Andrea Hirata

De Regenboogbende

==

==

==

==

2012

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Andrea Hirata

© 2012 Nederlandse vertaling Inge Kok

Oorspronkelijke titel The Rainbow Troops

De oorspronkelijke uitgave verscheen in Indonesië onder de titel Laskar Pelangi (Penerbitan Bentang, 2005). Deze vertaling is gebaseerd op de Engelstalige uitgave The Rainbow Troops (Sarah Crichton Books/Farrar Straus & Giroux, New York, 2013)

Omslagontwerp b’IJ Barbara

Omslagbeeld © Joson/Corbis

==

ISBN 978 90 204 1294 9 / NUR 302

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

Voor mijn moeder, N.A. Masturah Seman, en mijn vader, Seman Said Harun, voor mijn leerkrachten, ibu Muslimah Hafsari en bapak Harfan Efendi Noor, en voor de tien beste vrienden uit mijn kindertijd, de leden van Laskar Pelangi – de Regenboogbende

1
Tien nieuwe leerlingen

Die ochtend, toen ik nog maar een kind was, zat ik op een lange bank voor een school. De tak van een oude filicium bood me schaduw. Mijn vader zat naast me, had zijn arm om mijn schouders geslagen terwijl hij de andere ouders en kinderen die naast elkaar op de bank voor ons zaten, stuk voor stuk glimlachend toeknikte. Het was een belangrijke dag: de eerste dag op de basisschool.

Aan het eind van de lange banken was een open deur, en daarachter lag een leeg klaslokaal. Het deurkozijn hing scheef. Eigenlijk helde de hele school over alsof hij elk moment kon instorten. In de deuropening stonden twee leerkrachten, als een gastheer en een gastvrouw die hun gasten verwelkomen op een feest. Er was een oude man met een geduldig gezicht, bapak1 K.A. Harfan Efendi Noor, of pak Harfan – de schooldirecteur – en een jonge vrouw die een jilbab of hoofddoek droeg, ibu N.A. Muslimah Hafsari, afgekort tot bu Mus. Ze glimlachten, net als mijn vader.

Maar bij bu Mus was het een gedwongen glimlachje: ze was bang. Haar gezicht stond gespannen en vertrok zenuwachtig. Ze bleef het aantal kinderen op de lange banken maar tellen, was te bezorgd om zich er nog om te bekommeren dat het zweet op haar oogleden stroomde. Het zweet bedierf de poeder van haar make-up, vormde strepen op haar gezicht, waardoor ze deed denken aan de bediende van de koningin in Dul Muluk, een oeroud toneelstuk in onze kampong.

‘Negen kinderen, maar negen, pamanda guru, nog steeds één te weinig,’ zei ze ongerust tegen de directeur. Pak Harfan staarde haar aan met een lege blik in zijn ogen.

Ik was ook bang. Bang door de rusteloze bu Mus en doordat ik voelde hoe mijn vaders last zich over mijn hele lichaam verspreidde. Hoewel hij die ochtend een ontspannen indruk maakte, verraadde zijn ruwe arm om mijn nek zijn snelle hartslag. Het was voor een mijnwerker van zevenenveertig met een stel kinderen en een klein salaris niet zo eenvoudig om zijn zoon naar school te sturen. Het zou een stuk eenvoudiger zijn geweest om me als hulpje naar een Chinese kruidenierskraam op de markt te sturen, of naar de kust, om als koelie te werken en zo de financiële last van mijn familie te helpen dragen. Als je een kind naar school stuurde, zat je jarenlang aan kosten vast, en dat was geen sinecure voor ons gezin.

Mijn arme vader.

Ik durfde hem niet aan te kijken.

Mijn vader was niet de enige die beefde. Aan de gezichten van alle ouders was te zien dat hun gedachten, net als die van mijn vader, afdwaalden naar de ochtendmarkt, terwijl ze zich voorstelden dat hun zoon beter kon gaan werken. Deze ouders waren er niet van overtuigd dat de scholing van hun kinderen, die ze zich maar tot het voortgezet onderwijs konden veroorloven, hun gezin een meer rooskleurige toekomst zou bieden. Op deze ochtend moesten ze op deze school zijn om geen verwijten van ambtenaren te krijgen dat ze hun kinderen niet naar school stuurden, of om zich te schikken naar de moderne eis dat hun kinderen moesten worden bevrijd van het analfabetisme.

Ik kende alle ouders en kinderen die voor me zaten – behalve één klein vies jongetje met rode krullen dat zich probeerde los te wurmen uit de greep van zijn vader. Zijn vader had geen schoenen aan en droeg een goedkope katoenen broek.

Verder waren het allemaal goede vrienden van me. Zoals Trapani, die bij zijn moeder op schoot zat, of Kucai, die naast zijn vader zat, of Sahara, die net nog heel boos op haar moeder was geworden omdat ze vlug het klaslokaal in had willen lopen, of Syahdan, die door niemand werd vergezeld. We waren buren, Maleiers van de armste gemeenschap op het eiland Belitung. En deze school, de muhammadiyahschool voor basisonderwijs, was ook de armste kampongschool van Belitung. Er waren maar drie redenen waarom ouders hun kinderen op deze school deden. In de eerste plaats hoefde je op de muhammadiyahschool geen schoolgeld te betalen en mochten ouders bijdragen wat ze zich konden veroorloven wanneer dat ging. In de tweede plaats waren ouders bang dat kinderen een zwak karakter hadden en gemakkelijk door de duivel op het slechte pad konden worden gebracht, en daarom wilden ze dat hun kroost al van jongs af aan degelijk islamitisch onderwijs kreeg. In de derde plaats werd hun kind op geen enkele andere school toegelaten.

Bu Mus, die steeds ongeduriger werd, staarde naar de hoofdweg in de hoop dat er alsnog een nieuwe leerling zou komen. Bij het zien van haar ijdele hoop sloeg ons de schrik om het hart. Het departement van Onderwijs en Cultuur van Zuid-Sumatra had een waarschuwing gestuurd: als de muhammadiyahschool voor basisonderwijs minder dan tien nieuwe leerlingen had, zou de oudste school van Belitung worden gesloten. Zodoende waren bu Mus en pak Harfan bang dat de school zou moeten sluiten, waren de ouders bang voor de kosten en waren wij – de negen kleine kinderen die tussen hen in zaten – bang dat we misschien toch niet naar school zouden gaan.

Vorig jaar had de muhammadiyahschool maar elf leerlingen gehad. Pak Harfan was dit jaar pessimistisch gestemd. Hij had heimelijk een toespraakje voorbereid voor als de school zou moeten sluiten.

