Ben Lerner

Vertrek van station Atocha

Roman

Vertaald door Ronald Vlek

==

2012

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

==

© 2011 Ben Lerner

© 2012 Nederlandse vertaling Ronald Vlek

Oorspronkelijke titel Leaving the Atocha Station

Oorspronkelijke uitgave Coffee House Press, Minneapolis

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Hollandse Hoogte/Arcangel/Claire Quigley

Verzorging e-book Perfect Service, Schoonhoven

==

ISBN 978 90 204 1347 2 / NUR 302

==

www.atlascontact.nl

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012

1

De eerste fase van mijn onderzoek bestond uit het op doordeweekse dagen ’s morgens wakker worden in een karig gemeubileerde zolderflat, de eerste flat die ik na mijn aankomst in Madrid had bekeken, dan wel me wakker laten maken door het rumoer van de Plaza Santa Ana, doordat ik dat rumoer niet volledig in mijn droom wist te verwerken, dan het roestige mokkapotje op het fornuis aanzetten en een joint draaien terwijl ik op de koffie wachtte. Als de koffie klaar was deed ik het dakraam open, dat als ik op het bed ging staan net groot genoeg was om doorheen te kruipen, om vervolgens op het dak mijn espresso op te drinken en mijn joint op te roken, uitkijkend over de plaza waar toeristen samendromden rond hun reisgidsen op de metalen tafels en de accordeonist zijn stiel beoefende. In de verte: het paleis en lange wolkenstrepen. Daarna vereiste mijn project dat ik me weer door het dakraam liet zakken, ging schijten en douchen, mijn witte pilletjes innam en me aankleedde. Vervolgens pakte ik mijn tas, met daarin een tweetalige uitgave van Lorca’s Verzamelde gedichten, mijn beide notitieboekjes, een zakwoordenboek, mijn bloemlezing van John Ashbery, mijn hasj en mijn medicijnen, en ging ik op weg naar het Prado.

Van mijn flat liep ik de Calle de las Huertas door, knikkend naar de straatvegers in hun helgroene overalls, stak de Paseo del Prado over, ging het museum binnen, wat met mijn internationale studentenkaart maar een paar euro kostte, en liep rechtstreeks naar zaal 58, waar ik me voor de Kruisafneming van Rogier van der Weyden posteerde. Meestal stond ik al binnen drie kwartier na mijn ontwaken voor het schilderij en dus wedijverden de hasj, de cafeïne en de slaap in mij nog met elkaar terwijl ik tegenover de bijna levensgrote figuren stond en op evenwicht wachtte. Maria valt voor eeuwig in onmacht; de blauwtinten van haar gewaad zijn in de Vlaamse schilderkunst nooit meer overtroffen. Haar houding is een vrijwel exacte afspiegeling van die van Jezus; Nicodemus en een helper houden zijn ogenschijnlijk gewichtloze lichaam omhoog. C. 1435; 220 x 262 cm. Olieverf op eiken paneel.

Een keerpunt in mijn project: ik kwam op een ochtend bij de Van der Weyden en zag dat iemand mijn plaats had ingenomen. Hij stond precies waar ik normaal stond en even schrok ik, alsof ik mezelf zag terwijl ik het schilderij stond te bekijken, al was hij magerder en donkerder dan ik. Ik wachtte tot hij zou doorlopen, maar dat deed hij niet. Ik vroeg me af of hij mij voor de Kruisafneming had zien staan en er nu zelf voor stond in de hoop er datgene in te zien wat ik er ook in gezien moest hebben. Het ergerde me en ik probeerde een ander doek te vinden voor mijn ochtendritueel, maar ik was te zeer gewend aan de dimensies en de blauwtinten van het schilderij om genoegen te nemen met een substituut. Ik wilde zaal 58 net verlaten toen de man plotseling amechtig begon te snikken. Had hij zich, zo vroeg ik me af, alleen maar naar de muur gekeerd om zijn gezicht te verbergen terwijl hij het verdriet dat hij naar het museum had meegenomen verwerkte? Of had hij een diepgaande kunstzinnige ervaring?

