NEGEN
PLAGEN
TEGELIJK

JORIS
VOORHOEVE

NEGEN
PLAGEN
TEGELIJK

HOE OVERLEVEN WE
DE TOEKOMST?

© 2011 SEN FOUNDATION

Auteursfoto Mieke van Engelen

Omslagontwerp en typografie binnenwerk Bart van den Tooren

ISBN 978 90 204 1312 0

D/2011/0108/928

NUR 320

www.uitgeverijcontact.nl

EEN STEM
UIT 2050?

Ik ben Javed Masood en ik woon in Karachi, Pakistan. Mijn huis heb ik gemaakt met Mohammed en Jusuf, mijn zoons. Vorig jaar vonden we een kapotte zeecontainer in de haven. We hebben er een raam in gemaakt. Jusuf is lasser in de haven.

Ik ben nu 45 en dus aan de oude kant. Ik ben in 2005 geboren in Bangladesh bij Dacca. Toen ik 10 was, is onze hut ingestort tijdens een overstroming. Mijn zus Sundus en ik hebben een week gezocht naar onze ouders, broers en zussen. We vonden alleen de lichamen van twee oudere broers en drie jongere zussen. We werden opgevangen door de helpers van BRAC¹, die ons naar een kamp aan de grens van India brachten. Sundus heb ik daar aan een man gegeven die een naaimachine had en, dacht ik, wel voor haar zou kunnen zorgen.

Het kamp werd elk jaar voller. Eten haalden we door in te breken in de voedselopslagruimte. Op de rijstzakken stonden twaalf sterretjes in een blauw rondje. Van wie het was weet ik niet en het doet er ook niet toe. Ik kon aan de politie ontkomen door naar India te vluchten. Daar heb ik allerlei baantjes gevonden. Mijn eerste vrouw was Jamilla. Allah heeft haar tot Zich teruggenomen toen ze ons eerste kind baarde. Ik heb beiden moeten begraven.

Als vluchteling uit Bangladesh moest ik knokken om in leven te blijven. Islamieten in Oost-India leidden geen best bestaan. Tijdens de rellen van 2021 ben ik gevlucht voor de Hindoes. Ik heb toen op een schip gewerkt en ben in Karachi aan wal gegaan. Daar heb ik mijn tweede bruid gevonden. Mosa was door haar familie verstoten na een ruzie met haar vader. Ze werkte als serveerster in een haven-eethuis. Ze had gelukkig geen aids. We hebben drie kinderen; behalve Jusuf en Mohammed ook Salomeh, maar die is vertrokken naar Gwadar, aan de kust bij Iran. Onze andere kinderen zijn overleden. Het waren er vier. Mijn zoon Jusuf heeft er nu zelf al drie. Grootvader zijn is leuk maar ik weet niet of de jongste het haalt.

De oorlog over Kashmir tegen India heeft mijn nieuwe vaderland in de afgrond gestort. De regering dacht de slepende burgeroorlog tussen Salafisten, Sindis, Baluchis en Pathanen te stoppen door iedereen te verenigen tegen India en vóór de bevrijding van Kashmir. Maar India is te sterk en de heren in Islamabad durfden hun kernwapens niet te gebruiken. Bang als ze waren voor die van New Delhi!

Ik had toen ook nog mijn derde zoon Ahmed, maar die is door de Indiërs gedood. Benazir, zijn vrouw, en mijn drie kleinkinderen wonen bij mij; mijn andere zoon Mohammed is als verstekeling met een schip naar Europa gegaan. Ik heb niets meer van hem gehoord. Is hij dood? Hij zal ons toch niet vergeten zijn? Hij had wel aids. Allah hebbe zijn ziel.

Ik ben blij nog wat te verdienen als meubelmaker hier in de haven. De kleinkinderen zijn handig met touwvlechten voor de stoelen. School is niet zo belangrijk. Ze zijn vroom en leren uit de Koran; dat is genoeg. Mijn vrouw Mosa helpt voor hen te zorgen.

Ik luister elke avond naar de radio. Wat die Amerikanen doen, dat is nog veel corrupter dan onze regering. Ruzie met de Russen om de olie in het poolgebied kan me niets schelen. Laat ze elkaar maar afmaken, daar in het Noorden.

Die Yunus Zahedi is mijn man. Als ik jong was, zou ik bij zijn militie gaan. Je moet halen wat je niet krijgen kunt. Amerikanen, Europeanen, Chinezen, Indiërs: ze doen het allemaal. Waarom wij niet? Wij hebben Allah. Pakistan telt 350 miljoen mensen. Waarom moeten rijke Westerlingen, Chinezen of Indiërs alles voor zichzelf houden? Er zal één groot Kalifaat komen, zegt Yunus, dan krijgen we eindelijk wat ons toekomt. Ik zal het niet meer meemaken. Ik hoop dat mijn kleinzoons straks bij zijn militie hier gaan. Vooral Abu heeft pit; kijk naar zijn felle ogen. Kan wel commandant worden. Ons recht halen! Wat heb je anders om ’s ochtends voor op te staan?

Vorige week liep daar verderop een enorm Chinees vliegkampschip binnen, zo groot als een stad! Er gingen wel honderd vrachtauto’s met kisten en dozen naartoe; ik weet niet wát allemaal. De bemanning kwam er niet af. We hebben niemand hier gezien. Na twee dagen vertrok het weer, richting Afrika zeiden ze hier op de kade.

Er is hier nu weer even niets te krijgen. Mijn buurman heeft een motorfiets maar er is geen benzine en olie. Kan mij weinig schelen, als er maar rijst of meel is. Benzine en zo, dat heb ik niet nodig. Ik doe alles in mijn werkplaats met de hand; ik loop met mijn karretje en mijn klanten komen met alles wat rijden kan. We vergaan hier van de roet en de stank. Dat je de zon niet kunt zien is tot daaraan toe. Ik word steeds misselijk, halverwege de dag, en alles hier wordt vuilzwart: kleren, tafel, bed. Ik denk dat veel kinderen er niet goed tegen kunnen.

In Bangladesh waren we net zo arm als ik nu ben, maar de ochtenden waren mooi. Je kon lekker ademhalen.

Ik kook ’s ochtends het water voor de hele dag op het hout en afval dat je hier kunt vinden. Door de meubelreparaties heb ik altijd wel wat hout over en de schepen laten dozen en kratten achter. Als je vroeg opstaat en een trekkarretje hebt, ben je de anderen een slag voor.

Wat moeten mijn kleinkinderen straks? India en China bouwen samen een station in de ruimte. Ze zeggen: omdat Amerika dat al heeft, en omdat er heel ver weg metalen zijn te vinden. Geen goud, maar iets dat ze voor een soort batterijen nodig hebben. Ik heb geen elektriciteit dus het doet er niet toe. Maar die raketten kosten vast bergen geld. Waarom zoeken ze het zo ver weg? Ondertussen gaat alles hier naar de knoppen. Straks maken ze nog oorlog om die ruimte. Nou, liever daar dan hier. Maar toch klopt het niet. Islam is vrede. Als iedereen gewoon zijn werk deed en voor zijn kinderen zorgde, hadden we die toestanden niet.