‘We wachten tot elf uur,’ zei pak Harfan tegen bu Mus en de ouders, die toch al weinig hoop hadden. Niemand zei iets. Bu Mus had een gezwollen gezicht van ingehouden tranen. Dit was haar eerste dag als schooljuffrouw, een moment waar ze al heel lang van droomde. Ze had net haar diploma gehaald op de Sekolah Kepandaian Putri (de Meisjesschool voor Beroepsonderwijs), een school voor voortgezet onderwijs in de hoofdstad van het regentschap, Tanjungpandan. Ze was pas vijftien. Ze stond als een standbeeld onder de bel naar het brede schoolplein en de hoofdweg te staren. Er verscheen niemand. De zon klom hoger aan de hemel, op weg naar het midden van de dag. Het wachten op nog één leerling leek op een poging om de wind te vangen.

De andere kinderen en ik waren ontroostbaar. We lieten ons hoofd hangen.

Om vijf voor elf kon bu Mus haar mismoedigheid niet langer verbergen. Haar grote dromen voor deze school zouden al vervliegen voor ze zelfs maar waren begonnen, en er zou weldra een eind komen aan tweeëndertig jaar trouwe, onbezoldigde dienst door pak Harfan.

‘Negen kinderen maar, pamanda guru,’ zei bu Mus. Ze kon niet meer helder denken, herhaalde telkens wat iedereen al wist.

Ten slotte was de tijd voorbij. Het was al vijf over elf en het totale aantal leerlingen was nog steeds niet gelijk aan tien. Ik haalde mijn vaders arm van mijn schouders. Sahara snikte dicht tegen haar moeder aan. Ze droeg sokken en schoenen, een jilbab en een bloes, en ze had ook schriften, een waterfles en een rugzak – allemaal nieuw.

Pak Harfan liep naar de ouders toe om hen stuk voor stuk te begroeten. Het was verschrikkelijk. De ouders klopten hem op zijn rug om hem te troosten, en de ogen van bu Mus glinsterden door de opwellende tranen. Pak Harfan maakte zich op voor zijn laatste toespraak. Maar toen hij zijn eerste woorden wilde uitspreken, ‘Assalamu’alaikum, vrede zij met u’, slaakte Trapani een kreet en wees naar de rand van het schoolplein, waardoor iedereen schrok.

‘Harun!’

We draaiden ons om. In de verte zagen we een lange, magere jongen onhandig onze kant op komen. Zijn kleren en zijn kapsel waren heel keurig. Hij droeg een wit shirt met lange mouwen dat in zijn korte broek was gestopt. Zijn knieën sloegen tegen elkaar tijdens het lopen, vormden een X terwijl zijn lichaam voortwaggelde. Een gezette vrouw van middelbare leeftijd deed haar uiterste best om hem niet los te laten. Die jongen was Harun, een grappige jongen en een goede vriend van ons. Hij was al vijftien, even oud als bu Mus, maar verstandelijk liep hij een beetje achter. Hij was buitengewoon blij en rende half, alsof hij popelde van verlangen om bij ons te komen. Zijn moeder strompelde achter hem aan en probeerde zijn hand te blijven vasthouden.

Ze waren allebei bijna buiten adem toen ze bij pak Harfan arriveerden.

‘Bapak guru,’ zei zijn moeder, naar adem happend. ‘Laat Harun alstublieft toe. De school voor speciaal onderwijs is helemaal op het eiland Bangka. We hebben geen geld om hem daarheen te sturen. En het belangrijkste is dat het beter voor hem is om hier op school te zitten dan thuis te zijn, waar hij alleen maar achter mijn kuikens aan jaagt.’

Harun lachte van oor tot oor, waardoor zijn lange gele tanden te zien waren.

Pak Harfan lachte ook. Hij keek bu Mus aan en haalde zijn schouders op. ‘Dan zijn het er tien,’ zei hij.

Harun had ons gered! We klapten en juichten. Sahara, die niet langer kon blijven zitten, ging rechtop staan om de plooien van haar jilbab recht te trekken en pakte vastberaden haar rugzak. Bu Mus bloosde. Haar tranen verdwenen en ze wiste het zweet van haar gezicht vol poedervegen.

1 Op p.315 is een verklarende woordenlijst opgenomen.

2
De pijnboomman

Bu Mus zag eruit als een ontluikende reuzenlelie uit de Himalaya: haar sluier had de zachtwitte kleur van de lelie en haar kleren verspreidden zelfs de vanillegeur van de bloem. Ze ging de ouders langs die op de lange banken zaten, om vriendelijk een praatje te maken voordat ze onze namen zou afroepen. Iedereen was de klas al in gelopen en had te horen gekregen naast wie hij kwam te zitten, behalve ik en het kleine vuile jongetje met de rode krullen dat ik niet kende. Hij kon niet stilzitten en hij rook naar verbrand rubber.

‘Pak Cik, uw zoon deelt een bankje met Lintang,’ zei bu Mus tegen mijn vader.

O, dus zo heette hij, Lintang. Wat een vreemde naam.

Zodra Lintang het besluit hoorde, wurmde hij zich los en ontsnapte hij aan de greep van zijn vader, waarna hij opsprong en de klas in rende om in zijn eentje zijn plaats te zoeken. Hij was net een opgetogen klein kind dat op een pony zit en er niet meer af wil komen. Hij was zojuist over het lot heen gesprongen en greep zijn onderwijs nu bij de hoorns.

Bu Mus liep naar Lintangs vader. Hij leek op een pijnboom die door de bliksem is getroffen: zwart, dor, mager en stijf. Hij was visser, maar zijn gezicht deed meer denken aan een vriendelijke herder, liet zien dat hij een beminnelijke, goedhartige en optimistische man was. In tegenstelling tot andere vissers praatte hij zachtjes. Maar net als de meeste Indonesiërs besefte hij niet dat onderwijs een basisrecht is.

Lintangs familie kwam uit Tanjung Kelumpang, een kampong vlak aan zee. Om daar te komen moest je door vier gebieden met palmen waarvan de bladeren als dakbedekking werden gebruikt, drassige stukken land die de mensen uit onze kampong doodeng vonden. In die griezelige palmbossen kon je vaak krokodillen zo groot als kokosbomen de weg zien oversteken. Lintangs kampong aan de kust lag in het oostelijkste deel van de provincie Sumatra en was waarschijnlijk het meest geïsoleerde en armste deel van het eiland Belitung. Voor Lintang was het stadsdistrict van onze school net een wereldstad en om daar te komen moest hij al bij het subuh, het vroege ochtendgebed, omstreeks vier uur, op zijn fiets stappen.

