De auteur ontving voor het schrijven van deze roman

een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren en een opdracht

van het Amsterdams Fonds voor de Kunst. Deze uitgave is tot stand

gekomen mede dankzij subsidie van het Nederlands

Literair Productie- en Vertalingenfonds.

© 2008 Borislav Čičovački

© 2009 Nederlandse vertaling door Reina Dokter

Oorspronkelijke titel Raskovnik (manuscript)

Omslagontwerp Suzan Beijer

Afbeelding omslag Mateusz Kowalski
Auteursfoto Ronald Hoeben

ISBN 978 90 204 1346 5

D/2009/0108/972

NUR 302

www.uitgeverijcontact.nl

SLEUTELKRUID

Van Borislav Čičovački verschenen eerder

In oude tijden heette dit land Haemus
Zwarte merel in een veld met pioenen
Onvoltooide biografieën

Borislav Čičovački

Sleutelkruid

Vertaald uit het Servo-Kroatisch
door Reina Dokter

2009
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen

Voor mijn Isidora, om deze herinneringen te bewaren

‘Plantensesam, open de horizon
Voor allen die te vroeg geboren zijn
Laat hen andermans hart binnengaan
als ze het hunne hebben geopend…’
Branko Miljković

Sleutelkruid is een magisch kruid waarmee je ieder slot kunt openen en een verborgen schat kunt vinden. Het is zacht en dik als een arm, je kunt er een hoofd, een hals, armen, benen en ogen in herkennen, en soms lijkt het op een man met kinderen. Het komt alleen in het voorjaar voor en verdwijnt snel. ’s Nachts geeft het licht als drie kaarsjes die branden boven een bron. Dat kruid is moeilijk te vinden. Wie het wil opsporen, moet zichzelf in de ketenen slaan en over een weide lopen, en waar de ketenen vanzelf afvallen, daar zal hij het vinden.

Je kunt het ook te pakken krijgen met behulp van een schildpad. Dan moet je schildpadeieren zoeken en daar een versperring omheen zetten, zodat de schildpad er niet meer bij kan komen. Wanneer de schildpad dat ziet, gaat ze sleutelkruid halen, komt ermee terug en legt het op de versperring. Door het sleutelkruid stort die in en kan de schildpad bij haar eieren. Maar het valt niet mee het sleutelkruid te pakken te krijgen, want zodra de versperring instort, slikt de schildpad het in.

Haiduks vonden het soms door ’s nachts een paard met een lange ketting aan een spil vast te binden, en dan zijn rondgaande beweging te volgen. Waar de ketting brak, zochten ze dit kruid. Maar dat is al lange tijd niemand meer gelukt.

Ook de groene specht kent die plant. Wanneer zij wegvliegt uit haar nest, moet je de uitgang van de stam afsluiten en er een rode zakdoek onder leggen. Als de specht ziet dat ze niet naar binnen kan, zal ze dat magische kruid halen en de ingang openen. Maar zodra ze dat heeft gedaan, wil ze het kruid vernietigen en zal ze het op de rode zakdoek gooien, omdat ze denkt dat het vuur is. Dan kan de mens het sleutelkruid pakken.

Men vertelt wel dat je het sleutelkruid ook bij de egel kunt vinden, die het onder zijn tong houdt, maar ook daar heeft al geruime tijd niemand het kunnen vinden. En ook niet op enig andere manier, alsof het is verdwenen, alsof het is uitgestorven.

BOEK I

Russische sprookjes

‘Danilo beklom de Drakenberg. De grond was bevroren, sneeuw stoof op. Hij naderde de kloof waar hij vroeger weleens een steen haalde. Hij keek verbaasd op, want daar was nu een grote kom, alsof iemand er gesteente had gedolven. Danilo ging de kom binnen. Bij een van de wanden stond een grijze steen in de vorm van een stoel. Danilo ging erop zitten en verzonk in gedachten. Hij keek naar de grond en kon de stenen bloem maar niet uit zijn hoofd zetten. “Als ik die toch eens kon zien.” Opeens werd het warm, alsof de zomer was teruggekeerd. Danilo hief zijn hoofd op en was met stomheid geslagen. Tegenover hem, bij de tegenovergelegen wand, zat de Meesteres van de Koperberg.’

Haar enorme groene hagedissenlichaam steunde met de achterpoten op een steen. Haar gebogen staart hing dreigend met zijn hoornige glibberigheid naar beneden. In plaats van voorpoten had de Meesteres armen en ze had een mensenhoofd. Als dat hoofd niet op het pantser van een reptiel had gezeten, had men het beslist mooi genoemd. Verleidelijk zelfs, want ze trok de wenkbrauwen boven haar zwarte ogen zinnelijk op, en Danilo, die zijn mond opensperde van verbazing, werd getroffen door de pijlen van haar blik. Het ravenzwarte haar van de Meesteres danste in de wind en viel op de hagedissenromp, precies op de plek waar Danilo graag meisjesborsten had gezien. Maar hij kon van angst geen woord uitbrengen. Een gouden kroon, versierd met lazuriet, gaf hem te kennen dat er met de Meesteres van de Koperberg niet te spotten viel. Zij nam wat ze wilde. Verschrikt door haar blik en de massa zenuwachtige hagedissen in haar gevolg, die kluwens vormden, elkaar in kop en staart beten, hun tong uitstaken en elkaar platdrukten – een vloeiende massa van bewegend groen vlees met staarten –, hief Danilo zijn handen ten teken van overgave. De Meesteres mocht hem gevangennemen. Hij kon niet meer vluchten. Hij was ingesloten tussen muren van kale, rode rotsen die alleen doorgang boden naar het duister, naar het rijk van de Meesteres. Daarop verdween ook de zon. Achter vormeloze wolken was de weerschijn ervan te zien, als een uiteengereten verwachting. Danilo wachtte tot de Meesteres zou gaan spreken.

Die tekening, die het kinderoog vastgenageld houdt met zijn bovennatuurlijke verschijningen en het raadsel van de angst, is op het harde linnen voorplat van de boekband geplakt. Links ervan, met zwarte cyrillische letters in twee regels, de titel: RUSSISCHE SPROOKJES, versierd met twee rode figuren die er symmetrisch boven en onder zijn gezet. De Jongen meende dat dat motief was over-genomen van een of andere Russische klederdracht om hier, afgezonderd, als een kruik met twee handvatten, in miniatuur de wereld voor te toveren waaruit ze waren voortgekomen. Onbekende verten. Die de Jongen met die figuren aanlokten en hem ervan overtuigden dat hun boodschappers authentiek waren.

Zijn vader had het boek voor hem gekocht voor zijn vijfde verjaardag. Of misschien had zijn vader die dag een ander boek gekocht, terwijl de Jongen dit cadeau had gekregen. Want op de eerste bladzij staat: ‘Van Maca en Rožika uit de boekwinkel.’ Deze dames roken naar pas gedrukte boeken en hielden van vaste klanten. En dat was de Jongen. Ze bogen zich over hem heen, lieten hun in een glimlach geklede tanden zien, zeiden lieve woordjes tegen hem, knepen hem in zijn wangen. De vrouwen waren zo vertederd en opgetogen over het kind dat hij wel een prins leek, zoveel aandacht schonken ze hem. Zonder zijn toestemming verhieven ze hem tot een lieve jongen die een gevoelige snaar kon raken bij de ongetrouwde verkoopsters. Maar hij wilde een boek. Daarom was hij met zijn vader de stad in gegaan.

De Jongen wist zeker dat het op een zaterdag was. De dag van opluchting na een week die door de tijd uit opgelegde en zelfgekozen verplichtingen in elkaar wordt genaaid. De dag van verwarring omdat je laat wakker wordt. Vaders fiets, voor de beentjes van de Jongen ongrijpbaar, stond paraat te wachten tot ze vertrokken. Die fiets werd als huisgenoot beschouwd, alsof het een paard was. En zo zag hij er ook uit: hoog en zwart. De Jongen wist zelf ook niet waarom dat beeld van het kind, geplant in het stoeltje dat boven het achterwiel van de fiets was bevestigd, hem steeds ontglipte. Waarschijnlijk omdat hij altijd achter zijn vader zat en bij zichzelf zijn woorden herhaalde: ‘Hou je benen goed uit elkaar. Pas op dat je voeten niet tussen de spaken komen. Pak me stevig vast om mijn middel.’ Zijn blik kon alleen de streep van het fietspad volgen, dat onder hen door stroomde. Hij kon zich niet herinneren dat de fiets, die galoppeerde als een zwart paard, ooit moe werd. Het speet de Jongen dat hij de wind die je in het gezicht slaat toen niet kon voelen. Die wind zou hem helpen die tocht naar de stad ook een plaats te geven in een sprookje. Hij werd beschermd door de rug van zijn vader. Kon de Jongen zijn armen stevig genoeg om hem heen slaan?

Nee, die zaterdag had zijn vader vast zijn baret niet op. Daaraan herkenden ze hem altijd. In juni draag je geen baret. Een lichtblauw overhemd met korte mouwen en een zonnebril. Daaronder verborgen de schalkse blik, die alleen door zijn lippen gedeeltelijk werd verraden. De Jongen kon zich niet herinneren of zijn vader hem die zaterdag had meegenomen naar de kapper. Waarschijnlijk wel. Hij hield er niet van als iemand met zijn vingers aan zijn haar zat en ook niet als iemand een kam over zijn hoofd liet gaan en er een schaar boven liet klikklakken, hij had een hekel aan het gezoem van het machientje dat aan de stoppels op zijn oneffen schedeltje knaagde en hij walgde van de afgeschoren haartjes die onder je kleren kropen en aan je huid bleven plakken, de puntige topjes die plagerig in je huid prikten en hun hartstocht voor de nabijheid van het menselijk lichaam hardnekkig weigerden op te geven. Zodra hij zag dat de hoge stoel in de kapperszaak leeg was, wist de Jongen dat een knipbeurt onvermijdelijk was en dat zelfs het tijdelijke uitstel van het wachten hem zou ontgaan. Het kwam niet bij hem op dat zijn vader hun komst misschien van tevoren had aangekondigd en dat de stoel al de hele morgen voor hem vrijgehouden was. Wat kon hij anders dan de geurige handen van de kapper toe te staan een wit laken om hem heen te slaan, water in zijn haar te sproeien en om zijn oren te gaan scharrelen, die bij iedere aanraking zo rood werden als een kreeft? Het gesprek tussen zijn vader en de kapper ontging hem, hij werd helemaal in beslag genomen door de bewegingen van de schaar en het ongeduldige wachten tot het afgelopen was. ‘Niet wiebelen, jochie. Nog even, dan is het klaar.’ En zodra de kapper hem vroeg wanneer hij voor het eerst zijn snor zou afscheren en wanneer hij van plan was te trouwen, wist de Jongen dat hij gauw vrij zou zijn.

In dezelfde straat, de hoofdstraat (waarvan hij de naam nog niet wist), een stukje verder dan de kapperszaak, bevond zich de boekwinkel, teruggetrokken in het lommer van de oude zweepbomen. Altijd in de schaduw. Daar zaten Maca en Rožika te babbelen. Het zou heel goed kunnen dat zijn haar die zaterdag was geknipt. Hij was jarig, en bovendien was de zomer begonnen. Het is mogelijk dat hij daarom vond dat hij recht had op twee boeken in plaats van één, zoals iedere gewone zaterdag. Hij wilde graag sprookjes uit de hele wereld verzamelen. De Chinese, Japanse en Indische had hij al. Met de Russische sprookjes betrad hij Europa. En op de planken in de boekwinkel stonden er nog een heleboel. Ongetwijfeld uit de hele wereld.

Ze bleven niet lang in de boekhandel. Vader kocht bij de kiosk een krant en kwam een kennis tegen, een oude, praatgrage man. De zon brandde. De Jongen kneep zijn ogen tot spleetjes en in zijn nek begonnen de kleine naaldjes aan hun klucht. Thuis werd een mokkataart gebakken, die vond hij het lekkerst. Vader praatte met zijn kennis over de aanstaande voetbalwedstrijden. De hitte zweepte de haartjes in zijn nek tot in het dolzinnige op. ‘Papa, laten we naar huis gaan.’

Het lied van lachduiven in de hoge kruinen. Met zijn eentonige ritme tikt het de ogenblikken weg en laat ze voorgoed verdwijnen. De geschiedenis van de sereniteit tikt het weg, een geschiedenis die voor mensen alleen toegankelijk is via dit geluid, dat doordringt uit de zwijgzame verborgenheid van het geboomte. Het zingt een melodie van troost die weliswaar van buitenmenselijke oorsprong is, maar tot ons doordringt om ons een waarheid in te fluisteren die wij zijn vergeten, waarvoor ons bewustzijn is gevlucht. Met zijn armen stevig om zijn vaders middel geslagen, op de fiets, dacht de Jongen aan zijn nieuwe boek.