Het draait allemaal om geld. Toen Israël Iran aanviel, zeiden ze dat het tegen kernwapens was. Die hebben de joden toch ook zelf? Het was ze natuurlijk te doen om de olie. Raar dat zo’n groot land zich niet beter kan verdedigen. Maar Israël heeft zijn grote broer Amerika.

De sjiieten van Iran en wat vroeger Zuid-Irak was maken wel de dienst uit ten oosten van ons land. Ze hebben nu ook die sjeikdoms van de Perzische Golf erbij, en het oliegeld stroomt natuurlijk binnen, maar ze denken alleen aan zichzelf. Schande eigenlijk, dat we als moslims niet één vuist weten te maken.

Kijk, deze plaat heb ik nog van Ahmed gekregen toen hij naar Kashmir vertrok. ‘Allah, toon mij het rechte pad.’ Zo mooi kalligrafisch schrijven ze nergens. Ik kan niet lezen maar je ziet zó dat dit Zijn woorden zijn. In plaats van die vraag aan Allah te stellen en in de stilte van de nacht rustig naar Zijn antwoord te luisteren, geeft ieder voor zichzelf liever snel een verkeerd antwoord, en gaat verder zijn eigen, kromme gang.

1.

INLEIDING:
DE NEGEN PLAGEN
VAN ONZE TIJD
VERONTRUSTENDE
TRENDS 2011-2050

SLECHT VOORUITKIJKEN, ONWIL OM OP TE TREDEN ALS HET NOG MAKKELIJK EN DOELTREFFEND IS, ONHELDER DENKEN, VERWARDE ADVIEZEN TOT DE NOOD ZICH AANDIENT, TOT ZELFBEHOUD LUID OP DE GONG SLAAT, KENMERKEN DE EINDELOZE HERHALING VAN DE GESCHIEDENIS.

Winston S. Churchill (1874-1965)¹

Toekomstonderzoek is als rijden in dichte mist. Wat je nadert is moeilijk te ontwaren, maar je moet voort; de tijd rolt door. Je kunt niet uitstappen. Je hebt de keus tussen goed uitkijken, luisteren, snel nadenken en bijsturen, of blindelings doorrijden. Er moeten keuzes worden gemaakt, naar links, naar het midden of naar rechts, om ongelukken te voorkomen. Je hoopt de volgende bestemming te bereiken, maar misschien eindig je in de sloot of tegen een boom.

Wie in de mist rijdt, denkt te kunnen vertrouwen op ervaring en meent een beeld van de weg vóór hem te hebben. Maar de weg naar de toekomst is niet eerder gereden en ziet er heel anders uit dan wat achter ons ligt.

Van dit boek zult u niet erg vrolijk worden. Er worden negen langetermijnontwikkelingen bekeken en gecombineerd. Vraagstukken als de klimaatcrisis, de snelle groei van de wereldbevolking, de groeiende honger in arme landen, de eindigheid van fossiele brandstoffen, de concurrentie om metalen en mineralen, de hoge frequentie van burgeroorlogen en de verspreiding van wapens worden meestal afzonderlijk beschouwd. Een overzicht van wisselwerkingen ontbreekt vaak maar is juist het belangrijkst. Pas als we begrijpen wat er kan gebeuren, kunnen we goede oplossingen bedenken.

Het centrale idee van dit boek is: negatieve ontwikkelingen versterken elkaar en hebben daarom gevolgen die ernstiger kunnen zijn dan vaak wordt gedacht. Zo verergert de bevolkingsgroei honger, armoede en opwarming van het klimaat, en worden veel slecht bestuurde landen nog instabieler dan ze al zijn. Daardoor neemt het risico van politiek geweld toe en zal de kwetsbaarheid van veel staten voor pandemieën groter worden. Slecht bestuurde landen staan voor schier onoplosbare problemen. Maar ook vrije, democratische staten komen voor zwaardere beproevingen dan ooit te staan.

Het is nodig onder ogen te zien dat de 21e eeuw mogelijk rampzalige wisselwerkingen te zien zal geven die honderden miljoenen mensen keihard zullen treffen. Overal heerst nog het vertrouwen in vooruitgang door wetenschap en technologie, maar is dat gerechtvaardigd?

Het is verstandig ons niet rijk te rekenen met technologische luchtspiegelingen. We horen het te verwachten leed te beperken met praktische oplossingen die nu al voorhanden zijn. Goed beleid begint met realistische ontleding van wat er waarschijnlijk gaat gebeuren als we géén doeltreffende maatregelen nemen.

In de politiek komt veel wensdenken voor: de problemen zullen wel meevallen, onplezierige maatregelen kunnen worden uitgesteld. Misschien worden we gered door nieuwe ontwikkelingen: laten we rekenen op technologische vooruitgang die nieuwe oplossingen kan brengen, denkt men gemakkelijk. Maar is het wel verantwoord om zo optimistisch te zijn? Optimisme en pessimisme zijn eigenlijk vooroordelen; een roze of een zwarte bril. Wat nodig is, is een heldere, klinische bril.

In dit boek wordt getracht optimisme en pessimisme te vermijden en klinisch naar de werkelijkheid te kijken, of die nu veel of weinig reden tot vreugde geeft, en oplossingen aan te geven waar dat kan.

1.De wereldbevolking groeit gestaag van 6,9 miljard mensen nu naar 9,2 miljard in 2050 en tot circa 10 miljard in de tweede helft van deze eeuw. De bevolkingsomvang van de meeste ontwikkelde landen blijft gelijk of krimpt, en juist de bevolking in de armste en slechtst geregeerde landen breidt zich snel uit. De helft van de wereldbevolking is nu jonger dan 25 jaar. Kan er nog 40 procent van de huidige mondiale bevolkingsomvang bij in een wereld die al veel meer consumeert dan goed is voor natuur en milieu?

2.Het aantal zeer armen dat honger lijdt, groeit. In het jaar 2000 werd in de Millenniumverklaring plechtig door alle regeringsleiders beloofd dat het aantal hongerlijders binnen vijftien jaar met de helft zou verminderen. Maar het aantal hongerenden is ondertussen gestegen tot bijna een miljard; dat is één op de zeven mensen. Het zou nog erger kunnen worden. Het gevolg van honger is extreem hoge kindersterfte en grote politieke instabiliteit, die ook de rijke landen zal raken.

3.Ernstige ziekten en plagen, ook nieuwe, bedreigen de gezondheid en het geluk van honderden miljoenen mensen. Oude ziekten als malaria en tbc, nieuwe als hiv/aids, en zeldzame maar gevaarlijke nieuwe ziekten vragen om waakzaamheid. Een groot deel is te voorkomen door beter gezondheidsbeleid. Er is een versterking van de Wereldgezondheidsorganisatie nodig. Wacht de wereld een golf van nare verrassingen, zoals snel verspreidende oude of nieuwe ziektekiemen?

4.Jaarlijks komen minstens 500 000 mensen om door geweld met ‘kleine wapens’: handvuurwapens, kleine antipersoonsmijnen, antitankgeschut, mortieren en dergelijke. Er is ook de dreiging van massavernietiging met kernwapens, gifgas of biologische wapens. Neemt het risico op (burger)oorlogen en terrorisme toe?