Ongetwijfeld waren de mannen uit alle vorige generaties van zijn familie niet in staat geweest zich uit de armoede op te werken, waardoor ze onvermijdelijk vissers waren geworden binnen de Maleise gemeenschap. Die vissers konden niet voor zichzelf werken – niet bij gebrek aan zee, maar bij gebrek aan boten. Dit jaar wilde Lintangs vader die cyclus doorbreken. Zijn oudste zoon, Lintang, zou geen visser worden zoals hij. In plaats daarvan zou Lintang naast het andere kleine jongetje met krullend haar zitten – naast mij – en elke dag naar school en weer terug fietsen. Als het zijn ware roeping was om visser te worden, zou de rit van veertig kilometer over een rode onverharde weg zijn vastberadenheid wel breken. De brandlucht die me eerder was opgevallen, was de lucht van zijn cunghai-sandalen, die van autobanden waren gemaakt. Ze waren versleten doordat Lintang zo lang had moeten fietsen. Ach! En nog wel zo’n klein jongetje...

==

Toen ik me in de klas bij Lintang voegde, begroette hij me met een ferme handdruk. Hij praatte onophoudelijk, vol belangstelling en met een grappig Belitungs accent dat kenmerkend was voor die afgelegen streek. Zijn ogen lichtten op terwijl hij geanimeerd de klas rondkeek. Hij was net een kanonnierplantje. Als er waterdruppels op de blaadjes vallen, vuurt het stuifmeel af – sprankelend, opverend en vol leven.

Bu Mus deelde vervolgens formulieren uit waarop de ouders hun naam, beroep en adres moesten schrijven. Alle ouders waren druk bezig het formulier in te vullen, behalve Lintangs vader. Het leek net of het formulier niet in zijn handen thuishoorde. Hij stond op met een onzeker gezicht.

‘Ibu guru,’ zei hij langzaam, ‘neem me niet kwalijk, maar ik kan niet lezen of schrijven.’

Lintangs vader voegde er ook nog klaaglijk aan toe dat hij niet eens wist wanneer hij was geboren. Ineens stond Lintang op van zijn stoel en liep naar zijn vader, pakte het formulier uit zijn handen en riep: ‘Ik zal dit formulier later invullen, ibunda guru, als ik heb leren lezen en schrijven!’

Iedereen verbaasde zich erover dat Lintang, zo’n klein jongetje, zijn vader verdedigde. Zijn hoofd draaide rond als de kop van een uil. Het allegaartje in onze klas – een houten liniaal, de vaas van klei (een handenarbeidproject van een zesdeklasser) op het bureau van bu Mus, het ouderwetse schoolbord en het krijt dat overal op de vloer lag en soms alweer tot stof was vermalen – vond hij absoluut fascinerend.

Met een bitterzoet glimlachje zag de pijnboomman zijn zoon steeds enthousiaster worden. Ik begreep het. Deze man, die niet wist wanneer hij jarig was, stelde zich voor hoe diepongelukkig zijn zoon zou zijn als hij in het eerste of tweede jaar van het voortgezet onderwijs van school zou moeten om de klassieke redenen, namelijk geldgebrek of de oneerlijke eisen die het leven stelde. Voor hem was onderwijs een raadsel.

==

Die ochtend zou ik me tientallen jaren blijven herinneren. Die ochtend zag ik hoe Lintang onhandig een groot, stomp potlood vastpakte, alsof het een groot mes was. Zijn vader had het verkeerde potlood voor hem gekocht. Het had twee verschillende kleuren, de ene kant rood en de andere blauw. Was dat niet zo’n potlood dat kleermakers gebruiken om merkjes op kleren te zetten? Of schoenmakers om het leer te markeren? Wat voor potlood het ook was, het was duidelijk niet bestemd om mee te schrijven.

Het schrift dat hij had gekocht was ook verkeerd. Het had een donkerblauw kaft en elke regel bestond uit drie lijntjes. Was dat niet het schrift dat we in de tweede klas zouden gebruiken als we schuin leerden schrijven? Maar wat ik nooit zal vergeten is dat ik er die ochtend getuige van was dat een jongetje van de kust, mijn buurman, voor de allereerste keer een potlood en een schrift vasthad. En alles wat hij de jaren daarna zou schrijven zou voortkomen uit een heldere geest, en elke zin die hij sprak zou een stralend licht zijn. En na verloop van tijd zou dat arme jongetje van de kust de donkere regenwolk die deze school zo lang had overschaduwd, met zijn felle licht verdrijven, terwijl hij zich ontwikkelde tot de briljantste persoon die ik ooit heb gekend.

3
De vitrine

Het is niet moeilijk om onze school te beschrijven. Het was een van de honderden – misschien wel duizenden – arme scholen in Indonesië waar maar een dolle geit tegen op hoefde te botsen om hem te laten instorten en in duigen te laten vallen.

We hadden slechts twee leerkrachten voor alle vakken en klassen. We hadden geen uniformen. We hadden niet eens een wc. Onze school stond aan de rand van een bos, dus konden we gewoon tussen de struiken glippen als we onze behoefte moesten doen. Er was ook een gemakhuisje, maar dan moest de juf mee omdat daar slangen konden zitten.

We hadden evenmin een EHBO-trommel. Als we ziek waren, wat er ook aan mocht mankeren – diarree, een zwelling, hoesten, griep, jeuk – kregen we van de juf een grote ronde pil die aan een knoop van een regenjas deed denken. Hij was wit en smaakte bitter, en als je hem had ingenomen had je een vol gevoel. Er stonden drie grote letters op de pil: apc, aspirine, fenacetine en cafeïne. De apc-pil was legendarisch tot in de uithoeken van Belitung als een magisch medicijn dat alle ziekten kon genezen. Dat algemene wondermiddel was de oplossing van de overheid om het feit te compenseren dat er zo weinig geld aan de gezondheidszorg van de armen werd besteed.

Onze school werd nooit bezocht door functionarissen, schoolbestuurders of parlementsleden. De enige vaste bezoeker was een man die gekleed was als een ninja. Hij had een grote aluminium buis op zijn rug en sleepte een slang achter zich aan. Hij zag eruit alsof hij naar de maan ging. Die man werd door het ministerie van Gezondheid gestuurd om met een chemisch gas te spuiten tegen de muskieten. Wanneer de dikke witte wolkjes als rooksignalen opstegen, juichten en schreeuwden we van plezier.