Uit het open keukenraam verspreidden de voorbereidingen van zijn verjaardagsviering zich in geuren door de straat. De Jongen herinnert zich niet meer wat voor koekjes oma voor die gelegenheid had gebakken, maar hij weet wel dat ze heerlijk waren. Koekjes en melk vormden de basis van al zijn maaltijden, onvervangbaar en niet te overtreffen. Hij doopte de koekjes nooit in de melk – de mogelijkheid dat er kruimeltjes of stukjes noot in de dikke, witte vloeistof terechtkwamen moest hoe dan ook worden vermeden. Anders hield de Jongen op met eten. Want kruimels hoorden niet in de melk. Hij walgde ervan. Daarom propte hij de koekjes in zijn mond en overgoot ze met koude melk. Zo wilde hij althans eten, maar de melk was toch altijd opgewarmd. Om te voorkomen dat hij verkouden werd. En op gekookte melk vormde zich een vel, de grootste keukenvijand van de Jongen. Oma wist dat ze dat gelige, gerimpelde melkvlies zo ver mogelijk bij hem vandaan moest houden. En dat deed ze zorgvuldig, met een lepeltje. Toen hij die dag de keuken binnenkwam, wilde de Jongen dat oma hem voorlas. Hij brandde van ongeduld om de schatkamer van de Russische sprookjes te betreden. Oma had geen tijd. Ze was net bezig gesmolten chocolade over de koekjes te gieten. Straks zou ze hem wel kunnen voorlezen. De Jongen bladerde in het boek en bekeek de illustraties: in een werkplaats betast een grote jongen een steen en bewondert de patronen erin (malachiet, zei het sprookje); een jongeman houwt een bokaal uit steen; in een bos met vreemde begroeiing rennen een jongeman en een meisje elkaar tegemoet; een heks met lange armen rijst op uit een meer en dreigt een slapende jongeman te betoveren; in een paleis danst een meisje met zwanen; een jongeman op een paard vliegt naar een toren waarin een prinses gevangenzit; een driekoppige draak valt een meisje aan dat met kettingen aan een boom gebonden is…

‘Nu kan ik je voorlezen.’ Oma veegde het meel van haar schort. Niemand las zo mooi als zij. Haar stem klonk zo overtuigend, alsof ze al die sprookjes zelf had verzonnen en ze nu aan haar kleinzoon vertelde om hem verborgen wijsheden te onthullen.

‘De Meesteres van de Koperberg vroeg hem:

– Wel, Danilo, zo te zien is het je niet gelukt een bokaal te maken in de vorm van een doornappelbloem?

– Nee, zei hij.

– Treur er maar niet om, probeer iets anders. Ik zal je iedere soort steen geven die je wilt.

– Nee, antwoordde hij. Ik kan niet meer. Ik heb heel erg mijn best gedaan, maar ik ben er niet in geslaagd. Laat me de stenen bloem zien.

– Je zult er spijt van krijgen.

– Laat me die bloem zien, heb meelij!

– Ga er zelf maar naar zoeken.

– Jij waakt erover. Laat me die bloem zien. Zonder die bloem kan ik niet leven.

– Laten we in dat geval naar mijn tuin gaan, Danilo.’

Op zijn verjaardagsfeestje kwamen er vriendjes uit zijn straat en familie. Hij blies kaarsjes uit, snoepte, en ze hebben vast ook voor hem gezongen. Vader stuurde hen de achtertuin in om te spelen. Hij hield het boek de hele dag bij zich. Hij wilde ermee op de foto. ’s Avonds las ook moeder hem sprookjes voor. Hij wilde het boek niet op de plank zetten. Hij had er een plaats naast hem in bed voor bestemd.

Die dag schreef zijn moeder in haar dagboek:

Voor zijn verjaardag heeft hij van oma een rode herenfiets gekregen, ingevoerd uit Tsjecho-Slowakije. Hij had tevoren een paar keer gezegd dat hij graag een fiets voor zijn verjaardag wilde, maar nu taalt hij er niet naar om erop te rijden. Van mij heeft hij viltstiften gekregen, van de buurvrouw waterverf, bloemen en gelatinepudding, van de meisjes uit de aangrenzende straat twee borden en een kopje waarop sprookjestaferelen zijn afgebeeld: De kikker en de schone koningsdochter, Hans en Grietje, Sneeuwwitje en de zeven dwergen. Van zijn oom en tante heeft hij chocolaatjes gekregen in een doos met een illustratie uit De gelaarsde kat erop, en van mijn collegaatje twee boeken: Kleinduimpje en Dombo. Papa is vanochtend naar de boekhandel gegaan, hij heeft krediet opgenomen en de serie boeken van Walt Disney, De wondere wereld (4 delen), aangeschaft.

Op zijn taart had ik met slagroom een jongen getekend. We zijn niet op de foto gegaan, want papa was vergeten een film te kopen.

Hij is nog steeds erg geïnteresseerd in boeken. We hebben de boeken die hij heeft gekregen voorgelezen. Hij kan lang vol aandacht luisteren als ik hem voorlees. Hij houdt van viltstiften en gaat vooruit met tekenen. Hij heeft ook wat met waterverf gekliederd.

Geen woord over Russische sprookjes. Geen van de genoemde kinderprentenboeken had de Jongen langer dan een week kunnen boeien. De gezichten van degenen die ze hadden meegenomen zijn in de herinnering van de Jongen vervaagd. Ze bogen zich over hem heen en giechelden. Ze wachtten ergens op. Tot de Jongen enthousiast werd, tot hij juichte, waarop eigenlijk? Ze waren lopend naar het huis van de Jongen gekomen. De warmte kwam hen halverwege tegemoet, ze kregen er een droge mond en vochtige oksels van. Ze pakten met twee vingers hun hemd vast en wuifden zich daarmee koelte toe. Het tasje met cadeautjes verplaatsten ze van de ene hand naar de andere. Een troep ganzen versperde hun de weg. De ganzerik siste – hij ging heldhaftig tot de aanval over. Nieuwe wijken worden immers altijd aan de rand van de steden gebouwd, in die vergeten halfstraatjes die nog geen afscheid hebben genomen van het dorpsrumoer en de geur van stallen. En bijna niemand had een auto. Daarom deden de vrouwen, stappend op hooggehakte sandalen, hun best om de scheve klinkers van het geïmproviseerde trottoir niet te missen en hun gewicht niet in een vochtig kluitje aarde te prikken. Zo tripten ze, gehaast om zo snel mogelijk de pas verrezen stedelijke veiligheid te bereiken, gevolgd door de blikken van de boeren die de tuin voor hun huis besproeiden. De gasten waren dolblij dat ze er waren. Ze vroegen om een glas water, fatsoeneerden hun haar, wierpen een blik op de schaduw van de achtertuin, stopten de Jongen de cadeautjes in de hand, lieten op zijn wangen de vochtige rode stempels van hun lippen achter, en verder kwebbelden ze, kwebbelden ze de hele tijd. Zij waren hier niet voor hem bij elkaar gekomen, al wilden ze hun bezoek zo presenteren (dacht de Jongen later), maar ze hadden zich verzameld voor de wereld der volwassenen, die onophoudelijk vervelende kletspraatjes hield over onbenulligheden, als vervanging voor het echte leven. Maar hun geschenken getuigden van een subtiele band met de kinderlijke waarheid waarvan zij zich niet bewust waren. En die rode fiets, waar de Jongen zeker een jaar niet naar omkeek, wordt het symbool van wat hem door het leven zal dragen. Sinds hij, vier jaar na deze verjaardag, zijn moeder vroeg of hij op de fiets naar school mocht, is de fiets zijn trouwste begeleider en vriend geworden. Hij is van kleur veranderd: van rood werd hij zwart, toen blauw, en weer blauw. Hij is van stad veranderd en van versnellingen. En de Jongen at en dronk van die borden en kopjes waar sprookjestaferelen op stonden afgebeeld tot zijn porties daar te groot voor werden. Sindsdien bewaarde hij ze zorgvuldig in een kast. Hij zou het leuk vinden als nu ook een of ander kind naar Roodkapje of Sneeuwwitje keek. Maar door verhuizingen zijn de borden in scherven veranderd. De Jongen heeft ze niet horen breken.

Ook al noemde het dagboek ze niet, toch verklaarde het de onduidelijkheid over de opdracht in Russische sprookjes: vader had vier dure, grote boeken gekocht en de sprookjes daarbij cadeau gekregen. Commerciële handigheid en een kaart voor de wereldreis van de Jongen. Daarom verlangde hij zo naar de zaterdagen. Moeder las hem iedere avond voor. En dat jaar nam de Jongen zijn nieuwe boek ook mee naar zee.

Ieder jaar ging vader met hen naar een of ander stadje aan zee, waar hij ontelbare herinneringen aan had, een stadje waar kennissen woonden, waar hij zich, in de schaduw van de dennen, bij prošek** en sardientjes, als het ware thuis kon voelen. Die zomer gingen ze naar Rovinj. De Jongen is er nooit achter gekomen wie vaders vriend in Rovinj was, de man die hen zo hartelijk ontving, die hen bijna iedere avond uitnodigde om vis bij hem te komen eten, die hem op een paard liet rijden. En even weinig wist hij over zijn vader. Pas vijftien jaar na diens dood, bij het inpakken van de tweeënhalf decennium oude inventaris van hun huis, dat hij vrij moest maken van de spullen van de vroegere eigenaren om het naakt en boordevol herinneringen (zoals hij het nooit eerder had gezien) op te leveren aan de nieuwe, pas toen vond de Jongen een map met documenten van zijn vader. Er waren er niet veel over. Een paar foto’s en besluiten over overplaatsingen. Terwijl hij foto’s bekeek van zijn vader omringd door een stuk of tien langharige meisjes en met zijn lengte uitstekend boven hun in verlangen gewikkelde blikken, of met een bal in zijn hand tegen een doelpaal geleund poserend met zijn voetbalploeg, waarvan de spelers gekleed zijn in lachwekkende gestreepte tenues, terwijl hij die bekeek, begreep de Jongen dat hij over zijn vader eigenlijk niets meer te weten zou kunnen komen. Er waren slechts geschreven skeletten van een leven over, verdroogde documenten van een bestaan. Daaruit kon je alleen de namen van de plaatsen lezen waar hij had gewoond, terwijl het de Jongen interesseerde waar hij om had gelachen, van wie hij had gehouden. Niets vergeefser dan het zoeken naar zulke antwoorden. Daarom las hij:

VERKLARING

Ministerie van Onderwijs van het Koninkrijk Joegoslavië

Afdeling voor Volksscholen

III no. 54791

16.VIII.1938, Belgrado

De heer Vader van de Jongen, onderwijzer aan de nationale volksschool op de havezate Topolski Put bij Ada, district Senta, departement Donau, wordt bij besluit van de minister van Onderwijs iii no. 54791/18 van 15.viii.1938, op grond van de Wet op de Volksscholen en de artikelen 59 en 103 van de Wet op de Ambtenaren, op eigen verzoek als onderwijzer overgeplaatst naar de nationale volksschool in Gornji Breg bij Senta, district Senta, departement Donau, met de rechten van ambtenaren van loonschaal ix tegen een salaris van 575 dinar, een positietoeslag van 300 dinar en een persoonlijke duurtetoeslag volgens Bepaling no. 792 van 6.x.1937, met dien verstande dat hij ook werkzaam zal zijn op de afdeling met Hongaars als lestaal. Deze verklaring is afgegeven aan dhr. Vader van de Jongen ten gebruike.

In opdracht van

het Hoofd van de Afdeling voor Volksscholen

de chef Personeelszaken,

handtekening onleesbaar

Al die verklaringen had zijn vader bewaard. Die vertelden nu, al was het niet meer dan dat, hoe hij zich had verplaatst. De Jongen kreeg een beeld van de verlatenheid en de vervelende stilte van de havezaten met hun verspreide, afgelegen huisjes, die de taak hadden het dictaat van de jaargetijden te volgen, met een somber café waar de tabaksrook hoestte onder het gewicht van de stank van ongelukkige, met spek en knoflook volgestopte bierdrinkers. Die paar groezelige kindertjes die van de boeren naar school mochten, die beperktheid van hun landarbeiderslot, ze joegen de vader van de Jongen op de vlucht, hij wilde weg, de wereld zien. De Jongen wist niet of de verzoeken op grond waarvan hij overplaatsingen verkreeg een vast onderdeel van het werk van een onderwijzer uitmaakten of dat zijn vader met de veelheid ervan een uitzondering vormde. Nergens bleef hij langer dan twee, drie jaar. Op de verklaringen stonden de namen vermeld van havezaten en dorpen in Vojvodina, van stadjes en gehuchten in Bosnië, en ook de kustplaats Jasenice. Daar werd hij op 17 februari 1936 als onderwijzer aan de nationale volksschool (district Benkovac, departement Primorje) naartoe gestuurd vanuit het Bosnische achterland, uit het dorp Kožuha, waar de strenge bergwinters op hem af kwamen. Waarschijnlijk lag in die overplaatsing naar zee de verre kiem van de zomervakanties van de Jongen. De vriend die zijn vader toen had gevonden, bakte op zijn binnenplaats laxeervissen. De Jongen at ze, zout en heet als ze waren, gretig op. De volgende dag zou hij met de boot over het Limkanaal gaan varen.