5.Velen zijn bezorgd om klimaatverandering en achteruitgang van de natuur. Nemen de risico’s toe door onherstelbare schade, die de klimaatverandering versnelt, en hoe werkt dat in op de andere trends? Het broeikaseffect, door te hoog verbruik van fossiele energie per persoon, kan een crisisspiraal worden. Honderden miljoenen mensen in rivierdelta’s en lage eilanden zullen zich moeten aanpassen, verhuizen, of verdrinken. Andere gebieden worden veel te droog. Bevolkingsgroepen zien hun vee wegkwijnen of hun voedselgewassen verschrompelen. Onderlinge conflicten nemen toe en het aantal vluchtelingen groeit enorm. Natuurrampen worden omvangrijker.

6.De economie wordt geleid door de belangen van sterke en slimme mensen, nationaal en mondiaal. Blijven de massa’s die aan het kortste eind trekken nog lang stil? Er zijn honderden miljoenen jonge mannen in de wereld die door werkloosheid en slechte opvoeding en opleiding niets nuttigs omhanden hebben, maar wel snel aan wapens kunnen komen. Laten zij zich mobiliseren voor gewelddadigheid en oude of nieuwe vormen van politiek extremisme dat zich tegen de welvarende wereld keert? Of trekken zij als migranten naar het Westen, dat geneigd zal zijn de grenzen steeds zwaarder te bewaken?

7.Iedereen praat over nieuwe energiebronnen, elektrische auto’s en spaarlampen. Maar die brengen vooralsnog geen echte vermindering van de sterk toenemende consumptie van olie, gas en steenkolen. Fossiele brandstoffen worden schaars en duur. Regeringen schermen met beloften van grote maatregelen en nieuwe energiebronnen op termijn, maar voorlopig helpen die niet veel. Alleen een forse vermindering van het verbruik van fossiele energie per persoon in de rijke en snelgroeiende landen zet echt zoden aan de dijk. Is men wel bereid dat offer te brengen?

8.Ruim twee derde van het aantal staten in de wereld is geen democratie. In een aantal landen groeit een dictatoriale schijndemocratie. Veel arme landen en staten die olie, gas, edele metalen en andere grondstoffen exporteren, worden slecht bestuurd door leiders die zich grof verrijken ten koste van hun bevolking. Vele leiders verjagen, vervolgen en vermoorden hun niet-welgezinde groepen. Slecht bestuurde landen zijn infectiehaarden van criminaliteit in de wereldrechtsorde. Maar ook democratieën zijn bestuurlijk niet opgewassen tegen de eisen van de tijd; zij stellen noodzakelijk beleid uit door zwak leiderschap en angst voor het consumentisme (het streven steeds meer te consumeren) van veel kiezers.

9.Internationale organisaties als de Verenigde Naties en de Europese Unie blijken maar niet tot hervormingen te komen die hen tot een sterke bestuurslaag boven staten kunnen maken. Loopt de wereld door zwak bestuur kansen mis om gevaarlijke ontwikkelingen tijdig te keren? Of zijn er kansen om bijvoorbeeld de Europese Unie flink te versterken?

De wisselwerkingen tussen bevolkingsgroei, consumptie, energie, voedsel, honger, ziekten en plagen, klimaat, politieke instabiliteit, burgeroorlogen en slecht bestuur zijn aangegeven in figuur 1.1.

In de hoofdstukken 3 t/m 11 worden de wisselwerkingen geanalyseerd. Aan het slot gaan we in op de wijze waarop oplossingen op uiteenlopende terreinen elkaar over en weer versterken (hoofdstuk 14).

Uit een analyse van deze vraagstukken rijst de conclusie dat veel van het huidige beleid weinig zoden aan de dijk zet en kiezers en media worden bedot omdat slappe of verkeerde maatregelen een tijdlang de illusie wekken dat de problemen worden aangepakt.

Een voorbeeld is de elektrische auto. Die stoot geen koolzuurgas uit op de weg. Maar de uitstoot bij de centrales die de extra elektriciteit moeten opwekken groeit fors. Een tweede voorbeeld is het telen van maïs voor biodiesel. Dat neemt landbouwgrond in beslag en heeft per saldo weinig energierendement. Een derde voorbeeld is voedselhulp. Die is dringend voor wie honger lijdt, maar pakt de oorzaken niet aan. De landbouw in arme landen dient verbeterd te worden, en daarmee de inkomens van de armsten, zodat zij zelf hun voedsel kunnen kopen. Tegelijk moeten er minder kinderen worden geboren die daarna verwaarloosd worden, door voorbehoedsmiddelen te gebruiken. Veel pasgeborenen sterven door honger en ziekte.

Ondoelmatige en schijnoplossingen van ernstige problemen worden lang niet altijd kritisch door de media bekeken. Amusement en vluchtig nieuws scoren beter dan onafhankelijke onderzoeksjournalistiek.

Heel ander, veel krachtiger beleid is nodig om verergering van verkeerde mondiale tendensen werkelijk te keren. Dat vraagt een andere manier van denken, werken, consumeren en besturen. Kan dat? Of racen honderden miljoenen mensen de komende decennia een ravijn in?

De sleutel ligt in een eenvoudige politieke filosofie die niet met onjuiste dogma’s begint maar praktisch van aard is en resultaatgericht. Zij moet aanvaardbaar zijn voor diverse geloven en culturen. Het gaat uiteindelijk om dagelijks menselijk geluk en het beperken van veel onnodig lijden. Veel regels en dogma’s waar mensen heilig in geloven pakken helemaal niet goed uit en moeten dus worden herzien om tijdig bij te sturen.

Figuur 1.1: Plagen die elkaar versterken

Negen plagen tegelijk biedt een overzicht van mondiale ontwikkelingen en hun wisselwerkingen. Ik heb het geschreven omdat deze vraagstukken mij bezighouden. Het is geen wetenschappelijk boek. Het vat de vraagstukken samen in korte hoofdstukken en verwijst naar diverse wetenschappelijke studies. Het tracht een overzicht te geven van wat nodig en mogelijk is om tot verandering te komen. Ik heb geprobeerd de vele internationale studies op deze gebieden toegankelijk te maken voor een breed geïnteresseerd publiek en tevens voor gebruik in actueel hoger onderwijs dat gericht is op wereldoriëntatie.

