Carlijn Vis

Vrij spel

==

==

© 2012 Carlijn Vis

Foto auteur Tessa Posthuma de Boer

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagbeeld Carina Romano

==

ISBN 978 90 204 1279 6 / NUR 301

==

www.uitgeverijcontact.nl

www.uitgeverijatlas.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Voor mijn omama

Take care of all your memories. For you cannot relive them.

Bob Dylan – The Genuine Basement Tapes, 1967

1

Emma is zesentachtig en wil een tatoeage. Een honingbijtje, vlak boven haar boezem. Of ze dat echt wil, weet ze niet, maar daar gaat het niet om, ze kan het zeggen nu. Wat dat betreft is ze in de verkeerde tijd opgegroeid; wat die meiden van tegenwoordig allemaal kunnen uitspoken, schitterend. Breezersletjes en comazuipen, dat hoeft misschien niet, maar 40 Dagen Zonder Seks is nou ook weer niet nodig.

Elke avond kijkt ze minimaal één uur televisie. Het volume op de hoogste stand want hoe harder het geluid, des te beter ze het kan zien. Ze heeft overwogen om de opstelling van de meubels aan te passen zodat de televisie dichter bij de bank kan staan, maar dan moet ze het meubilair steeds terugzetten als er bezoek komt. De inrichting is al veertig jaar hetzelfde en verandering zou vragen oproepen.

Ze hoeven niet alles van haar te weten.

==

In het lokale krantje heeft ze een advertentie gezien van een kliniek bij haar in de buurt. Het logo kwam haar bekend voor want ze was er wel eens langsgereden, maar toen had ze niet goed kunnen lezen wat er op de gevel stond. ‘Dankzij de veilige ooglaserbehandelingen van Eyescan zijn een bril of lenzen niet meer nodig,’ belooft de advertentie. Ze noteert het nummer.

Praten kan altijd.

Iemand omschreef haar ogen eens als raadselachtig, alsof haar net een listige propositie was gedaan. Zo keek zij permanent, vond hij. Zij vond ‘mysterieus’ een beter woord, maar zag het hoe dan ook als een compliment. Haar ogen heeft ze altijd goed onderhouden, en het compliment trouwens ook want dat draait ze nog geregeld af in haar gedachten, alsof het een jukebox is daarbovenin. Sommige complimenten draait ze grijs.

==

Emma rijdt achteruit de oprit af. Op de hoek met de weg ligt de grote kei, die aangeeft waar haar territorium begint. Ze manoeuvreert de Polo rakelings erlangs. Piet zegt dat ze haar auto met de kont naar het huis moet parkeren, zodat ze vooruit de straat op kan als ze weg wil rijden. Onzin, ze doet het al jaren op deze manier. Hij gaat toch ook niet ineens een zwemvest aandoen als hij gaat zwemmen? Ze schakelt naar de eerste versnelling, laat rustig de koppeling opkomen en geeft ondertussen een beetje gas. Aan het geluid hoort ze dat ze dat net iets te vroeg doet. Morgen beter. In de verte steekt een man over. Heeft die vent nou een rok aan? Pas als Emma het zebrapad met haar voorwielen aantikt, ziet ze dat het een vrouw is met kort haar en een wat houterige motoriek. Het type vrouw dat, van dichtbij bekeken, ineens een sluimerende snor blijkt te hebben.

In de wachtkamer van de oogarts wordt haar een kopje koffie aangeboden. ‘Met een zoetje, alstublieft.’ Witte kuipstoeltjes met stalen poten en een glazen tafel met een keurige stapel tijdschriften proberen de ruimte op te vullen. Naast haar zit een dame met haar hondje op schoot. Een hond die op schoot kan, is geen echte hond. Honden moeten stoer zijn en hun baasje beschermen, zoals haar dobermanns deden als buurman Gluurman weer eens te dichtbij kwam.

‘Mevrouw Flamer, welkom.’

Haar meisjesnaam. Al drie keer heeft ze de achternaam van een andere man aangenomen, maar zo af en toe handelt ze nog onder haar eigen naam. ‘Flamer’ wordt door de meesten in eerste instantie verkeerd uitgesproken, waar ze een hekel aan heeft, dus dan verbetert ze diegene en moet ze rústig uitleggen dat het een Engelse naam is, wat lastig is omdat ze op dat moment geërgerd is. Soms zegt ze: ‘Flamer, van flames, vlammen in het Engels, weet u wel?’ Maar meestal legt ze niet uit waar de naam vandaan komt.

Met een brochure over de nazorg en een offerte loopt ze de spreekkamer uit. Volgende week donderdag kan ze al terecht. Als ze wil. Dat bepaalt ze zelf.

==

In haar achteruitkijkspiegel ziet Emma dat er een auto zowat aan haar bumper vastzit. ‘Heb ik wat van je aan of zo?’ zou de jeugd van tegenwoordig zeggen. De donkere sportwagen maakt kleine bewegingen van links naar rechts en weer terug. Ze gaat precies tien kilometer langzamer rijden dan toegestaan is. Emma kijkt naar het asfalt en ziet links van haar auto de doorgetrokken streep. Via het spiegeltje houdt ze de driftige bestuurder in de gaten en probeert ze een profielschets van hem te maken, op basis van zijn hoofd en dit opgefokte rijgedrag. Vast een kerel met een donkere spijkerbroek en een leren riem, met een flinke gesp. Om de boel te compenseren. Emma heeft een hekel aan mannen die riemen dragen. Een echte kerel kan toch wel zijn eigen broek ophouden? Nee, het enige om jaloers op te zijn, is de sportwagen. Het liefst koopt ze een Porsche, maar dat wil ze Piet niet aandoen. Zo’n auto is veel te laag, daar komt hij met zijn lengte van ruim twee meter nooit in. Laatst hoorde ze het verhaal van een man die op zijn vijfentachtigste een Porsche aanschafte, een paar dagen nadat zijn vrouw was overleden. Hij wilde al twintig jaar een sportwagen, maar zijn vrouw vond dat onzinnig. Op haar begrafenis reed hij in een rood exemplaar achter haar aan. Met het dak open.