De zee die dat fjord heeft uitgeslepen, wenste te veranderen in een rivier. Hij kronkelde, verwierf de kleur van smaragd, beeldhouwde flauwe bochten in de oevers en stroomde naar de monding. De verraste bergen eromheen stemden ermee in zich in het water te weerspiegelen en zich te verbazen over hun eigen schoonheid, als eenzame, groene ridders. De Jongen hield zich stevig vast aan de rand van de boot. Onwerkelijke landschappen als deze zie je alleen maar in sprookjes. Een zeemonster heeft aan het eind van het fjord zijn slot, waar hij een mooie prinses gevangenhoudt. De Jongen vaart naar het slot met de bedoeling de prinses te bevrijden. Velen hebben dat al vóór hem geprobeerd, maar zijn er niet in geslaagd. Het zeemonster heeft hen verslonden. De boot legde aan bij een oever in de buurt van een restaurant. Even verderop, in de richting van de berg, stond een wigwam, versierd met al verschoten kleuren, met vogelverschrikkers van uitgeholde pompoenen op palen eromheen. Daar had de laatste groep ridders verbleven voordat het zeemonster ze doodde, daar hadden ze waarschuwingstekens achtergelaten voor toekomstige voorbijgangers, daar lag hun waanzinnige angst voor het monster, en hun onmacht. Het water glinsterde kalm. Het monster sliep.

Gedurende die zomervakantie kwamen de Jongen zoveel onwaarschijnlijke verhalen ter ore dat hij ze niet wist samen te voegen tot een geheel, tot een epos van fantastische gebeurtenissen. Bedwelmd door verdriet vanwege een onvervulde liefde stortte de ongelukkige Katarina zich van het eiland in de zee, die beloofde haar voor eeuwig te beminnen. Drie zusters hielden van dezelfde man, en hij hield maar van een van de drie. De zusters begonnen elkaar te haten en wensten elkaar dood. Er vloeide bloed – daar komt de naam van het Rode Eiland vandaan, dat de benedictijnen met hun gebeden probeerden te redden van het boze noodlot, en waar de Jongen het liefst ging baden.

Maar er waren nog meer verhalen. Zoals dat over de heilige Euphemia, van wie in de kerk op de heuvel, midden in het stadje, de sarcofaag wordt bewaard. De Jongen zag de heilige Euphemia iedere dag. Boven op de klokkentoren weerstond en trotseerde haar bronzen standbeeld, geleund tegen een groot rad, ieder onheil dat zich over de stad dreigde uit te storten. En in de kerk, zei men, lag het lichaam van Euphemia voor de blik van de toeschouwers uitgestald. Hij probeerde zijn ouders over te halen erheen te gaan. Op een hete middag stemden ze ermee in met de Jongen de heuvel te beklimmen. Van daaruit leek het blauw van de hemel en het water de hele wereld aan hen over te dragen. In de koelte van de kerk was het druk. De mensen waren samengedromd om de heilige Euphemia te zien en tot haar te bidden. Klein als hij was, zag de Jongen niets dan de benen van andere mensen voor de sarcofaag. Toch slaagde hij erin zich door die beweeglijke zuilen heen te werken en de sarcofaag zelf te bereiken. Omzoomd door zijden kussens en bloemen lag daarin een lichaam. Een gezicht met een bleekrode, wasachtige kleur, uitdrukkingsloos, en gevouwen handen, bewegingloos. Ze lag er als een getuige van haar eigen verhaal, als een overblijfsel uit oude tijden, door de eeuwen heen gered en verplaatst door de Levant om zo, losgerukt uit haar tijd, woordeloos te fluisteren over het verleden. Toen ze werd geradbraakt, weigerde het vijftienjarige meisje nog haar geloof te verloochenen. Daarom had keizer Diocletianus, tegenstander van de christenen, bevolen haar in het amfitheater voor de leeuwen te werpen. De leeuwen doodden haar, maar verscheurden haar lichaam niet. De christenen legden het in een sarcofaag en bewaarden die in de geboorteplaats van het meisje, in de buurt van Byzantium. Daarna, in de tijd van keizer Constantijn, brachten ze hem over naar de kerk die ze ter ere van de martelares hadden gebouwd. Toen de Perzen Constantinopel binnenvielen, lieten de christenen hun relikwieën niet zomaar vernietigen. Ze vertrouwden de sarcofaag met de relieken van de heilige Euphemia toe aan het ruime sop en hij dobberde en dobberde tot hij, dankzij het ingrijpen van de Voorzienigheid, strandde op de kust van het Istrische Rovinj. De plaatselijke bewoners ervoeren dat als goddelijke genade en richtten midden in de stad, op de top van een heuvel, een kerk voor de heilige Euphemia op. Daarin bewaren ze de relieken van hun beschermheilige. De Jongen keek naar haar, maar zij zag hem niet. Ze was nog op de muren van haar vesting, waar geen steen meer van over was. De Jongen draaide zich om, maar hij zag zijn ouders niet meer. Niets dan onbekende gezichten die zich over de sarcofaag en over hem heen bogen. En hun benen. Een ondoordringbaar woud van benen. En van het dode lichaam kwam een kille wind van angst. Angst om alleen achter te blijven en aan zijn lot te worden overgelaten. Die had de heilige Euphemia gezonden om de Jongen te wekken en onzeker te maken, om hem wakker te schudden voor het onvoorzienbare van de dingen. De Jongen kroop tussen de benen door. Niemand lette erop, er was zelfs niemand die hem zag. Hij zocht een doorgang naar de deur, maar vond die niet. Het licht dat door de open deur van de kerk binnenstroomde werd door het woud van mensenbenen de pas afgesneden. ‘Toe maar, blijf niet staan, vind de deur.’ Eindelijk was hij erdoor. Het woud liet hij achter zich. Bij de deur werd hij opgewacht door twee bekende gestalten, die wisten dat hij was verdwaald. Maar hij zag hun gezichten niet. Die werden verborgen doordat ze het zonlicht in de rug hadden. Ze pakten hem bij de hand en namen hem mee de heuvel af.

Iedere avond voor het slapengaan las zijn moeder hem Russische sprookjes voor. Door zijn belangstelling voor hun lot en zijn verwachting dat het goed zou aflopen met hun ellende, kende hij de namen van de dappere helden, de ontvoerde prinsessen en de norse heksen al uit zijn hoofd. En beneden, onder het raam, klonk het geluid van roezemoezende wandelaars op de kade in de door rossige straatlampen verlichte, broeierige nacht, en van de met gesuikerde sentimentaliteit van liefdesverdriet overgoten liederen die over de zongebruinde toeristen werden uitgestort.

Ze las ze ook in de trein op de terugweg naar huis. Gelukzalig van gebade en zongekoesterde tevredenheid (waar hij zich niet van bewust was, waarvan hij de naam niet kende en niet eens wist dat ze bestond) werd hij door zijn vader en moeder ingestopt met een dekentje, ze pasten op dat zijn hoofd niet van het kussentje gleed, ze hadden ergens zakdoeken bij de hand en sluimerden licht. Ze hadden alles bij zich: de koffers en de zwemband, vaders fototoestel, een koffertje met eten, het luchtbed en een paar schelpen, en de Jongen kon rustig slapen. Maar toch, wanneer de trein stopte en lang stilstond bij de woordeloze onbestemdheid van de flakkerende blauwe lamp in de coupé, of wanneer hij zich plotseling met een schok in beweging zette om haastig zijn stormloop door de nacht te hervatten, werd de Jongen wakker. Hij legde zijn wang tegen het raam en staarde, geraakt door de nachtelijke frisheid, in de duisternis. Hij onderscheidde in het donker een paar kleine lichtpuntjes, als sterren die op de aarde waren neergedaald, onregelmatig verspreid, nu eens heel dicht op elkaar, dan weer ver uiteen, en hij had de indruk dat ze op het vensterglas zaten geplakt. Sommige flikkerden en vervaagden langzaam, andere vlamden onverwachts op en verdwenen meteen. De vonken van de zomernacht verschenen, kwamen naderbij en verwijderden zich, met een schommelende onbestendigheid die hem in verwarring bracht.

‘Mama, wat zijn dat voor sterren?’ Het hield hem bezig.

‘Die lichtjes komen van verre huizen. In elk huis zit iemand te wachten op een terugkerende reiziger. Zie je dat daar? Dat is onze oma die op ons wacht.’

Dan hechtte de Jongen zijn blik aan één enkel glanzend puntje, met de boodschap aan oma dat ze zich geen zorgen hoefde te maken, want dat ze algauw zouden aankomen, dat hij als geschenk een flesje zeewater, een schelp en een pijnappel voor haar had meegebracht. En zo sliep hij opnieuw in.

Hij wreef zijn ogen uit bij het ochtendgloren, toen het donker zich al verzamelde tot slierten mist die, verblekend van schrik voor het oerlicht van de ongeboren dag, zich over de wilgenbosjes en de velden leggen om de beschaamde naaktheid van de gevluchte nacht te verhullen. Alsof die mist wil herinneren aan de tijd toen er nog geen mensen bestonden en toen de hele wereld zich alleen aan zijn macht – de macht van het duister – onderwierp. Pas wanneer de eerste zonnestraal de mist doorboort, pas dan gaat die op de vlucht, knorrig en mopperend. Toen de zon de Jongen verblindde en hem belette het landschap te bekijken, voelde hij dat ze dicht bij huis waren . Op het station, overal, was dauw neergedaald. Als de tranen van een fee die zich alleen ’s nachts haar ellende herinnert. En altijd die verbazing om de nieuwe dag. Omhelzingen. Thuiskomst.

Wat vond de Jongen alles er opeens vreemd uitzien! Alsof de huizen en de straten anders gerangschikt waren, alsof ze langer en breder waren geworden en wedijverden om, gegroeid als ze waren, zich zo snel mogelijk in de blik van de Jongen te dringen en hem te beroven van de herinnering aan het blauw van de open zee en de verre schepen die in de nevel van de horizon verdwenen. En de Jongen was in de war. Hij had het idee dat hij zichzelf even kwijt was. Zijn speelgoed en boeken gaven geen tekenen van herkenning, alsof ze zich hem niet herinnerden, alsof ze aan iemand anders toebehoorden. Zelfs zijn oma vond hij anders dan anders (had ze misschien op een ander kind gewacht?), maar zodra de geur van haar omhelzing hem troostte, was hij gerustgesteld. Hij liet haar het flesje met zeewater zien en vroeg haar er een slok van te nemen. Want oma had nooit de zee gezien. Hij lachte om de rare gezichten die ze trok, verrast door die grote hoeveelheid zout, en hij gaf oma de reusachtige pijnappel die hij had gevonden in een pijnboombosje, waar de afgevallen kegels leken op opgegraven vondsten van een oeroude, vergeten beschaving. Net als de Jongen vond oma ook dat ze het zeewater en de kegel op de een of andere manier moest bewaren. Daarom zetten ze ze op een paar bakstenen bij de schuur in de achtertuin. Klimrozen vlochten een net boven de bakstenen, die er op dat verborgen plekje uitzagen als overblijfselen van een betoverd kasteel. Op dat comfortabele plaatsje bleven de groeten van de zee een hele tijd staan, totdat er zich in het flesje een rossig, stervormig schepsel vormde en de porseleinen schoonheid van de kegel, waarin zich onder de schubben spinnen en duizendpoten verborgen, door de regens werd verminkt. En het pad dat gedurende de afwezigheid van de Jongen in de achtertuin was ontstaan, voerde hem naar nieuwe rijken, gevormd door doorgeschoten takken, uitgebloeide paardenbloemen en de langgerekte ranken van een wijnstok. Juist daar, in zijn achtertuin, werd de Jongen opgewacht door de helden uit alle sprookjes, zowel de al opgeschreven sprookjes, die hij in zijn boeken las, als de nog niet opgeschrevene, die de Jongen op een dag in de verre toekomst zelf in letters zou omzetten. Die helden zouden hem voortdurend ontglippen, ze zouden vluchten en zich verbergen zonder hem toe te laten tot hun ziel, omdat ze altijd raadselachtig en onontdekt wensten te blijven.