Ik vreesde al heel lang dat ik niet tot een diepgaande kunstzinnige ervaring in staat was en kon maar moeilijk geloven dat iemand, van de mensen die ik kende althans, het wel was. Ik stond zeer wantrouwend tegenover mensen die beweerden dat een gedicht of een schilderij ‘hun leven veranderd had’, vooral omdat ik die mensen vaak zowel voor als na hun ervaring had gekend en geen enkele verandering had kunnen bespeuren. Hoewel ik een dichter beweerde te zijn, hoewel mijn veronderstelde talent als schrijver me mijn beurs voor Spanje had bezorgd, was ik geneigd dichtregels alleen mooi te vinden wanneer ik ze als citaat in prozateksten tegenkwam, in de essays die ik als collegeopdracht van mijn docenten had gekregen, waarin de regelwisselingen waren vervangen door schuine streepjes, zodat wat werd overgebracht niet zozeer een bepaald gedicht was als wel de weergalm van een dichterlijke mogelijkheid. Voor zover ik al in kunst geïnteresseerd was, was het in de afstand tussen mijn beleving van concrete kunstwerken en de uit hun naam gemaakte aanspraken; wat voor mij nog het dichtst in de buurt was gekomen van een diepgaande kunstzinnige ervaring was het ervaren van deze afstand: een diepgaande ervaring van het ontbreken van diepgang.

Toen de man eenmaal bedaarde, wat zeker twee minuten duurde, veegde hij zijn gezicht af en snoot hij zijn neus, waarna hij zijn zakdoek weer in zijn zak stopte. Bij het binnengaan van zaal 57, die op een slungelige, slaperige zaalwachter na verlaten was, liep de man onmiddellijk naar het kleine votiefportret van Christus dat wordt toegeschreven aan San Leocadio: groene tuniek, rode mantel, uitdrukking van diepe smart. Ik deed alsof ik andere schilderijen bestudeerde, terwijl ik vanuit mijn ooghoeken toekeek hoe de man het kleine schilderij in zich opnam. Een minuut lang bleef het stil en toen ontsnapte hem wederom een snik. Dit deed de zaalwachter opschrikken, en onze blikken ontmoetten elkaar, waarbij de mijne uitdrukte dat dit ook al in de andere zaal was gebeurd, die van de suppoost dat hij moeite had om te bepalen of de man nu een gek was – misschien wel het soort dat een schilderij zou beschadigen, het zou bespuwen, van de muur rukken of met een sleutel bekrassen – of slechts een diepgaande kunstzinnige ervaring had. De zakdoek kwam weer tevoorschijn en de man liep rustig zaal 56 binnen, posteerde zich voor De tuin der lusten, bekeek het in alle rust en ging toen helemaal los. Er waren nu drie zaalwachters in de zaal – de slungelige uit 57, de kleine vrouw die altijd toezicht hield in 56, en een wat oudere met onwaarschijnlijk lang zilverwit haar die de recentste uitbarsting vanaf de gang moest hebben gehoord. De een of twee andere museumgangers in 56 waren in hun audiotour verdiept en zich totaal niet bewust van wat er zich afspeelde bij de Bosch.

Wat moet een zaalwachter doen, dacht ik bij mezelf; wat ís een zaalwachter eigenlijk? Enerzijds ben je onderdeel van een beveiligingsmacht die tot taak heeft materiaal van onschatbare waarde te beschermen tegen gekken, of kinderen, of de langzaam ondermijnende werking van flitsende camera’s; anderzijds bevind je je te midden van vermeende triomfen van de geest, en als je werk al enig prestige heeft, dan ontleent het dat nu juist aan de overtuiging dat zulke triomfen een mens met recht tot tranen toe kunnen roeren. Het had iets aandoenlijks, die besluiteloosheid van de zaalwachters, zaalwachters die een groot deel van hun leven voor tijdloze meesterwerken van de schilderkunst doorbrengen, maar aan wie altijd alleen maar wordt gevraagd: hoe laat is het, wanneer gaat het museum dicht, donde está el baño. Ik kon de vervoering van de man, als het dat was, niet delen, maar ik voelde me geroerd door het dilemma van de zaalwachters: moesten ze de man vragen even mee te komen naar de gang en zijn geestesgesteldheid proberen te peilen, daarmee ongetwijfeld zijn diepgaande ervaring bedervend, of moesten ze het risico nemen deze potentiële gek op hun cultuurschatten los te laten, en daarmee ongetwijfeld onder andere hun baan riskeren? Ik vond hun zwijgende verbeelding van deze spanning ontroerender dan welke Pietà, Kruisafneming of Annunciatie ook, en ik had het gevoel een van hen te zijn terwijl we van zaal naar zaal achter de man aan liepen. Misschien is deze man wel een artiest, dacht ik; stel dat hij de extase die hij uitbeeldt niet voelt, stel dat de scènes die hij speelt zijn bedoeld om het instituut te dwingen zijn eigen tegenstrijdigheid onder ogen te zien in de persoon van deze zaalwachters. Zoiets dacht ik terwijl de man andermaal tot bedaren kwam en kalmpjes op weg ging naar de hoofduitgang van het museum. De zaalwachters gingen uiteen, ogenschijnlijk eerder bedroefd dan opgelucht, en onwillekeurig volgde ik deze man, deze grote artiest, het museum uit naar buiten, de bovennatuurlijk stralende dag in.

