtvaardigen astronomische rekening. Alles was beter dan reageren. Dan discussie te voeren. Dan een ander mens in de situatie te brengen dat hij zich betrapt voelde.

Te pijnlijk was de herinnering aan haar vader die, na een maaltijd in een restaurant, met zijn winkeliersbrilletje op bleef zitten om de rekening te controleren, post voor post. Om maar te zwijgen van de keren dat hij, als hij een fout had gevonden, de eigenaar riep en hem er nogal onhoffelijk op wees. Sindsdien had Rachel zichzelf bezworen: nooit meer. Zulke scènes wil ik nooit meer bijwonen. Ik wil die gêne nooit meer voelen. Ik wil nooit meer gekleineerd worden en ik zal nooit meer iemand kleineren.

Een eed die ze gestand had kunnen doen totdat Rita in haar leven was gekomen. Een soort onruststookster. Iemand die ervan hield om ruzie te maken. Iemand die het heerlijk vond om de tekortkomingen van haar medemens te benadrukken. Net als toen met die man met de hond.

‘Dat hou je toch niet voor mogelijk?’ had ze met stemverheffing gezegd. ‘Dat hou je toch niet voor mogelijk, dat iemand zo onfatsoenlijk is dat hij een beest meeneemt naar een restaurant? Wat zijn dat voor manieren? Ik begrijp niet wat mensen in hun hoofd halen. Iemand zou hier toch iets van moeten zeggen!’ En nog niet tevreden had ze er een paar seconden daarna aan toegevoegd, terwijl ze haar stemvolume geforceerd met een paar decibel liet toenemen: ‘Ik raad iedereen die hier aanwezig is aan om nooit meer een voet in dit restaurant te zetten!’

Het probleem is dat Rita dit keer gestuit was op een soortgenoot (daar zijn er heel wat van), die haar op haar nummer zette: ‘Had u mij niet beleefd kunnen vragen om de hond te verwijderen in plaats van zo’n scène te maken?’

‘Had ik het soms tegen u? Ik dacht van niet. Ik was aan het praten met mijn vrienden. Maar nu u toch het woord tot mij hebt gericht, wil ik u wel zeggen dat u een grote lomperik bent. Een boerenpummel. Zoals ik er maar weinig ben tegengekomen in mijn leven.’ Om de zaak niet uit de hand te laten lopen hadden Flavio en Leo ingegrepen.

Het hele voorval onderscheidde zich eigenlijk niet van alle andere.

Ware het niet dat het lot beschikte dat een paar jaar na deze scène in het restaurant Rita (inmiddels gedoemd om kinderloos te blijven) van haar zuster een bobtailpuppy cadeau kreeg. Na haar aanvankelijke verwarring, en vooral na een paar dagen gedwongen samengeleefd te hebben met het jonge hondje, raakte ze volledig verknocht aan het beestje. Dusdanig dat ze haar oude angst voor dieren en voor honden in het bijzonder in één klap overwon. Vanaf die dag waren zij en Giorgia (zo heette de hond) onafscheidelijk geweest. Rita maakte zich drukker over het eten van Giorgia, het welzijn van Giorgia en de gezondheid van Giorgia dan Rachel over haar kinderen. Die morbide genegenheid bracht haar ertoe om de hond mee te nemen waar ze ook maar heen ging. Ze durfde haar niet alleen te laten, en nam haar dus ook mee naar restaurants.

Gewoonlijk hadden mensen veel meer begrip voor haar dan zij had voor anderen, maar op een keer had een mevrouw die allergisch was voor hondenhaar een ober laten vragen of ze Giorgia kon verwijderen. Ze waren in het clubgebouw van de Olgiata en zaten te eten in het guesthouse. Buiten stortte het van de regen. Bij het verzoek Giorgia uit het restaurant te verwijderen bij dat stormachtige weer ging Rita door het lint. En terwijl ze de toon aansloeg die hoorde bij grote gelegenheden, was ze begonnen te galmen: ‘Ik vraag me af hoe de mensen zo wreed kunnen zijn. Bepaalde mensen zou ik graag buiten in de regen zetten. Ah, wat zijn de mensen toch wreed.’