Onze school werd niet bewaakt, omdat er niets te halen viel. Een vlaggenmast van gele bamboe met de Indonesische vlag was het enige waaruit bleek dat het een schoolgebouw was. Een groen bord met daarop een zon met witte stralen hing scheef aan de vlaggenmast. In het midden stond:

==

SD MD

Sekolah Dasar Muhammadiyah

==

Vlak onder de zon stond een regel in het Arabisch. Toen ik in de tweede klas het Arabisch onder de knie kreeg, wist ik dat er stond: Amar makruf nahi mungkar, dat wil zeggen: Doe wat goed is en voorkom wat slecht is – het voornaamste principe van de Muhammadiyah, de op een na grootste islamitische organisatie in Indonesië met meer dan dertig miljoen leden. Die woorden werden in onze ziel gegrift en bleven daar staan tijdens onze weg naar de volwassenheid; we konden ze dromen.

Als je onze school vanuit de verte zag, leek het of hij elk moment kon omvallen. De oude houten balken liepen schuin af, konden het gewicht van het zware dak niet dragen. Het leek wel een kopraschuur. Het gebouw was niet opgetrokken volgens juiste architectonische principes. De ramen en de deur konden niet op slot omdat ze niet symmetrisch liepen met de kozijnen, maar ze hoefden toch nooit te worden afgesloten.

De sfeer in de klas zou je kunnen beschrijven met woorden als onderbenut, verbazingwekkend en schrijnend aandoenlijk. Onderbenut was, onder andere, een gammele vitrine met een deurtje dat bleef openhangen. Er was een wig van papier nodig om het dicht te houden. In een fatsoenlijk klaslokaal zouden in zo’n vitrine foto’s staan van geslaagde oud-leerlingen, of van de directeur met ministers van Onderwijs, of van de onderdirecteur met staatssecretarissen van Onderwijs; of zo’n glazen kast zou worden gebruikt om insignes, medailles, certificaten en trofeeën van prestigieuze prestaties van de school tentoon te stellen. Maar in onze klas stond de grote vitrine onaangeraakt in een hoek. Het was een zielig onderdeel van het meubilair, zonder enige inhoud, omdat geen enkele overheidsfunctionaris onze leerkrachten wilde bezoeken, er geen oud-leerlingen waren op wie we trots konden zijn en wij al helemaal nog geen prestigieuze prestaties hadden geleverd.

In tegenstelling tot de lokalen van andere basisscholen hingen er in onze klas geen tabellen met de tafels van vermenigvuldiging. We hadden ook geen kalender. Er hingen niet eens foto’s van de president en de vicepresident van Indonesië en van ons nationale symbool, de vreemde vogel die altijd naar rechts kijkt en een staart met acht veren heeft. Het enige dat in onze klas hing was een poster. Hij hing vlak achter het bureau van bu Mus en bevond zich daar om een groot gat in een van de muurplanken te bedekken. Op de poster stond een man met een dichte baard. Hij droeg een lang, los gewaad en had een gitaar elegant aan zijn schouder hangen. Hij had vlammende melancholische ogen, alsof hij de vreselijke bezoekingen van het leven al had doorstaan, en hij zag er echt uit alsof hij vastberaden gekant was tegen al het kwaad in de wereld. Hij wierp een steelse blik naar de hemel en er viel een heleboel geld naar zijn gezicht. Het was Rhoma Irama, de dangdut-zanger, een Maleis idool in afgelegen streken – onze Elvis Presley. Onder op de poster stonden twee verklaringen die ik niet begreep toen ik net naar school ging. Maar in de tweede klas, toen ik kon lezen, leerde ik dat er met koeienletters stond: RHOMA IRAMA, HUJAN DUIT! Rhoma Irama, Geldregen!

Stel je de ergste problemen voor waar een lokaal van een basisschool mee te kampen kan hebben: een dak met zulke grote gaten dat de leerlingen vliegtuigen in de lucht kunnen zien vliegen en een paraplu moeten vasthouden als ze op een regenachtige dag les krijgen; een cementvloer die voortdurend uiteenvalt tot zand; harde wind die de leerlingen tot in hun ziel laat beven van angst dat hun school zal instorten, en leerlingen die pas de klas in kunnen gaan als ze de geiten hebben verwijderd. Dat hebben we allemaal meegemaakt.

4
Grizzlybeer

Net als onze school is ook pak Harfan gemakkelijk te beschrijven. Zijn volle snor was verbonden met een dichte, doffe baard, bruin met hier en daar wat grijs. Kortom, hij zag er een beetje eng uit.

Als iemand pak Harfan naar zijn warrige baard vroeg, deed hij geen moeite om tekst en uitleg te geven maar overhandigde hij een boek met de titel Keutamaan Memelihara Jenggot of ‘Uitmuntende baardverzorging’. Je hoefde alleen maar de inleiding te lezen om je al te schamen dat je die vraag ooit had gesteld.

Op die eerste dag droeg pak Harfan een eenvoudig overhemd dat ooit groen moest zijn geweest maar nu wit was. Op het overhemd was nog een flauwe zweem van kleur te zien. Zijn hemd zat vol gaten en zijn broek was verschoten van het vele wassen. De goedkope, gevlochten plastic riem rond zijn lichaam zat vol gaatjes – hij droeg hem waarschijnlijk al sinds zijn tienerjaren. Omwille van het islamitisch onderwijs werkte pak Harfan al tientallen jaren onbezoldigd op de muhammadiyahschool. Hij onderhield zijn gezin van wat hij verbouwde in de moestuin bij zijn huis.

Omdat pak Harfan nogal op een grizzlybeer leek, schrokken kleine kinderen zich lam als ze hem zagen. Maar hij wist vrijwel meteen ons hart te veroveren. We keken geboeid naar zijn gebaren en hingen aan zijn lippen. Er ging een vriendelijke invloed en goedheid van hem uit. Hij had de houding van een wijze, dappere man die de bittere moeilijkheden van het leven had doorstaan, die over een oceaan van kennis beschikte, bereid was risico’s te nemen en zich er oprecht voor interesseerde om iets zó uit te leggen dat anderen het konden begrijpen.

Die eerste dag wisten we al dat pak Harfan in zijn element was als hij voor de klas stond. Hij was een ‘guru’ in de ware zin van het woord, in de Hindibetekenis: iemand die niet alleen kennis overdraagt, maar die ook een vriend en geestelijk leidsman is voor zijn leerlingen. Zijn intonatie ging vaak op en neer, terwijl hij de randen van zijn bureau vasthield en bepaalde woorden benadrukte, waarna hij zijn handen in de lucht stak als iemand die een regendans opvoert.

Wanneer we in de klas een vraag stelden, rende hij met kleine stapjes naar ons toe en staarde hij ons met zijn kalme ogen betekenisvol aan, alsof we uiterst kostbare Maleise kinderen waren. Hij fluisterde in onze oren, reciteerde vloeiend poëzie en verzen uit de Koran en zweeg dan ineens, alsof hij dagdroomde over een geliefde die hij lang geleden had verloren.