==

In de meeste weekenden tijdens de eerste fase van mijn onderzoek werd ik door mijn Spaanse mentor, Jorge, die door de stichting werd betaald om haar gastonderzoekers snel van beginners- naar gevorderdenniveau te brengen, naar een kampeerterrein gebracht, zo’n veertig minuten van Madrid, waar zijn vrienden van de talenschool naartoe gingen om te blowen, te drinken, te zwemmen en een beetje te rotzooien. Ze noemden me El Poeta; of dat nu spottend of liefkozend bedoeld was, daar kwam ik nooit precies achter. Ik kocht het meeste bier; mijn hasj kocht ik van Jorge, die me veel te veel liet betalen. Het kampeerterrein zelf stelde niet zoveel voor: een open plek met een paar vuurkuilen en een flinke hoeveelheid afval, hoewel ik er behalve ons nooit iemand zag en wij altijd alles netjes opruimden. Het was nog geen dertig meter naar het meer. Het was meestal warm genoeg om buiten te slapen. Er werd weinig tegen me gezegd als we met zijn vijven of zessen rond het vuur zaten te drinken en mijn hasj of de sterke wiet rookten die Jorge als het laat werd liet rondgaan. Ik zei bijna nooit iets, al probeerde ik wel te glimlachen en met mijn glimlach de indruk te wekken dat ik verstond wat er om mij heen werd gezegd door hem te laten fluctueren als in reactie op hun verhalen.

Op een avond, toen ik uitermate stoned was, drong het geleidelijk tot me door dat Jorge mijn naam zei, niet Poeta, op scherpe toon, en dat de anderen me boos en vol ongeloof zaten aan te kijken. Toen realiseerde ik me dat ik mijn lachje had zitten lachen, er gewoon mee door was gegaan, niet had opgelet toen een van Jorges vriendinnen, Isabel, een blijkbaar tragisch verhaal vertelde of iets pijnlijks opbiechtte, haar stem was in elk geval zacht en in haar tranen blonk het licht van het vuur. Het kostte me wat wel een minuut leek om dat lachje van mijn gezicht te krijgen, een lachje dat zij voor mijn reactie op Isabels woorden hielden. Bij deze zeldzame gelegenheid besloot ik een poging te wagen tot spreken: ik had het niet verstaan, probeerde ik te zeggen, of ik had niet geluisterd, maar wat ik allemaal stamelde was onbegrijpelijk, amper Spaans. Het enige wat ik hoefde te zeggen was dat ik er niet helemaal bij was geweest, een beetje had zitten dromen, dat het me enorm speet als Isabel dacht dat ik lachte om haar verhaal, maar ik kon er niet opkomen hoe ik dat, of wat dan ook, moest zeggen. Erger nog, het lachje kwam automatisch terug toen ik het idee kreeg dat ze me voorhielden dat het gestoord was om zo te reageren op wat het ook mocht zijn dat Isabel aan het vertellen was. Toen gooide Jorges vriend Miguel, die óf familie was van óf verliefd was op Isabel, van de andere kant van het vuur zijn bierblikje naar mijn hoofd en zei dat ik die grijns van mijn gezicht moest halen, als ze die uitdrukking in Spanje tenminste kennen. Ik lachte onwillekeurig, nerveus, alleen klonk mijn lach tot mijn afgrijzen niet nerveus, wat de belediging aan het adres van Isabel, die nu met haar hoofd in haar handen zat, nog erger maakte. Isabel stond op, liep bij het vuur weg in de richting van het meer, gevolgd door de beide andere vrouwen in onze groep, terwijl Miguel op mij afkwam en dreigend boven me uittorende. Jorge hield hem tegen. Inmiddels zei ik in elk geval steeds het spijt me, het spijt me, maar Miguel rukte zich los, of Jorge liet hem los, en hij sloeg me op mijn mond.