Wie deze internationale trends bestudeert, ziet snel hoe onzeker de toekomst is en beseft de beperkingen van een ‘voorstudie’ van die toekomst. Een dergelijk onderzoek is ook nooit af. Bij het schrijven heb ik mij twee beperkingen opgelegd die ook de inhoud van het boek beperken. De plaag van de groeiende internationale criminaliteit komt bij diverse vraagstukken aan de orde maar is niet stelselmatig als één plaag behandeld. Eigenlijk is het de tiende plaag. Kleine en grote netwerken houden zich bezig met trafficking in drugs en wapens, mensenhandel, witwassen van geld, terrorisme en andere vormen van ernstige grensoverschrijdende misdrijven. Dat is een apart onderwerp dat inmiddels ook in kaart is gebracht in een aantal studies.²

Een tweede beperking is, dat wordt uitgegaan van de thans bestaande, bewezen en economisch toepasbare technologie. Indien de optimistische veronderstelling wordt gehanteerd dat het wereldenergievraagstuk tegen lage kosten kan worden opgelost, zouden vraagstukken als honger, armoede, voedselproductie en zoetwatertekort gemakkelijker oplosbaar worden. Alles draait uiteindelijk om goedkope energie. Maar ondanks veelbelovende projecten is dat nog geen realiteit. Ik lees al 45 jaar dat we aan de vooravond staan van een grote doorbraak naar kernfusie. Daar staan we nog steeds… Energie is er in het heelal in overvloed. Maar hoe haar economisch en milieukundig hier op aarde zo in te zetten dat de besproken trends van de lange termijn makkelijk oplosbaar zijn, is voorwerp van fraaie luchtkastelen. Ik heb getracht technologische hoogmoed te vermijden en nuchter te blijven.

In dit boek wordt geprobeerd veel gebieden in hun onderlinge wisselwerking te behandelen. Daardoor past het boek niet in de gebruikelijke categorieën. Het is gebaseerd op wetenschappelijke rapporten, maar bevat ook opiniërende conclusies van de schrijver die (nog) niet voldoende wetenschappelijk onderbouwd zijn. Maar dat maakt het nog geen fictie, al zal de lezer soms heel andere oordelen willen vellen. Het boek is beleidsanalytisch en uitleggend, maar daarmee nog geen educatief werk. Daar is het weer niet afstandelijk genoeg voor, al is het naar ik hoop niet ongeschikt als opiniërende studie die het neutraal-zakelijke deel van bachelor- en hoger beroepsonderwijs in internationale ontwikkelingen kan aanvullen.

Het is geschreven in de hoop dat diverse lezers er iets van hun gading in vinden. Er is dus niet één bepaalde doelgroep voor het boek. Het motief om het te schrijven was eenvoudig mijn eigen wens om veel verschillende onderwerpen in samenhang te overdenken en waar mogelijk tot duidelijke gevolgtrekkingen te komen, of vast te stellen wat nog allemaal onzeker is en nadere studie vraagt. Kritiek wordt dus zeer op prijs gesteld. De lezer kan die richten aan j.voorhoeve@sen-foundation.org. Op die site treft u ook de zeven bijlagen aan waar in dit boek naar wordt verwezen. Daar kunt u ook de kaarten van dit boek in kleur raadplegen.

Joris Voorhoeve
Maart 2011

2.

MONDIALE
ETHIEK

WAT ONS BEWEEGT (…) IS NIET DAT DE WERELD NIET HELEMAAL RECHTVAARDIG IS – WAT WEINIGEN VERWACHTEN – MAAR DAT ER DUIDELIJK TE HERSTELLEN ONRECHTVAARDIGHEDEN OM ONS HEEN ZIJN, DIE WE WILLEN OPHEFFEN.

Amartya Sen (1933)¹

Stel je de wereld voor als een dorp met honderd inwoners. Het dorp zou uit sterk verschillende families bestaan. De meeste dorpelingen zouden Aziaten zijn, velen Afrikaans of Latijns-Amerikaans, en niet meer dan dertien zouden er westerling zijn.

Elke familie in dit werelddorp spreekt eigen talen en bidt in andere tempeltjes. Een handjevol mensen heeft vrijwel alles in eigendom en is goed opgeleid. De meeste dorpelingen, ook de kinderen, doen zwaar werk, sommigen in slavernij. De paar rijken hebben een goede kans tachtig of negentig jaar te worden; de meesten sterven jong of op middelbare leeftijd.

Er is geen dorpsbestuur en de mensen gaan hun eigen gang. Er wordt geen belasting voor dorpsvoorzieningen geheven. Er is geen school, geen riolering en geen politie. De paar rijken zitten te lezen of te computeren, of zijn aan het recreëren. Zij laten hun rust niet verstoren. Buiten is er geschreeuw van dorpelingen die vechten, maar dat is er elke dag. Er zijn een stuk of vijftien dorpelingen die dagelijks honger lijden en veel baby’s sterven door vuil drinkwater.

Een enkel dorpslid vindt dat het dorp op orde moet worden gebracht, maar de man in een blauw pak, die in het hutje zit waar VERENIGDE DORPELINGEN op staat, heeft geen greep op het dorp. Alle dorpelingen komen elkaar voortdurend tegen, kopen en verkopen handelswaar, maar draaien snel hun rug naar elkaar.

Toch heeft het dorp een wetboek. Daarin staat dat er mensenrechten zijn en kinderrechten. Agressie en geweld zijn plechtig verboden. Niemand handhaaft de wet, behalve enkele rijke families, maar die doen dat alleen binnenshuis. Er is ook op papier gezet dat iedere dorpeling recht heeft op voedsel, water, ziekenzorg en onderwijs. Het staat in de Millenniumverklaring van de dorpsoudsten. Maar het gebeurt niet.

Is er niets aan deze misère te doen? Kunnen de inwoners er geen vrolijker dorp van maken, waar ieder zijn rechten geniet en tot zijn recht komt?

WERELDBURGERSCHAP

Wie het over een ‘global village’ heeft, of ‘de wereldgemeenschap’, heeft een te rooskleurig beeld van de mensheid. Onze in staten verdeelde wereld kent vele talen, levensbeschouwingen en culturen. Onderlinge beïnvloeding door economische afhankelijkheid en elektronische communicatie heeft er nog geen gemeenschap van gemaakt. Concurrentie om macht en bestaansbronnen overheerst hoopvolle aanzetten tot samenwerking. Wie niet door idealistisch wensdenken wordt geleid maar naar de feitelijke gang van zaken kijkt, stelt vast dat de macht en de belangen van zowel de grote als veel kleinere spelers de dagelijkse mondiale processen beheersen. Overwegingen van recht en rechtvaardigheid hebben hier (nog) geen grote invloed op.

Om vast te stellen wat het beste beleid zou zijn om een aantal mondiale vraagstukken aan te pakken, is deze constatering niet voldoende. Men moet ook vaststellen aan de hand van welke uitgangspunten oplossingen zouden kunnen worden gezocht. Eigenmacht, eigenbelang, eigen geloof en eigen rechtsopvatting zijn niet toereikend om de verschillende vraagstukken goed te analyseren en oplossingen te vinden die conflicten op een rechtvaardige manier kunnen oplossen.

Hoe zal de toekomst eruitzien? Dat hangt niet alleen af van machtsstrijd, maar ook van de opvattingen van mensen. Dus van de visie waarmee wij de wereld tegemoet treden. Die visie bepaalt immers hoe wij handelen en de toekomst mede vormgeven.