Pas helemaal aan het einde van de weg hoeft ze rechts af te slaan. ‘Net goed,’ zegt ze tegen haar spiegeltje.

2

‘Willem! Telefoon!’ Hij loopt naar beneden, Emma staart naar de liniaal, alsof ze deze met haar ogen zou kunnen verplaatsen. Vanuit de slaapkamer boven hoort ze de knokkels twee keer tegen het hout slaan, alsof er onder de huid van de kloppende wijsvinger een stuk metaal is aangebracht. Emma staat boven aan de trap en ziet dat Willem bij de deur stopt in plaats van door te lopen naar de telefoon. De hoorn ligt een poos naast de haak. Zijn moeder loopt de hal in en Willem opent de voordeur. Een Nederlander en een Duitser stellen zich voor. Emma weet al voor wie ze komen. Willems moeder blijkbaar ook, want ze stelt hem voor als Peter. Peter is Willems broer en die kunnen ze alleen beschuldigen van luiheid.

Ze luistert naar het toneelspel van zijn moeder, die vertelt dat Willem met vakantie is, zeilen met zijn oom in Friesland. Emma kan dat ook goed, zo ter plekke een verhaal verzinnen. Ze hoopt dat ze zo meteen geen plankenkoorts krijgt.

Willem wordt door zijn moeder naar boven gestuurd om zijn persoonsbewijs te pakken. Emma loopt terug naar de slaapkamer en pakt van achter de encyclopedie in de boekenkast het blikken doosje waarin de verschillende persoonsbewijzen verstopt zitten, samen met wat buitenlands geld. Op de overloop opent ze het raam. Willem is intussen naar de telefoon gelopen in plaats van naar boven, ze hoort hem bellen. Zijn moeder staat nog steeds in de deuropening met beide heren, ze houdt ze aan de praat met onderwerpen die Emma onzinnig lijken voor nazimannen. Willem hangt op en sjeest de trap op. Emma drukt het doosje in zijn handen en hij stapt door het raam naar buiten, het dak van de garage op. Hij zal aan de achterkant van het huis naar beneden klimmen en daar de straat op gaan.

Emma pakt haar jas en loopt aarzelend naar beneden. Ze kijkt de twee mannen recht in de ogen, dan is haar angst niet zichtbaar. De strenge gezichten en donkere pakken neemt ze goed in zich op.

‘Gutentag. Wer sind Sie?’

Ze vertelt dat ze de vriendin van Willem is.

‘En waarom bent u hier dan, als hij op vakantie is?’

De voorstelling kan beginnen. Zonder met haar ogen te knipperen legt ze uit dat ze geen moeder heeft en dat haar vader overdag druk is met werken, waardoor ze na school vaak naar Willem gaat.

‘Persoonsbewijs graag.’

‘Die heb ik op mijn fiets zitten, ik zal hem even pakken.’

Ze stapt op haar fiets, ze moet zo snel mogelijk naar huis want ze heeft tijd nodig om de kranten en de radio te verstoppen en om haar vader te waarschuwen. Ze zet haar voeten op de pedalen en begint voorzichtig te trappen. Zodra ze doorhebben dat Willem niet meer naar beneden komt, is zijn hele omgeving verdacht en als ze haar persoonsbewijs had laten zien, zouden ze meteen hebben geweten waar ze woont. En dan zou ze zeker geen tijd krijgen om het huis voor te bereiden op nazibezoek. Doortrappen. Niet naar het dak kijken. Niet te hard maar ook niet te langzaam fietsen. In de straten rondom het huis van Willem lopen meer mannen in uniform dan gewoonlijk. Niet omkijken!

==

Binnen is er niemand. Haar vader is in de tuin aan het werk en haar stiefmoeder zal wel weer jurken aan het passen zijn.

‘Papa, de Gestapo was bij Willem thuis, hij is via het dak ontsnapt en ik ben snel weggefietst.’

‘Verdomme! Dat kan toch niet zomaar!’

‘Papa, houd u even rustig, ik kan het er nu niet bij hebben dat u kwaad op me wordt, ze kunnen elk moment hier zijn. We moeten alle kranten en de radio verstoppen.’

Emma herkent het geklop. ‘Denk eraan dat u zich er niet mee bemoeit.’ Ze duwt haar vader opzij en loopt naar de voordeur.

‘Ah, Fräulein. Sie sind hier. Waarom ging u er net zo snel vandoor?’

Ze legt uit dat ze schrok van hun bezoek, dat ze niet begreep waarom ze zoveel vragen stelden over Willem en dat ze zo snel mogelijk naar huis wilde, naar haar vader.

‘Wat doet Willem in het verzet?’

‘Voor zover ik weet, heeft Willem helemaal niets met het verzet te maken.’

‘Dus u wilt beweren dat u niks weet van zijn activiteiten?’

‘De enige activiteit die ik van hem ken is dat hij lekker kan zoenen.’

Haar vader staat in de gang, buiten het zicht van de twee mannen. Ze hoort zijn ademhaling versnellen.

‘Mogen we even binnenkijken?’