Giorgia was al een paar minuten buiten, bekaf opgerold onder de grote pergola van het restaurant, de blik gericht op haar bazin die zat te eten aan de andere kant van het raam, en die niet ophield om luidkeels commentaar te leveren op de arrogantie waarmee de vrouw had geëist dat haar Giorgia – het meest bijzondere, braafste, liefste wezen (‘het schoonste van dit smerige restaurant’) dat ze ooit had gekend – eruit was gezet ‘als een jood’.

‘Hoe kan die vrouw toch altijd zo doen?’ was Rachel diezelfde avond losgebarsten tegen Leo, terwijl die zich ijdel stond uit te kleden voor de spiegel in de kleine kleedkamer tegenover de slaapkamer. ‘Tot twee jaar geleden kon ze zich niet voorstellen dat iemand een hond zou meenemen naar een restaurant. Herinner je nog de scène die ze toen maakte? En nu vindt ze iemand wreed die honden niet wil toelaten. Alleen omdat het nu haar hond is die buiten moet blijven. Vind jij dat consequent gedrag?’

‘Niemand kan jou geloof ik zo kwaad maken als Rita,’ was het temperend commentaar van haar echtgenoot.

‘Ja, die schaamteloosheid van haar maakt me woedend. Die arrogantie. Dat gebrek aan geheugen. Dat vermogen om iedere situatie aan te passen aan haar eigenbelang. Die neiging om systematisch de waarheid te ontkennen. De pretentie dat ze altijd gelijk heeft... En die opmerking over joden. Hoe durft ze de tragedie van de joden te vergelijken met de meest verwende hond van het melkwegstelsel?’

Leo wist dat Rachel gelijk had. Hij kende Rita al jaren. Hij wist dat ze behoorde tot dat aanzienlijke gedeelte van de mensheid dat hun principes kneedt zoals het hun uitkomt, zonder de morele kracht die mensen als Rachel ertoe brengt precies het tegenovergestelde te doen. Had je tegen iedereen zitten zeiken over het feit dat honden niet meegenomen mogen worden naar restaurants? Goed, dat zou je dan toch de rest van je leven moeten afschrikken om de jouwe, mocht je er op een dag een krijgen, mee te nemen naar een restaurant.

Maar niet als je Rita Albertazzi heette. Als je zo heette deed je louter en alleen datgene wat je op dat moment het beste uitkwam. En ervan overtuigd dat je een soort universeel krediet genoot bij de rest van de wereld, voelde je je gerechtigd om iedereen die je in de weg stond te beschouwen als een vijand die beledigd mocht worden, in de hoek gedreven, afgemaakt.

==

En over overtuigingen gesproken: hoe meer Rita die van haarzelf benadrukte en er het karakter van onschendbaarheid aan verleende, hoe respectlozer ze zich opstelde tegenover die van anderen.

Van alle mensen (of ze nu katholiek of onkerkelijk waren) met wie Leo zijn vrouw had gedwongen om te gaan, en die hun jood-zijn bekeken met een mengeling van nieuwsgierigheid, ironie en argwaan, was Rita het meest geneigd om over de joodse kwestie inhoudelijke uitspraken te doen.

Op een dag had ze Rachel gebeld om te vragen of Leo en zij dinsdagavond vrij waren. Ze had een aantal mensen te eten uitgenodigd die hem graag zouden leren kennen. In die jaren had Leo reeds een zekere faam verworven, waarvoor Rita geenszins ongevoelig was, aangezien iedere vorm van beroemdheid haar aantrok. Ook de meest obscure. Hoewel ze de illusie koesterde dat ze zich had bevrijd van het gedrag dat haar was ingeprent door haar zo luidruchtig gehate familie, had ze in werkelijkheid dat genoegen en het talent geërfd om in haar huis mensen te verzamelen die zij met veel nadruk ‘serieuze personen’ noemde. Het deed er weinig toe dat de relaties van haar verafschuwde ouders altijd economisch voordeel moesten opleveren, en de hare, daarentegen, politiek, artistiek en intellectueel prestige.

Die avond hechtte ze daar in het bijzonder aan. Er was een regisseur van naam. Een vooraanstaand schrijver van hoofdartikelen. En vooral de Hongaarse ambassadeur (‘een geweldige man, polyglot, een gecultiveerde, gekwelde communist, niet zoals die angsthazen van ons’; zo had ze hem omschreven met de hoogdravendheid waarmee ze ‘serieuze personen’ altijd beschreef). Kortom, het was Rita’s wens om deze personen aan Leo voor te stellen en Leo aan hen. Sinds Leo een rubriek in de Corriere verzorgde, getiteld ‘Voorkomen is beter dan genezen’, was hij een ster geworden bij de ingebeelde zieken van het land.