Bedreigingen van de toekomst, die in dit boek aan de orde zijn, kunnen niet alleen worden bedwongen door overheidshandelen. Zij vragen grote inzet van burgers zelf en van hun organisaties. Regeringen, internationale instellingen en maatschappelijke organisaties kunnen pas krachtig optreden als burgers dat ook van hen eisen. Hoewel ‘wereldburgerschap’ vaak wordt geassocieerd met de kosmopolitische, reizende, rijke elite of intellectuelen, die zich niet meer zo verbonden zouden voelen met het eigen land, gaat het om iets heel anders: verbondenheid van mensen, niet alleen met de directe omgeving, maar ook elders op de aarde.² Het verbruik van energie, goederen, voedsel en water van mensen in rijke landen heeft direct gevolgen voor veel mensen in arme streken. En niet alleen nu, maar vooral voor toekomstige generaties. Betrokkenheid bij de wereld, de natuur en andere mensen en culturen, en je gedrag aanpassen omdat je weet dat dit van invloed is op anderen dichtbij en ver weg is een vorm van ‘wereldburgerschap’.³

Wie in Nederland woont, moet zich aan de Nederlandse wetten houden, heeft rechten maar ook plichten. Een burger van de wereld moet zich ten eerste aan de nationale wet houden, maar heeft ook bepaalde rechten die voor iedereen in de wereld gelden: de mensenrechten.⁴ De ethische plicht die een burger op internationaal niveau heeft, is het helpen beschermen van mensenrechten van anderen. Er zijn sociaal-economische rechten (zoals recht op voedsel en water), politiek-burgerlijke rechten (iedereen heeft bijvoorbeeld het recht om zijn mening te geven), en groepsrechten (een groep met een bepaalde identiteit, etniciteit of geloof heeft bestaansrecht). De naleving van deze rechten is ongelijk en oneerlijk verdeeld in de wereld. Wie zo gelukkig is deze rechten volop te genieten, heeft de mooie taak te helpen zorgen dat anderen eveneens wat gelukkiger kunnen worden.

Mensenrechten zijn nauwelijks buiten statelijke rechtsordes af te dwingen, behalve in een aantal Europese landen die onder de bovenstatelijke rechtsmacht van het Hof in Straatsburg vallen. Er is geen wereldstaat met een wereldregering, en geen wereldrechtsstelsel dat mensenrechten overal garandeert. Het merendeel van de wereldbevolking woont in slecht functionerende en arme staten, waar nog weinig van die rechten terechtkomt. Rechten zijn pas concreet te genieten als er staten en krachtige instellingen zijn die deze handhaven.

De gedachte van een wereldburgerschap vraagt om een internationale uitbreiding van de bekende ethische vragen: wat is sociale rechtvaardigheid? Wat is de medeverantwoordelijkheid van elk mens? De uitbreiding loopt in deze vragen van de staat naar de ‘wereldgemeenschap’. Zijn wij allen onze broeders hoeder, en tot hoever reikt die broederschap? Tot in de woestijn en oerwouden van Afrika, en de krottenwijken van Azië en Latijns-Amerika? Reikt de medeverantwoordelijkheid ook tot andere wezens dan de mens, dus het rijk van dieren en planten?

ZEVEN STELLINGEN

Daarom eerst een poging tot mondiale ethiek: de kunst en kunde van wereldwijd verantwoord handelen. Ik ga daarbij uit van een aantal stellingen.

1. Ieder behoort zich erom te bekommeren dat de grondslagen van het bestaan, de natuur, het biologisch leven en het klimaat, niet door collectief handelen zó ernstig verstoord worden dat de menselijke soort zichzelf en de wezens om hem heen bedreigt. Ik noem dit voor het gemak maar het voortlevingsprincipe. Dit is de langetermijnvariant van de grondslag van de ethiek: mensen horen zich zó te gedragen dat het samenleven in harmonie met de omgeving optimaal is. Dit houdt onder meer in dat vermijdbare oorzaken van ongelukkig-zijn zo goed mogelijk worden bestreden. Dat zou voor alle geloven, ideologieën en culturen moeten gelden.

2. Als het nog onzeker is of een bepaalde verstoring van de leefomgeving (natuur, klimaat, of bestuurlijke instellingen) het leven ernstig bedreigt, is het verstandig die mogelijke verstoringen uit voorzorg te voorkomen en te beperken, waar de (materiele en immateriële) baten van de vermindering van deze risico’s opwegen tegen de kosten van de voorzorgsmaatregelen. Dit preventieprincipe is verwant aan het voortlevingsprincipe.

3. Alle mensen hebben er recht op niet door anderen in hun bestaansveiligheid te worden bedreigd. Zij behoren hun belangrijkste dagelijkse levensbehoeften te kunnen vervullen. Acht primaire behoeften zijn a) niet bedreigd worden door acuut gevaar, b) voldoende zuiver drinkwater, c) voldoende gezond voedsel, d) basisgezondheidszorg, e) beschuttende kleding, f ) basisbehuizing, g) zorg voor nageslacht en h) primair onderwijs. Ik noem dit: gelijke fysieke basisbestaansrechten voor ieder. Bij sommige van deze rechten zijn kwalificaties nodig (tot hoever reikt dit recht?) maar die laat ik kortheidshalve achterwege.⁵ Deze focus op gelijke basisbestaansrechten is beperkter dan volledige gelijkberechtiging en gelijke kansen voor alle individuen en alle rechten van de mens op de hele wereld. (Er zijn ongeveer 100 rechten van de mens in verdragen opgenomen). Voorts betekenen gelijke basis-bestaansrechten nog geen gelijkvormigheid en gelijke resultaten, want elk individu is weer anders.

4. Het is mogelijk in de basisbehoeften van alle mensen te voorzien door een optimale benutting en verdeling van de natuurlijke hulpbronnen van de aarde als de productiefactoren ondernemerszin, kennis, kapitaal en arbeid goed worden aangewend. Het is niet zo dat er door overbevolking al meer mensen zijn dan de aarde kan voeden. Maar het ongelijke gebruik van hulpbronnen en de huidige vormen van exploitatie zijn niet duurzaam. Een voorbeeld is het energieverbruik. Een Amerikaan gebruikt honderden malen meer energie, water, land, metalen en mineralen dan een Afrikaan. Het is overigens ook weer niet nodig hulpbronnen, inkomens en vermogen precies gelijk te verdelen. Dat kan niet en is ook niet wenselijk, omdat mensen ongelijk zijn in motivatie, talenten en behoeften. Maar als mensen gelijke kansen voor bevrediging van basisbehoeften zou worden geboden (wat iets anders is dan gelijkheid), zou dit in het algemeen tot een betere benutting en verdeling van hulpbronnen leiden, en tot een beter te rechtvaardigen uitkomst dan in geval van astronomische ongelijkheid van die kansen. Dit is het gelijke-basiskansenprincipe.

5. Ieder streeft naar geluk en bevrediging van behoeften; volwassen mensen worden meestal het gelukkigst als zij daar vrij in zijn. Daar zijn uitzonderingen op. Zolang mensen niet zó destructief of wilsonbekwaam zijn dat ze psychiatrisch of strafrechtelijk moeten worden opgesloten, gedwongen behandeld of onder toezicht moeten worden gesteld, moeten zij zo veel mogelijk keuzevrijheid hebben. Als de staat zijn onderdanen als onbekwame kinderen behandelt en hun die keuzevrijheid afneemt, ontstaat een dictatuur die de meeste mensen diep ongelukkig maakt. Maar al hetgeen mensen gelukkig kan maken, verschilt natuurlijk van mens tot mens. Dus is vrijheid van keuze essentieel. Mensen horen zelf verantwoordelijkheid voor vrije keuzes te kunnen nemen: het autonomiebeginsel.