Onze eerste les van pak Harfan luidde dat we moesten vasthouden aan onze overtuigingen en er alles aan moesten doen om onze dromen te verwezenlijken. Hij overtuigde ons ervan dat het leven gelukkig kon zijn, zelfs als je arm was, zolang je maar met verve zo veel mogelijk gaf in plaats van nam.

Als hij sprak, luisterden we verrukt, letten we aandachtig op en wachtten we ongeduldig op zijn volgende woorden. Ik voelde me een ongelooflijke geluksvogel dat ik daar was, te midden van al die wonderbaarlijke mensen. Er bestond schoonheid op die arme school, een schoonheid die ik niet had willen ruilen voor duizend dure scholen.

==

Bu Mus nam het over. Kennismaking. Alle leerlingen moesten stuk voor stuk naar voren komen om zichzelf voor te stellen. Ten slotte was A Kiong aan de beurt. Er werd gevraagd of hij naar voren wilde komen en dat wilde hij heel graag. Tussen zijn snikken door glimlachte hij.

‘Wil je ons alsjeblieft vertellen hoe je heet en waar je woont?’ zei bu Mus liefdevol tegen het Hokkien-kind.

A Kiong staarde bu Mus aarzelend aan en glimlachte toen weer. Zijn vader liep door de drom ouders naar voren, wilde zijn kind in actie zien. Maar hoewel het A Kiong herhaaldelijk werd gevraagd, zei hij geen woord. Hij bleef alleen glimlachen.

‘Toe maar,’ drong bu Mus nog eens vriendelijk aan.

A Kiong antwoordde slechts met zijn glimlach. Hij wierp telkens een blik op zijn vader, die steeds ongeduldiger scheen te worden. Ik kon zijn vaders gedachten lezen: Toe nou, jongen, vat moed en vertel hoe je heet! Zeg in elk geval hoe je vader heet, al is het maar één keer! Maak de Hokkien-Chinezen niet te schande! Zijn vader had een vriendelijk gezicht. Hij was boer, had de laagste sociale status onder de Chinezen op Belitung.

Bu Mus probeerde hem nog één keer over te halen.

‘Goed, dit is je laatste kans om je voor te stellen. Als je er nog niet klaar voor bent, moet je naar je plaats teruggaan.’

A Kiong werd er kennelijk niet mismoedig van dat hij geen antwoord had gegeven, maar eerder nog gelukkiger. Hij zei geen woord. Hij glimlachte van oor tot oor en zijn hamsterwangen bloosden. Een tweede les: vraag nooit naar de naam en het adres van iemand die op een boerderij woont.

En zo eindigde de kennismaking in die gedenkwaardige februarimaand.

5
Flo

Het eiland Belitung

Het eilandje Belitung is het rijkste eiland van Indonesië. Het hoort bij de provincie Sumatra, maar is daar door zijn rijkdom van vervreemd. Daar, op dat afgelegen eiland, kwam de oude Maleise cultuur vanaf Malakka binnengeslopen en lag een geheim verborgen in de grond, tot het uiteindelijk werd ontdekt door de Nederlanders. Diep onder het drassige land stroomde een schat: tin. Gezegend tin. Een handvol was meer waard dan tientallen emmers rijst.

Als je een arm in het ondiepe alluviale oppervlak stak, of nagenoeg overal, kwam hij er glinsterend uit, onder het tin. Vanaf zee gezien straalde Belitung van blinkend tin, als een vuurtoren die scheepskapiteins de weg wijst.

Het tin blonk tot diep in de nacht. Er werd voortdurend op grote schaal tin gewonnen onder duizenden lampen die miljoenen kilowatts aan energie kostten.

En gezegend is het land waar tin doorheen stroomt, want tin wordt altijd vergezeld door andere materialen: klei, yttriumfosfaat, zirkoon, goud, zilver, topaas, loodglans, koper, kwarts, kiezelaarde, graniet, monaziet, ilmeniet, sideriet en hematiet. We hadden zelfs uranium. Lagen vol rijkdommen bevonden zich onder de paalwoningen waarin we ons behoeftige bestaan leidden. Wij, de bewoners van Belitung, waren net een zwerm uitgehongerde ratten in een schuur vol rijst.

De Gedong

Die grote natuurlijke rijkdom werd geëxploiteerd door een bedrijf dat PN Timah heette. PN staat voor Perusahaan Negeri of staatsbedrijf, timah betekent tin.

PN werkte met zestien baggermolens. De onderneming slokte bijna de hele beroepsbevolking van het eiland op.

De stalen schoepen van de baggermolens waren even lang als een voetbalveld en niets kon op hun weg standhouden. Ze verbrijzelden koraalriffen, ontwortelden bomen met een stam zo groot als een klein huis, vernietigden bakstenen gebouwen met één enkele klap en hebben een hele kampong volkomen met de grond gelijk gemaakt. Ze dwaalden over berghellingen, door velden, dalen, zeeën, meren, rivieren en moerassen. Hun gebagger klonk als het gebrul van dinosaurussen.

We sloten vaak malle weddenschappen af, bijvoorbeeld hoeveel minuten het zou duren voor een baggermolen een heuvel in een veld had veranderd. De verliezer moest achteruit van school naar huis lopen. Wij volgden hem en sloegen op tamboerijnen terwijl hij als een pinguïn achteruitwaggelde.

De Indonesische regering had PN overgenomen van de koloniale Nederlanders. En ze had niet alleen het bedrijf geconfisqueerd, maar ook de feodale mentaliteit. Ook na de onafhankelijkheid van Indonesië bleef PN de autochtone werknemers heel discriminerend behandelen. Het verschil in behandeling was gebaseerd op kastenachtige groepen.

De hoogste kaste werd gevormd door het PN-kader. Dat werd meestal de ‘staf’ genoemd. De laagste kaste bestond uit niemand anders dan onze ouders, die voor PN pijpen droegen of tin zeefden, wat zwaar werk was, of als dagloners werkten. Doordat Belitung al een bedrijfsdorp was geworden, begon PN langzamerhand de vorm aan te nemen van een hegemonie. Het was net een feodaal stelsel: een PN-arbeider kwam in zijn vrije tijd niet van zijn kaste af.

De staf – die vrijwel geen Maleiers van Belitung telde – woonde in een wijk voor de elite die de Gedong werd genoemd, omdat er alleen maar grote, mooie, stenen huizen stonden. Dat terrein werd goed bewaakt door beveiligingspersoneel, hekken, hoge muren en scherpe waarschuwingen die overal in drie talen waren opgehangen: formeel koloniaal Indonesisch, Chinees en Nederlands. De waarschuwing luidde: VERBODEN TOEGANG VOOR ONBEVOEGDEN.