Die rijken werden afgegrensd door drie rijen bomen. Daar zijn ze, ze staan ook hier voor ons opgesteld, precies zoals ze de Jongen diep de achtertuin in voerden, naar het struweel van frambozenstruiken en hazelnootbosjes. Eerst een appelboom (jong en altijd in de war), dan een abrikoos (met een gebarsten schors, vol rimpels, gekromd, de wachter voor de schuurdeur), een jeugdige morel (die er nooit in slaagde op te groeien, zodat hij altijd een morellenboompje bleef), een perenboom (smal, recht en hoog, met harde vruchten waar je je tanden op brak) en dan een sappige morel (de uitkijkpost van de Jongen midden tussen de frambozenstruiken). Op de tweede rij een appelboom (die zijn vruchten liet vallen als zaden), een pruim (waarvan de takken doorbogen onder de zware donkerblauwe kogels), een kers (trots en ongenaakbaar), een perelaar (laag, met zijn vruchten voor iedereen heerlijk voor het grijpen), dan, als het ware betoverd, een morel en een kers, die de Jongen altijd vol schrammen bereikte, want frambozen staan je niet toe erdoorheen te lopen. En ten slotte de derde rij, die ook de uiterste grens van de achtertuin vormde en waarvan de Jongen de bomen nooit helemaal als van hemzelf beschouwde: een abrikoos, een pruim, nog een abrikoos en in de achterhoede een prachtige walnotenboom, het laatste bastion en de verst verwijderde wachttoren. En daartussen een wirwar van bessen, aardbeien, wijnranken, en doornappel, mierikswortel, knoopkruid, madelief, viooltje, ganzenvoet, blaassilene, o, als alle helden uit de sprookjes van de Jongen werden opgesomd, zou je een heel botanicaleerboek nodig hebben. Want juist in dat kant van groene schaduwen lag, voor niemand zichtbaar en voor niemand toegankelijk, het theater van de Jongen, het theater waar de Jongen zijn verhalen smeedde.

Een trechtervormige witte jurk van doornappelbloem kleedde de diepbedroefde koningsdochter in het gewaad van haar weemoedige kuisheid, die moest worden overgegeven aan de beruchte oude heerser van het naburige koninkrijk, een knoestige vork van een abrikozenboom. De vader van de prinses, een lang blad van de walnotenboom, wiens land zich uitstrekte over de golvende grasrijke, door molshopen omgeploegde weide tussen de zoete peer en de grensabrikoos, helemaal tot het oerwoud van de frambozenstruiken, wist niet op welke manier hij zijn moeilijk te verdedigen bezit zeker kon stellen. De beruchte koning die om de hand van de prinses had gevraagd, had het betonnen gebied voor de schuur in bezit en beschikte ook over krachtige bewapening: bommen van kiezels, van scherpe stukjes baksteen en bommen in de vorm van vliegende messen. De trieste vader had geen keus: of hij moest zijn koninkrijk en zijn dochter uitleveren aan de beruchte koning, of hij zou in de oorlog alles verliezen. Want hij bezat geen andere wapens dan kanonskogels van klompjes gele aarde, die een uiterst primitieve en onvoldoende verdediging vormden. De prinses, die wegkwijnde in de toren op een tak van de kersenboom, vergoot tranen om het ongeluk waarin zij (ach, zo jong en onschuldig) haar vader en haar land ongewild had gestort. Zij droomde van een dappere held, een jonge koningszoon uit een ver rijk, die was gedeserteerd en als haiduk leefde in het ongebaande, gevaarlijke oerwoud van de frambozenstruiken. Ze droomde van hem en wachtte tot hij haar kwam bevrijden. Ze had hem, een jonge loot van een morel, nooit gezien, ze had alleen de legenden gehoord die over hem de ronde deden. Ze verlangde naar een gelegenheid om met haar vader over hem te praten en hem voor te stellen om de dappere koningszoon met zijn haiduks op te roepen tot de strijd tegen de beruchte oude koning. Maar ze wist dat haar vader daar niet mee zou instemmen. De koningszoon was een deserteur, arm en berooid, hij at in het bos rauw vlees van wilde dieren, hij had geen huis en geen landerijen. De prinses huilde, ze voorvoelde haar nabije einde. De beruchte koning had een ultimatum gesteld. Zijn gezanten gedroegen zich lomp, alsof ze de oorlog al hadden gewonnen. En de oorlog was al haast begonnen, het leger rukte al op naar de grens.

Hoewel de zon brandde, begon er een zware, vochtige warmte neer te dalen, traag en onverwrikbaar als een onzichtbaar gewicht. De Jongen stapelde bij de schuur stenen en bakstenen op, de wapens van de beruchte koning. Het speet hem dat de prinses onder de drukkende hitte begon te verwelken en dat ze ieder moment helemaal kon bezwijken, nog voordat de oorlog begon. En een andere doornappelbloem was er niet in de achtertuin. Er waren alleen maar vruchten over, die leken op de knuppels van de gedeserteerde koningszoon.

‘Filip, eten!’ Oma riep de Jongen naar huis.

‘Nog even wachten.’ De Jongen hoopte dat hij door het einde van de eerste akte uit te stellen een manier kon bedenken om het onverwachts snelle, tragische einde van de ongelukkige prinses af te wenden, maar hij had honger. En hij had ook slaap. Oma had koekjes met abrikozen gebakken waar hij geen weerstand aan kon bieden. Misschien kon hij de prinses vermommen in een paardenbloemblad en haar zo stiekem uit het koninkrijk wegsmokkelen voordat de oorlog begon.

De neergelaten rolluiken in het huis onder de schaduw van de linden brachten de middagrust van de dommelende dag de kamers binnen. De hitte liet zich niet door het donker verdrijven, maar zoog de lucht op zoals een bloedzuiger bloed en hing soezerig boven de mensen als een reusachtig stuk spinrag. Onverdraaglijke klamheid. In de veilige schaduw van een dichte, hoge kruin een lachduif. Haar tikkende lied viel op de slaperige mensen als het dons van een aan flarden gescheurd slaapliedje, waarvan maar één hardnekkig segment hoorbaar is. Oma had de afwas gedaan en zat op een stoel voor het huis, tussen de bedrieglijke schaduwen van de pergola. De Jongen ging naar haar toe met het boek onder zijn arm. Hij wilde het vervolg van het sprookje horen, maar oma was ingedommeld. De verstarring van de klamheid hypnotiseerde de wezens en dwong hen te buigen voor haar opperbevelhebber: de slaap. De Jongen wist dat de ongelukkige prinses helemaal zou verwelken in haar in de kersenboom gebouwde paleis. Maar hij leek wel bevangen door de warmte. Hij had geen zin om bij die hitte een oorlog te beginnen. Hij zou wachten tot de zon de aftocht blies. Dan had hij nog tijd om de eerste tactische manoeuvres uit te voeren. Hij boog zich onder de kraan om zich te wassen. Een paar mussen zaten in de rij op het water te wachten. Het geplens van water schrikte oma op. Ze leek het onprettig te vinden dat ze in slaap was gevallen. Alsof ze in gebreke was gebleven, alsof ze geen recht had op rust. De Jongen wachtte tot oma de rest van het dutje uit haar ogen had verwijderd en gaf haar toen het boek.

‘Op dat moment begon er iets te ruisen, zoals bij een aardverschuiving. Danilo keek op, en de muren waren verdwenen. Er groeiden enorme hoge bomen, maar die waren anders dan in het bos, ze waren van steen. Sommige waren van marmer, andere van slangensteen. Er zaten takken aan de bomen, en aan die takken bladeren. Ze trilden in de wind en ruisten alsof iemand kiezels stortte. En het gras op de bodem was ook van steen. Blauw, rood, in verschillende kleuren. De zon was niet te zien, maar het licht was er zoals voor het invallen van de schemering. Tussen de bomen kronkelden gouden slangen, alsof ze dansten. Ze straalden licht uit.’

Bij de poort verscheen de buurvrouw. Ook zij had even middagrust. Ze wilde een afspraak met oma maken om jam te gaan koken. Misschien konden ze zaterdag aan de slag. Voor die tijd moesten de abrikozen worden geplukt. Ja, alleen in een gewaad van paardenbloemblad kon de prinses in het geheim het slagveld van de aanstaande oorlog ontvluchten.

Want van de witte doornappeljurk van de prinses was alleen een platte krul van verdroogde bloemblaadjes over. Als hij een paardenbloemblad ondersteboven keerde, met het smalle eind naar boven, en dat halverwege de zijkanten inscheurde tot de middennerf en dan omhoog langs die nerf zelf (maar zo dat de groene pluimen niet afbraken), zou hij een nieuw gewaad voor de prinses krijgen. Haar haar in twee vlechten en een eenvoudige jurk, geschikt voor de reis. Niemand zou zeggen dat zich daar een prinses in verschool. De bedienden van haar vader hadden een ezel (gemaakt van een uitgedroogde aardappelknol) beladen, vader gaf zijn dochter de zegen en volgde met zijn blik haar gestalte die, vergezeld van voedsters, bedienden en wachters, verdween langs de enige veilige weg, die leidde naar het ondoordringbare bos van de frambozenstruiken.

Onderwijl stond de beruchte koning op het punt om aan te vallen. Over de klompjes leem, de enige verdediging van de vader van de prinses, kroop een veenmol. Snel en achterbaks. Hij trok zich terug onder een struik. De prinses was al voorbij de rand van de frambozenstruiken toen de eerste bominslagen weerklonken. Zij draaide zich niet om – ze liep verder de onzekerheid in. Kiezels en scherpe stukken baksteen brachten de goede koning al bij de eerste stormloop ernstige verliezen toe. Zijn verblijf tussen het hazelaarkreupelhout werd getroffen en een paar van zijn hovelingen en wachters raakten gewond. Vanaf zijn wankele voetstuk zag hij messen door de lucht vliegen die zich in zijn onderdanen en de voorbijgangers in de straten boorden. Alsof elk mes hem direct in het hart trof. Omdat hij voelde dat zijn dochter al ver genoeg van het slagveld was, besloot de goede koning te capituleren. Hij hechtte nu geen belang meer aan zijn leven. Het verdroogde kleed van zijn dochter diende als witte vlag. Al heel snel maakte de beruchte koning zich meester van het paleis. Hij kon niet geloven dat zijn voornaamste buit hem was ontgaan. Brullend liep hij door de vertrekken en hij eiste dat het hele koninkrijk werd uitgekamd. De vader van de prinses gooide hij in de gevangenis en hij wachtte ongeduldig op berichten over het succes van de speurtocht. Hij was geschokt toen hij te weten kwam dat de prinses werkelijk nergens te vinden was. Intussen reisde de schone koningsdochter allang door het labyrint van de frambozenstruiken. Zonder om te kijken trok zij met haar kleine gevolg door het ondoordringbare oerwoud. Ze wisten niet waar hun bestemming lag, maar ze hoopten: vroeg of laat zouden ze op de gevluchte koningszoon en zijn mannen moeten stuiten. Tussen de frambozenstruiken was het nog benauwder dan in de achtertuin. De Jongen prikte zich steeds aan de doorns van de frambozentwijgen, hier en daar plukte hij een rijpe vrucht (dat deden de prinses en haar gevolg ook om hun honger te stillen). In de helderheid van de dag begonnen langzaam deeltjes duister door te dringen. Ze bedekten de voorwerpen en wisten zachtjes de grenzen ertussen uit. In de kleuren begonnen ze grijsheid te gieten en roerden die erdoor, zodat ze donkerder werden. Er sprong een ruiter (van een hazelaartakje) voor de prinses. ‘Werda,’ vroeg hij hun met een diepe, gebarsten stem. Uit haar boezem haalde de prinses een brief van haar vader, bestemd voor de gevluchte koningszoon. De ruiter zei hun te wachten en snelde weg, het donker in. Niet lang daarna kwam de gevluchte koningszoon om de ongewone gasten met zich mee te voeren. Hij had aan één blik al genoeg om verliefd te worden op de prinses. En terwijl de bladeren en takken al in de zwarte brij van de duisternis verdwenen, beloofde de koningszoon de prinses dat hij haar vader zou bevrijden en met haar zou trouwen. Op straat was rumoer te horen van kinderen die verstoppertje waren gaan spelen. De Jongen dacht erover zich bij hen aan te sluiten. De warme zwarte nacht stootte zich in de gewelven van het stadje. De maan vertoonde zich niet, hij dwaalde ergens buiten het zicht, tussen de verdwaasde sterren. Vanavond moest het sprookje over de stenen bloem verder gelezen worden. De Jongen rende de straat op. Hij ging zich verstoppen in een lindebosje.

***

Vanmorgen heb ik hem meegenomen naar de bioscoop. Hij heeft de film In het land van de dwergen gezien. ’s Morgens vroeg was hij erg opgewonden, hij bleef erop aandringen dat we gingen, ook al regende het. In de bioscoop was hij ongeduldig, hij vroeg steeds wanneer we in de zaal zouden gaan zitten, wanneer de film zou beginnen… Hij vroeg me ook aldoor of het al tien uur was, en daarna ging hij naar de kassa om het te vragen, omdat hij mij niet geloofde. De kaartjesverkoper merkte ook hoe opgetogen hij was, hij gaf hem een folder van de film en vroeg hem of hij al naar school ging. En hij antwoordde: ‘Ik zit niet op school, ook niet op het kinderdagverblijf en ook niet op de kleuterschool. Van de herfst ga ik naar de kleuterschool, en daarna naar school en dan ga ik trouwen.’