Het was geen harde klap, maar het leek me beter om toch maar gestrekt te gaan. Miguel stond tegen me te schreeuwen en door het rumoer kwamen Isabel en haar vriendinnen weer terug. Miguel liet zich door Jorge wegtrekken en tot bedaren brengen. Ik proefde het bloed van mijn licht gescheurde lip en ik beet wat harder om de snee dieper te maken zodat ik wat ernstiger gewond zou lijken en zo voldoende medelijden zou opwekken om de schade te compenseren die mijn lachje had aangericht. Terwijl ik mijn handen voor mijn gezicht sloeg en kronkelde alsof ik verschrikkelijke pijn had, smeerde ik het bloed expres flink uit, en toen ik opkrabbelde en weer in het schijnsel van het vuur stapte, zei Isabel verschrikt: o, moeder, o, god. Ik liep vanuit de daaropvolgende stilte naar het meer en begon mijn gezicht te wassen. Na enkele minuten hoorde ik voetstappen op het droge gras: Isabel.

‘Het spijt me,’ zei ze.

‘Nee, het spijt mij,’ zei ik. ‘Ik versta niet wat verhaal jij tegen mij zei eerst,’ is vermoedelijk wat ik zei. ‘Mijn Spaans is heel slecht. Ik word nerveus.’

‘Je Spaans is goed,’ zei ze. ‘Hoe is het met je gezicht?’

‘Mijn gezicht is goed,’ zei ik, waardoor ze in de lach schoot. Ze trok de sjaal in haar haar los, doopte hem in het water, wrong hem uit, gebruikte hem om de rest van het bloed van mijn gezicht te vegen, doopte hem weer in het water en wrong hem uit. Ze begon iets te zeggen, of over de maan, of over het effect van de maan op het water, of ze voerde de volle maan aan als excuus voor Miguel of voor het dramatische verloop van deze avond, hoewel het geen volle maan was. Haar haar was lang, misschien nog wel langer dan dat van de zaalwachter. Vervolgens kan ze hebben beschreven hoe ze als kind in het meer had gezwommen, of hebben gezegd dat meren haar herinnerden aan haar kindertijd, of me hebben gevraagd of ik als kind graag zwom, of hebben gezegd dat wat ze over de maan had gezegd kinderachtig was. Ze vroeg me of ik een gedicht van Lorca kende, ditmaal over iets met verschillende kleuren en waarvoor ze haar r-en zachtjes moest laten rollen, iets wat ik niet kon. Ze bood me een sigaret aan, we rookten en ik keek naar het water en was nuchter.

Ik wilde weten waarom ze had gehuild en ik wist voornamelijk uiting te geven aan dit verlangen door de woorden voor ‘vuur’ en ‘eerst’ steeds te herhalen. Ze zweeg enkele ogenblikken en begon toen te praten; iets over een huis, maar of ze nu een huisgezin of de letterlijke constructie bedoelde, daar kwam ik niet achter; ik hoorde de namen van straten en maanden, een lijst van dingen waarvan ik dacht dat het boeken of liedjes waren, slechte tijden of slecht weer, zwarte dag, oom, verandering, een analogie waarin zomer een rol speelde, iets over het kopen en/of in de prak rijden van een rode auto. Ik construeerde een aantal mogelijke verhalen uit haar woorden, construeerde ze tegelijkertijd, dus was het niet zozeer alsof ik het niet verstond als wel dat ik het in akkoorden verstond, in een veelheid van werelden. Haar oom was vandaag precies een jaar geleden omgekomen bij een auto-ongeluk in een straat in Salamanca; ze had van de zomer geholpen haar verslaafde vriend te laten opnemen en nu wilde hij niets meer van haar weten en was hij naar Barcelona verhuisd; haar ouders, die in een klein stadje woonden, moesten hun huis uit en nu had ze allemaal dozen met speelgoed uitgezocht; ze had vanwege de oorlog gebroken met een zus. Dit vermogen om tussen mogelijke referenten te verkeren, om ze als golven te laten samenkomen en uiteengaan, om tijdens het luisteren naar Spaans de wet van het uitgesloten midden terzijde te schuiven – dat was een doorbraak in mijn project, een verandering van fase. Ik bleef zwijgen en modelleerde mijn gezicht naar de San Leocadio.