In onze ogen – de ogen van arme kampongkinderen – leek het of de Gedong zei: Blijf uit de buurt. Die indruk werd nog versterkt doordat er vanuit een rij hoge bomen bloedrode kogeltjes vielen op de daken van de dure auto’s die in een file voor de uitgang van de garage stonden.

De luxueuze huizen van de Gedong waren gebouwd in de koloniale Nederlandse stijl van rond 1900. Hun gordijnen bestonden uit meerdere lagen en deden denken aan een bioscoopscherm. Daarbinnen leidden kleine gezinnen met twee, hooguit drie kinderen een vreedzaam bestaan. Het was er altijd rustig, donker en verstild.

De Gedong bevond zich op een hoger gelegen terrein, waardoor de koloniale huizen eruitzagen als kastelen van edelen. Elk huis bestond uit vier afzonderlijke gebouwen: de hoofdvertrekken, het bediendeverblijf, de garage en de opslagruimte. Ze waren allemaal met elkaar verbonden door lange, open terrassen rond een kleine vijver. Blauwe waterlelies dreven aan de rand van de vijver. In het midden stond een standbeeld van een kind met een buikje, het legendarische Manneken Pis, dat altijd water spoot uit zijn gênant grappige piemeltje.

In de woonkamers stonden antieke meubelen, zoals grote banken van rozenhout uit het begin van de twintigste eeuw. Als je daarop zat, voelde je je net een verheven koning. Er hingen dure, duistere schilderijen aan de muren. Beste vriend, als je van de woonkamer naar de eetkamer probeerde te komen zonder op te letten, zou je verdwalen door de overvloed aan deuren in die huizen.

De bewoners aten ’s avonds in hun beste kleren – ze trokken zelfs schoenen aan voor het eten. Nadat ze hun servet op schoot hadden gelegd, aten ze zonder een geluid te maken terwijl ze naar klassieke muziek luisterden, misschien naar Mozarts Haffnersymfonie in D groot. En niemand zette zijn ellebogen op tafel.

==

Op deze serene avond was het heel rustig in de Gedong. Het was er bijna doodstil. Het geluid van een tinkelende piano ontsnapte uit een van de koloniale huizen met hoge pilaren. Een kleine wildebras, Floriana, kortweg Flo genoemd, had pianoles. Helaas was ze een beetje doezelig. Haar kin rustte op haar twee handen en ze moest telkens weer gapen. Ze was net een kat die te veel heeft geslapen.

Haar vader, de mollen bas, de baas van alle baggermolens, zat naast haar. Haar gedrag maakte hem woedend en hij schaamde zich tegenover de pianolerares, een welgemanierde Javaanse vrouw van middelbare leeftijd.

Flo’s vader kon ploegen van duizenden arbeiders organiseren, bekwaam de lastigste technische problemen oplossen en hield met succes toezicht op bedrijfsmiddelen ter waarde van een miljoen dollar, maar als hij werd geconfronteerd met dit kleine meisje, zijn jongste, was hij geneigd het op te geven. Naarmate Flo’s vader haar strenger de les las, moest ze nog meer gapen.

De privélerares begon met de noten c, e, g en b, die ze over vier octaven volgde, terwijl ze de vingerzetting voor elke noot liet zien. Flo gaapte opnieuw.

De PN-school

De PN-school lag in de Gedong en was een ‘centrum van uitmuntendheid’, een plek voor bollebozen. Op deze school wedijverden honderden bekwame leerlingen op het hoogste niveau met elkaar, en een van hen was Flo.

Het verschil tussen deze school en die van ons was een verschil van dag en nacht. De klaslokalen van de PN-school waren verfraaid met leerzame strips, elementaire wiskundige tabellen, het periodiek systeem, wereldkaarten, thermometers, foto’s van de president en de vicepresident en van het heldhaftige nationale symbool – waaronder die vreemde vogel met zijn staart met acht veren. Er waren ook anatomische poppen, grote wereldbollen en modellen van het zonnestelsel. Ze gebruikten geen krijt maar stinkende stiften, want hun schoolbord was wit.

‘Ze hebben heel veel leerkrachten,’ vertelde Bang Amran Isnaini, die daar ooit op school had gezeten, op de avond voor mijn eerste dag op de muhammadiyahschool. ‘Elk vak heeft een eigen aparte leerkracht, zelfs als je in de eerste zit.’

Die nacht kon ik niet slapen, want het duizelde me door mijn pogingen om te tellen hoeveel leerkrachten er op de PN-school waren – en ik was natuurlijk ook heel opgewonden omdat ik de volgende dag voor het eerst naar school zou gaan.

De PN-school was de meest discriminerende club van Belitung. Op de eerste schooldag stonden er tientallen auto’s voor het gebouw. Van honderden leerlingen werd de maat genomen, niet voor één uniform, maar voor drie verschillende. Op maandag droegen ze een blauw shirt met een mooi bloemmotief. En ze werden opgehaald door een blauwe schoolbus. Als ik de leerlingen van de PN-school uit de bus zag stappen, moest ik denken aan de afbeeldingen op christelijke kalenders van een groep schattige, blanke, gevleugelde kindertjes die tussen de wolken zweefden.

De school accepteerde alleen kinderen van de staf die in de Gedong woonde. Er was een officiële regel die bepaalde welke rang werknemers moesten hebben om hun kinderen naar de PN-school te mogen sturen. En op het hek hing natuurlijk die waarschuwing dat je alleen toegang had als je bevoegd was.

Dit betekende dat de kinderen van vissers, pijpdragers, dagloners en tinzevers zoals onze ouders, en met name de autochtone kinderen van Belitung, geen enkele kans hadden om goed onderwijs te krijgen. Als ze naar school wilden, moesten ze naar de muhammadiyahschool in de kampong gaan, die zou kunnen instorten als hij maar even werd gestreeld door een harde wind.

Dat was de grootste ironie van ons leven: de glorie van de Gedong en de luister van de PN-school werden cent voor cent betaald door het tin dat uit onze geboortegrond werd geschraapt. De Gedong was een van de bezienswaardigheden van Belitung en was gebouwd ter continuering van de duistere droom om het kolonialisme te verbreiden. De Gedong had geen ander doel dan een paar mensen macht te geven om veel mensen te onderdrukken, een paar mensen op te leiden om de anderen gedwee te maken.