De straat waarin de herfst de kindertijd van de Jongen inluidde (de herfst, die altijd zal beginnen met nieuwe schooljaren) en die naar de kleuterschool voerde, torste in alle weemoed de voorbijgeraasde glorie van de vervallen gebouwen. De kromme, knoestige, door kurk vervormde takken van de zweepbomen klonken zich aaneen onder de groezelige ramen en de vermolmde koekoeken van de huizen, waar pleisterkalk geruisloos van afviel als mascara van het gezicht van een opgetutte oude tang, gemummificeerd overblijfsel van een ingedut verleden. In die opgeverfde gevels lag het streven van het provinciestadje om zich tot een van de parels van het keizerrijk te verheffen. Eeuwenlang hadden ze zich getooid met reliëfs, muurschilderingen en de charme van hun tuinen, en toen werden al die verwachtingen plotseling en onomkeerbaar de bodem ingeslagen, zodat, net als bij zo’n deftige oude tang, alle pogingen om het universum van de Schoonheid te veroveren in de kiem werden gesmoord en ze door hun onttakeling alleen nog vrees inboezemden. De Jongen voelde de angst van de straat die hem iedere dag naar de kleuterschool voerde wel aan, maar kon die niet verklaren. Hij was bang voor de met de schaduwen van de muren bepoederde gezichten die zich, alsof ze walgden van het licht, altijd terugtrokken in de beschimmelde sluier van hun vertrekken, waarin ze vergingen, samen met hun van roest doortrokken kantwerk en de door mijten verslonden bedden. Wanneer hij door die straat liep, wist de Jongen dat hij vanachter gescheurde grijze gordijnen door de over-blijfselen van de geschonden quasiadel met uitpuilende ogen werd gadegeslagen, die, als laatste vertegenwoordigers van een uitgestorven soort, door hun anachronistische leven kropen. Daarom haastte de Jongen zich om zo snel mogelijk de kleuterschool te bereiken en deed hij zijn best om geen enkele keer opzij te kijken.

En de Jongen kon niet goed tegen de drukte van de kinderen, zoals ze bezig waren de navelstreng van hun gezinshechting door te snijden. De juf, een te vroeg dik geworden schoonheid, zat in het bijzijn van de kinderen jeugdfoto’s van zichzelf te bekijken en zich op te maken. Op haar wang tekende ze altijd een moedervlek. Ze verlangde van de Jongen dat hij haar wist te herkennen op de groepsportretten van haar eindexamen. Ze verveelde zich en schreeuwde tegen de kinderen. Haar onbevredigde lichaam vond nergens een uitlaatklep. Voor het middaguur, wanneer de kinderen iets te eten kregen, werd de Jongen vaak misselijk. Dan kwam samen met de versleten plastic dienbladen en de stukken brood, besmeerd met een dun laagje ingedroogde kippenpastei of abrikozenjam, de verwrongen lucht uit de keuken, waar goedkope schoonmaakmiddelen werden gemorst, de ruimte binnen. De Jongen werd ziek. Hij voelde zich overspoeld door vloedgolven van koorts, aangedragen door het gegil van de kinderen die ruziemaakten om een autootje. Zijn prinses kwijnde nog steeds weg in de frambozentuin. De bladeren van de frambozen waren afgevallen, de prinses zou daar moeten overwinteren. Zijn darmen kwamen in opstand. Op de binnenplaats van het kleuterschoolgebouw, dat door verse lagen okerkleurige pleisterkalk het sentimentele verlangen naar het verleden was kwijtgeraakt, zaten kleine meisjes in het matte licht van de koperen herfstzon op schommels. Ze zongen een onbestemd liedje dat ze onder het spel verzonnen. Met geweld dwong de Jongen zichzelf ertoe naar het closet op de binnenplaats te gaan. De zoetige stank van het closetgat in het achterste gedeelte van de binnenplaats riep braakneigingen op. Toch was het alleen maar kinderpoep. Hij dacht dat hij zou flauwvallen. De groene verf van de afgebladderde planken van het closet leek zelf ook te stinken. De golven deden een storm opsteken in zijn maag. Hij ging voor de juf staan:

‘Ik ben ziek. Mag ik alstublieft naar huis?’

Boos omdat het uittrekken van haar neushaartjes pijn deed, keurde de juf hem over haar gebarsten spiegeltje heen nauwelijks een blik waardig. Hij had al in zijn broek gepoept voordat hij op straat was. En terwijl de poep tegen zijn achterste wreef, wist de Jongen zeker dat hij gemerkt was met een onzichtbaar teken waardoor alle voorbijgangers van zijn schande op de hoogte waren. Daarom groette hij iedereen die hij passeerde om de aandacht van zijn zitvlak af te leiden. Hij groette zelfs het meisje uit zijn straat, dat je overdag zelden tegenkwam, omdat ze ’s nachts bij het hotel werkte. Het uitgeputte hoertje zond hem een minachtende blik toe die de Jongen niet kon verklaren. Zijn zitvlak jeukte. Bang voor onver- wachte reacties riep hij al bij de poort tegen zijn oma dat hij ziek was. Zijn wijd open, vragende ogen smeekten haar hem te geloven. Oma ontlastte hem van zijn ellende en deed hem in bad. Bij de dokter, een vrouw die de vader van de Jongen hun gezamenlijke gymnasiumdagen in herinnering bracht, wachtte de Jongen ongeduldig op de uitslag van de thermometer, al starend naar de wrat op haar kin waar drie korte, grijze haren uitstaken. Hij was opgelucht toen hij de ernstige gezichtsuitdrukking van de dokter zag; haar grimas verplaatste de wrat naar boven, zodat die drie haren als bij een zeeegel overeind gingen staan. Ze schreef de naam van een medicijn op een recept en zond zijn vader daarbij een glimlach toe met de geconserveerde zoetheid van jeugdige hartstochten waarvan de houdbaarheidsdatum reeds lang verstreken was. De Jongen mocht twee hele weken thuisblijven.

De juffrouw heeft gedreigd dat ze hem van de kleuterschool zal sturen. Hij verlangde dat papa hem kwam halen. Hij heeft het zich allemaal erg aangetrokken: hij was heel ernstig, hij zweeg en onderbrak steeds zijn spel om op te merken dat hij morgen niet naar de kleuterschool ging, en hij vroeg ook het adres van de juf om het aan de buurman, de politierechter, te geven. Papa heeft hem de volgende dag toch naar de kleuterschool gebracht. Aan het begin van de straat waar de kleuterschool staat, hield hij stil, zei dat hij niet verder kon en dat hij, als de juf hem had uitgeschreven, alleen de stad in zou gaan. Toen hij op school zag dat hij niet was uitgeschreven, zong hij de hele dag van blijdschap, hij was buitengewoon vrolijk en thuis speelde hij schooltje: er moest iemand worden uitgeschreven, maar uiteindelijk gebeurde dat toch niet.

De bruine kleuren die de achtertuin in hun greep hielden wentelden zich in de vochtige rotting van koude regens en veranderden in een donkergrijs dat aan de aarde kleefde alsof die het zelf had uitgebraakt. Alle gevluchte koningszonen, oorlogvoerende koningen en bedroefde prinsessen waren van het toneel verdwenen. Bleek en vergankelijk hadden ze zich teruggetrokken in schuilhoeken, in molshopen, hadden ze zich onder afdakjes verstopt. Ze wachtten tot het slechte weer voorbij was. Achter het vensterglas dat zich zo hartstochtelijk openstelde voor het vochtige beeld van de achtertuin, keek de Jongen naar een merel die aan een verschrompelde, niet geplukte druif pikte. Hij besloot zijn spelletjes van buiten over te brengen naar de kamer. De illustraties uit het boek met Russische sprookjes leken daarvoor gemaakt. Hij bekeek ze aandachtig en kruiste aan welke hij nodig had, welke moeder voor hem moest natekenen. Af en toe, als de personen op die illustraties in zittende of knielende houding waren afgebeeld, moest moeder ze op twee benen overeind zetten, zodat ze over de kleden van de kamer konden lopen, onder kussens konden kruipen of van de bovenkant van een stoel in de zee van het parket konden springen. Maar nu in de korte herfstdagen vroeg het licht aanging en het huis, door de schriften van haar leerlingen die moeder meebracht en weer mee terugnam, onweerstaanbaar geurde naar een vaag, maar ernstig idee van school, wilde de Jongen het liefst zelf ook een school maken. Hij wilde het geheim ervan ontdekken, maar wist niet hoe. Hij had geen onderwijzers en geen scholieren, alleen de schriften van mama’s leerlingen, die het geurspoor droegen van krappe keukens waar was werd uitgekookt en bloem werd gebruind, evenals de geur van ongezond rode vlakgummetjes die in kunstmatig rozen -aroma waren gedoopt. Hij bekeek zijn speeltjes; geen daarvan kon de basis vormen voor de bonte homogeniteit van een klas. Behalve in de sprookjes bladerde hij van alle boeken het liefst in de vogelatlas. Daar, in de schilderachtige tekeningen van de wespendief, de wielewaal, de kuifmees en de appelvink, dacht hij de onderwijzers van zijn toekomstige vogelschool te kunnen vinden.

Van moeder kreeg hij een boek met Afghaanse sprookjes. Op de bleekgroene band een tekening van een jongeman die, gezeten in een boomkruin, op een sjargia* speelt om een jonge schoonheid met amandelogen te verrassen aan een beek, in de lente. Oma las ze hem voor in de herfstmiddagen, wanneer de warme evenwichtigheid van haar stem verzonk in het vroege verdwijnen van de dag, in het plaatselijk doven van het licht. De klank verzonk, maar bleef tegelijkertijd zweven boven het opdringende grijs, als een leidsel om te voorkomen dat een mens in het donker verdwaalt. En dat vacuüm van niet-gescheiden werelden in de nachtmerrie van licht en donker, vervuld van de zachtheid van oma’s stem terwijl zij hem de Afghaanse sprookjes voorlas, bleef de Jongen voor altijd ingegrift als symbool van sereniteit, als teken van opperste bovenmenselijke bestendigheid.

En wanneer ze uitrustte van het nakijkwerk voor haar leerlingen, tekende moeder de helden uit de Russische verhalen na. De Jongen knipte ze uit en kleurde ze. Eén opgetrokken wenkbrauw of scheve mond was voor de Jongen genoeg om zijn papieren acteur voor altijd de rol van negatieve held toe te bedelen, net zoals een ootmoedige blik en verdriet in de ogen onvermijdelijk leidden tot rollen van onderdrukten, door onrecht gekwetsten, van hen die moesten overwinnen, hen om wie sprookjes eigenlijk werden geschreven. Paleizen in de vorm van fauteuils, uitkijktorens op deurkrukken, schuilplaatsen onder bedden en tuinen in de vorm van kleden onder de tafel, tussen de bomen. De Jongen wist dat helden van papier zich niet konden vermommen en van gedaante veranderen, hij wist dat ze niet ‘echt’ konden omkomen, maar dat hij altijd op hen kon rekenen, als een regisseur met een vast toneelgezelschap in een theater. Daarom beschouwde hij zijn herfst-winterseizoen ook als theater. Dat had niet de teugelloosheid van de ontmoetingen met de wrede en onverbiddelijke ‘werkelijkheid’ in de achtertuin, die het, net als in de film, dode helden niet vergunde aan het eind op te staan en te buigen, maar de kijkers zonder beloning voor hun beklemming achterliet. Een werkelijkheid waarin weinig plaats was voor troost, waarin werkelijk werd bemind en gesneuveld, voor de volle honderd procent, waar na een strijd ruïnes en verminkte lichamen achterbleven, en waar liefde werd beloond met gaven uit de hemel zelf. Juist die huivering van het echte bracht de Jongen in vervoering. Hij vond dan ook dat zijn huistheater wel een tikje echte levendigheid kon gebruiken, en bracht die daarom achter de coulissen tot stand. Daarvoor richtte hij zich op de verhoudingen tussen de acteurs onderling. Hun ruzies, onverdraagzaamheden, liefdesaffaires, vleierijen, mooipraterij, intriges en het treurige lot van mensen die ertoe veroordeeld zijn hun hele leven andermans verha- len te dragen, zoals een kleerhanger jassen. De repetities voor een voorstelling vond de Jongen het opwindendst. Hij liet de acteurs ruziën over de rollen, elkaar het leven zuur maken vanwege een niet geleerde tekst of een slechte dag, en dan zette hij ze onder de schijnwerpers van de kamerlamp, waar ze als onder invloed van een toverstokje veranderden in bedroefde maagden, niet voor rede vatbare vaders en dappere ridders.