De man zet zijn rechtervoet over de drempel. Ze werpt haar vader een strenge blik toe. Ze is als de dood dat hij een paniekaanval krijgt. Dat heeft ze één keer eerder meegemaakt. Op de radio hoorden ze dat de Duitsers het land waren binnengevallen. Haar vader raakte compleet over zijn toeren, schreeuwde dat ze toch weg hadden moeten gaan, naar Amerika, maar dat het nu allemaal te laat was. Op een gegeven moment had ze de dokter gebeld en die had hem een kalmerend middel moeten toedienen. Toen de arts de vloeistof in de arm van haar vader spoot, besloot ze dat zodra het over de Duitsers ging, ze het voortaan beter zelf kon opknappen.

Ze laat de mannen alle kamers in het huis zien. Alleen in de studeerkamer van haar vader gaan ze grondig te werk. ‘Hebt u de sleutel van de bureaulade?’

Ze volgt de blik van de Duitser. Zijn ogen voelt ze op haar huid en ze krijgt de indruk dat hij meer geïnteresseerd is in haar vormen dan in het antwoord op zijn vraag. Natuurlijk vinden ze hier geen spullen die hen interesseren, maar de heren doen er wel bijzonder lang over om tot die conclusie te komen. Ineens geeft een van hen een seintje en lopen ze weg. Bij de voordeur draaien ze zich om en bedanken haar voor de rondleiding. Met haar ogen volgt ze de kerels, die in een rechte lijn naar de dienstwagen lopen.

Ze kijkt haar vader aan. Aan zijn ogen ziet ze dat de woede heeft plaatsgemaakt voor angst.

‘Ik moet een tijdje weg,’ zegt ze tegen hem.

‘Ik fiets een stukje met je mee.’

==

‘Papa, hier ga ik links.’ Terwijl ze afremt, kijkt ze om zich heen.

‘Wanneer zie ik je weer? Hoe weet ik of je veilig bent?’

Ze zou hem graag een zinnig antwoord geven.

‘Pas goed op jezelf, kind.’ Hij drukt twee dubbeltjes in haar hand. ‘Voor de telefooncel.’ Ze zet zich schrap om linksaf te gaan.

Het is pikkedonker, maar haar fietslamp doet ze niet aan. Ze draagt een zwarte jurk, de minst opvallende die ze in haar kast kon vinden, een onaantrekkelijk maar praktisch model met grote steekzakken aan de zijkant. Ze heeft er geld in gestopt en schoon ondergoed. Verder draagt ze niks bij zich. Het moet niet lijken alsof ze ergens voor langere tijd naartoe gaat.

Het is verder fietsen dan ze op basis van Willems uitleg had ingeschat. Ze zet aan en trapt stevig door. Bijna acht uur. Willem heeft haar het afgelopen jaar wel honderd keer de weg naar het adres van Bart uitgelegd. ‘Misschien hebben we het nooit nodig, maar in geval van nood...’ Zij had de route na de eerste keer al onthouden, maar liet hem meestal zijn gang gaan. Ze wist dat het hem een goed gevoel gaf.

Emma belt aan bij de linkerdeur van de twee-onder-een-kapwoning. Bart ziet er precies zo uit als ze zich had voorgesteld. Een jaar of dertig, goed gekleed, rond brilletje, haar in een perfecte zijscheiding. Bart en Willem kennen elkaar van Het Parool, maar zij heeft hem nog nooit gezien.

In de deuropening begroet ze hem alsof ze elkaar al jaren kennen. Dat heeft Emma afgekeken van Willem, van de vele afspraken met onbekenden waarbij zij hem vergezelde. Achter gesloten deuren stellen ze zich pas daadwerkelijk aan elkaar voor. Bart gaat haar voor naar de kamer aan de achterkant van het huis en daar zit Willem. Ze is opgelucht om hem weer te zien.

‘Ze hebben mijn moeder meegenomen.’

Haar maag voelt ineens alsof iemand van binnenuit een stomp tegen de wand heeft gegeven. Willem vertelt over zijn tocht via de dakgoot van het huis en het dak van de garage naar de achtertuin van de buren. In plaats van direct op de fiets te springen en naar het schuiladres te gaan, is hij een paar uur in de tuin van de buren blijven liggen omdat hij wilde wachten tot de nazi’s weg waren.

‘Toen jij niet terugkwam, zijn ze naar binnen gestormd. Met mijn moeder tussen hen ingeklemd kwamen ze weer naar buiten. Ze heeft zich stevig verzet, dat kon ik horen. Ik heb getwijfeld of ik tevoorschijn zou komen en hen tegen zou houden, maar dat was nou precies waar ze op uit waren natuurlijk.’

Ze heeft ineens ontzettende dorst. Het is alsof zijn woorden al het speeksel in haar mond opzuigen.

‘Ik hoorde hoe ze tegenstribbelde. In mijn hoofd herhaalde ik keer op keer: “Mama is sterk, mama redt zich wel”, maar eigenlijk wilde ik haar helpen.’

Willem heeft gelukkig goed aangevoeld dat hij zijn schuilplaats beter niet kon verlaten.

‘Hoe lang kunnen we hier blijven?’ vraagt Emma.

‘Zeker niet meer dan één nacht. Bart en mij hebben ze niet met elkaar in verband gebracht, anders waren ze hier nu al wel geweest, maar vanaf nu kunnen we nergens langer dan een paar dagen blijven,’ zegt Willem. ‘Ga maar vast naar boven, ik kom er zo aan.’

Ze vertrouwt op Willem en zijn contacten, maar weet dat haar inbreng ook waardevol zal zijn. Als zij haar intuïtie op de markt kon verkopen, zou ze goed verdienen. Ze loopt naar de gang en dan zachtjes in een rechte lijn weer terug. Achter de keukendeur blijft ze eventjes staan, luisteren. Ze vragen zich af hoe de Gestapo Willem op het spoor is gekomen. ‘Iemand moet me hebben verraden,’ zegt hij.

Emma loopt de keuken weer in.

‘Ik heb wel een vermoeden.’