Menselijk geluk wordt natuurlijk slechts gedeeltelijk bepaald door materiële behoeften. Voor geluk zijn psychologisch evenwicht, stabiele verbondenheid met geliefden (gezins- en familieleden, vrienden, gemeenschapsgenoten en kennissen) en spirituele rust en verankering in overtuigingen, geloof, filosofie, kunst en wetenschap niet van minder belang dan biologische levensvoorwaarden. (Ik wil hier niet beweren dat materiële en geestelijke verschijnselen altijd wezenlijk van elkaar verschillen; zij zijn verbonden met elkaar en wederzijds afhankelijk.)

De behoeftepiramide die Abraham Maslow hanteert is verhelderend.⁶

Figuur 2.1: Piramide van Maslow

In de volgende hoofdstukken ligt de nadruk op de onderste twee lagen van de behoeftepiramide, namelijk fysiologische behoeften en veiligheid. Zij vormen de basis. Juist die basis wordt bedreigd door armoede, oorlog, ziekten, klimaatverandering en energiegebrek. Daarmee is niet gezegd dat de hogere behoeften niet belangrijk zijn. Wat men onder zelfverwerkelijking en transcendentie kan verstaan, laat ik hier in het midden, al heeft godsdienst en levensbeschouwing een grote invloed op veel mensen.

6. Beperking van materiële consumptie tot wat nodig is om basisbehoeften te bevredigen, plus een marge (die individueel verschilt) voor persoonlijke geluksbeleving in de behoeften die daar boven in de piramide staan, biedt grotere kansen voor gezondheid en persoonlijke, psychologische en emotionele bevrediging voor ieder dan onbeperkte materiële consumptie door een geprivilegieerde groep. Het matigingsprincipe is geen objectieve, kwantitatieve maatstaf, want ieder zal de marge anders willen invullen. Het matigingsprincipe heeft zowel een persoonlijke als een sociale kant. Onmatigheid tast vroeg of laat het persoonlijk welbevinden aan. Een zeer ongelijke verdeling van consumptiemogelijkheden in een maatschappij tast de sociale samenhang aan door bezwaren tegen de onrechtvaardigheid van de verdeling.

Dat persoonlijke overconsumptie, overmatig gebruik van tabak, drugs, alcohol en voedsel, mede een oorzaak is van ernstige ziekten (obesitas, diabetes type 2, hart- en vaatziekten, en sommige vormen van kanker) is bewezen. Het matigingsprincipe hoeft niet puriteins te worden nagestreefd. Het kan ook ontspannen en enigszins hedonistisch worden gerealiseerd: namelijk gericht op geluk dat bestendig is. Overmaat schaadt, maar wat precies overmatig is, moet steeds opnieuw worden vastgesteld, door onderzoek, advies, ervaring en vooral: zelfbeschikking.

7. De vergelijkbaarheid van verschillende vormen van geluk en de beleving daarvan tussen verschillende mensen roept veel vragen op. Toch is het wel mogelijk objectivering te benaderen door bepaalde indicatoren te meten die verband houden met een gelukkig leven, zoals de duur van het leven van mensen in bepaalde omstandigheden, hun gezondheid en hun score op (zelf-) evaluatieschalen en psychologische tests. Het is makkelijker het omgekeerde te doen en indicatoren te meten die als ernstige bedreigingen van geluk worden ervaren: honger, ziekte, letsel, werkloosheid en psychische aandoeningen. Een veelzeggende, eenvoudige aanwijzing van ongelukkig-zijn is een hoge kinderen moedersterfte, die sterk samenhangen met armoede en onderdrukking.

‘Geluk’ mag moeilijk te meten en vergelijken zijn, maar het tegenovergestelde, zeer ongelukkig zijn, is eenvoudiger vast te stellen. Het is mogelijk om uiteenlopende risico’s die ongelukkig maken, voor sterk verschillende mensen toch onder één noemer te brengen: de duur van het leven, namelijk de statistische levensverwachting. Omdat een lang ziek leven minder gelukkig maakt dan een lang gezond leven, hoort de levensverwachting aangevuld te worden met een kwaliteitsaspect. Zo ontstaan de HALY’s (Health Adjusted Life Years) of QALY’s (Quality Adjusted Life Years),⁷ die het mogelijk maken om de risico’s van bijvoorbeeld verkeersongelukken, verkeerde voeding en ziekten met elkaar te vergelijken. Nu is mijn veronderstelling dat het handelen van mensen en instellingen optimaal is als dat gericht is op het verhogen van de deze QALY’s. Ik noem dit verder het levensverwachtingsprincipe.

Op één individu toegepast is verhoging van de QALY’s altijd wenselijk. Toegepast op grote aantallen mensen, zoals een groep of een bevolking, moeten keuzen worden gemaakt tussen levensverlengende en -verbeterende maatregelen, omdat middelen beperkt zijn. Dan is het toevoegen van tien goede levensjaren voor een twintigjarige die ernstig ziek is belangrijker dan voor een negentigjarige. De verschillende waarden van QALY’s voor verschillende mensen en situaties is een vraagstuk dat hier verder onbesproken blijft, maar erg belangrijk is voor bijvoorbeeld verantwoorde medische beslissingen en besteding van de middelen voor volksgezondheid.⁸

ETHIEK VAN KEUZEGEVOLGEN

Men hoeft ethiek niet van een cultuur of godsdienst af te leiden, zoals eeuwen is beweerd. Ethiek bestaat uit levensregels die door zelfstandig nadenken over mens en samenleving kunnen worden vastgesteld.

Mensen zijn groepswezens en kunnen niet lang overleven zonder metgezellen. Om tot volle ontwikkeling te komen is een stabiel sociaal netwerk nodig. Dat vergroot vaak indirect ook de gezondheid, het welbevinden, de afweer tegen ziekten, de veiligheid en de levensduur. Een kind dat alleen met eten en drinken wordt gevoed en niet normaal wordt verzorgd en opgevoed maar verborgen wordt gehouden (bijvoorbeeld een illegaal ‘kastkind’), of een kind dat zich als wees in de natuur zelf moet staande houden (wolfskinderen) leert niet of nauwelijks spreken en haalt hoogstens de eerste puberteitsjaren, maar sterft spoedig door gebrek aan contact. Ook conflictueuze mensen hebben een wezenlijke behoefte aan communicatie met anderen en aan een groepsverband.⁹

Een groep heeft regels nodig om in het belang van de leden goed te kunnen functioneren: rechtsregels of culturele gewoonteregels (tradities en gebruiken), fatsoensregels, en persoonlijke ethiek. Veel regels zijn functioneel, omdat overtreding ervan het goed functioneren van de groep en zijn leden schaadt. Disfunctionele regels hebben hun zin verloren of komen voort uit opvattingen die schadelijk zijn voor de groep en zijn leden. Achterhaalde of zelfs averechtse regels zijn in sommige godsdiensten en gevestigde culturen te vinden, maar ook in niet-godsdienstige levensovertuigingen.

