.

Gio Lippens

Halverwege de heuvel

ROMAN

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

.

© 2012 Gio Lippens

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagbeeld © Tassy Johnson

Verzorging e-boek Suzan Beijer

Deze digitale versie is gemaakt naar de eerste druk juni 2012

ISBN 978 90 204 1238 3

e-ISBN 978 90 204 1282 6

D/2012/0108/522

NUR 301

www.atlascontact.nl

.

Voor mijn ouders en voor Barbera

.

Ana María schrok van een geluid in de gang, beneden in het huis halverwege de heuvel. Ze sloop op blote voeten de slaapkamer uit en hoorde voetstappen, klikkend als het onhandige loopje van een wielrenner op koersschoentjes. Dat was vertrouwd, maar het kon hem niet zijn. Albert was aan het werk.

Gespannen wachtte ze op wat komen zou. Een deur ging open en weer dicht. Het geklik kwam dichterbij. Nog even, dan zou ze zien wie er onder aan de trap zou verschijnen. Ze was lichtelijk nerveus, maar had geen angst.

Een vage glimlach verscheen rond haar mond toen ze zijn stem hoorde. ‘Ana María, ben je daar?’ Ze reageerde niet. Klik, klik, klik, klonk het van beneden.

Hij stak zijn hoofd om de hoek van de trapopgang en keek onzeker naar boven. Zijn blik gleed schichtig langs haar lichaam. Het was alsof zijn slanke vingertoppen haar huid beroerden. Toen pas besefte ze dat ze nauwelijks gekleed was. Een dun wit nachthemdje met lichtblauwe bloemetjes. Een slip. Verder niets. Ze voelde geen schaamte, toch rilde ze.

Hij was gewond. Bij zijn schouder was het wielershirt gescheurd en had zich een bloedrode vlek gevormd. Ze huiverde even toen ze geschaafd vlees zag.

Het liefst zou Ana María de trap afstormen, zo snel mogelijk naar hem toe. Toch zette ze uiterst beheerst de tenen van haar rechtervoet op de bovenste trede. Gracieus schreed ze naar beneden, stapje voor stapje.

.

Een

.

Eenmaal per jaar rij ik met de auto langs bij mijn oude vader, op de zaterdag voor de Amstel Gold Race.

Vaste prik.

Ondanks alles kom ik er graag, voor een kop koffie, een punt kruisbessenvlaai met slagroom en een gesprek over vroeger. Over wielrennen vooral, want Albert, mijn vader, is een wandelend archief, vol met stoere verhalen en stoffige herinneringen.

Sinds het overlijden van mijn moeder woont hij aan de smalle weg naar Maastricht. In het seizoen is het er druk, vooral op mooie dagen. Dan komen toerfietsers haast onafgebroken voorbij, soms in een lang, kleurrijk lint. Daar heeft pa geen oog voor.

‘Uitslovers zijn het. Denken dat ze wielrenner zijn. Prutsers.’

Om zijn woorden kracht bij te zetten mikt hij een stevige fluim in de richting van de weg.

Op de derde zondag van april zet hij de tuinstoel voor het huis, weer of geen weer. Dan komt de koers langs.

Eerst de reclamekaravaan. Een hoop lawaai om niets. Daarna stilte. Na een dik halfuur een rijtje auto’s en motoren, met stickers op de voorruit, in relatieve rust. Weer een korte stilte, ruw verbroken door een luidsprekerwagen. Een blikken stem roept dat de renners eraan komen.

De kopgroep.

Het zijn arme zielen die geen schijn van kans hebben. De renners weten het en toch fietsen ze zich het snot voor de ogen. Ze kunnen op de waardering van pa rekenen. Hij zwaait een gebalde vuist naar ze, oprecht bedoeld als aanmoediging. Als iemand weet hoe zinloos het leven voelt voor de kansarmen op de fiets, dan is hij het wel.

Na de kopgroep valt er een gat van vele minuten. Goed opletten nu, want als het eenmaal zover is, dan vliegt het hele zootje in een vloek en een zucht weer voorbij. Eén keer knipperen met de ogen en het peloton is gepasseerd. Dicht opeengepakt, bontgekleurd en vooral heel erg nerveus.

De renners worden op de hielen gezeten door een krankzinnige stampede van ploegleiderswagens en ander gemotoriseerd volk. Alsof een horde Hunnen door het dorp trekt, zegt pa.

‘Het valt me godmiljaar nog mee dat ze de boel hier niet platbranden en de vrouwen verkrachten,’ vloekt hij elk jaar weer tegen eenieder die het maar horen wil.

Telkens hetzelfde grapje, waarbij hij hinnikend lacht en zijn kunstgebit klappert. Als de stofwolken zijn opgetrokken, klapt hij zijn tuinstoel dicht, maakt hij de hond los en loopt hij naar binnen.

Einde koers.

In het vervolg is hij niet geïnteresseerd. Een televisie staat er niet in de woonkamer, is er nooit geweest ook. Soms luistert hij even naar de radio, om mij een plezier te doen.