==

3

Emma schrikt als ze in de spiegel kijkt. Heeft ze echt zoveel rimpels? Met de vingertoppen tegen haar slapen trekt ze de huid strak. Mmm, ze dacht dat ze er ongeveer zo uitzag. Niet meer dus.

Naar de dokter gaat ze liever niet, die vertelt je wat je toch al weet. De vorige keer kreeg ze te horen dat ze suikerziekte had. Ouderdomssuiker. Ouder. En dom. Iets klopt er niet, maar hoe dan ook moet ze sindsdien taarten en zo laten staan. Heel vervelend. ‘In wijn zitten ook veel suikers,’ had de arts gezegd. Dat wist ze wel, het was daarom extra teleurstellend dat hij het er specifiek bij zei.

De dokter is niet de enige die de dingen koppelt aan haar suiker. Het liefst rookt ze elke dag een paar sigaretten maar dat staat Piet niet toe, welja, inderdaad, in verband met haar suiker. Daar luistert ze uiteraard niet naar, maar ze heeft ook geen zin in een dagelijkse rookdiscussie. Ze kiest dus zorgvuldig haar rookmomenten, bijvoorbeeld als ze weet dat hij zeker tien minuten op de wc zit. Stiekeme sigaretjes zijn dubbel zo lekker. Ze is verslingerd aan het merk Vogue, want die sigaretten zijn lang, slank en wit, en ze geven haar een elegant gevoel. Het geluid van haar zippo en het gevoel als haar vinger over het wieltje gaat. Daar geniet ze van. En van de geur. En van het uitblazen. En de afdruk van de rode lippenstift op het witte filter. Daar kan ze minutenlang naar kijken. Kuskunst. Als er familie of vrienden op bezoek zijn, zet ze overal asbakken neer, drie per vensterbank, op tafel, op het toilet, op de rand van de schouw, echt overal want bezoek mag roken. En zij rookt openlijk mee want Piet durft toch niet en plein public de discussie met haar aan te gaan.

==

Ze is onderweg naar de oogarts voor controle. Als ze een kruispunt nadert, springt het licht net op rood. Gas. Dat sprankelende gevoel, de kick, daar gaat het om. Ze heeft het nog in zich, vindt zij dan. De verkeersregels negeert ze graag, ook als Piet bij haar in de auto zit. Hij vindt het vreselijk als ze door rood licht rijdt of voorrang néémt. Zijn hand schiet dan richting de hendel rechts boven het portier. ‘Aha, zo ben je dus ook in Engeland aanbeland,’ zei hij eens. Emma had toen wel gelachen maar het kostte moeite. Haar mond was samengetrokken, alsof ze van zelfgemaakte jam had geproefd voordat ze er suiker bij had gedaan. Hij heeft geen idee wat het haar heeft gekost om in Engeland te komen.

De letters worden steeds kleiner. Maar het zijn wel steeds dezelfde rijtjes met dezelfde letters, of je nou voor of na een laserbehandeling komt. Ze kan het patroon inmiddels dromen. B, H, D, G. Dan C, K, L, S. En dan R, T, F, M. Dat is toch stupide. Zo kan iedereen zich toch door een oogtest bluffen? Natuurlijk zit je er voor jezelf en heb je er niets aan om te doen alsof je de kleine lettertjes moeiteloos kunt lezen, maar toch. Het zit in de natuur van de mens om dan te doen alsof zelfs de minuscule lettertjes geen problemen opleveren. Zich verheugend op het schouderklopje van de oogarts die toch wel onder de indruk moet zijn van zulke goede ogen, dreunt ze de rijtjes op.

‘Geweldig, mevrouw, uw zicht is uitstekend.’

==

Thuis kijkt ze naar het apparaat dat sinds kort het plankje met de videorecorder deelt. In haar hand het glinsterende schijfje. Van haar kleinkinderen gekregen. Boven op de videorecorder zette Charlie een dvd-speler, daar had ze er thuis twee van omdat de nieuwe huisgenoot niet alleen zichzelf inbracht maar ook een nieuwe dvd-speler.

Oh god, hoe werkt dat ding?

‘Je mag me altijd bellen,’ had haar kleindochter gezegd nadat ze het had voorgedaan. Emma legt het ronde schijfje op de tafel. Ze wil helemaal niet wennen aan een nieuw apparaat, waar discs in gaan in plaats van videobanden. Piet komt naar beneden. ‘Heb je die dvd al aan de praat?’

‘Straks. Ik ben nog even aan het opruimen.’

‘Aha, nou in dat geval....’ Ze ziet dat zijn mondhoeken opkrullen.

‘Misschien moet je boven in de kledingkast ook even kijken wat er weg kan. Ik heb het net opgemeten. Je hebt zeventien meter aan kleding.’

Ze wil opmerken dat hij in twee maanden al 1387 potjes patience heeft gespeeld op de computer en dat dat ook niet bepaald iets is om trots op te zijn, maar ze houdt zich in. Inderdaad, ze is slecht in weggooien. Maar daar hoeft hij zich toch niet mee te bemoeien? Hij mag dan wel lang zijn – ‘Twee meter vier en ik krimp niet!’ – zij voelt zich zeker niet klein bij hem.

Ze heeft die bewaarzucht ook met eten. In de vriezer staan nog acht tupperwaredoosjes vol couscous. En dan heeft ze elk studerend kleinkind ook nog eens een doos meegegeven. Ze maakt er een dagtaak van om het Marokkaanse gerecht steeds in een nieuw jasje te gieten. Het doel van het spel is dat het Piet niet opvalt dat de couscous meerdere keren op het menu staat deze maand. Gister serveerde ze een pittige salade erbij, vandaag legt ze twee tilapiafilets kruislings erbovenop en venusschelpen eromheen. Presentatie en aankleding, daar gaat het om. Daar kan je mensen mee op het verkeerde been zetten. En dat heeft lang niet altijd met eten te maken.