==

Van het Prado liep ik gewoonlijk naar een klein café dat El Rincón heette, waar ik een broodje at, een gewoon hard broodje met chorizo, en waar ik dan als enige zat te eten, tenzij er toeristen waren, want voor de Spanjaarden was het nog lang geen lunchtijd. Daarna liep ik nog een paar straten verder naar El Retiro, het centrale park van de stad, zocht een bankje op, haalde mijn notitieboekjes, het zakwoordenboek en Lorca tevoorschijn en werd high.

Als de zon scheen en ik de hasj en de tabak in de juiste hoeveelheden had vermengd, als er andere mensen in de buurt waren, maar op enige afstand, zodat ik wel kon horen dat ze praatten maar niet in welke taal, dan werd ik overspoeld door een lichte golf van euforie. Er waren nog uren en uren van daglicht over, voor de Spanjaarden was het nog niet eens echt middag; er waren nog maanden en maanden van mijn studiebeurs over, hij was nog maar net ingegaan; maar die beurs zou ook weer niet te lang doorgaan – op die en die datum zou ik weer naar mijn oude leventje terugkeren, iets interessanter geworden voor iedereen vanwege mijn verblijf in het buitenland, iets afgevallen vermoedelijk, verder niet veranderd. Ik hoefde in Madrid geen leven in te richten buiten de elementairste alledaagse dingen om; ik hoefde me niet bezig te houden met het vormen van een gemeenschap, wat dat ook mocht betekenen. Ik had de eindeloze dag, maanden en maanden van eindeloze dagen, en toch beperkte de datum van mijn terugkeer dat gevoel van onbegrensdheid, het voorkwam dat hij dreigend werd. Ik begon iets te voelen wat ik als liefde beschouwde, allereerst voor de dingen in de onmiddellijke nabijheid: de gierzwaluwen, als het dat waren, die rondhipten in het stof; de lanen met oudewereldbomen, de stenen standbeelden van vorsten en vorstinnen waar de toeristen bij poseerden, liefde voor de schittering van El Estanque, het kunstmatige meer van het park. Liefde voor Topeka: de roodstaartbuizerd boven op de telefoonpaal, het grote kind met een seinpistool in de band van zijn sportbroek, de vinger kwijtgeraakt aan bijtschildpad of vuurwerk; liefde voor de bullebak met zijn kinbaard, een liefde die alleen een moeder zou aankunnen. Liefde voor al mijn modellen, behalve James; liefde voor de worstelaar die van de watertoren viel waar hij had geprobeerd de aandacht te trekken. Dan naar Providence: de eerste rimpelingen in de vijver, een receptenlijntje runnen met de onnozele kinderen van de sterren, uit een tunnel komen of slapen tot aan New York, het begrip ‘rijk’ opnieuw definiëren, liefde voor de ongelezen dichtbundel, Cyrus en onze wandelingen. Maar het meest intens de liefde voor dat andere, het geluidsscherm, de witte machine van het leven, schaduwen die zich samenpakken op het middenplan, al komt dat niet eens in de buurt, de structuur van et cetera zelf.

Op die dagen hield ik me bezig met wat ik vertalen noemde. Ik sloeg Lorca min of meer op goed geluk open, schreef het Engels van de rechterpagina over op een bladzijde van mijn eerste notitieboekje en begon veranderingen aan te brengen door een woord te vervangen door een woord dat ik er als eerste mee associeerde en/of de volgorde van de regels door elkaar te gooien, waarna ik weer veranderingen aanbracht die waren ingegeven door al die veranderingen. Of ik zocht het Spaanse woord op voor het Engelse dat ik wilde vervangen, en verving dat dan weer door een Engels woord dat het in klank benaderde (‘Onder de boog van de hemel’ werd ‘Onder de boog van de cielo’, wat vervolgens weer ‘Onder de boog van de cello’ werd). Daarna vervlocht ik fragmenten van het proza dat ik in mijn tweede notitieboekje had staan met de vertalingen die ik zo had geproduceerd (‘Onder de boog van de cello/ sla ik Lorca op goed geluk open’, enzovoort).