Wanneer ik hem ’s avonds onderweg naar huis vanuit de auto even bel, zegt hij: ‘Goed gedaan, jong. Het was weer spannend.’ Hij weet niet eens wie er gewonnen heeft. Het doet hem niks meer.

Ik heb hem eens meegenomen in de auto, over de grens, omdat ik weet hoezeer hij geniet van dat ene moment in het jaar waarop de koers aan zijn huis voorbijtrekt. Voor hem is dat een hoogtijdag. Dus bracht ik hem naar een plek waar het in de lente bijna elke dag feest is. Dat gezegende oord ligt in België, in het zompige Ardense heuvelland rond Oudenaarde.

Het was de middag van Dwars door Vlaanderen, een semiklassieker. Bij lange na niet de belangrijkste koers van het jaar. Op de flanken van de Oude Kwaremont, een vermaarde steenpuist, raakte hij aan de praat met een knoestige Vlaming die net als hij in een huis aan de route woonde.

We stonden in een verwaarloosde tuin, bijna halverwege de klim. Dat moest ook wel, want ergens anders konden we niet komen. De kasseienstrook was bestemd voor de coureurs, net als het betonnen afwateringsgootje ernaast. Uit respect voor de koers laat elke wielersupporter het wel uit zijn hoofd om daar de voeten te planten.

Mijn vader verontschuldigde zich bij de bewoner die naar buiten kwam op het moment dat de geluidswagen voorbijreed. Hij werd overstemd door het monotone gezang van de koers.

‘Tatatataaa… Rodania…’

Ik had medelijden met de arme chauffeur in de openingswagen met de rode vlaggen. Hij rijdt mee in alle Vlaamse koersen. Je zou toch maar de hele dag diezelfde deun moeten aanhoren. Een goedkoop afgeleide van het begin van Beethovens Vijfde, voorzien van de naam van een horlogefabrikant.

‘Tatatataaa… Rodania…’

Even een moment van rust.

‘Tatatataaa… Rodania…’

Er klonk opgewonden geroezemoes rond ons. We waren niet de enigen die op dat moment tuinvredebreuk pleegden.

‘Dat zouden ze bij mij niet moeten proberen, met hun poten op het gazon. Ik zou de hond op ze af jagen, zonder eerst te vragen wat ze komen doen,’ sprak mijn vader.

De eigenaar van het lapje grond aan het klassieke, steil omhooglopende keienpad mompelde iets onverstaanbaars, maar aan zijn gezicht konden we zien dat het hem niets uitmaakte. Over de kasseien hobbelde opnieuw een geluidswagen. Nu klonk er geen reclamedeun, maar een zakelijke mededeling uit de wedstrijd.

‘Drie coureurs aan de leiding met een voorsprong van vijf minuten en veertig seconden op het peloton.’

Net als thuis balde mijn vader de vuist bij het passeren van de vluchters.

‘Allez, allez…’ schreeuwde hij erbij.

Hij kreeg waar voor zijn geld. Een kleine zes minuten later kwam het peloton compleet verbrokkeld langs. Krakend, vloekend, rochelend. De kettingen dansten, de sturen rammelden. Pal voor ons gezicht dook een coureur het gras in. Vol op zijn neus. Pa pakte hem bij kop en kont, zette hem weer op zijn rijwiel en gaf hem een forse zet. Naar boven, de berg op.

‘Rijen man. Rijen.’

Hij genoot met volle teugen.

Ik wist dat hij vroeger had gekoerst en zag hem voor het eerst sinds lange tijd weer als een gelukkig mens. Hij voelde zich thuis aan de kant van de weg, in dat godvergeten landschap. Ik bedacht me dat ik hem maar eens mee moest nemen naar de Ronde van Vlaanderen, het hoogtepunt van het klassieke voorjaar.

Op de terugweg vertelde pa dat hij met de man die langs het parcours woonde enkele woorden had gewisseld. Ik was er niet bij, want na het passeren van de renners moest ik nodig plassen. Het leek me verstandig niet de grenzen van de gastvrijheid op te zoeken en niet tegen het armzalige boompje in de tuin te gaan wateren. Daarom zocht ik meer dan honderd meter verderop beschutting, op een met struiken begroeid talud aan de overkant.

Ongeduldig stond pa op me te wachten, in de platgelopen tuin. De eigenaar van het huis was alweer naar binnen gegaan, de andere toeschouwers waren vertrokken, haastig met de auto op weg naar een ander plekje langs de route, om maar niets te missen van het spektakel. Een wedstrijd in de wedstrijd. De stofwolken waren juist opgetrokken.

‘Toen jij daar zo uitgebreid stond te piesen, heb ik een gesprekje gehad met die kerel. Wist jij dat ze hier wel honderd dagen per jaar langskomen met de koers? Honderd dagen. Nondeju. Wat een weelde.’

Ik twijfelde aan het waarheidsgehalte van de mededeling. Honderd koersdagen in een jaar, het leek me rijkelijk veel. Maar wat maakte het uit, het was pa’s feestje, daar op de flanken van de Oude Kwaremont. Zijn ogen straalden.