Na het eten wil Piet een film kijken. Emma vraagt of dat niet kan wachten tot het weekend, ze heeft nog een stapeltje post dat ze graag wil beantwoorden. ‘En ik heb het Algemeen Handelsblad vandaag nog niet gelezen.’

‘nrc Handelsblad,’ zegt Piet.

‘Je begrijpt wat ik bedoel.’ Zo flauw dat hij haar altijd verbetert. De extra kosten om die krant dagelijks in België te laten bezorgen zijn aanzienlijk, eigenlijk is het zonde om niet alles te lezen maar sommige dagen komt ze er simpelweg niet aan toe. Alleen het kunstkatern leest ze standaard en dan met name de recensies van toneelstukken, want ze houdt van het toneel, de decors, de liedjes en de kostuums. Vooral de toneelstukken die gebaseerd zijn op een boek zijn interessant omdat de personages daarin echt tot leven komen. Emma krijgt een gezicht bij het verhaal. Een kledingstijl. Een accent. Het is helemaal geweldig als ze het boek heeft gelezen voordat ze naar het toneelstuk gaat, want dan is het spannend of haar verbeelding overeenkomt met die van de regisseur. Meestal niet.

De dvd-speler loert naar haar. Om te beginnen zet ze de televisie aan. De majesteit verschijnt in beeld. Ze heeft een jurk aan van twee verschillende stoffen, waardoor het lijkt of er van twee oude jurken een nieuwe is gemaakt. Moeilijk om naar te kijken. Hoe kan ze zo’n typische oorlogsjurk aantrekken? Volgende week gaat ze met Piet naar de dodenherdenking op de Dam in Amsterdam. Hopelijk heeft de koningin dan wel iets behoorlijks aan.

De oude majesteit heeft ze vaak ontmoet. Vaak genoeg. De eerste keer was in Londen. Op Oranjehaven. Vlak nadat ze in Engeland was aangekomen werd ze uitgenodigd want Wilhelmina wilde alle Engelandvaarders ontmoeten. De ministers vonden dat van de gekke. Emma lette op de kleding van de vorstin want ze had gehoord dat deze weigerde gebruik te maken van haar positie om bijvoorbeeld extra textielpunten voor zichzelf op de kop te tikken. Ze wilde solidair zijn met het volk en het net zo zwaar hebben als de mensen ‘thuis’. Die eerste keer dat Emma haar ontmoette droeg ze een zwart gebreid dingetje om haar hals. Emma vond het een vreemd lapje en overwoog om de koningin ermee te complimenteren, maar deed dat toch maar niet want ze wist dat het niet gewaardeerd zou worden. Je sprak haar niet aan, je gaf alleen antwoord op haar vragen, dat was de regel. Er waren ook twee jongens bij, twee schippers, Wilhelmina ontving altijd een paar Engelandvaarders tegelijk. Zij schonk thee in en vroeg de jongens hoe het met de suikerbietencampagne was. Die ene antwoordde: ‘Goed’, waarop die andere zei: ‘Goed? Oh joh, wat leg jij nou te lullen? Je weet er niks van!’ De hofdame, mevrouw Verbruggen, bleef er bijna in. Hoestend van het lachen sloeg ze zichzelf een paar keer op haar sleutelbeen, wat het hoesten alleen maar erger leek te maken. ‘Tsja,’ zei mevrouw Verbruggen tegen de majesteit, ‘dit is nou echt Hollands glorie.’ Maar de vorstin liet zich niet kennen. Niets was zo belangrijk als de mensen die uit Nederland naar Engeland waren gekomen. Aan het einde van het gesprek kreeg ze een hand, en toen Emma, per ongeluk, een blik wierp op het zwarte ding zei de majesteit: ‘Ja leuk, hè? Heb ik zelf gebreid.’

Ook na de oorlog ontmoette ze koningin Wilhelmina regelmatig, want haar eerste man, Chris, werd adjudant van de majesteit. Emma werd altijd treurig van de gesprekken. Die vrouw bedoelde het allemaal goed, maar ze was zo onwerelds. In Londen zei iedereen ja en amen tegen haar, en ze leefde met het idee dat het allemaal goed zou komen en dat wanneer zij terugkeerde, er een compleet ververst en vernieuwd Nederland voor haar klaarstond om over te regeren. En dat het land dat zou toejuichen. Maar dat was niet zo. Niemand had de moed om eerlijk tegen haar te zijn. Chris probeerde haar wel eens uit de droom te helpen. Dan zei hij: ‘Majesteit, ik weet dat ik dit eigenlijk niet mag zeggen maar het is helemaal niet waar. U denkt dat heel Nederland verzet heeft gepleegd, maar dat is niet zo. Daar vergist u zich in.’

4

De heren draaien zich naar haar om en ze heeft hetzelfde gevoel als wanneer ze vroeger in de klas naar voren liep om haar spreekbeurt te houden.

‘Vermoeden?’ vraagt Willem.

Emma weet precies wie er op de hoogte zijn van zijn activiteiten, dus om erachter te komen wie hen heeft verraden, kan ze een lijstje maken en bepaalde personen uitsluiten. Om te beginnen zijn in elk geval de jongens met wie Willem samenwerkt op de hoogte en uiteraard ook de leider van de groep, Wiardi Beckman. Verder zijn de vader en moeder van Willem geïnformeerd. Zijn broer niet. En tot slot haar eigen vader, maar die weet het pas sinds gisteren.

‘Het kan er toch maar één zijn?’ zegt ze.

‘Als het Berend is, waarom zijn ze dan nog niet bij de anderen geweest? Of denk je soms dat hij alleen mijn adres heeft gegeven? Waarom zou hij dat doen?!’