In de omgang met mensen zijn we algauw geneigd elkaar te beoordelen en te straffen als we vinden dat een ander uit zelfzuchtige of andere verkeerde motieven handelt, of het belang schaadt van onszelf of van wie ons dierbaar is. We veroordelen algauw niet alleen het gedrag maar ook de veronderstelde oogmerken en de onderliggende wensen en gedachten van de ander. Die ‘intentie-ethiek’ speelt in het persoonlijk contact vaak een grote rol. Anders dan bij vriendschap gaat het in bestuur en politiek niet om de bedoeling maar om de resultaten van het handelen. Zijn de uitkomsten goed, dan zijn de drijfveren niet meer zo interessant. Is het resultaat slecht, dan wordt de uitkomst niet verzacht door goede bedoelingen, ook al kunnen die ons oordeel milder stemmen.

Hoe groter het groepsverband, hoe minder belangrijk de intentie-ethiek, en hoe zwaarder de uitkomst telt. In bestuur, politiek en staatkunde telt vooral de resultaatethiek.

Goede bedoelingen kunnen immers tot slechte resultaten leiden. Het tegendeel kan ook waar zijn. Soms leiden tamelijk zelfzuchtige bedoelingen (belangenvertegenwoordiging) tot nuttige resultaten voor velen. Ook kan wel eens worden vastgesteld dat minder fraaie motieven (zoals geldingsdrang) toch wel een wenselijk effect hebben: mensen kunnen goede werken verrichten uit eerzucht. Het punt is dat politiek en bestuurlijk handelen vooral op redelijkerwijs te verwachten resultaten moet worden beoordeeld, en niet alleen maar op goede bedoelingen.

In dit boek wordt een maatschappelijke resultaatethiek vooropgesteld die de persoonlijke en politieke handelingsvrijheid beperkt door de rechten van anderen te respecteren. Dat is iets heel anders dan ‘het doel heiligt de middelen’, omdat die opvatting tot veel te hoge kosten (slachtoffers, uitgaven en andere schaduwkanten) leidt en zelfs misdaden rechtvaardigt om een uiteindelijk doel te bereiken – dat dan vernietigd wordt of sterk aangetast door de verkeerde middelen. Resultaatethiek neemt het totaal aan kosten, offers en risico’s in aanmerking, ook op lange termijn, en beoordeelt het ethische gehalte op het saldo van de lasten en baten voor het welzijn van de bevolking. Er zijn verschillende varianten van dit utilisme of consequentialisme, waarop hier verder niet wordt ingegaan.

VRIJHEID EN AUTONOMIE

Eén van de vorige stellingen betrof het vrijheidsprincipe. Iedereen is voor vrijheid. Wat bedoelen we eigenlijk met dat woord?

Vrijheid heeft vijf componenten: (1) de mogelijkheid om zonder dwang van anderen een eigen levensovertuiging en levensdoelen te vormen (en te kunnen heroverwegen) en in het nastreven van deze doelen te kiezen voor reële opties, maar daarna (2) zelf verantwoordelijk zijn voor eigen keuzen en hun gevolgen, alsmede (3) het vrij laten van anderen in hun keuzen, (4) anderen geen onnodig en vermijdbaar leed aandoen, en (5) de politieke vrijheid van actief en passief kiesrecht. Vrijheid is dus heel iets anders dan het recht om te roepen, te doen en te consumeren wat je wilt, ongeacht de gevolgen voor anderen.

Vrijheid kan ook als afwezige en aanwezige beperkingen beschreven worden. Vrijheid is afwezigheid van dwang. Ik ben vrij wanneer ik niet in de weg word gezeten door anderen, maar ik moet ook verantwoordelijkheid nemen voor alle stappen die ik zelf zet. Genoeg te eten hebben om te leven is een aanwezige, benutbare vrijheid. Dat is afwezigheid van gebrek: freedom from want. Als er geen zuiver en alleen ernstig besmet drinkwater is, ben ik niet vrij om gezond water aan mijn kinderen te geven. Datzelfde geldt voor gezondheidszorg, gebrek aan geld voor kleding en onderwijs, en dergelijke. Hoe armer en behoeftiger mensen zijn, hoe minder bruikbare vrijheid zij hebben om te kunnen leven en goed voor hun geliefden te zorgen. Vrijheid vraagt dus afwezigheid van beperkingen die het functioneren in diverse sferen van menselijk streven ernstig hinderen.

In een vrij bestel zijn mensen ook vrij zich politiek te organiseren op gronden die zij zelf kiezen: cultureel, economisch, ideologisch of religieus. Hier gaat het vooral om de vrijheid van meningsuiting, van godsdienst, van drukpers, van vereniging en vergadering. De staat hoort geen gezag uit te oefenen over innerlijke inspiratie en meningsuitingen, zolang die de autonomie van anderen en de rechtsorde maar niet ondermijnen. Godsdiensten staan niet per definitie haaks op vrijheid, al zijn er onvrije aspecten en dogmatische uitwassen in sommige godsdienstige opvattingen. Een pleidooi om een godsdienst te beknotten en zijn aanhangers het land uit te zetten, ook al houden de meeste volgelingen zich aan de vrije rechtsorde, gaat in tegen de basisrechten van de mens.

In Europa is na de Tweede Wereldoorlog een zeer vrij bestel ontwikkeld. Het Hof in Straatsburg waarborgt rechten van de mens zelfs boven de nationale rechtsorde van veel landen. De Europese Unie is een uniek verband dat zijn weerga in de geschiedenis niet kent: landen die vrijwillig vergaand samenwerken en één gemeenschap scheppen, maar toch hun eigenheid waarborgen. Er is geen statenverband te vinden dat méér voor de rechten van de mens betekent dan de Europese Unie en de Raad van Europa. Het is dan ook vreemd dat de Europese samenwerking weinig enthousiasme meer wekt. Dit is een van de grootste successen van internationale politiek sinds de Tweede Wereldoorlog.