Mijn vader heeft een broer. Of eigenlijk moet ik zeggen: hij had er een. En in feite was dat zelfs niet zo. De man die ik oom Frans noemde, overleed toen ik een jaar of zestien was. Hij had een scherp gesneden kop, donker haar, een tenger postuur. De broers leken in niets op elkaar.

Pa is vooral bonkig. Een oersterke, noeste werker uit Zuid-Limburg. Heeft nog in de mijnen gezwoegd. Een verweerd gezicht, getekend door het leven. Ogen als gloeiende kolen.

Frans was de jongste van de twee, de talentvolste in vele opzichten. Ik was gek op hem. Vanaf het moment dat ik op eigen benen de deur uit mocht, ging ik bij hem op bezoek. Hij woonde een paar straten verderop. Pas als er gegeten moest worden, kwam mijn moeder me halen. Soms bleef ze even, zodat ik de terugkeer naar huis kon uitstellen. Zij onderhield zich met hem, ik zat met een boek aan de keukentafel. Dat was ook al zo prettig, Frans was belezen. Ik had de boeken voor het uitkiezen.

Hij was ook de zachtaardigste van de twee. Geen prater. Ik heb hem nooit horen vloeken, terwijl pa het liefst om de zin een krachtterm bezigde. Dat doet hij nog steeds.

Laat ik eerlijk zijn. Mijn vader en ik hebben geen warme relatie. Nooit gehad. Daarvoor is er in het stukje leven dat we noodgedwongen hebben gedeeld te veel gebeurd. Pas een jaar of elf geleden hebben we de strijdbijl begraven.

We waren gewoon moe, doodmoe.

Tussen mijn vader en zijn broer zat het ook al niet goed. Ze scheelden vijf jaar. Dat was te veel om in hun jeugd als echte broers, als hechte vrienden met elkaar om te gaan. De voorsprong van pa was eenvoudig te groot. Hij wierp zich in die jonge jaren vooral op als de beschermer van Frans, zeker als het om wielrennen ging.

Ergens, mijn vader moet begin twintig zijn geweest, hebben ze het contact verbroken. Ik heb nooit te horen gekregen wat de aanleiding was. Frans zweeg als het graf, tot aan zijn dood. Mijn vader liet zich in een openhartige bui ontvallen dat het om een vrouw ging. ‘Een prachtige vrouw.’

Daar is het bij gebleven. Ik durfde niet door te vragen. Dat komt ervan als je jarenlang bent opgevoed met de waarschuwing dat te veel nieuwsgierigheid alleen maar tot ellende kan leiden.

‘Je hoeft niet alles te weten,’ zei pa altijd. ‘En al helemaal niets over de rottige dingen van vroeger. Laat die maar rusten. Dat is voor iedereen beter.’

De woonkamer van mijn vader kan nog het best worden omschreven als een museum na een windhoos, bezaaid met prullaria uit de wielersport.

Vóór de dood van mijn moeder herinnerde niets in zijn omgeving aan een kortstondige carrière als beroepsrenner. In het oude huis, het huis van mijn jeugd in de mijnstreek, hing nog geen wielerfoto aan de wand. Nu is de kamer bezaaid en behangen met afbeeldingen, shirts, krantenknipsels, boeken, bidons. Her en der op de vloer staan kartonnen dozen.

Ooit was hij een groot talent. Hij mocht mee naar de Tour de France, in zijn allereerste jaar als professional. Het werd geen succes. In Zuid-Frankrijk, aan de voet van de Pyreneeën, stapte hij af. Een bizar verhaal was dat.

Albert, de neoprof, werd volgens de overlevering halsoverkop verliefd. Hij wilde geen meter meer fietsen. Per spoor keerde hij terug naar huis, in het gezelschap van mijn moeder die hij de avond voor zijn plotse aftocht voor het eerst in zijn leven had gezien. De beeldschone Ana María Quintero, afkomstig uit het noordoostelijke kustgebied van Spanje, bleef tot aan haar dood bij hem.

Na de roemloze vlucht uit de Tour reed mijn vader twee seizoenen lang tegen beter weten in bij een duister ploegje, gesponsord door een louche handelaar in bouwmaterialen. De ploegleider was een zwaarlijvige Brabander, Ton van Schijndel. Een kettingroker die vanuit de auto weinig meer deed dan grote wolken sigarenwalm naar buiten blazen. Er kwam zelden een woord over zijn lippen. Af en toe bromde hij wat, maar niemand verstond hem.

‘We deden dus precies wat we zelf wilden. Daarom heb ik in een serieuze koers ook nooit een platte prijs gereden,’ zo typeerde vader zijn armoedige wielerjaren.

Hij praat er graag over.

Over die twee seizoenen, waarin hij zijn ballen eraf mocht rijden voor een broek en een shirt. Pa was de man van het vuile werk. Urenlang sleurde hij op kop in wedstrijden van niks. En reed hij eens een keer achteraan, dan propte hij zijn shirt vol met bidons voor de kopmannen en de meesterknechten. Waarna hij zigzaggend tussen de ploegleiderswagens de aansluiting met de groep probeerde te hervinden.