Iedere ochtend ging hij naar de kleuterschool in het gezelschap van twee meisjes. Een van hen kwam hem ophalen en het andere haalden zij samen op. Het eerste meisje woonde in de laatste straat van het stadje. Achter die straat, die de naam droeg van een volksheld uit de partizanenoorlog, lag een uitgestrekt stuk omgewoelde aarde bij een vermoorde rivier, en daarachter het bos. Voordat hij was vermoord, kronkelde de rivier de Mostonga zigzag langs de rand van het stadje, als een hazelworm wanneer je op zijn kop trapt. Het regelen van de waterlopen in de vlakte was belangrijker dan het leven van een rivier. Aan het wurmpje dat ervan was overgebleven en dat zich stinkend en vuil als een luizige hond voortsleepte, was een smalle geul met steile oevers toebedeeld. Daarop groeiden klissen, en de vettige stank van het ongezond blauwe, traag bewegende moeraswater doordrong de lucht, als gedragen door zwermen vliegen. Tussen de laatste straat en dit stompje rivier, in een vochtige kom waarboven zich de oude schoorsteen van een reeds lang verlaten steenfabriek verhief, lag in rotte bontheid een uitgestrekte vuilnisbelt. Tussen de zakken, het schroot, de half uit elkaar gevallen dozen en de wrakstukken van het algemene rottingsproces zouden zich ook dode paarden en gesmoorde pasgeboren baby’s bevinden. Daarover spraken de zigeuners die, als op een alleen voor hen toegankelijke honingraat, aan de rand van de belt leefden. In hutten, gemaakt van vochtig karton, autocarrosserieën en wormstekige kasten, sliepen de zigeuners, de bewakers van het stedelijke vagevuur. Zij waadden de hele dag als het ware door een enorme tuin vol onvermoede zaken, op zoek naar oud ijzer, plastic dozen en vervormde prullen. Zij waren gewend aan de stank. Maar de bewoners van de laatste straat niet. Het was alsof hun in vrolijke kleuren ge- pleisterde huizen de hele tijd hun neus dichtknepen. Hun blik was gericht naar de stad, naar het roodachtige gebladerte van de Kaukasische pruim, dat onder de ramen stond te pronken. Het vriendinnetje van de Jongen ging iedere ochtend om kwart over zeven weg en kwam, langzaam lopend, precies om halfacht voor het huis van de Jongen aan.

De Jongen sloot zich bij haar aan en ze gingen het andere meisje ophalen, dat maar twee straten verderop in de richting van de stad woonde. En daar, achter dichte esdoornkruinen, verhieven zich villa’s, adellijke huizen uit de tijd van de Monarchie. In een daarvan woonde het vriendinnetje van de Jongen. Oude zilversparren plaats -ten dat huis in nog diepere schaduw. Vanaf de veranda kon je de straat niet zien. Grootmoeder, de eigenares van het huis, een deftige dame uit vervlogen tijden, bepaalde en hield oog op het gedrag in haar huis. De kinderen mochten of in een deel van de tuin, of in de dienstbodekamer spelen, en nergens anders. Als de kinderen braaf genoeg waren, boog de gekromde verschijning van die lange oude vrouw zich soms over hen heen en rinkelde met de belletjes van haar kettingen en armbanden. Ter hoogte van haar in een glimlach ingesneden gele tanden en de duinen van gerimpelde huid in haar hals, bood haar benige, met gezwollen aderen doorploegde hand een belegen snoepje aan, helemaal verkleefd in zijn eigen, reeds lang uitgelopen sap. En dan overspoelde de kinderen een golf van geuren van de ranzige pommades waarmee de dame haar ouderdomsvlekken inwreef. Even onhoorbaar als ze was gekomen verdween ze in een van de kamers, van waaruit daarna een gedempte Chopin hoorbaar was. Zijn muziek klonk zo ontstemd en droef dat ze mummies leek op te roepen. En ook buiten, in de achtertuin, niets dan sporen van verdwijning. Overal vielen er, als bleekbruine sneeuw, naaldjes van de sparren. Een enkele verbleekte roos slaagde er met moeite in op te klimmen en te bloeien. Ook die leek op sterven na dood, alsof de bloemblaadjes hetzelfde ogenblik nog konden afvallen. De enige weerschijn van groen, zij het stoffig en vergrijsd, kwam van de buxusstruiken, die als een soort verouderde wegwijzer overal in de achtertuin groeiden. De grijze donkerte van hun kleur verspreidde, in die dichte schaduw, zijn geur – de zware lucht van gebrekkige ventilatie. De benauwdheid die je afstoot als je een begraafplaats nadert. Ook de vogels meden die plek. Het meisje wachtte altijd bij de poort op haar begeleiders. Achter het gordijn verborgen: de torso van de oude dame. Een van haar ogen drong door in het haar van de Jongen. Hij hief zijn hoofd op. Voor het andere oog verstrikte zich het kant van het gordijn. Dwaze liefde voor de opa van de Jongen keerde als een boemerang terug in haar geheugen. En zij kon nergens heen vluchten. Van het verleden waren alleen gevlekte, vergane beelden over, die zij vervatte in borduurwerkje. In het duister.

En als het sneeuwde, werden ze naar de kleuterschool gebracht met de slee, die door de vader van de Jongen werd getrokken. Ook die werd door de oude dame van hoofd tot voeten opgenomen met dat ene oog, waarvan het oogwit geel was geworden, alsof het met ganzenvet was besmeerd, en terwijl zij de tabaksrook in het kant van het gordijn opsnoof, beefde ze. Wetend dat de sneeuw hun stem tot ver buiten het gezichtsveld zou dragen, waren de kinderen luidruchtig. Op de kleuterschool leerden ze hun veters knopen. Voor oudejaarsavond moest iedereen een hoed maken. De Jongen vroeg zijn moeder om hulp. Zij tekende met waskrijt het gezicht van Vadertje Vorst, plakte hem een baard van watten op, zette rondvliegende kleurige lampions boven zijn hoofd als pakjes met cadeautjes, die bij vergissing opengingen in de luchtledige ruimte. Door de witheid van de sneeuw was het langer licht in de kamer. IJspegels glansden als glas aan het dak. Op de abrikozenboom was een specht neergestreken. Nerveus tikte hij op de wormstekige stam en liep kwiek over de ruwe schors, alsof de jagers hem op de hielen zaten, alsof zijn rode veren hem in deze witheid te vroeg zouden verraden. De Jongen sloeg hem gade. Vader ging naar de schuur om kolen te halen. De specht vloog weg. De sneeuw trok het kleed van de avond aan. Moeder zette een grammofoonplaat op. Al de eerste keer dat ze hem die muziek liet horen, had ze hem het sprookje van Doornroosje verteld en van het slot dat in eeuwige slaap was verzonken. Iedere keer wanneer de naald van de grammofoon over de licht gekraste plaat huppelde, riep de Jongen die beelden op. De muziek voerde zijn gedachten weg uit de onhoorbaarheid van zijn schitterende fantasiebeelden bij het verhaal, weg naar de vage onbepaaldheid van het nog niet gevormde begrip toekomst, waarvan de Jongen de naam niet wist, maar waarvan hij de aantrekkingskracht voelde, een kracht die hem opriep vrolijk te zijn. Hij stelde zich voor dat hij de dappere ruiter was die door het ongekapte bos naar het slot vlak onder de top van een berg snelde. Een door doornstruiken overwoekerd slot, vol opgedroogde tranen en verstomde jammerkreten. Hij snelde voort om zijn uitverkorene wakker te kussen. Maar de Jongen kon zich toen nog niet eens voorstellen hoe het slot waar zijn geliefde sliep eruit zou zien. Zelfs vele jaren later, na zijn eerste liefdesschuring, toen het meisje met wie hij de bezwijming van het afwerpen van de maagdelijkheid had gedeeld hem vroeg of hij erover nadacht wat zijn toekomstige vrouw, de moeder van zijn toekomstige kinderen, nu deed, had hij geen antwoord klaar. Hij stelde zich alleen een soort huis voor en in dat huis een meisje dat door het raam keek en zich hetzelfde afvroeg. Hij schudde zijn hoofd, verlangend naar zo’n slot dat was gemaakt voor echte ridders en niet voor huilerige kinderen van lage geboorte. ‘Je muts is klaar. Zet hem maar op.’ Die kartonnen puntmuts heeft de Jongen in al zijn schipbreuken bewaard. Vadertje Vorst is nooit opgehouden met glimlachen. Zelfs zijn baard is niet afgevallen.

Op de groepsfoto lachen alle kinderen. Fietsenrekken. De juf is niet aan lachen toegekomen. Het lijkt alsof de Jongen op het moment dat de foto genomen is, helemaal geen last meer heeft van de problemen als gevolg van de ranzige lucht in de gangen van de kleuterschool en het gekrijs van de onthutste, achter hun vrachtauto’s en poppen aan huppelende kinderen. Of hij is aan die problemen gewend; ze zijn een onontkoombaar onderdeel van zijn ochtenden geworden: de donkere blikken van de juf, de grofheden en scheldwoorden van het kleine grut en de benauwdheid in dat hele gebouw – de afgestompte getuige van dingen die niet weerkeren, die het ongeluk van zijn gestorven bewoners uitzaait door middel van geesten die bij de kinderen de voorhoofdsholten verstoppen, misselijkheid veroorzaken en neusbloedingen opwekken. Fronsend en met een als gerezen deeg hangende onderkin kijkt de juf naar die huppelende kinderen met ogen waarvoor de sluier van een kwade lotsbestemming zweeft.

Deze week was er op de kleuterschool een ouderavond. De juffrouw prees de Jongen voortdurend: hij was haar rechterhand, hij was lief (ik weet alleen niet wat ze daaronder verstond), hij was zich heel veel beter gaan gedragen (wat ze daarmee bedoelde weet ik ook niet), hij leerde andere kinderen voordragen, en ze herhaalde ook een paar keer dat hij haar beste leerling was. En de kleine meldt vaak dat de juf tegen hem zegt: ‘Vlindertje van me’, hem naar zich toetrekt en hem vertelt over haar zoons, over haar nieuwe kapsel en de taarten die ze heeft gebakken.

De Jongen wist niet dat hij getuige was van de laatste hulpkreten van een vrouw die tot de ondergang was gedoemd. Tegen niemand behalve hem kon ze nog iets aardigs zeggen. Ze liet hem foto’s uit haar jeugd zien en verwachtte dat de Jongen haar schoonheid prees. Hij kon dat toen nog niet op de juiste manier. Hij werd in verwarring gebracht door die onverwachte behoefte aan intimiteit. Hij wist niet dat ze alleen voor hem thuis foto’s uitzocht en meenam naar de kleuterschool, dat ze taarten bakte alleen om ze voor hem mee te nemen, dat ze in de verontrusting van haar verdriet geen mens kon vinden tegen wie ze kon praten en praten zo lang ze maar wilde, zonder in de rede gevallen en gekleineerd te worden, zonder zich verlaten te voelen. Op een vreemde manier voelde de Jongen zich prettig bij de grote verandering in haar houding tegenover hem en de speciale aandacht van deze vrouw met veel oudere zoons dan hij. Hij had er geen vermoeden van dat zij voor hem het prototype zou worden van de ongelukkige vrouw die in hem een steunpilaar en redding zocht, een beeld dat hem bij vlagen nog lang daarna zou achtervolgen. En ook zij had daar geen vermoeden van. Ze moest met iemand praten, al was het een jochie van zes met een fietsenrek, dat naar haar kon luisteren. En dat kon de Jongen. Het volgende Nieuwjaar beleefde de juffrouw niet meer. Ze vergiftigde zichzelf omdat ze de ontrouw van haar man niet kon verdragen.

Voor het eerst verdween er iemand die hij dagelijks zag uit de wereld van de Jongen. Later liep hij vaak langs het huis waar zijn juf had gewoond. En nooit, nooit zag hij daar ook maar enig teken van leven.

***

De Jongen was verbaasd toen hij in zijn achtertuin het leger van de gevluchte koningszoon zag marcheren. Het had de frambozenstruiken verlaten en was langs het pad van schuin gelegde bakstenen op weg gegaan naar het paleis van de vader van de prinses. Het was een groot leger, je kon er het einde niet van zien. De hele herfst en winter had de koningszoon in de omgeving van de frambozenstruiken boeren en mijnwerkers bijeengebracht, en hij had ze ook van verre gehaald, zelfs van over de omheining van de achtertuin. De mensen hadden graag gehoor gegeven aan zijn oproep tot de krijg. De beruchte koning kwelde hen met belastingen en hij dreigde ook dat hij de frambozenstruik zou aanvallen om alles wat zich daar op twee benen voortbewoog te vernietigen. Daarom moesten de soldaten goed van wapens worden voorzien. Om de tiran voor eens en voor altijd ten val te brengen. Maar de koningszoon zou er toch niet in zijn geslaagd voldoende munitie en wapens te verzamelen als hij alleen de arme mensen had bijeengebracht die zich op de ongebaande paden van de frambozenstruiken hadden teruggetrokken. Hij had ook de hulp moeten inroepen van de koning van een ver, vergeten land. (Dat lag aan de rand van de frambozenstruiken, onder en rondom de morellenboom met de uitkijktoren, en grensde aan het land van de beruchte koning.) Met die ‘verre’ koning had hij een krijgsplan gemaakt: eerst zou diens leger het land van de beruchte koning aanvallen, om hem te dwingen zijn leger terug te trekken uit het bezette territorium van de vader van de prinses, en daarna zou het leger van de koningszoon het offensief openen ter bevrijding van het land. Het plan was goed doordacht, maar de ‘verre’ koning was bang voor de militaire overmacht van zijn tegenstander. Daarom riep hij de hulp in van de keizer van een kleine, maar zeer rijke staat. Dat miniatuurkeizerrijk strekte zich uit rond de appelboom en de kraan, helemaal voor in de achtertuin, waar die overging in een betegeld terras. Besloten werd dat het leger van dat land de hoofdstad van de beruchte koning zou aanvallen, die dan helemaal omsingeld zou zijn. De prinses straalde van vreugde. Ze was in gezegende staat (tijdens de overwintering had ze behoefte gehad aan veel troost en veelvuldige omhelzingen) en wilde haar vader, naast de vrijheid, ook een kleinkind schenken. De groep vluchtelingen waarin zij zich met haar gevolg bevond, volgde de colonne soldaten op veilige afstand. Ze hadden zich uit de frambozenstruiken teruggetrokken uit angst dat de beruchte koning die in brand zou steken. De zon ging onder over de beschaamde, nog niet geklede takken, er hing oorlog in de lucht.