Rita belde altijd Rachel om hen uit te nodigen. En Rachel had de indruk dat ze als een soort persvoorlichter werd behandeld wiens enige functie bestond uit het dwarsbomen van iedereen die de beroemdheid wilde benaderen. Rachel wist dat Rita boven aan de lijst stond van degenen die zich, ten aanzien van het huwelijk tussen Leo en haar, afvroegen hoe zo’n man met zo’n vrouw had kunnen trouwen. Als bijvoorbeeld Leo bij dat diner was verschenen zonder Rachel, zou dat Rita nauwelijks zijn opgevallen, maar als het tegenovergestelde was gebeurd – ja, dan zou Rita zich hebben moeten bedwingen om haar niet het huis uit te jagen. Ze zou zich hebben gevoeld als een staatshoofd dat een ander staatshoofd in zijn land heeft uitgenodigd, naar de luchthaven gaat om hem te verwelkomen en van de vliegtuigtrap alleen maar een volslagen onbekende particulier secretaris ziet afdalen.

‘Helaas kunnen we dinsdag niet,’ had Rachel dit keer tegen haar gezegd.

‘En waarom kunnen jullie niet?’ had Rita gevraagd, met de stem van een vrouw die op het punt staat te verdrinken in een meer en jou om hulp smeekt en jij weigert die te geven omdat je aan het kaarten bent.

‘Dan is het Jom Kippoer’[2]

‘En dus?’

‘En dus kunnen we niet uitgaan, we kunnen niet eten – kortom, we kunnen niets doen.’

‘Ja, maar sorry... mijn uitnodiging is voor de avond.’

‘Dat weet ik. Maar Jom Kippoer duurt de hele dag. Zesentwintig uur.’

Rachel begreep zelf ook niet waarom ze zich uitputte in verklaringen. Haar religie was iets waar ze niet graag over sprak. Haar man wel. Leo had altijd de mond vol van grote woorden zoals ‘het volk van het Boek’, ‘het huwelijk tussen het uitverkoren volk en de Franse Revolutie’. Als haar man zich aan de mozaïsche wet had gehouden met dezelfde overtuiging als waarmee hij bazelde over het belang van de joodse cultuur, zou hij de vroomste man ter wereld zijn geweest. Maar Rachel gaf er de voorkeur aan om er niet over te spreken. Zo ze bij haar thuis al iets had geleerd, iets dat haar vader haar had ingeprent, dan was het dat je over bepaalde dingen niet spreekt. Vooral niet met hen die niet tot het ‘milieu’ behoorden (dat was de eufemistische uitdrukking waarmee de vader van Rachel verwees naar de joden). Maar dit keer was Rachel – wie zal zeggen waarom (in ieder geval door de impact die die vrouw op haar had) – bezig meer uit te leggen dan noodzakelijk, en dat nam ze zichzelf kwalijk. En ook stond ze op het punt gestraft te worden voor dat teveel aan uitleg.

‘Kom op, wat is dat voor onzin? Voor één keer! Het is iets belangrijks. Ik denk niet dat de ambassadeur enig belang hecht aan jullie Jom Kippoer. Hij komt uit een communistisch land, waar ze bepaalde onzin hebben afgeschaft.’

‘Maar wij hechten er belang aan.’

‘Jullie? Je bedoelt te zeggen dat jij er belang aan hecht. Jouw man lacht alleen maar om al dat bijgeloof. Geef hem dan tenminste het recht om te leven zoals hij wil.’

‘Ik verplicht hem niet om wat dan ook te doen.’

Zie je wel? Die vrouw drong je altijd in de verdediging. Haar ongepaste manier om je aan een verhoor te onderwerpen dwong je ertoe verklaringen te geven die je niet had willen en niet had moeten geven.

‘Lijkt het je niet iets dwaas, iets anachronistisch, iets tribaals?’

‘Waar heb je het over?’

‘Dat gedoe met Kippoer... Wordt het niet eens tijd om je te bevrijden van bepaalde...’