Omdat hij jaloers is, denkt Emma. Het is gewoon een wraakactie. Maar ze heeft zich voorgenomen om haar mening over Berend niet meer uit te spreken, daar hebben ze al genoeg woorden aan vuilgemaakt. Eén keer was het zelfs zo erg dat Willem drie dagen niet tegen haar heeft gesproken.

‘Jezus, Willem, wat doet het ertoe welk adres hij nog meer heeft gegeven? Het gaat erom dat die klootzak jou heeft verraden, en waarom? Om de hielen van zijn schoonvader te likken.’

‘Verdomme Emma, hoe vaak hebben we het hier wel niet over gehad? Het is helemaal niet zeker dat die nazi nog zijn schoonvader is. We hebben hem er toch op aangesproken? Hij heeft toen gezworen dat hij er een punt achter had gezet.’

‘Maar jullie hebben hem daarna nog met haar gezien!’

Onbegrijpelijk, hoe kan hij Berend nou verdedigen terwijl het zo evident is? En dat nota bene waar Bart bij is. Die zal zich ook wel afvragen hoe zij zich de komende tijd gaan redden als Willem dit soort situaties niet aanvoelt.

‘Hoe dan ook,’ zegt Willem, ‘we hebben op dit moment belangrijker zaken om ons zorgen over te maken. Bijvoorbeeld, waar slapen we vanavond?’

‘Amsterdam-Zuid,’ antwoordt Bart. ‘Ze is al ingelicht, jullie zijn van harte welkom.’

==

Op het perron voelt het alsof iedereen doorheeft waar ze mee bezig zijn. Het begon met de man bij het loket Doorgaande Plaatsbewijzen, waar zij twee kaartjes voor de trein naar Amsterdam kocht. Retourtjes, ook al komen ze voorlopig niet terug. De kaartjesverkoper nam haar goed in zich op en dat was vervelend. Mannen keken wel vaker naar haar, maar niet zo. Het leek wel of hij elke vezel van haar gezicht, elke moedervlek en elke gelaatstrek nauwkeurig in zich opnam. De lokettist nam er de tijd voor: hij pakte het geld rustig aan, legde het in het laatje en telde zorgvuldig de munten voordat hij het wisselgeld teruggaf. En weer die intense blik toen hij de centen overhandigde.

Bart en Willem praten met elkaar, zij kijkt om zich heen. Veel mensen reizen samen, man en vrouw, gezinnen, een opa met zijn kleinzoon. En een paar losse mannen, die moet ze in de gaten houden. Bart wenst hun als ze instappen zachtjes veel geluk toe. Emma bekijkt de mensen in de wagon, het gangpad, de geel geverfde houten banken, de bagagerekken en de mogelijke manieren om snel buiten te komen. Ze hoopt dat ze geen bekenden tegenkomen. Liegen tegen vreemden is eenvoudig, liegen tegen vrienden vergt concentratie.

Bij station Amsterdam stappen ze uit. De stationshal is zo prachtig; als ze focust op de grote klok en het glas-in-lood, is ze met haar hoofd even ergens anders. Ze schrijdt lichtvoetig door de hal, alsof ze zweeft en heeft het gevoel dat ze de hoofdrol speelt in een film van dertig jaar geleden. Ze gaat stiekem haar minnaar opzoeken.

‘Emma, koop jij de kaartjes voor de tram?’

==

Amsterdam voelt als thuis. Haar lijf wordt er rustig van. Het doet haar denken aan vroeger, toen ze met haar vader en moeder in de stad woonde. Als ze denkt aan het moment waarop ze uit de stad weg moest, maakt de rust plaats voor opwinding. Zij wilde niet verhuizen, maar haar werd weer eens niets gevraagd.

Amsterdam is haar stad, maar Willem bepaalt de route, ze laat hem. Ze kiest haar momenten.

Het huis is ouderwets ingericht, met antieke meubels, vazen uit verre landen en schilderijen aan de muur. Op de tafel liggen een paar damesbladen, netjes op een stapeltje. Nergens frutsels. Heleen zelf ziet er ook keurig uit, strak opgestoken haar en gekleurde lippen, en Emma kan geen enkele kreukel in haar rok ontdekken. Ze mogen een paar dagen blijven, op de zolder. De inrichting maakt indruk op Emma: er hangen geruite gordijnen voor het raam en langs de onderkant van het bed loopt een strook van dezelfde stof. En ze ziet ook nog een geruit kussentje op het krukje in de hoek.

==

Om zes uur gaan ze naar beneden voor het eten. Heleen schenkt de soep in en vraagt verder niet naar hun plannen of het leven in het algemeen, maar dat is Emma onderhand gewend, haar vader en Tanti zeiden aan tafel ook vrij weinig. Het is een van de redenen waardoor Emma twijfelde aan de chemie tussen hen beiden, want haar moeder was tijdens het avondeten juist altijd levendig geweest. Emma kon de stilte verbreken door haar vader en zijn vriendin te vertellen hoe het op school was en welke sportactiviteit ze die dag hadden geoefend, maar dat deed ze eigenlijk nooit. Uit ervaring wist ze dat ‘doorvragen’ niet hun sterkste punt was. In plaats daarvan concentreerde ze zich liever op haar gedachten en beeldde ze zich vaak in dat ze bij een vorstin aan tafel zat, te gast bij de majesteit, of liever nog de Queen of England. Terwijl ze droge kip at, stelde ze zich dan voor dat er een parelhoen lag, het huidje glimmend van de verse jus en baksappen, op een bedje van knalgroene doperwtjes. En dan die boterzachte puree. Save the best for last, had ze van Granny geleerd en dat paste ze dagelijks toe.