Eén keer viel hij zijn kop aan diggelen. In zijn laatste profseizoen. Het was zijn eigen schuld. Hij had flink lopen kloten bij de wagen. Twee bidons laten vallen, bijna onderuitgegaan.

Een hoop getoeter en gevloek om hem heen.

‘Amateur… Sodemieter op. Ga bij de liefhebbers rijden.’

Vooral die grootmuilen van boven de rivieren waren geen fan van zijn manier van fietsen. Hij reed ze maar in de weg, ze waren bang voor hem. Wanneer hij in de buurt was, dan werd er gevallen. Het kon hem niks schelen.

Door al dat gehannes was het peloton vrijwel uit het zicht verdwenen. Een paar honderd meter verderop zag hij de laatste auto’s rijden. Rechts naast hem zijn ploegleider. Pal achter hem de bezemwagen. Geen jury te bekennen.

‘Ton. Gauw.’

De ploegleider keek verveeld, blies weer een mondvol rook naar buiten en stuurde lichtjes naar hem toe.

‘Wa wilde nou?’

Zeldzaam veel tekst voor Ton.

‘Laat me even aan het portier hangen, neem me mee naar voren. Niemand te zien.’

Ton haalde de schouders op en sommeerde de mechanieker het raampje aan de passagierskant te openen.

Albert liet zich afzakken, reed even achter de bumper uit de wind, en zette flink aan om naast de rechterkant van de ploegleiderswagen te komen.

‘Pak vast, nu,’ werd er geroepen.

Met zijn linkerhand greep hij de auto bij het geopende raam en meteen voelde hij de acceleratie. Ton gaf een flinke dot gas. Met moeite kon mijn vader de fiets op koers houden. Het voorwiel sloeg haast onder de wagen, het was kantje boord.

De weg was leeg. Hij voelde de naden tussen de betonplaten onder zijn wielen doordenderen, alsof hij in een trein zat.

Kadoeng…

Kadoeng…

Kadoeng…

Steeds sneller. Geen idee hoe hard hij reed, met één arm aan het portier en zijn rechterhand steeds krampachtiger om het stuur geklemd. Het moet minstens tachtig zijn geweest, concludeerde hij later.

Hij zag de bocht eerder dan zijn ploegleider. Bijna haaks naar rechts. Niks te zien van het peloton.

Nog honderd meter. Tijd om vaart te minderen.

Nog vijftig meter. Hij keek even naar links, door het raam de auto in.

De mechanieker zat achterstevoren te rommelen in een tas met eten, over zijn stoelleuning gebogen. De ravitaillering was nabij. Ton had het stuur tussen de knieën en gebruikte beide handen om een paar velletjes met route-instructies te ordenen. Hij keek strak naar beneden, naar de papieren op zijn schoot.

‘Ton… Godverdomme. Ton! Remmen!’

Pa liet het portier los en probeerde weg te sturen bij de auto. Hij kon geen kant op. Zat klem aan de rechterkant van de weg, op een dunne strook van nog geen halve meter beton tussen de ploegleiderswagen en de berm. Als hij met deze snelheid het gras in stuurde, dan zouden ze hem uit het prikkeldraad moeten losknippen.

Hij kneep vol in de remmen. Zo vol als mogelijk was. Het achterwiel slipte weg. Naast hem hoorde hij het gepiep van autobanden op het asfalt. Hij rook de geur van smeulend rubber. Ton van Schijndel ging vol in de ankers en verslikte zich in de bolknak die nog tussen zijn tanden stak.

Mijn vader hoorde hem boven het kabaal uit proesten. Naast elkaar stuurden ze met een uiterste krachtsinspanning door de haakse bocht. Het kon niet, maar het lukte.

Een mirakel.

Ze waren er heelhuids doorheen gekomen. Hij wilde de ogen al dichtknijpen, een zucht van verlichting slaken.

Te vroeg, veel te vroeg.

Nog geen tien meter na de bocht stond de hele karavaan stil. Een file van ploegleiderswagens, kriskras door elkaar.

In een flits zag hij auto-onderdelen, her en der over de weg verspreid, overal lag versplinterd glas. Het halve peloton lag op de grond. Een wanordelijke stapel coureurslijven, in bontgekleurde wollen shirts. Sommigen waren doodstil, anderen kermden. Overal bloed.

Op het moment dat Ton van Schijndel vol op de meute inreed, werd de fiets van mijn vader gelanceerd. Als een raket vloog hij in het zadel over het auto- en rennerskerkhof heen, de schoenen stijf vastgegespt in de riempjes.

Het was zijn laatste herinnering aan die dag. De impact van de val bleef hem bespaard, het geheugen ging vanaf dat moment in staking. Ze hebben hem later verteld dat hij een vrije vlucht van een meter of tien maakte. Dat hij als door een wonder onderweg niets raakte. Geen auto, geen motor, geen renner. Hij kwam terecht op het enige lege stuk wegdek, alsof de anderen besloten hadden ruimte over te laten voor zijn landing.