‘Luister, Rita...’ En dit keer trilde haar stem. Wetende dat ze een van die mensen was die te veel schroom hebben om zich boos te maken en die, als ze hun geduld verliezen, dat doen op een schrille, ongepaste manier, deed Rachel haar uiterste best om niet te ontploffen. En toch wist ze, door het trillen van haar eigen stem, dat ze de grens had bereikt. Maar nog voordat ze tegen Rita kon zeggen wat ze al een hele tijd op haar hart had – en wel dat ze het niet in haar hoofd moest halen zich te bemoeien met haar beslissingen en die van Leo, dat ze het uit haar hoofd moest laten om op zo’n geringschattende manier te praten over iets dat voor haar essentieel was, zoals Jom Kippoer, dat ze moest ophouden met die misplaatste intriges, dat ze ermee moest uitscheiden haar te behandelen als een holbewoner – had de ander, met de typische intuïtie van vrouwen die eraan gewend zijn de vrijheid te nemen om alles te zeggen wat ze willen, maar die wel in staat zijn uit de toon van hun gesprekspartner op te maken wanneer ze te ver zijn gegaan, zich teruggetrokken. (Zoals alle echt arrogante individuen was Rita een lafhartig iemand.) Natuurlijk had ze geen excuus gevraagd, maar was ze begonnen zich te rechtvaardigen op een manier die, overigens, nog irritanter bleek.

‘Goed, kom dan maar niet. Ik begrijp het. Als het voor Leo en jou belangrijk is... Maar ik wil wel zeggen dat ik het jammer vind, voor jullie. Dit was een prachtige gelegenheid voor je man. Ik zal niet zeggen dat ik het diner voor hem heb georganiseerd, maar het scheelt niet veel. Het is niet genoeg, weet je, om de naam te hebben een groot medicus te zijn. Het is niet genoeg om in kranten bepaalde rubrieken te schrijven die, tenminste naar mijn smaak, een tikkeltje te populair zijn. Je moet betrekkingen aangaan (Rita zou nooit het woord ‘relaties’ hebben gebruikt, en zeker niet ‘vriendschappen’). Ik denk dat de Hongaarse ambassadeur hem nieuwe kansen zou hebben geboden. Zoiets als een lezingencyclus in Boedapest. Iets groots. Iets dat de carrière van een man kan veranderen.’

Hier volgt het repertoire van Rita op haar best: opwekken van schuldgevoelens, jou belasten met haar treurnis en haar mislukkingen, je in moeilijkheden brengen vanwege een vermeende tekortkoming, proberen jou ervan te overtuigen (wat een brutaliteit!) dat zij jou een plezier deed op het moment dat jij haar een plezier zou moeten doen, zich vermommen als de belangeloze weldoenster uitgerekend op het moment dat haar opportunisme een nieuw record behaalt.

Overigens verdroeg Rachel al dat breed uitgemeten wantrouwen niet. De achterdocht van Rita was afmattend. Hoewel Rachel uit een wereld kwam waar een wijdverbreide argwaan heerste jegens de medemens, kon ze niet begrijpen hoe een vrouw van de sociale afkomst van Rita altijd zo op haar hoede kon zijn. Rita was als de dood dat iemand haar wilde beduvelen. Zoals die keer dat zij Rachel had gevraagd een middagje samen te gaan shoppen: in januari, tijdens de uitverkoop. Een nachtmerrie. Ze had geen kans voorbij laten gaan om een van haar onaangename opmerkingen te plaatsen. ‘Ik herinner me,’ had ze tegen een winkelbediende gezegd, ‘dat deze schoenen vorige maand, zonder korting, precies even duur waren.’

‘Het is een kwestie van principe,’ had ze zich verdedigd toen ze de verbijsterde irritatie opmerkte waardoor Rachel werd overvallen na haar zoveelste woordenwisseling. ‘Ik kan het niet uitstaan als mensen me proberen op te lichten.’

Het feit is dat ze van de veronderstelling uitging dat het land waar ze toevallig was geboren, en de stad waarin ze woonde, het symbool waren van alles wat vies en voos was. In die mate dat je zou kunnen zeggen dat principekwesties voor haar een soort vooroordelen waren die ze in stelling bracht om zich te verdedigen tegen alle geweld waardoor ze zich vanaf haar geboorte belegerd had gevoeld.