Het kastje van de Jongen raakte al aardig gevuld met sprookjesboeken, maar ze waren nog niet allemaal aangeschaft. Ze zouden er waarschijnlijk een paar direct bij de uitgever moeten bestellen. Hoewel hij al kon lezen, vond hij het leuker om naar iemand anders te luisteren. Hij verwonderde zich erover dat sprookjes in Ethiopië en Algerije, op de Kaukasus en in Zweden, op elkaar leken. En die verwondering leek hem teleur te stellen. Hij vroeg zich af waar die veelkleurigheid van de wereld waar hij naar verlangde gebleven was, waar was die gebleven als de sprookjes op elkaar leken? Het troostte hem dat de namen van de helden en bedroefde maagden tenminste van elkaar verschilden. Hij verlangde dat hij elke dag een sprookje kreeg voorgelezen. In een dag of tien was een boek dan uit. Moeder had daarna nog werk aan het tekenen van theater -acteurs voor regenachtige dagen. En iedere zaterdag reed vader met de Jongen naar de stad en iedere keer gingen ze de boekhandel binnen.

Hij kwam de keuken in en zei, zo dat niemand het hoorde, tegen me: ‘Mama, ik zit ergens mee… Ik weet dat het niet anders kan… maar mama, ik wil niet doodgaan, dat wil ik nooit!!’ Ik zei tegen hem dat hij niet zou doodgaan, maar honderd jaar zou leven… ‘Maar mama, hoe moet dat dan als er steeds iemand doodgaat?’ Die vraag stelde hij me ook gisteravond, in tranen: ‘Mama, honderd jaar is te weinig, dat gaat zo voorbij, en ik wil nooit doodgaan, en ik wil ook niet dat jij en papa en oma doodgaan. En leef jij nog wanneer ik ga trouwen? En papa en oma?’

De afgelopen zomer waren ze niet naar zee geweest. De Jongen moest naar het ziekenhuis om zijn amandelen te laten knippen. Versnipperde herinneringen: in slaap gebracht worden met behulp van een soort halve bol die over zijn neus werd gezet (verzinken in een melkachtige, ondoorzichtige mist); ’s nachts angstig ontwaken in de zware lucht van de ziekenkamer, vervuld van kreten uit kinder-dromen en urinestank; de lauwe, smakeloze pap die in zijn mond werd gestopt; de dagelijkse bezoekjes van moeder, altijd zorgzaam en voedend; de verveling van de stenen gangen waar het naar rotting rook; en het onbeteugelde heimwee en het verlangen naar de sprookjesachtige werkelijkheid van zijn huis. (Ook toen, maar vooral later, dacht de Jongen na over de ongewone plek waar het ziekenhuis van zijn stad was gebouwd. Helemaal aan de rand, daar waar de moerassen begonnen, in de voorhof van biezen en lisdodden, met daarboven als het lijf van een gewonde vogel met een lange hals kronkelende rook van reizende locomotieven, waarvan het gefluit over de vlakte vloog als de duistere aankondiging van het vertrek naar een andere wereld. Zo stond het ziekenhuis aan de grens. Er leidde alleen een lange, door bomen verborgen straat naartoe. Alsof de huizen zich hadden teruggetrokken uit schaamte voor wat er zich aan het eind van de straat zo onverbiddelijk verhief. Een vagevuur waar werd beslist wie onder de levenden mocht terugkeren en wie voor altijd zou worden uitgeleid door de geluiden van locomotieven op weg naar het niets. Voor de poort een kiosk met fruit, sinaasappels en bananen, de gebruikelijke boodschap van familie aan een zieke.)

Bij terugkeer wachtte hem in de achtertuin de eindafrekening met het leger van de beruchte koning, die ondanks zijn militaire overmacht bezweek onder de aanvallen van de boze krijgers die streden voor de vrijheid en de vernietiging van het kwaad. Een uiteenspattende bom, gemaakt van hard geworden pleisterkalk, doodde de boze koning op de trap van zijn paleis. Dat dwong zijn leger ertoe te capituleren. Het land van de vader van de prinses werd van zijn bloeddorstige indringers bevrijd. De prinses haastte zich om haar vader zijn kleinkind te laten zien. Maar de arme koning, uitgeput en gebroken van verdriet, beleefde de hereniging met zijn dochter niet. Hij had afstand gedaan van alle hoop en was gestorven in de gevangenis zonder dat iemand het wist. Iedereen had het te druk gehad met vechten. De prinses en de gevluchte koningszoon organiseerden eerst een waardige begrafenis, daarna een luidruchtige bruiloft, waarbij ook het volk en de krijgers en de bedienden en de heersers werden onthaald (op rijp fruit), om de troonsbestijging van de nieuwe koning te vieren.

En toen de zomer zich in de dichtheid van de kruinen probeerde te dringen en onder de stoffige bladeren te verbergen om daar te beven van angst of iemand hem zou vangen en verdrijven, toen de zomer ten einde liep, fluisterden ze de Jongen toe dat het tijd werd dat hij naar school ging. Ze zeiden niet dat er een eind moest komen aan zijn spelletjes, en al hadden ze hem dat wel gezegd, dan zou hij er niet naar hebben geluisterd. Hij ging door met zijn theater, ongeacht het feit dat er een schooltas op zijn rug werd gehangen die hij iedere dag naar het centrum van de stad moest dragen, waar hij vroeger alleen ’s zaterdags naartoe ging.

De eerste keer werden zijn leeftijdgenootje en hij op weg naar school vergezeld door de vader van de Jongen, die zijn fiets naast zich voortduwde. De Jongen had het gevoel dat hij door de straten van een andere stad liep, een ochtendbui had zich bij de overgebleven nachtelijke tranen van de bomen en het trottoir gevoegd, en de onbescheiden zon baadde zich in miljarden verspreide druppeltjes, waardoor er een fel, schitterend licht ontstond dat de scholieren ertoe dwong hun ogen halfgesloten te houden. Hun maag kwam in opstand van onzekerheid en angst.

En het was alsof het stadje zich nu voor het eerst aan hem wenste te onthullen en openbaren. In die luxueuze ochtendlijke uiteenspatting van licht verhieven de kerken en paleizen zich alsof ze in een middeleeuwse gravure waren geëtst. De brede, met dichte bomenrijen doorweven straat voerde naar het centrum met een overtuiging die een massieve, naar zijn monding snellende rivier waardig was. Historische paleizen uit de dagen van de Monarchie hadden zich opgedoft met nieuwe verf en riepen zo hun gouden tijd in herinnering. Ze stonden te glanzen aan de kransvormige gordel rond het echte stadscentrum, de gewichtige stratenring waar vroeger, zo zeiden de legenden, een gracht had gelegen die de middeleeuwse stad omgaf. Zelfs toen de Turken er de scepter zwaaiden, hadden zij die gracht als hindernis voor ongenode gasten in stand gehouden. Maar toen doorstaken minaretten de hemel boven de stad. Nu was er daar geen enkele meer van over. Ze waren afgebroken, verwoest. Er verhieven zich alleen klokkentorens van kerken, die door hoog de hemel in te priemen het voormalige beeld van onchristelijkheid leken te moeten uitwissen. Op de kerk bij de markt toonde de zonnewijzer het verloop van de voortdurende verandering met de boodschap: Een daarvan is jouw laatste! De Jongen was verrukt van het verhaal over de catacomben die naar men zei onder het door dikke kettingen omgeven marktplein lagen. Daarin, zo vertelde het verhaal, kon men alleen afdalen via een geheime ondergrondse gang in de kerk. Aan die onderneming had zich echter al lange tijd niemand gewaagd, want in de donkere, met duisternis begroeide grotten stonden de geesten van de voorouders op de loer.

Hier, niet ver van de markt, achter het gebouw van de kinderbibliotheek, direct naast het theater, stond massief en grijs de school van de Jongen. Je kwam er binnen door een zware, lompe deur, die leek te horen bij een verborgen fort. In het donker van de gangen waren uit hout gesneden hoofden op witte zuilen geplaatst, zodat het leek alsof je binnenkwam in een museum van een oeroude beschaving, waar bodemvondsten uit een pas gevonden necropool waren tentoongesteld. Brede trappen, gescheiden in twee symmetrische bogen, voerden naar de bovenverdieping. Overal aan de muren hingen ingelijste portretten van de President, de ramen zagen uit op een ruime binnenplaats waar twee eenzame populieren verrezen, op de vloeren van de leslokalen lagen geoliede zwarte planken, aan de gele wanden, gehavend door de stoelleuningen, bevonden zich uitgerolde kaarten van het vaderland, in de gangen rennende kinderen en een golf van stank uit de closets, gapende hoefijzervormige gaten waaruit het tochtte alsof zo de kwalijke geuren uit de hel werden overgebracht. Deze beelden streden om de aandacht van de Jongen en hij liet zijn ogen kwiek heen en weer schieten om er zo veel mogelijk van op te vangen. In dat gebouw zou hij de volgende acht jaar bijna dagelijks komen. Hij zou in dezelfde banken zitten met dezelfde kinderen, met wie hij op een heel gewone dag onverwachts de schuilplaats van de kindertijd zou verlaten. Veel later zag de Jongen in dat hij die strenge en langdurige verplichting, genaamd lagere school, had ervaren als een soort dwang, als de ketenen van een straf waarvan je alleen door leren werd bevrijd. Omdat hij de letters al van vroeger kende, liet hij zich moeiteloos in die ketenen slaan. Maar in die acht jaar bewoog hij zich daar niet altijd even gemakkelijk in. In het begin stemde hij in met het hem door het onderwijsprogramma en de in het vak vergrijsde onderwijzeres opgelegde tempo, maar na enige jaren begon hij zich te verzetten, vooruit te haasten, de vóór hem braakliggende onzekerheid tegemoet te snellen die hij naïef genoeg meende te kennen. Maar nu zijn we aan het begin: er worden schuine streepjes, punten, rondjes en rechte streepjes in de ruitjes van een schrift geschreven. Omdat de Jongen en zijn vriend uit zijn straat de grootsten van de klas waren, zaten ze op de achterste bank. Vader fietste naar huis. Zijn begeleiding had de Jongen niet meer nodig. Hij ging met zijn vriend naar school.

De onderwijzeres, moe van al die leerlingen die ze al achter zich had gelaten, verheugde zich op deze klas, omdat die haar laatste was. Ze had er geen zin meer in, ze was nerveus, ze zette zich er ’s zondags steeds moeizamer toe om haar haar zo in de krul te zetten dat het de hele week zou blijven zitten, ze verfde het niet meer, de bruggen in haar kaken begonnen te barsten – ze moest ze laten vervangen, haar zoon was net gaan studeren, hoe zou hij zich redden in de grote stad?… Ze voelde zich als een uitgediende pan waar je nog steeds in kunt koken, maar die je niet meer op tafel zet. Daar leed ze niet onder. Het enige waar ze naar verlangde was haar pensioen.

Hij lijkt wel zenuwachtig voordat hij naar school gaat. Hij is bang om te laat weg te gaan, ’s morgens klaagt hij dat hij zijn ontbijt niet door zijn keel kan krijgen. Hij was verrukt over de boeken en schriften. We hebben ze in blauw papier gekaft en er plaatjes met vrolijke figuren uit kinderverhalen en tekenfilms op geplakt. Vanaf de eerste dag zet hij zijn tas naast zijn bed, en de eerste schooldag ontbeet hij ook met die tas naast zich. Het lijkt er echter op dat hij meer van school had verwacht. Hij wil graag verhalen, sprookjes, lezen, zang, dans, voorstellingen. Hij vindt de schoolse vingeroefeningen vervelend, hij windt zich op als het hem niet lukt ze netjes te doen en dan begint hij te huilen. Hij maakt zijn huiswerk haastig om er niet meer aan te hoeven denken en terug te kunnen keren naar zijn sprookjeswereld. Hij houdt er niet van over school te praten en doet dat dan ook zelden.

Maar in de achtertuin werden zijn helden door de herfst langzamerhand naar hun winterrust geleid – ze vlijden zich op een hoop bladeren. In bed, precies op de drempel van de nacht, wilde hij onophoudelijk voorgelezen worden. Hij viel snel in slaap. In de andere kamer brandde het licht nog. Moeder zat te werken. Een sereniteit die eeuwig en onveranderlijk leek. De herfstregens spoelden de resterende schilfers van de zomer weg en onder de windvlagen sloegen de takken tegen het dak van de schuur, zodat er een vergeten ooievaar leek te klepperen die niet op tijd naar het zuiden was gevlogen. In het rijk van het donker is speelsheid alleen toegestaan aan dromen. Verder is alles in slaap.