De buikschuiver moet gruwelijk zijn geweest. Volgens de getuigen – en die waren er in ruimte mate – probeerde hij de val te breken met zijn handen. Tevergeefs. De snelheid waarmee hij werd gekatapulteerd, was zo groot dat zijn vingers versplinterden en zijn onderarmen braken als luciferhoutjes. Hij kwam met zijn gezicht op het beton terecht, zo hard dat hij in één keer buiten westen moet zijn geweest. Pa schoof nog meters door, als een dronken feestvierder op een zeephelling.

‘Ze dachten dat ik dood was. Hartstikke dood.’

Anderhalve dag lag hij in coma, voordat hij op een onbewaakt moment wakker werd. Hij rukte in paniek aan alle draden en slangen, waarna een haastig opgetrommelde arts hem weer in slaap spoot.

Een dag later werd hij opnieuw wakker. Nu in het bijzijn van Sjef Lindemans, zijn beste vriend. Net als hij waterdrager in de ploeg, ook voor een salaris van niks.

Pijn voelde hij niet, maar aan de ogen van Sjef zag mijn vader dat het niet best ging.

‘Wat kijk je serieus. Is het zo erg?’

Sjef pakte de ovale spiegel die op het kastje lag en hield hem recht voor zijn smoel. Een echte vriend, die Sjef.

Hij zag een gezicht dat hij niet herkende. Een tandeloze bek als een open wond, met lachwekkend dikke, donkere lippen die van een Zoeloe konden zijn geweest. In het midden een wit, vierkant verband met een zwartbruine vlek op de plaats waar een neus had moeten zitten. Daaromheen de ruïnes van wat ooit een gezicht was, donkerblauw van de bloeduitstortingen. De priemende ogen, nog net zichtbaar onder een fors uitgevallen tulband. Rechts boven de weggeschroeide wenkbrauw zag hij de laatste, grove steken van een ritssluiting. Een hechting die daar ergens begon en God weet waar ophield.

‘Ton is dood,’ zei Sjef.

‘Wat?’

‘Ton is dood. Hij klapte vol achter op een andere ploegleider. Ze hebben hem met het afgebroken stuur in zijn ribbenkast afgevoerd. Geen schijn van kans.’

‘En de rest?’

‘D’r liggen er hier nog een hoop in het ziekenhuis. Man, het was een slachting. Overal zwaargewonde coureurs op de weg. Auto’s er dwars overheen. Twee jongens hebben het niet overleefd. Er is er eentje op straat leeggebloed, daar waren ze te laat bij. Een jongen uit Groningen, nooit van gehoord. En die lange Driessen, die ken je wel. Nek gebroken.’

Ja. Die Driessen, die kende hij.

Daar had hij nog ruzie mee gehad, een week of twee geleden. Zo’n type dat zich de keizer voelde van het peloton. Kwam op een rustig moment in de koers pontificaal naast hem rijden om hem op zijn nummer te zetten. Het gezicht in de treiterstand.

‘Hé Albert, rare Belg. Je gezicht is pikzwart. Ben je net uit de mijn gekropen? Ga je eens gauw wassen, kerel. Je maakt ons allemaal te schande.’

Iedereen lachen.

Het moet gezegd, korte tijd later lachte Driessen niet meer. Mijn vader liet zulke provocaties niet lang onbeantwoord. Een halve kilometer verderop lag zijn plaaggeest op zijn rug in een greppel. Pa was geen man van grote woorden. Hij antwoordde liever met een kleine, gemene zwieper van zijn achterwiel.

Dat gebeurde twee weken eerder. En nu was die jongen dood.

Vader scharrelt wat in de keuken. Hij zet koffie, snijdt de vlaai in keurige punten en pakt de spuitbus met slagroom uit de koelkast. Het is het vaste ritueel voor de derde zaterdagmiddag in april. Van dat moment geniet ik altijd met volle teugen. Wat er ook is gebeurd tussen ons.

Ik schuifel door de woonkamer. Ik wil niets omstoten.

Het is een rommeltje in huis, maar wel een rustgevend rommeltje. Een mannenhuishouden. Met overal losse spullen, dozen en kisten die lijken te dobberen als drenkelingen in een zee rond twee reddingssloepen, de majestueuze, donkerrode fauteuils. De enige echte meubelstukken in de huiskamer.

Hij is alweer een eeuwigheid alleen. Echt alleen. De oude Albert leeft als een kluizenaar. Ik ben de enige die nog wel eens op bezoek komt. Regelmatig. Dat mag je zo toch wel noemen als je één keer per jaar aanbelt?

Verder stapt er niemand bij hem over de drempel. Hij zegt dat hij geen behoefte meer heeft aan gezelschap. Zelfs niet aan de dagelijkse aanwezigheid van een goeie vrouw die voor hem wil zorgen. Een vrouw als mijn moeder.