Dit wantrouwen jegens haar medemens leek Rachel onoverbrugbaar in contrast te staan met de sentimentele toon van ontroering die de stem van Rita verwarmde wanneer ze, tijdens haar politieke kletspraatjes, sprak over ‘de mensen’. Voor haar waren ‘de mensen’ een soort metafysische abstractie om te verafgoden, en niet iets waarvan een aardse pendant bestond, die vaak stonk en onbetrouwbaar was.

‘Waarom spreekt ze altijd zo bevlogen over de mensen in het algemeen en zo kwaad over iedereen in het bijzonder?’ vroeg Rachel aan haar man, getergd door de lange diners bij de Albertazzi’s.

‘Omdat ze een communist is,’ antwoordde hij kernachtig.

Uiteindelijk was Rachel, uit liefde voor Leo en uit de bescheidenheid die haar ertoe bracht daarvan te houden waarvan hij hield en dat te wensen wat hij wenste, ook gesteld geraakt op Rita en op haar pedante eega. Meer gedreven door verdraagzaamheid dan waardering, door begrip dan sympathie was ze uiteindelijk die vrienden van haar man gaan beschouwen als een van de geruststellende gewoontes waarop ieder burgerlijk huwelijk mag rekenen. Toen ze er op een bepaald moment niet in slaagde om bewonderenswaardige kwaliteiten te vinden in dat stel, was ze uiteindelijk gehecht geraakt aan beider gebreken.

Let wel, ze bleef moeite hebben om niet te geeuwen iedere keer als Flavio zich in zijn menslievende uitweidingen stortte, net zoals ze de uitvallen tegen restauranthouders en schoenverkopers van Rita onverdraaglijk bleef vinden, maar ze accepteerde deze dingen met de onverschilligheid waarmee ze de tekortkomingen van haar man, van haar kinderen, van het leven, van de wereld onderging. In de loop der tijd had ze geleerd bepaalde gesprekken, vooral politieke, te vermijden – nee, van de beschuldiging dat ze reactionair was, alleen maar omdat ze zinnige dingen zei, zou ze gevrijwaard blijven.

Iedere keer als de Albertazzi’s kwamen eten droeg ze Telma op (die de map met recepten van huize Pontecorvo onder haar hoede hield) om een torta caprese te maken waar Flavio zo dol op was en concia[3] en de tomaten met rijst waar Rita stapelgek op was. Ze belette echter dezelfde huishoudelijk hulp om zich in de eetkamer te vertonen, om Rita niet te horen zeggen: ‘Hoe breng je het op om je zo te laten bedienen door een ander menselijk wezen? Hoe kun je haar nu niet vragen aan te schuiven?’ Wetende dat ze nooit aan dit soort zinnen zou wennen, zorgde Rachel ervoor dat ze ze niet opriep.

==

In het verlengde van dit alles had Rachel die zaterdag, een paar uur vóór de definitieve ineenstorting, en misschien zelfs vanuit een soort helderziendheid, alles in het werk gesteld om de Albertazzi’s niet uit te nodigen voor het diner. Niet dat ze om een of andere specifieke reden kwaad op hen was. Maar ze voelde zich er enigszins ongemakkelijk onder dat ze een houding moest vinden ten aanzien van de gerechtelijke mededelingen die Leo hadden bereikt, om maar te zwijgen van de entrefilets in de kranten die over hem schreven. Het was echt niet toevallig dat Rita de laatste dagen, sinds ze terug waren gekomen van hun gebruikelijke maand in Zuid-Amerika, vaker had gebeld dan anders. Het was duidelijk dat ze haar neus erin wilde steken: de reden waarom ze haar zo lang aan de lijn hield, ook zonder zelf iets te zeggen – nadat ze alle vertrouwelijke nieuwtjes had gehoord behalve dat wat haar echt interesseerde –, was dat ze hoopte dat Rachel het stilzwijgen zou doorbreken en haar hart zou uitstorten. Het was duidelijk dat Rita hoopte dat haar vriendin in ieder geval een tipje zou oplichten van haar ellende en misschien zou beginnen zich te beklagen, zo niet te huilen. Een genoegen dat Rachel haar absoluut niet wenste te doen.

Maar die avond? God, die avond dreigde een nachtmerrie te worden. Zou zij in staat zijn om haar eigen angsten te bedwingen tegenover die hyena van een Rita? Zou het haar lukken om niet in haar val te lopen? Ja, haar misschien wel. Maar Leo? Op hem kon je niet vertrouwen. Stel nu even dat Leo zich inhoudt en dat Flavio (de betrouwbare vriend) zijn keuze voor discretie respecteert, kun je er dan zeker van zijn dat Rita erin slaagt zich te bedwingen? Het lag in haar rancuneuze aard om zich akelige opmerkingen te laten ontglippen.