6
De onbevoegden

Het staat als een paal boven water dat als je uitzoomde, onze kampong het rijkste dorp ter wereld zou lijken. Het land was bezaaid met onvoorstelbaar veel mijnen en er werd voor biljoenen roepia’s in geïnvesteerd. Maar als je weer inzoomde, zat de rijkdom van het eiland zichtbaar vast op één plek, was hij opgehoopt binnen de vestingmuren van de Gedong.

Slechts een armlengte bij die vestingmuren vandaan strekte zich een opvallend contrasterend tafereel uit, als een kip die naast een pauw zit. Daar woonden de autochtone Belitungse Maleiers, en als ze nog geen acht kinderen hadden, waren ze nog niet klaar. Ze verweten de overheid dat hun niet genoeg vermaak werd geboden, waardoor ze ’s avonds niets anders te doen hadden dan kinderen te verwekken.

Het zou overdreven zijn om onze kampong een sloppenwijk te noemen, maar het zou niet verkeerd zijn om te zeggen dat het een arbeidersdorp was dat al vanaf de dageraad van de Industriële Revolutie werd overschaduwd door een eindeloze zonsverduistering. Belitung, een van de eerste plaatsen in Indonesië die door de Nederlanders was bezet, werd al zeven generaties onderdrukt toen de dorre periode van ellende die honderden jaren had geduurd ineens, in een oogwenk, in één nacht van stortregens werd weggespoeld door de komst van de Japanners.

Na driehonderdvijftig jaar zeiden de Nederlanders ‘tot ziens’ en riepen de Japanners ‘sayonara’. Helaas was het voor ons, de autochtone bevolking van Belitung, geen gelukkig einde. Ons land werd opnieuw geconfisqueerd, maar op een ‘beschaafdere’ manier. We waren bevrijd, maar nog niet vrij.

==

Vanaf ons erf konden we de muren van de Gedong zien.

Ons erf, overwoekerd door struiken en Chinese rozen, was saai. Ons hek van kruiselingse balken dat overhelde aan de rand van greppels vol stilstaand bruin water en muskietennesten, was ook saai.

Ons vervallen huis op palen was op hetzelfde stuk grond gepropt als het politiebureau, de afdeling logistiek van PN, Chinese tempels, het kampongkantoor, het kantoor voor religieuze aangelegenheden, slaapzalen voor havenkoelies, matrozenbarakken, de watertoren, winkels van Chinese Maleiers, tientallen koffie-warung – traditionele stalletjes langs de weg – en pandjeshuizen die altijd vol klanten stonden. Aan de rand van de kampong stond weggestopt in een hoek het longhouse van de Sawangstam. Hun huis was lang en hun verhaal eveneens – ik beloof je dat ik het later zal vertellen.

De Chinese Maleiers, zoals ze soms worden genoemd, woonden al heel lang op het eiland. Zij waren oorspronkelijk als tinarbeiders door de Nederlanders naar Belitung gebracht. De meesten waren Khek van de Hakka, Hokkien uit Fujian, Thongsans, Ho Pho’s, Shantungs en Thio Ciu’s. De leden van die taaie etnische gemeenschap ontwikkelden hun eigen technieken om met de hand tin te winnen. Hun termen voor die technieken, aichang, phok, kiaw en khaknai, worden tot op de dag van vandaag gebruikt door Maleise tinzoekers.

Wat de Maleiers betreft, zij leefden als marionetten: ze werden beheerst door een kleine en grappige maar bijzonder machtige poppenspeler, sirene geheten. Om zeven uur ’s morgens werd de stilte ruw verstoord. De sirene loeide vanaf het PN-hoofdkantoor. PN-koelies renden meteen rond, doken op uit alle hoeken van de kampong om zich langs de kant van de weg op te stellen, waar ze opsprongen om zich achter in vrachtwagens te persen die hen naar de baggermolens brachten.

Het werd weer stil in de kampong. Maar even later ontstond er een orkest van vrouwen die hun specerijen begonnen fijn te stampen. Het geluid van stampers die tegen houten vijzels sloegen weerkaatste van de ene paalwoning naar de andere, maar als het vijf uur werd, gilde de sirene opnieuw. De koelies verspreidden zich om naar huis te gaan. En zo ging het al honderden jaren.

==

Mijn vader zei dat onze familie desondanks bofte.

Dat is een opmerkelijke eigenschap van Maleiers: hoe slecht hun omstandigheden ook zijn, ze vinden altijd dat ze boffen. Dat is het nut van godsdienst.

Ik herinner me iets wat mijn vader me heeft verteld, een paar dagen voordat ik voor het eerst naar school ging. ‘Zoon, leerkrachten van de Muhammadiyah zoals pak Harfan en bu Mus, vissers en mensen die in de olie werken, kokosnoten plukken en dammen bewaken, leven in bijzonder slechte omstandigheden. Je moet Allah dankbaar zijn voor wat we hebben.’

Dat was de eerste keer dat ik de naam van bu Mus hoorde.

Toen zei mijn vader dat hij had gehoord dat zij, de nieuwe jonge juffrouw van de Muhammadiyah, wilde lesgeven zodat kampongkinderen onderwijs konden krijgen.

Dat was de eerste keer dat ik bu Mus als een heldin in mijn hart sloot.

Sahara, Kucai, Trapani, Harun, Mahar en ik waren kinderen van PN-koelies. Lintang was de zoon van een visser. Borek was de zoon van een dambewaker, Syahdan was de zoon van iemand die boten breeuwde en A Kiong was de zoon van een Chinese boer.

Als we zeggen dat de families van Sahara, Kucai, Trapani, Harun, Mahar en mij het springtouw van de armoede waren, dan waren de gezinnen van Lintang, Borek, Syahdan en A Kiong aan het touwtjespringen. Als er geen wind stond, wisten ze een aardige winst te vergaren door schelp- en schaaldieren te verkopen en rubber te tappen en bevonden ze zich boven het touw, doordat ze iets meer geld hadden dan wij. Maar tijdens de lange regentijd bevonden ze zich onder het springtouw van de armoede en konden ze als de allerarmsten van het eiland nauwelijks de eindjes aan elkaar knopen.

En ondanks onze wisselende mate van armoede was er iemand die nog armer was dan wij allemaal en zij wilde onze juf zijn. Ik popelde van verlangen om het jonge meisje te leren kennen dat mijn vader had genoemd.

==

‘Zeg maar bu Mus tegen me,’ zei ze trots, alsof ze er haar hele leven op had gewacht om deze woorden te kunnen uitspreken. Het was de eerste dag waarop ze lesgaf.

Bu Mus had net haar diploma gehaald op de SPK (de Meisjesschool voor Beroepsonderwijs), in feite niet meer dan de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Het was geen pedagogische academie, maar eerder een school om jonge vrouwen voor te bereiden op hun rol als goede echtgenote. Ze leerden er koken, borduren en naaien. Bu Mus was vastbesloten geweest om naar Tanjungpandan, de hoofdstad van het regentschap, en de SPK te gaan om een hoger diploma te krijgen dan te behalen was op de basisschool waaraan ze zou lesgeven.