Ze was in haar jonge jaren verreweg het mooiste schepsel van de mijnstreek, ook al had ze een knoepert van een litteken over haar rechterwang. Die lichtroze streep liep van de mondhoek naar het oor. Daarover deden de wildste verhalen de ronde. Ze zou ooit met een mes zijn bewerkt door een rivaal van mijn vader. Ze zou als kind in haar geboortedorp een ongeluk hebben gehad. De waarheid ken ik niet, tot op de dag van vandaag.

Zelf zweeg ze over het voorval dat haar gezicht had getekend. De oorsprong van het litteken was verboden terrein. Ook mijn vader had het er nooit over en wanneer ik er de laatste jaren, na de dood van moeder, al eens naar vroeg, dan haalde hij achteloos de schouders op. Het was allemaal zo lang geleden.

‘Herinneringen vervagen, jongen. Alleen de pijn zal nooit verzachten,’ sprak hij. Albert was een eenzame oude man, wachtend op het einde.

Na mijn moeders dood, meer dan elf jaar geleden, verkocht hij het witte huis in Hoensbroek waar ik ben opgegroeid en verkaste hij westwaarts naar een woning zonder geschiedenis, aan de smalle weg van Bemelen naar Maastricht.

Daar leeft vader de laatste jaren tussen de knipsels, de foto’s en de plakboeken die her en der zijn neergekwakt. Ik kan er geen systeem in ontdekken. De enige logica zit hem in de verbetenheid waarmee hij de sportkrant en de weekbladen aan stukken knipt. Alles wat ook maar een beetje met wielrennen te maken heeft, komt in de onordelijke verzameling.

Hij is vaag bevriend met een gepensioneerde persfotograaf. Die man reisde in het verleden heel Europa af voor de krant en kwam op alle plekken waar je als wielerliefhebber maar wil zijn. De Giro, de Vuelta, de Tour. Alle klassiekers. Overal maakte hij kleine kunstwerken.

Lang geleden, in de oertijd van het wielrennen, gebeurde dat nog onder erbarmelijke omstandigheden, vanaf de motor. Dat was levensgevaarlijk werk, vaak zonder helm, zonder motorpak. In weer en wind waagde hij zijn leven. Alles voor die ene, unieke plaat. Ik huiver alleen al bij de gedachte aan een bochtige afdaling van een Pyreneeëncol, in dichte mist. Vader vertelde me dat er in die tijd nog beren en wolven ronddoolden.

Zo af en toe kreeg hij een overgebleven afdruk, vaak met een lichte beschadiging. In feite was het afval, een misdruk die de krant toch nooit zou halen. Maar met zo’n krasje, of met zo’n onnatuurlijk lichtgevende vlek rond het hoofd van een zwoegende coureur, is die foto in zijn ogen juist een uniek exemplaar.

Ik kijk rond, op zoek naar nieuwe aanwinsten, terwijl ik hem in de verte hoor rommelen. De vier muren van de woonkamer zijn behangen met de afbeeldingen van grote coureurs. Elke vierkante centimeter is benut.

Het zijn vooral de oude meesters, de kampioenen. Coppi, Anquetil, Ocaña, Bahamontes, Moser, Bartali. Veelal in zwart-wit. Merckx is een gekleurde uitzondering, in bijna fluorescerend roze, als kannibaal in de Giro van 1973. Verder Zoetemelk, Janssen, Kuiper, Wagtmans, Karstens, Raas, Breukink.

Midden tussen al die grootheden prijkt een eenzaam staatsieportret van mijn vader als nationaal kampioen bij de amateurs, in rood, wit en blauw. De wereld lijkt aan zijn voeten te liggen. Hij gaat het straks helemaal maken als beroepsrenner. Trots kijkt hij in de lens van de fotograaf.

Hoe anders kan het lopen. Na zijn vlucht uit de Tour de France, in zijn debuutseizoen bij de profs, verloor hij de greep op zijn wielerleven. De bijna fatale val in de strontklassieker, zoals hij die koers altijd noemde, duwde hem uiteindelijk naar de rand van de afgrond.

‘Met die kop van mij ging het niet meer. Na de val keek ik al scheel als ik een stukje tempo moest rijden. Dan barstten mijn hersens uit elkaar, liep mijn hoofd vuurrood aan. Mijn ploeggenoten waren bang dat ik nog eens spontaan dood neer zou vallen.’

Zijn wedstrijdprogramma was op dat moment al tot bedenkelijke proporties teruggeschroefd. Hij werd niet eens meer meegenomen naar de kleine klassiekers waarin zijn armzalige equipe als programmavulling mocht meerijden. De andere jongens hadden hem niet nodig, zeiden ze. Hij was altijd al een stuntelaar geweest die het ploegje meer vijanden dan vrienden opleverde.

Pa koos voor een alternatief circuit. Hij werd criteriumkoning, heerser van de kermiskoersen. Lager kon een coureur niet zinken. Startgeld kreeg hij nergens. Hij reed overal waar hij kon, als er maar premies te pakken waren. Profcriteriums, wilde koersen, mijnwerkersronden. Het maakte niet uit.