‘En zo voerde de Meesteres van de Koperberg Danilo mee naar een groot veld. Daar bestond de grond uit gewone leem waarop welig struiken tierden, zwart als fluweel. Aan de struiken bloeiden grote groene klokken van malachiet en op elke klok zat een sterretje van antimoon. Vuurbijen schitterden boven die bloemen, en de sterretjes klingelden zachtjes alsof ze zongen.

– Wel, Danilo, heb je je ogen de kost gegeven? vroeg de Meesteres.

– Er is op de wereld geen steen waarvan je zoiets zou kunnen maken, antwoordde Danilo.

– Als je zulke vormen zelf kon bedenken, zou ik je de juiste steen geven, maar dat kan ik nu niet doen, zei zij met een afwerend handgebaar.

Daarna klonk er weer geruis en Danilo zat op diezelfde steen in de kom. De wind loeide, het was op-en-top herfst.

Danilo keerde terug naar huis. Zijn verloofde merkte dat hij terneergeslagen was en vroeg hem:

– Wat is er met je, het lijkt wel of je op een begrafenis bent?

En hij antwoordde:

– Ik heb een barstende hoofdpijn. Er spelen lichtjes voor mijn ogen, zwart, groen, rood. Ik ben blind geworden.’

Maar op zekere nacht bleef het licht branden. Dat wil zeggen, eerst deed iemand het uit, toen ging het, niet lang daarna, opeens aan in de gang, op de nacht daalde een scherpe agitatie van ontdane stemmen neer, vergezeld van geruis, piepende deuren, krakend parket en ademloos gefluister, dat tot de ochtend niet verstilde. Wakker geworden in het donker probeerde de Jongen vergeefs de zin van dat gefluister te doorgronden, starend naar de lichtstreep die, onder de deur door gesmokkeld, zijn slaap tartte. Zijn verschrikte hart bonkte zo dat hij het voelde in zijn slapen en hij spitste zijn oren zonder zich te verroeren. En als er een in het donker gehulde gestalte zijn kamer binnenkwam, die weliswaar zachtjes deed, maar toch de luchtstroom meebracht van de verwarring elders in het huis, hield de Jongen, in zijn angst om zijn verontrusting te verraden, zijn ogen dicht om de indruk te wekken dat hij in diepe rust was. Maar zijn oogleden trilden. Ze wilden zich opensperren in een vragende blik, overweldigd door een akelig voorgevoel van ongeluk. Hij besloot geen kik te geven. Hij was bang. Hij kon niet precies zeggen waarvoor, hij wist alleen dat de onrust – die ongenode gast – hem wakker hield. Evenals die lichtstreep, waarin afgeplatte, fluisterende schaduwen langsschoven. Traag en grijs brak de novembermorgen aan, bekleed met onaangenaam vocht en kleverige nevel. In huis waren de voorwerpen nauwelijks te onderscheiden. Het benauwde, verdichte licht van de regendag trok als een bont en blauw geslagen banneling, als een schuldige door de kamers. De gloeilamp krijste in de keuken. Bleke, uitgeputte gezichten probeerden zich voor de Jongen tot een glimlach te ordenen. Hij verwachtte een verklaring. De gezichten konden hem die niet bieden. Beminde gezichten, nooit eerder zo bezorgd.

– Wat is er gebeurd? De Jongen dreigde te worden overmeesterd door zijn gebrek aan begrip en daar verzette hij zich tegen.

Onder het geklots van water in de gootsteen en het gerammel van borden en kopjes las de Jongen van zijn moeders lippen, nog voordat hij haar woorden hoorde, dat vader vannacht ziek was geworden en naar het ziekenhuis was gebracht. En in de doffe kruising van het grijze licht van de dag en de blikkerende gloeilamp was er geen voorwerp, hoezeer ook aangeraakt door de pogingen tot geruststelling van moeder en oma’s halve glimlach, geen voorwerp dat hem enige troost kon bieden. Alles stond er alsof het onwerkelijk was, alsof het geschilderd was op een schilderij van een of andere naïeve schilder dat, aangevreten door vocht, niet overtuigde en kleurloos bleef als de reclametekening op verpakkingsdozen die op de vuilnisbelt liggen te vergaan. Hete melk en croissantjes met kaas. De happen bleven steken, weigerden te worden doorgeslikt, ook die wilden hem kwellen. De Jongen ging naar school. Mist droop over zijn gezicht alsof iemand in de hemel een handdoek uitwrong waarin de hele nacht was gehuild. Voor het huis van de oude Fransman, de dokter, daar voor zijn villa, was vader gevallen. Daar was hij gevallen, voor dat huis met de neergelaten rolluiken en de muren waarop het vocht de vlekken van zijn gevangenschap tekende.

Hij was van zijn fiets gevallen. Iemand had hem gevonden, had geprobeerd hem overeind te helpen, met heel veel moeite. Want vader kon niet lopen, hij wist niet wie hij was. De regenachtige nacht daalde over hem neer. Hij was gevallen. Zijn fiets was omgekanteld in de modder. Ze hadden hem weggebracht. Ook op school bromden de brandende gloeilampen. De kinderen waren slaperig. De onderwijzeres had last van pijnlijk tandvlees. De hele dag kon de Jongen dat croissantje niet weg krijgen. Alsof hij in een kurk beet.

Vader werd tien dagen later thuisgebracht. De Jongen was maar één keer naar het ziekenhuis geweest om hem te bezoeken. Moeder wilde het ziekenhuis met zijn jammerkreten ver van hem houden. Het bleke gezicht van vader, bevlekt met de grijze haartjes van zijn ongeschoren baard, zijn verstijfde, vertrokken lippen, zijn afgekapte, onbegrijpelijke woorden die over een afgrond leken te springen, en zijn machteloze blik die de beschadigde woorden probeerde te helpen, dat alles verontrustte de Jongen door de onverbiddelijke grilligheid van het leven, dat zich begon los te maken van het lichaam vóór hem, dat op het ziekenhuisbed lag uitgestrekt als een pop met een stukgegaan bewegings- en spraakmechanisme. De Jongen had er een voorgevoel van dat zijn herstel slechts onbeduidend en beperkt zou zijn, zoals hij in zijn verwarring tegelijkertijd een snelle terugkeer naar de oude toestand verwachtte, omdat hij wenste dat deze onaangename episode, die naar hij dacht alleen te wijten was aan een gewone val van de fiets, zo snel mogelijk uit de herinnering werd verdreven. Ook thuis lag vader maar te liggen. Ze hadden een slaapplaats voor hem gemaakt in de kamer van de Jongen, in diens brede bed. Zonder dat hij het kon voorvoelen, begon toen voor de Jongen de grote verhuizing, die tot op heden duurt. Een stil begin, een overgang van het ene bed naar het andere, van de ene kamer naar de andere, als aankondiging van veelvuldige verplaatsingen. De sprookjesboeken bleven in vaders nieuwe kamer. Iedere avond ging de Jongen er op zijn tenen naar binnen om vader welterusten te zeggen. Vader sliep dan al met die onnatuurlijke, opgelegde glimlach op zijn gezicht, of soms probeerde hij iets te zeggen – een poging die eindigde in onsamenhangend gekras.

Sindsdien verscheen in de nachten van de Jongen heel vaak die lichtstreep onder de deur. Vanachter de deur klonken, diepe, luide zuchten, gesteun, schuchtere pogingen tot kalmering en gehuil. Die kier onder de deur flitste soms een paar keer in de loop van de nacht, moeder sprong uit bed en verdween in het benauwde donker van vaders ziekenkamer. De onrust nam zijn intrek in de slaap van de Jongen, achterbaks als schimmel in muren.

Op school zongen ze partizanenliederen, ze leerden de rode pioniershalsdoek om te knopen, ze vulden ruitjes in schriften met schuine letters, probeerden te ontraadselen waarom de maan om de aarde draait en maakten kabaal in de pauzes tussen de lessen. In het nieuw gevestigde keizerrijk, waar de jonge, onverschrokken koning heerste met zijn mooie vrouw die nog treurde om haar gestorven vader, in dit rijk dat zich nu over de hele achtertuin uitstrekte, verstreek een sereen leven vol rust en welvaart. De enige schaduw die boven die sereniteit hing, was de onstabiele politieke situatie in het naburige koninkrijk, gelegen bij de morellenboom-uitkijktoren. Daar had een of andere krijgsheer de koning afgezet, zichzelf tot opperbevelhebber uitgeroepen en dreigementen aan de omliggende staten gestuurd. De sereniteit werd stilletjes en gestaag verstoord, zoals wanneer de schaduw van een zwangere wolk over een weide komt te liggen.

Moeder kocht nog steeds sprookjesboeken voor hem. De Jongen had nu bijna alle delen bij elkaar. De Estse sprookjes begon hij zelf te lezen, zonder iemands hulp. Hij wilde leren zwemmen. Een kennis van zijn vader leidde de zwemles voor beginners. De Jongen zou het nu al beginnen te leren, in de lente, in het stedelijke zwembad. En wanneer het warmer werd, zouden ze naar het kanaal verhuizen. Daar, in het stromende water dat zich onderwierp aan het ondoorgrondelijke verhaal van het land, daar zou hij zich zonder angst kunnen overgeven aan de stroming en vastbesloten naar zijn eigen eilanden en ingeslapen zeeën zwemmen. Zo droomde hij terwijl hij zijn handdoek en zwembroek inpakte.

Het stedelijke zwembad, precies in het centrum van de stad tegenover het gymnasium gelegen, verried op geen enkele manier het geheim van zijn binnenste. Zoals pantalons en onderbroeken de intieme delen van de man voor ongewenste blikken verbergen, zo verborgen de grijze muren van het oude gebouw met één verdieping zelfbewust de mystiek van de daar ontstaande uitwasemingen. Het halfnaakte lichaam van Sint-Florianus in een nis in de muur tussen de ramen op de bovenverdieping was het enige, zij het dubbelzinnige en verwarrende teken dat er zich achter de muren allerlei ontblotingen voltrokken. Voordat hij dat gebouw binnenging, had de Jongen nog bijna nooit een naakt menselijk lichaam gezien. Op een keer, toen hij nog heel klein was, was hij de badkamer ingegaan terwijl zijn vader een bad nam. Hij stond versteld van het volkomen ontbreken van kleding (hij had tot dusver gedacht dat dat alleen aan kinderen was toegestaan) en de zwarte bosjes haar waarover als beken stralen water stroomden. Hij had gauw de deur dichtgedaan. Maar het eerste echte contact met naaktheid was hem overkomen tijdens zijn spel, in de achtertuin. Hij speelde doktertje met een buurmeisje. Omdat hij de onverklaarbare kracht en het raadselachtige voordeel van dat beroep voelde, probeerde de Jongen het meisje steeds de rol op te dringen van patiënte, die veelvuldige doses injecties nodig had. En telkens wanneer hij het bloesje van het meisje optilde en haar broekje naar beneden trok, werd het hem zwart voor de ogen. Daarom schreef hij opnieuw recepten uit en voerde hij het aantal injecties op, tot verwondering van zijn patiënte, die het ontzettend vervelend vond in de stoel te liggen en almaar naar het gras te kijken.

Maar op zwemles in het stedelijk zwembad bestond de groep uitsluitend uit jongens van zijn leeftijd. De instructeur, een doorgewinterde avonturier, voerde streng het bevel in de vochtige ruimten met hun vreemde, gebroken akoestiek. Altijd was hij ergens ontstemd en geërgerd over. De zwarte, oneffen muren, bedekt met een greinige nevel zoals in een grot, dropen van het vocht. Een paar aan het plafond geplakte, doforanje, gedempte lampen gaven de ruimten van het zwembad het aanzicht van catacomben. Schadu- wen kleefden aan de muren en vloeiden samen met het vocht. Schaduwen kropen slijmerig over de bobbels in de muren. Het water in de bassins was warm, een donzige laag moeilijk zichtbare algen maakte de baksteentjes langs de rand glibberig. Boven de kinderen kronkelde damp. Alsof ze in een vulkaanmeertje zaten. Ze doken gehoorzaam in het water, brachten het met hun benen aan het golven. Als een trompet in een grot donderde de stem van de instructeur boven hun hoofd, de echo’s stuiterden door het labyrint, het water weergalmde alsof er een kudde verdwaalde herten doorheen snelde, de ademhaling van de kinderen stortte zich op de gangen alsof er een monster uit de diepten was opgedoken. Ze leerden zwemmen. Ze trokken hun zwembroekje uit, droogden zich af en gingen met uitgeweekt gezicht de straat op. Alsof ze wakker waren geworden na een droom over een ondier in een grot. Alsof de grijze gevel niet meer volhardde in zijn voornemen om zijn geheim niet te onthullen. Zijn schimmelige binnenste niet te onthullen. Geleund op zijn speer staarde Sint-Florianus, de beschermheer van de stad, naar de daken. Naakt.