Na haar eindexamen van de SPK kreeg ze een baan aangeboden bij de PN als hoofdsecretaresse van het rijstpakhuis – een veelbelovende functie. Ze had zelfs een huwelijksaanzoek gekregen van de zoon van een winkelier. Haar klasgenoten konden met de beste wil van de wereld niet begrijpen waarom Mus die twee aantrekkelijke aanbiedingen had afgeslagen.

‘Ik wil juffrouw worden,’ zei het meisje van vijftien.

Ze zei het niet uitdagend of enthousiast. Maar iedereen die erbij was wanneer ze dat zei, wist dat bu Mus elke letter van elk woord diep uit haar hart naar boven haalde, en dat het woord ‘juffrouw’ in haar bruiste door haar bewondering voor het nobele beroep van leerkracht. Er sluimerde een reus in haar, een reus die zou ontwaken zodra ze haar leerlingen leerde kennen.

Haar keus zou bu Mus later onvoorstelbaar veel ontberingen bezorgen: er wilde verder niemand op onze school lesgeven omdat je er niets mee verdiende. Wanneer je wilde lesgeven op een arme particuliere school, vooral in onze kampong, was je – volgens een grap in onze kampong – niet helemaal goed snik.

Maar bu Mus en pak Harfan vervulden hun functie met volle overgave. En nadat bu Mus de hele dag alle vakken had gegeven, naaide ze kanten afdekstolpen. Ze naaide tot diep in de nacht; zo kwam ze aan de kost.

==

Geld was ons eeuwige probleem. Het was zo erg dat we vaak geen krijtjes konden kopen. Als dat gebeurde, nam bu Mus ons mee naar buiten en gebruikte ze de grond als schoolbord. Maar door al deze bezoekingen werd bu Mus van lieverlee en onverwachts een sterke jonge juffrouw – werd ze zelfs charismatisch.

‘Bid op tijd en jullie beloning zal des te groter zijn,’ raadde ze ons aan.

Was dat niet de belijdenis die was geïnspireerd door de soera De Vrouwen uit de heilige Koran, waar honderden keren over werd gesproken door honderden imams in de moskee en die vaak werd aangehaald door leden van de religieuze gemeenschap? Wanneer bu Mus die woorden uitsprak, waren ze op de een of andere manier anders en ging er meer kracht van uit, weergalmden ze in ons hart. We voelden berouw als we te laat waren voor het gebed.

Op een keer zeurden we over het lekke schooldak. Bu Mus wilde niet van onze klachten horen, maar pakte een boek dat in het Nederlands was geschreven en liet ons een plaatje zien op een van de bladzijden. Het was een plaatje van een smal, hoog en donker vertrek, omringd door dikke, sombere muren en afgesloten door ijzeren tralies. Het zag er muf en gewelddadig uit.

‘Dit was Soekarno’s cel in de gevangenis in Bandung. Daar heeft hij zijn straf uitgezeten. Maar hij studeerde elke dag en hij las voortdurend. Hij was onze eerste president en een van de intelligentste mensen die ons land ooit heeft voortgebracht.’

We waren geschokt. Er kwam een eind aan onze klachten. Daarna hebben we nooit meer geklaagd over de staat van onze school. Op een keer regende het heel hard en bliksemde het onheilspellend. De regen stroomde zo vanuit de lucht onze klas in. We gaven geen krimp. Wij wilden niet dat bu Mus de les stopte en bu Mus wilde niet ophouden met lesgeven, dus leerden we verder met een paraplu in onze hand. Bu Mus bedekte haar hoofd met een bananenblad. De volgende vier maanden bleef het onophoudelijk regenen, maar we gingen elke dag naar school, bleven nooit thuis en klaagden nooit, zelfs niet een klein beetje.

Bu Mus en pak Harfan waren onze leerkrachten en vrienden, onze geestelijk leiders. Ze leerden ons om van bamboe speelgoedhuizen te maken, lieten ons zien hoe we ons moesten reinigen voor het gebed, pompten lucht in onze platte fietsbanden, leerden ons om te bidden voor we naar bed gingen, zogen gif uit onze benen wanneer we door een slang waren gebeten en af en toe maakten ze met hun blote handen sinaasappelsap voor ons. Zij waren onze onbezongen helden, een prins en een prinses van vriendelijkheid, en bronnen van kennis in een verlaten, dor stuk land.

7
Zijn eerste belofte

De Filicium decipiens wordt meestal door botanisten geplant om vogels aan te trekken. De overvloed aan bladeren kent geen seizoen. Prachtige parkieten strijken er vaak in neer, en voor ze zich op onze filicium stortten, bekeken die mooie groene vogels de omgeving vanuit de takken van een hoge djenitri achter onze school, speurend naar mogelijke rivalen of vijanden. Vervolgens doken de vraatzuchtige vogels bliksemsnel neer om met hun vlijmscherpe snavels de kleine vruchtjes van de filicium te plunderen. Tijdens het eten draaiden ze voortdurend achterdochtig hun kopje naar links en recht. Les nummer drie: als je mooi bent, zul je geen vredig leven leiden.

Na de parkieten volgde een zwerm Javaanse maina’s, zo ontspannen als wat. Ze hadden geen vijanden, zelfs de mens niet. Ze genoten van de vruchten die de parkieten hadden laten hangen, waarna ze hun behoefte deden waar ze wilden – zelfs wanneer ze hun snavel vol hadden. Als het middag begon te worden, streken er stilletjes een paar grauwe snijdervogels neer op de takken van de filicium. Kalm en fraai pikten ze de rupsen op die over de boom kropen, niet zo gulzig als de parkieten, waarna ze weer wegvlogen, even geluidloos als ze waren gekomen.

Net als bij die vogels draaide onze dag om de filicium. Die boom was getuige van de drama’s uit onze kindertijd. In zijn takken bouwden we boomhutten. Achter zijn bladeren speelden we verstoppertje. In zijn stam kerfden we onze belofte om eeuwig bevriend te blijven. Op zijn uitstekende wortels zaten we naar bu Mus te luisteren, die het verhaal vertelde van Robin Hood. En onder de schaduw van zijn bladeren speelden we haasje-over, repeteerden we toneelstukken, lachten, huilden, zongen, leerden en ruzieden we.

Als de schooldag voorbij was, klaagden we dat we naar huis moesten. Als het bijna zondag was, onze vrije dag, keken we uit naar de maandag.

==