Het liefst zou hij geheel in het zwart hebben rondgereden. Zwarte broek, zwarte trui, zwarte schoenen, zwarte sokken, zwarte handschoenen. Maar om duistere redenen bleef hij trouw aan het zootje ongeregeld van zijn voormalige ploegleider, wijlen Ton van Schijndel, de sigarenroker. Voor elke kermiskoers hees hij zich in de tot op de draad versleten kleding van de sponsor die hem nooit een cent had betaald.

In het peloton waren ze nog banger voor hem dan vroeger. Na zijn vrije vlucht in de klassieker leek hij geen angst meer te kennen. Hij fietste overal dwars doorheen. Daar had hij lol in. Het was alsof hij onaanraakbaar was geworden, alsof hij niet meer kon vallen. Als een verdwaalde kogel ricocheerde hij door de meute. Om hem heen kwakten ze bij bosjes tegen het wegdek, maar hij bleef recht overeind.

Hij won alles. In de sprint was hij onklopbaar.

‘Jongen. Als ik een gaatje zag, dan deed ik mijn ogen dicht en ramde ik blind naar de streep. Aan het geluid van de speaker en het publiek hoorde ik dat ik er bijna was. Vlak voor de finish gingen mijn ogen weer open. Dan zag ik een lege weg voor me. Niemand bij me in de buurt. Alweer een overwinning op zak.’

Zijn ogen straalden toen hij dat vertelde. Voor zover ik hem ken, zal hij zich bij het uitbollen na de sprint vooral hebben verkneukeld over de envelop met inhoud die op hem lag te wachten.

Uit alle stoere verhalen weet ik dat hij één vijand had. Sjeng Berden kon zijn bloed wel drinken. Net als mijn vader was hij een kind van de mijnstreek, en net als mijn vader had hij een vlijmscherpe sprint in de benen. In de kermiskoersen maakten ze elkaar het leven zuur, waarna pa vrijwel zonder uitzondering degene was die de vetste premie mocht gaan ophalen.

Eenmaal was Berden de bovenliggende partij. Letterlijk.

De twee hadden elkaar in de laatste bocht voor de streep in de hekken gereden. Terwijl de voorsten van het peloton driehonderd meter verderop om de zege spurtten, mepten ze elkaar over de keien. Het gevecht eindigde in een puntenzege voor Sjeng Berden die met zijn volle gewicht op het bovenlijf van vader zat en diens gezicht met de vuisten bewerkte. Het is maar goed dat er omstanders waren die ze uit elkaar sleurden, anders had pa’s gezicht er nog gehavender uitgezien dan nu het geval is.

Uiteraard liet de afrekening niet lang op zich wachten. Twee weken later moest Berden per ambulance worden afgevoerd nadat hij in een koers op onverklaarbare wijze onderuit was gegaan. Vader was in de buurt. Hij sleurde op kop, met zijn rivaal in het wiel. Na afloop verklaarde pa stoïcijns dat Berden ineens was verdwenen. Hij had er niets van gemerkt. Getuigen waren er niet. Toevalligerwijs viel Berden aan de achterkant van het parcours, op een doodstille plek zonder pottenkijkers.

De arme coureur kon vier maanden lang niet fietsen. Hij kon niet eens meer recht uit zijn ogen kijken. En plassen ging ook al niet zo gemakkelijk. Maar dat kunstgebit maakte hem een stuk aantrekkelijker dan hij ooit was geweest, merkte vader op bij de rentree van Sjeng Berden in het peloton.

‘Blijf je eten?’ vraagt hij vanuit de keuken. Het zou voor het eerst zijn sinds mijn zeventiende verjaardag. De laatste elf jaar drink ik elke zaterdag voor de Amstel Gold Race een kop koffie bij hem, eet ik een stuk vlaai en vertrek ik na een dik uur weer naar Maastricht. Naar het hotel. Een drankje met de collega’s, een maaltijd in een restaurant en dan naar bed.

Het liefst zou ik het daarbij houden. Goede gewoonten moet je niet te snel overboord gooien. Een uur is ook meer dan voldoende, samen met mijn vader in een huis dat nooit het mijne is geweest. Precies genoeg tijd om even bij te praten, net te kort om de onderhuids sluimerende woede een kans te geven.

‘Heb je iets in huis dan?’ vraag ik, een beetje laf.

‘Zat,’ antwoordt hij. ‘Stoofvlees, aardappels, rode kool. Heel simpel, maar het komt uit een goed hart.’ Hij lacht hees. ‘Het duurt nog even voor het klaar is.’

Ik kom er niet onderuit, dat is wel duidelijk.

Vanuit de kamer hoor ik het piepen van een keukendeurtje. Het scharnier moet nodig eens een drupje olie hebben, maar ik ken mijn vader goed genoeg om te weten dat hij geen idee heeft hoe hij zo’n simpel karwei zou moeten aanpakken. Een onhandig mens heeft twee linkerhanden, bij pa staan ze ook nog eens binnenstebuiten.

Hij belde een elektricien die het peertje moest vervangen als er in het verleden bij ons thuis een lamp stukging. Schilderijen hingen aan spijkers in de muur, er was geen schroef te bekennen. Pa had geen idee hoe hij een gat moest boren. De wielerfoto’s zijn met plakband aan de wand bevestigd. Mijn vader is geen spat veranderd in al die jaren.