Als Emma de laatste hap van de soep neemt, vertelt Willem over het beroep van zijn vader en daarna over zijn vriendschap met Bart.

‘Bart is als een zoon voor mij,’ vertelt Heleen. ‘Een heel intelligente jongen, altijd al geweest. Toen hij vier jaar was, vroeg hij mij hoe wij wisten dat de wereld rond was en niet plat. En of het wel echt zeker was. Hij had ook ingewikkelde vragen, zoals hoeveel sterren er waren en hoe het kwam dat de maan soms een volle cirkel was en andere keren een bijna onzichtbaar streepje. Ook wilde hij weten waar tandpasta van werd gemaakt en hoe vaak een tram per dag heen en weer ging. Hij stelde de hele dag door vragen en dreef zijn ouders tot wanhoop. Op een gegeven moment mocht hij zijn ouders nog maar tien vragen per dag stellen, de arme jongen.’

Emma lacht en Heleen gaat verder. ‘Als ik dan op bezoek was, maakte hij van de gelegenheid gebruik. Vreselijk vond ik dat, want ik kon op heel veel vragen geen antwoord geven, maar dat probeerde ik natuurlijk niet te laten merken. Ik liet hem alle vragen stellen die hij wilde. Dat deed ik hoofdzakelijk voor zijn ouders, dan hadden zij even rust.’

Er wordt op de deur geklopt. Emma en Willem leggen hun bestek neer.

‘Geen zorgen jongens, het zal de buurman wel zijn.’

Heleen loopt naar de deur.

‘Ah, hallo Henk.’

‘...’

‘Nou, het komt nu niet zo goed uit, ik heb bezoek en we zitten net aan tafel.’

‘...’

De deur gaat dicht, Emma hoort twee paar voetstappen in de marmeren vestibule. Zou hij dan toch binnenkomen? Dat is toch helemaal niet handig?

‘Goedenavond, ik ben Henk, van hiernaast.’

‘Elsja.’ Ze steekt haar hand uit en Henk vraagt wat haar hier brengt. Emma vertelt over de kunstnijverheidsschool waar ze sinds kort studeert. ‘Ik ga een aantal musea in Amsterdam bezoeken.’ Van tevoren niet over nagedacht, maar dit klinkt wel aannemelijk.

Henk laat haar hand los en met zijn ogen op Heleen gericht, vertelt hij dat hij in een ver verleden kunstgeschiedenis heeft gestudeerd. Hij draait zich weer naar Emma: ‘Ik wil je met plezier rondleiden.’

‘Dat is erg vriendelijk van u, maar ik ga liever op eigen gelegenheid,’ antwoordt Emma. ‘Ik heb een onaangenaam tempo en wil u niet tot last zijn.’

Willem bevestigt dit met een knikje.

‘Zoals je wilt. Als je van gedachten verandert, hoor ik het wel. Ik woon hiernaast.’

Heleen loopt naar de keuken en zegt onderweg: ‘Henk komt met ons naar de radio luisteren, want die van hem is kapot.’ Als ze terug de kamer in komt, heeft ze een dienblad met koffie en stukjes chocolade op een zilveren schaaltje.

==

Willem ligt op het bed en staart naar het plafond.

‘Zijn radio is natuurlijk helemaal niet stuk,’ zegt Emma. Hij veert overeind en kijkt haar vragend aan.

‘Ze doen het met elkaar.’

‘Emma, hoe kom je daar nou bij?’

‘Je zag toch hoe nerveus ze was? Ze bood hem wel drie keer een stuk chocola aan. En dat gedoe met de radio! Die zette ze vlak naast hém neer in plaats van in het midden van ons allemaal. En terwijl ik de majesteit duidelijk verstond, deed zij alsof ze het niet goed kon horen en schoof dan steeds een stukje dichter bij de radio, en dus ook dichter bij hem.’

‘Ik dacht dat ze zo zenuwachtig deed omdat ze het vervelend vond dat hij langskwam terwijl wij er ook waren. Maar jemig, je hebt gelijk!’

Emma duikt op het bed. Ze trekt haar jurk uit over haar hoofd en zoent Willem in zijn nek. Ze raakt er opgewonden van als hij haar gelijk geeft.

==

Emma bestudeert de bovenlip van vader Brinkman. Die trilt als hij vertelt dat de foto van Willem naar alle politiebureaus in Nederland is gestuurd. De SD heeft een arrestatiebevel voor hem uitgevaardigd omdat ze hem in verband hebben gebracht met een groot verzetsman, en nu hebben ze duizend gulden over voor inlichtingen die tot zijn arrestatie leiden. Duizend gulden! Meneer Brinkman vertelt dat hij van plan is om via de radio Willem op te roepen zich te melden en zo zijn moeder te redden. Emma bijt op de korte nagel van haar wijsvinger. Ze begrijpt dat hij zijn vrouw terug wil hebben, maar toch móét ze hem overtuigen dat het beter is als Willem zichzelf niet aangeeft.

‘Als Willem zich meldt, zal hij worden gemarteld. Ze gaan net zo lang door totdat hij namen geeft en dat brengt dan ook weer anderen in gevaar. En bovendien, wie zegt dat we er zeker van kunnen zijn dat ze uw vrouw vrijlaten als ze Willem hebben?’

Zijn lip trilt niet meer. ‘Hij zal het zelf moeten besluiten,’ zegt vader Brinkman.

De moeder van Willem is een sterke, slimme vrouw, die redt zich wel, denkt Emma. Beter dan Willem.

==

Terug op de zolderkamer vertelt ze over de beslissing die Willem te wachten staat. Ze ziet het dilemma zowat groeien in zijn kop.

‘Ik ga die knoop niet voor je doorhakken,’ zegt Emma. Dat zijn moeder met drie vrouwen in een eenpersoonscel zit, vertelt ze er niet bij.