Rachel moest denken aan een anekdote die Leo haar, met een zeker genoegen, had verteld. Over die keer, heel veel jaar geleden, dat Rita een selecte groep vrienden in een restaurant had uitgenodigd om de eerste strafrechtelijke veroordeling van haar vader te vieren. ‘Ze hebben die klootzak drie jaar gegeven,’ bleef ze maar herhalen, steeds beschonkener, en ze deed er nog een schepje bovenop: ‘Misschien begint dit land er iets van te begrijpen. Misschien begint dit land zich te bevrijden!’ En ten slotte had ze haar vrienden uitgenodigd een toost uit te brengen: ‘Eindelijk krijgen ze door met wat voor misdadiger ze te maken hebben.’

‘En waarom hebben jullie je geleend voor zo’n walgelijke vertoning?’ vroeg Rachel iedere keer.

‘Weet je, schat, dat was de sfeer van die jaren. Je ouders waren je vijanden. De grote onderdrukkers. Afgezien van jouw anachronistisch gerontofiele familie, vol respectabele, vrome joden, werd oud-zijn in de rest van de wereld beschouwd als een zeer ernstig vergrijp. Parijs, Berkeley, Valle Giulia: daar bereidden we ons op voor, ik weet niet of je me begrijpt.’ Rita had deze lulkoek letterlijk genomen. En haar ouders leenden zich er uitstekend voor om gedemoniseerd te worden.

Dat verhaal, dat Leo zo grappig vond, had Rachel nooit geamuseerd. Ze mag dan een botte jodin zijn geweest, uit een ‘gerontofiele’ familie, zoals Leo zei, maar zij kon echt niet begrijpen hoe iemand kon vieren dat haar vader in de gevangenis was beland. Zelf hield ze natuurlijk van haar vader en had ze al het nodige gedaan om hem gelukkig te maken, en het idee dat een dochter die toch zo veel kansen had gekregen van haar ouders zulke lage, haatdragende gevoelens jegens hen kon koesteren, en daarmee zo schaamteloos te koop liep, kwam op haar over als een ziekelijke afwijking waarmee ze niets te maken wilde hebben.

Gezien hun perikelen en die lawine van telefoongesprekken in de voorafgaande dagen, kon je van iemand die met vrienden een toost heeft uitgebracht op de gevangenisstraf van haar eigen vader op z’n minst verwachten dat ze die avond een impertinente vraag zou stellen.

Een van de dingen waaraan Rachel sinds zij, dankzij haar huwelijk, had weten toe te treden tot een hoger milieu dan het hare, niet had kunnen wennen was het bijna volslagen gebrek aan discretie. Deze mensen kenden grens noch schaamte. Er was niets waarover ze zich niet gerechtigd voelden grappen te maken. In de eerste jaren van haar huwelijk had ze het fabeltje gepikt dat een dergelijk gebrek aan hypocrisie bedoeld was om de eigen vrijheid te bevestigen ten opzichte van bepaalde kleinburgerlijke conventies waarin zij door een traditionele opvoeding was blijven steken. Ze was zich gaan afvragen of dat alles-zeggen-en-niets-verbergen geen verfijning was die, vanwege haar afkomst, buiten haar bereik lag. Vaak had ze met verbijstering naar haar man gekeken terwijl hij luchthartig een familiegeheim onthulde. Andere keren was ze met stomheid geslagen terwijl hij tegen zijn gespreksgenoot precies zei wat er bij hem opkwam.

Totdat ze had ingezien dat dit alles aan haar niet besteed was. En dat ze ook aan die mentaliteit niet zou wennen. Omdat het haar niet beviel. Ernstige dingen moesten, juist vanwege hun aard, met tact en omzichtigheid worden behandeld, en niet het onderwerp worden van het zoveelste leuke verhaaltje dat je met je vrienden kon delen en er straffeloos uit kon flappen tegenover buitenstaanders, louter en alleen omdat er met discretie nooit hetzelfde succes te behalen viel als met een geestige bekentenis. Voor Rachel was het beter om veel geheimen te hebben dan geen. Overigens waren deze mensen door het constant door elkaar halen van wat belangrijk was en wat niet, door de promiscuïteit tussen wat je wel en wat je niet zegt, hun gevoel voor prioriteiten kwijtgeraakt. Te vaak hield men, omwille van de grap, geen rekening met de gevoeligheid van anderen.