‘Wat zit je daar stom te grijnzen?’ klinkt het naast me.

Ik had niet door dat hij de kamer binnen was gelopen. In zijn handen een archiefdoos die me vaag bekend voorkomt.

Lang geleden, moeder was net overleden, had hij die kartonnen schatkist al eens geopend om me een paar foto’s te laten zien. Een vroege jeugdopname van Ana María, zijn vrouw. Een portret van zijn broer Frans, met achterop een driftig doorgekraste tekst. Het waren de schamele resten van twee levens die het zijne hadden gekruist.

Vader gaat in de fauteuil tegenover me zitten, plaatst de doos op zijn schoot en tilt met een licht bevende hand het deksel omhoog. Mijn oog valt meteen op de foto die ik meer dan elf jaar geleden voor het eerst en voor het laatst heb gezien.

De beeltenis van mijn moeder als kind. Zo jong nog, zo onbeschreven. Ik zie meteen de uiterlijke gelijkenis met de vrouw die ik goed heb gekend. Tegelijk valt het me op dat de onverbiddelijkheid, de hardheid, op die leeftijd nog geen bezit heeft genomen van haar prachtige ogen.

De foto is genomen voordat het leven haar tekende.

Ik slik even, onopvallend. Vooral niets laten merken aan pa.

Hij staat op uit zijn fauteuil, zet de doos op mijn knieën en loopt de keuken in. Even later hoor ik hem driftig rommelen met een pan. Het keukenkastje open en dicht. Weer die langgerekte piep. Met een blikkerig geluid valt er iets op de grond. Hij vloekt luid. Zo ken ik hem weer.

Met mijn wijsvinger schuif ik de foto van mijn moeder opzij en zoek ik voorzichtig naar het portret van oom Frans. Een foto in zwart-wit, ook al aangetast door de jaren. Het is de enige afbeelding van mijn vaders broer in het hele huis. Ik kijk in een mooi strak gezicht, scherpgesneden. Een geprononceerde neus. Niet zo gek dat ze vonden dat hij op Fausto Coppi leek. Hij heeft een donkerrood wielershirt aan, met een kraagje en twee knoopjes. Zo ken ik hem alleen van de foto.

Van vader weet ik dat ook zijn broer korte tijd heeft gefietst. Dat Frans veel meer talent had dan hij en het desondanks nooit tot prof heeft geschopt. Sterker nog, Frans heeft in zijn korte leven maar één officiële wielerkoers gereden, het kampioenschap van de mijnwerkers in Heerlerheide, ergens in het eerste deel van de jaren vijftig. Dat schijnt een fenomeen te zijn geweest, met vele duizenden toeschouwers langs de kant en eeuwige roem voor de winnaar.

Op die dag brak hij beide armen, net als vader een jaar eerder. Het incident in de mijnwerkerskoers was voor de twee broers het teken om met fietsen te stoppen.

Ik weet vrijwel niets over de tijd waarin hij droomde dat hij een groot coureur zou worden. Oom Frans was geen man van grote verhalen. Eén keer sprak hij tegen mij, zijn jonge neef, over de eerste koers die ook meteen zijn laatste was. De woorden kwamen moeizaam over zijn lippen, alsof hij zich schaamde over de afloop van zijn enige echte wedstrijd.

We zaten naast elkaar op de bank, in de woonkamer van zijn huis, waaraan ik de warmste herinneringen uit mijn jeugd bewaar. Nog ruik ik de geur van de kolenhaard, nog zie ik de rode gloed. Wanneer ik de ogen sluit en me concentreer, dan hoor ik weer het zachte stemgeluid van mijn oom.

Het was een warme dag in de hoogzomer, een zondag. De bel voor de laatste ronde klonk. Zeven man op kop, Frans zat in het tweede wiel. Hij mocht geen krachten verspillen, zo had Albert hem geadviseerd.

Rustig blijven zitten nu. Laat die lompe Ramakers maar het werk doen tot aan de sprint. Even inhouden. Voor het laatst die scherpe rotbocht doorsturen in volle afdaling. Dat gaat gelukkig weer goed.

Hij keek onder zijn arm door naar achteren. Daar zat Stevens, met een rooie kop. Geen gevaar. Had zich al helemaal opgeblazen. En Koenders miste de explosiviteit. Die zou altijd tekortkomen in een aankomst bergop.

Daar had je de klim al, de één na laatste.

Frans reed en danseuse naar boven. Zijn specialisme. Hij trapte het soepelst van allemaal. Hij wist dat hij de enige was die echt kon klimmen. Ooit reed hij op de Großglockner alles en iedereen uit het wiel met volle bepakking, nog voordat hij echt ging koersen. Je had dat Italiaantje eens moeten zien op die superlichte racefiets. Zijn bek viel open, van vermoeidheid en van verbazing over die Hollandse berggeit.

Nog een keer keek hij kort naar achteren. Daar viel een gat. Eén man moest al lossen.