Emma slaat de krant open en ziet de rouwadvertentie staan. De moeder van haar vader. Haar Granny. Degene die haar en papa heeft opgevangen toen de moeder van Emma overleed. Emma was zes en haar vader was dertig, dus theoretisch zou de vader voor de dochter moeten zorgen, maar dat kon hij niet want hij was te verdrietig. Daarom logeerde zij een tijdje bij Granny, aan wie ze continu vroeg waar haar vader was want ze had toch ook al geen moeder meer, dus ze begreep niet waarom ze ineens allebei verdwenen waren. Aan de ogen van Granny zag ze dat haar oma het ook niet kon uitleggen. Een paar weken later, toen ze net gewend was om bij oma te wonen, kwam haar vader terug. Toen hij in de voordeuropening stond, moest ze twee keer kijken want hij was zoveel afgevallen en zijn huidskleur was veranderd; zijn gezicht was lichter geworden en ook een beetje grijs, als een verkreukelde vaatdoek die gebruikt is als stoflap. Toch ging ze met hem mee naar huis, in de hoop dat zij de plooien in zijn gezicht kon laten verdwijnen. Naarmate ze ouder werd, voelde Emma zich steeds verantwoordelijker voor zijn geluk, want ook al hield hij vol dat het niet zo was, het voelde als haar schuld dat hij zijn vrouw was verloren. Dus toen hij een nieuwe vrouw ontmoette en weer opbloeide en voorstelde om te verhuizen, stemde Emma in. Ook al moest zíj dan haar school en haar vriendinnen opgeven. En kreeg ze Tanti de substituut-moeder, nog een neppe ook want de vrouw heeft nooit de behoefte gevoeld om een moeder te zijn die thuis is als haar stiefdochter uit school kwam of haar leerde hoe ze een smakelijke jachtschotel kan koken. Tanti hield meer van haar vader en was nog het meest gek op zichzelf. Op haar spulletjes. Haar parfummetjes en haar gestreken kleding. Ze had een kleine knik in haar neus en soms visualiseerde Emma dat ze de neus honderdtachtig graden omdraaide zodat je er gemakkelijk een jas aan kon ophangen. Haar haren waren kaarsrecht geknipt en het kapsel kwam precies tot de onderkant van haar oren. Twee dikke plukken krulden om haar oorlellen, waar twee parelknoppen prijkten. Niet van haar, maar van Granny leerde Emma handige meisjesdingen, zoals dat ze haar haren het beste twee keer kon wassen. Dan werd het extra zacht. En glanzend, en dat vonden de jongens mooi.

Ze legt de krant neer. ‘Granny is dood. Ik ga naar de begrafenis.’ Waar haalt ze voor die tijd een extra stukje zeep vandaan? Voor de begrafenis wil ze haar haren dubbelop wassen.

‘Dat lijkt me geen goed idee,’ zegt Willem. Emma begrijpt niet waarom hij de discussie nog met haar aangaat. Ze heeft het al besloten, hij weet inmiddels toch wel dat hij er dan niets meer aan kan veranderen?

‘Je oom zal er ook zijn. Hij kan je aangeven,’ probeert Willem nog.

‘Dat zal hij niet doen.’ Of ze daar gelijk in heeft, weet ze niet. Tante Saar vertelde dat oom Johan inmiddels een vrij hoge positie binnen de NSB bekleedt. Mussert schijnt zelfs bij hem thuis op bezoek te komen.

5

Emma organiseert graag feestjes bij haar thuis, want dan is haar agenda weer twee weken gevuld. Die tijd heeft ze wel nodig voor de voorbereidingen: recepten lezen, het zilver poetsen, tafels dekken, overal asbakken neerzetten, de servetten op een bijzondere manier vouwen en het inkooplijstje uit haar hoofd leren. Emma doet altijd boodschappen zonder ze op te schrijven, het is haar dagelijkse geheugentraining. En het is fijn als haar hoofd vol zit, dan is er geen ruimte om verder na te denken. Zo nu en dan keert ze terug naar huis zonder geraspte kaas terwijl er aardappelgratin op het menu staat; dan moet ze wat husselen met de ingrediënten die ze heeft.

Voor het jaarlijkse familiefeest verzint ze telkens een nieuw thema en bouwt dan het hele huis om. Dit jaar is het thema ‘Spanje’, maar hiermee zal ze haar beste jaar niet overtreffen. Het was dat jaar waarin ze had geleerd dat loungen ín was, chillen en liggend eten. Van twee oude deuren en wat kratjes had ze een loungetafel gemaakt. Daarna had ze alle banken die ze in huis had verzameld en in een vierkant eromheen gezet. Hangend in de banken en op de kussens op de grond werd er gegeten. Grote schalen met zalm en couscous, Turks brood, lamsspiesjes en dadels werden doorgegeven. De recepten had ze in oktober uit een kookblad gescheurd en de week voor kerst had ze een keer proefgedraaid.

Het hoofdgerecht, paella, wordt door iemand anders voorbereid in de tuin, hij neemt zijn eigen paella-pan mee. Verder doet ze alles zelf. Ze zet de partytent op, steekt in iedere olijf een prikkertje, bakt de garnalen in de knoflookolie, vouwt het toiletpapier in een punt en concentreert zich op het dessert. Dat is de meest gewaardeerde gang in deze familie en bovendien haar specialiteit, ze heeft nog nooit twee keer dezelfde taart gemaakt. Op televisie zag Emma hoe Nigella Lawson een Spaanse caramel flan maakte en de volgende dag probeerde ze het zelf. Zónder recept. Als het feest straks voorbij is, zullen ze allemaal denken dat ze het nog prima aankan, zelfstandig wonen, koken, boodschappen doen.