Rachel had nog ongemakkelijke, pijnlijke herinneringen aan de gelegenheid waarbij haar destijds nog toekomstige echtgenoot het nichtje van zijn verloofde, zonder het te merken, had vernederd. Leo en Rachel hadden elkaar nog maar net leren kennen. Hij was de arrogante, onweerstaanbare assistent van professor Meyer, en Rachel de levendige, hartstochtelijke studente aan wie Leo, na haar een academisch examen te hebben afgenomen en haar een welverdiende tien te hebben gegeven, had gevraagd of ze met hem uit wilde gaan. Een gedwarsboomde verhouding, in het begin vooral door de vader van Rachel die, zich vasthoudend aan een reeds in die jaren tamelijk anachronistische praktijk, had geëist dat als ‘die professor’ en Rachel uitgingen Sara, het kleine nichtje van Rachel, een zwijgende, gegeneerde chaperonne, daarbij aanwezig zou zijn. Dientengevolge moest Leo de maaltijd en de bioscoop betalen zowel voor zijn vriendin als voor haar nichtje. Op een keer, uit ergernis vanwege de situatie of uit pure spotzucht, had Leo, na de zoveelste rekening te hebben betaald in een restaurant aan zee, in de omgeving van Fregene, aan Sara gevraagd: ‘Luister, ik heb niet één keer gezien dat je zelfs maar aanstalten maakte om te betalen. Ben je alleen maar miserabel of ben je echt arm?’

Wat de hevig geschrokken, bevende Sara niet kon weten is dat in het gekscherend woordgebruik van de Pontecorvo’s met het woord ‘miserabel’ het soort mensen werd aangeduid – zeer talrijk in hun milieu – dat, hoewel ze een groot fortuin achter zich hadden, uit pure krenterigheid op de rand van armoe leefde. Aangezien ze deze lexicale nuance niet kende, was Sara begonnen te huilen. Rachel had dagenlang de telefoontjes van Leo niet aangenomen. En vervolgens had ze hem, enige tijd daarna, toen ze hem de felbegeerde vergeving had geschonken, gevraagd: ‘Hoe heb je zoiets lelijks tegen haar kunnen zeggen? Hoe kun je iemand zo vernederen?’

‘Het was maar een grapje. Jezus, wat zijn jullie gevoelig in die achterbuurten! Waarom nemen jullie alles serieus? Als je dat wilt bied ik mijn excuses aan, maar ik zweer je dat haar beledigen het laatste is wat ik wilde.’

‘Zie je wel? Dat is precies wat ik zeg: je hecht geen enkel gewicht aan woorden. Wil jij dus zeggen dat ik uit een achterbuurt kom?’

‘Kom nou, kleine meid, ik maakte maar een grapje.’

‘Zal de dag ooit komen dat het grappen maken je zal vergaan?’

Nu, twintig jaar later, was die dag gekomen. Maar Rachel was er niet zeker van of dat tot Leo was doorgedrongen; ze vermoedde dat wat zich aanvankelijk had geopenbaard als een simpele speelse manier van doen, in de loop der jaren een modus operandi was geworden waarvan Leo en al zijn vrienden zich bedienden om problemen uit de weg te gaan, of ze op bedrieglijke wijze af te zwakken.

Dat zou niet zo erg zijn geweest als al die narigheid niet op dit moment over Leo was uitgestort, of als hij, juist door die oppervlakkige manier van doen, het niet als narigheid had onderkend (of in ieder geval had gedaan alsof hij het niet als zodanig had onderkend).

Maar hoewel Rachel wist hoezeer haar man letterlijk geschokt was door de gerechtelijke mededelingen die hij had ontvangen, kende ze hem te goed om zich erover te verbazen dat hij er luchthartig over sprak. Dat was zijn manier om met angst om te gaan, in het openbaar en privé: hij onderschatte opzettelijk de oorzaken van die angst, en zo nodig maakte hij er grapjes over. Daarom had Rachel in de afgelopen dagen, hoewel ze had gemerkt dat Leo ’s nachts aan slapeloosheid leed en overdag bij ieder geluid opschrok alsof hij bang was aangevallen te worden, moeten doen alsof ze geloofde in zijn onhandige schertsvertoning die de schijn moest wekken dat het hem koud liet en dat hij vol goede hoop was. God weet hoe graag ze hem door elkaar had willen rammelen. Hem zeggen dat de situatie ernstig was, jazeker, maar niet hopeloos. Maar hij moest zich wel als een man gedragen. En niet misplaatst de grapjas uithangen.