SAMENVATTING

ZEVEN PRINCIPES

1.Het bestaan van de menselijke soort niet in gevaar brengen – continuïteit

2.Ernstige bedreigingen voorkomen en beperken – preventie

3.Iedereen heeft recht op elementaire dagelijkse levensbehoeften (basisbestaansrechten) – rechten

4.Iedereen hoort gelijke kansen op bevrediging van basisbestaansrechten te krijgen – kansen

5.Iedereen hoort keuzevrijheid te hebben om behoeftes te vervullen – autonomie

6.Beperking en eerlijke verdeling van materiële consumptie (matiging en verdeling) – matiging

7.De kwalitatieve levensduurverwachting verhogen – levensduur

VIJF CONSEQUENTIES

1.Consumptie rechtvaardiger verdelen – rechtvaardig in het heden

2.Zorg voor volgende generaties – rechtvaardig naar de toekomst

3.Regels en beleid richten op de gevolgen – consequentialisme

4.Verantwoord omgaan met natuurlijke hulpbronnen, dieren en planten – rentmeesterschap

5.Andere mensen helpen met het realiseren van hun rechten – mondiale solidariteit

ECONOMISCHE VRIJHEID

Het vrijheidsdenken kent ook uitwassen en verdraaiingen. Vrijheid is niet: vraag, aanbod en markt. Economische vrijheid die zich alleen op vraag en aanbod richt, kan destructief uitwerken op de dagelijkse vrijheidsbeleving van velen als er geen sterke rechtsorde is die door wetten en betrouwbare instellingen wordt gehandhaafd. Een markt heeft een faire marktmeester nodig. Het roofkapitalisme dat in de jaren negentig van de vorige eeuw in enkele Oost-Europese staten het communisme heeft verdrongen, heeft per saldo weinig maatschappelijke vooruitgang gebracht. Er is veel bittere armoede en groot politiek onrecht in grote delen van Oost-Europa. Vrijheid vergt sterke staatsinstellingen die burgers tegen machtsmisbruik beschermen.

Adam Smith, de grondlegger van het economisch liberalisme, wordt helaas slecht gelezen. Smith was een filosoof die over ethiek schreef en vaststelde dat mensen die vrij werden gelaten om naar eigen inzicht economisch op te treden, de grootste welvaart voor de maatschappij brachten als zij tevens vervuld waren van burgerdeugden als eerlijkheid, spaarzin en respect voor anderen.

Maar financiële producten die beleggers massaal bedotten, miljarden aan gespaard vermogen doen verdwijnen, landen in onhoudbare schuldposities brengen en tot onbeschaamde zelfverrijking leiden, vinden geen enkele rechtvaardiging in het economisch liberalisme.

Ongeremde exploitatie en vervuiling van de natuur tast uiteindelijk de vrijheid aan. Overexploitatie betekent de ruimte voor volgende generaties opeten. Net als het laten oplopen van overheidstekorten betekent overexploitatie dat de vrijheid van volgende generaties wordt beknot door de middelen die zij nodig zullen hebben thans al te consumeren. De natuur is een collectief goed dat allen nu en in de toekomst nodig hebben. Wat nu wordt opgemaakt of vervuild en niet wordt hersteld, perkt de benutbare vrijheid van kinderen en kleinkinderen in.

Hetzelfde geldt in de internationale economie. De wereld telt 1 miljard rijken en welgestelden. Maar bijna 1 miljard lijdt dagelijks honger, en 2 miljard kan nauwelijks rondkomen. Dit vraagt om correctie van de economische regels, omdat de twee miljard zeer armen aan de onderkant het recht wordt ontzegd om vrij van honger, vermijdbare ziekten en onderdrukking te leven.

Het scheppen van vrijheid is in wezen een machtsvraagstuk. Armoede en honger zijn het gevolg van de onmacht van degenen die eronder gebukt gaan, onmacht om voldoende eten en goed drinkwater te vinden en naar een dokter kunnen te gaan. De machtigste en gewiekste mensen en bedrijven trekken ten eigen bate veel hulpbronnen en een deel van het inkomen van anderen naar zich toe.

Vaststellen dat er veel te doen is om de vrijheid van onderdrukte mensen elders te helpen vergroten moet daarbij niet ontaarden in humanitair imperialisme of militaire interventies zoals in Irak. Bevordering van vrijheid, door mensen te helpen zichzelf te bevrijden van armoede, watergebrek, vermijdbare ziekten en onderdrukking, vraagt begrip en bescheidenheid jegens andere volken en culturen. Vrijheid vereist ook vasthoudendheid in het ondersteunen van burgers en maatschappelijke bewegingen die gerechtigheid zoeken.

BESTEDINGSVRIJHEID

Men zegt: mensen horen in beginsel vrij te zijn om te consumeren wat zij willen en kunnen betalen. Dat is een wijdverbreide opvatting. Die mening wordt ook vaak verbonden met een principiële overtuiging dat economische vrijheid essentieel is voor politieke vrijheid.

Beperking van consumptievrijheid tast de gedachte van onbegrensde handelingsvrijheid, dus ook bestedingsvrijheid aan, en zou het begin zijn van politieke onderdrukking. Maar is dat wel waar? Vrijheid om zelf te kiezen is inderdaad wezenlijk voor menselijke ontwikkeling en vooruitgang van de maatschappij. Maar geen enkele waarde kan absoluut zijn en losstaan van andere nastrevenswaardige normen. Elke norm of waarde ontleent mede haar betekenis aan het verband met andere waarden. Vrijheid vereist immers ook veiligheid voor jezelf en je naasten, en respect voor de vrijheid van anderen. De vrijheid met mijn armen te zwaaien betekent niet dat ik een ander in zijn gezicht mag slaan. Geen enkele vrijheid kan dus absoluut zijn zonder acht te slaan op andere essentiële waarden als veiligheid, verantwoordelijkheid en gerechtigheid. Dus ook consumptievrijheid kan en mag niet absoluut zijn. Het is bijvoorbeeld niet verantwoordelijk al het drinkwater en voedsel zelf op te maken als je in een reddingsboot met anderen probeert te overleven. Zo is het ook niet verantwoord onbetaalde rekeningen aan familie, kinderen en verwanten door te schuiven. Dat geldt ook voor bedrijven, organisaties, staten en internationale organisaties.

Anderen hebben in beginsel het recht paal en perk te stellen aan schadelijk consumptief gedrag, zodra dat hun of de gemeenschap ernstig nadeel berokkent. Dit geldt hier en nu, maar ook in de toekomst: intergenerationeel. Ouders horen niet de middelen op te maken die hun kinderen voor hun voortbestaan nodig zullen hebben. Dat geldt ook breder, voor alle generaties en volken, en geldt dan ook voor algemene consumptievrijheid op wereldschaal. Verspilling van geld, drinkwater, voedsel, energie, land en natuur schaadt anderen soms direct, en meestal indirect.

Het recht om onbegrensd te consumeren (bijvoorbeeld om per persoon twee grote auto’s te gebruiken) mag dus door gemeenschapsregels worden ingeperkt. Het recht op verre vliegvakanties of vliegvracht zonder belasting op vliegtuigbrandstof te betalen mag door belastingen op kerosine worden beperkt. In beginsel is er immers ook het recht belasting te heffen op tabak, alcohol en andere schadelijke producten – niet alleen schadelijk voor de gebruiker maar ook voor de maatschappij. Een accijns op bepaalde soorten voedsel, bijvoorbeeld vlees (schadelijk voor het milieu), is principieel niet verkeerd. Het moet beoordeeld worden op de praktische effecten en uitvoerbaarheid. Van belang is beperkingen door belastingheffing of andere maatregelen zo vorm te geven dat de gewenste effecten optreden en de opbrengst voor de gemeenschap optimaal zal zijn. Beperkingen moeten helder uit te leggen zijn, uitvoerbaar, niet te hoge heffingskosten veroorzaken, en weinig ontduiking, afwenteling of destructief gedrag uitlokken.