Zoals die ochtend een paar dagen geleden toen hij al aan het ontbijt was begonnen grappen te maken ten koste van Filippo die, zijn lippen onder de Nesquik, vroeg of het zijn vaders beurt was om hem naar school te brengen. En Leo, de dag nadat hij het zoveelste bericht van de rechtbank had ontvangen, had gezegd: ‘Zeg eens, kleine dondersteen: wil je wel in de auto met een gevaarlijke crimineel?’

Goed, waarschijnlijk wisten de jongens al iets, of vermoedden ze iets, vooral Filippo. (Een paar dagen daarvoor had hij iets aan Rachel gevraagd. Klaarblijkelijk had een klasgenoot hem vragen gesteld.) Hoewel Rachel er vanaf het begin vóór was geweest om de jongens buiten al die ellende te houden, was het onmogelijk gebleken te voorkomen dat de zaak hun ter ore kwam. Maar waar waren die grappen voor nodig? Wat was er nu leuk aan om de kinderen te betrekken bij zijn justitiële ellende, en dat bovendien te doen via (niet eens amusante) grappen met een onverdraaglijk verholen betekenis die hen, juist vanwege hun dubbelzinnigheid, in verwarring zouden kunnen brengen? Maar de waarheid is dat Leo, ondanks de schijn en zijn voorgegeven bedoelingen, hen in verwarring wílde brengen, zoals hij ook haar in verwarring wilde brengen. Omdat hij zelf in verwarring was en dat niet toegaf, wilde hij eenvoudigweg al die nervositeit afreageren op zijn naaste familie. Zozeer dat hij, toen Filippo hem bezorgd had gevraagd: ‘Waarom zeg je dat?’, zich had verdedigd met een van die frases die bedoeld schijnen te zijn om gerust te stellen maar die het tegenovergestelde effect sorteren: ‘O, niks, ik maak maar een grapje. Alles is in orde.’

De kwade trouw van haar man (die haar irriteerde) openbaarde zich vooral in dat soort scènes. Hij doet alsof hij voor een ontspannen sfeer zorgt uitgerekend op het moment dat hij de situatie onhoudbaar maakt. Uitgerekend op het moment dat hij de grens van die onhoudbaarheid nog een laatste stukje oprekt. Hij doet alsof hij zich distantieert, maar hij zit er tot zijn nek in. Hij doet alsof hij er nooit aan denkt, maar het blijft maar door zijn hoofd malen. Hij doet alsof hij zich niet schaamt, maar kan ’s nachts van schaamte niet slapen. Hij doet alsof hij niet bang is, maar doet het in zijn broek van angst.

==

Kortom, gegeven de omstandigheden ontbraken alleen Flavio en Rita nog. Een avond met de meest gevreesde, meest onvoorspelbare vrienden. Een avond die zich verstikkend liet aanzien. En Rachel wist niet of ze meer op haar hoede moest zijn voor Leo of voor die twee; het stond echter vast dat iemand voor ophef zou zorgen, en dat moest zij vermijden. Nee, ze was niet klaar voor een dergelijke avond. En daarom had ze nog diezelfde ochtend, toen er nog tijd was om alles af te zeggen, aan Leo gevraagd of ze niet beter alles konden verzetten. Zij zou er wel voor zorgen. Hij hoefde niets te doen. Zij zou Rita bellen om te...

‘Waarom zou je dat doen?’

‘Nou ja, in de eerste plaats omdat ik een beetje moe ben, ik heb vannacht niet geslapen. Verder voelt ook Telma zich vandaag niet lekker. Ik wil haar liever niet vragen om te koken.’

‘Wat heeft ze? Koorts? De gebruikelijke keelpijn? Wil je dat ik even naar haar kijk?’ Alsof Telma een defect huishoudelijk apparaat was of een paard met peesontsteking.

‘Nee, nee, ze voelt zich alleen niet helemaal lekker... vrouwenzaken...’