Maar als de zon niet scheen en de verhoudingen niet klopten, als er of te veel mensen in het park waren of als het park verlaten was, dan opende er zich een afgrond in mij als ik rookte. Nu was de middag op een angstwekkende manier onbegrensd; het zou nooit meer avond of de volgende dag worden in zaal 58; zilver en groen vloeiden weg uit het landschap. Ik kon me er niet toe zetten de bundel open te slaan. Het was nog erger dan een gevoel van beklemming hebben; ik wás een gevoel van beklemming, een onspeelbaar adagio voor strijkers; inwendige afstanden klapten uit en weer in als ik ademhaalde. Het was als op het verkeerde moment wakker worden uit een nachtmerrie; nu moest je erin verder leven, ermee vertrouwd raken. Hij, als ik het zo kan stellen, had dit als kind zo gevoeld toen ze hem naar het zomerkamp stuurden; zijn hart leek tegelijk op hol te slaan en stil te blijven staan. Toen stokte, vervlakte, verbrijzelde zijn adem; alsof er op tien kilometer hoogte een raam was gebroken ontstond er opeens een vacuüm. Iets van het grijs werd in hem naar binnen gezogen, en hij was vertwijfeld; hij werd een symptoom van zichzelf. Hij raapte zijn krachten bijeen en reikte in zijn tas, draaide het flesje met kinderbeveiliging open, legde het gele pilletje even op zijn tong, verkruimelde het tussen duim en wijsvinger en stopte de vochtige resten weer in zijn mond. Vervolgens wachtte en wachtte hij en ten slotte werden de scherpe kantjes van iets bot. Hij werd zich bewust dat hij het warm had; nee, bewust dat hij het koud had gehad. Hij legde zijn handen op zijn gezicht en ervoer beide als wezensvreemd; de eerstgenoemde waren nog steeds ijskoud, het laatstgenoemde begon al warm te worden. Hij dacht aan de munttelefoons naast El Estanque; hij zou zijn telefoonkaart kunnen gebruiken; hij zou zich door iemand thuis moed in kunnen laten spreken. Maar het was daar zeven of acht uur vroeger, iedereen sliep. En welke volwassen man, als hij dat al was, belt zonder duidelijke reden in paniek naar huis, zoals hij als kind had gedaan vanuit het zomerkamp, en kom me alsjeblieft halen had gesnikt. Hij werd zich van een vreemde smaak in zijn mond bewust; zijn speeksel behoorde aan iemand anders toe; het stond hem tegen om het door te slikken. Dit, zei hij met groot gezag tegen zichzelf, is een teken van schizofrenie; dit is het begin van de snelle desintegratie van je zogenaamde persoonlijkheid; je zult moeten worden opgenomen. Hij voelde het papieren hemd al op zijn huid. Hij verkruimelde een tweede kalmeringspilletje en stond op, benen amper de zijne, en begon in de richting van de hoofdingang te lopen. De andere voetgangers op de Paseo del Prado bekeken hem met vreemde blik; hij had het stellige gevoel dat iedereen bleef staan als hij langsliep en zich omdraaide om hem na te kijken; het kostte moeite om niet te gaan rennen; zijn flat week terug bij zijn nadering; uit elke passerende auto klonk gelach. De wetenschap dat niets van dat alles echt was maakte het alleen maar nog erger.

Dan rende hij de zes trappen op, zocht de sleutel, gooide de tas neer en liet zich op het bed vallen. Dan trok hij de deken volledig over zich heen. Daarna hield hij mijn siësta.

==

De meeste dagen zette ik als ik na mijn siësta wakker werd het mokkapotje op het fornuis aan en rolde een joint terwijl ik op de koffie wachtte. Als die klaar was zette ik de douche aan en als het water warm was stapte ik eronder en nam mijn koffie mee, liet ik het water de espresso verdunnen terwijl ik hem opdronk, liet ik de stoom en de cafeïne mijn hoofd weer langzaam helder maken.

Tijdens de eerste fase van mijn onderzoek meende ik dat heel Madrid sliep tijdens de siësta, en soesde ik weg met de gedachte dat ik gewoon met de rest van de sluimerende hoofdstad meedeed, al hoorde ik later dat ik van alle mensen die ik in Madrid kende de enige was die die tijd ook echt gebruikte om te slapen. Of het vertalen nu goed was gegaan in El Retiro of dat ik het grijs naar binnen had gezogen, ik voelde me na de siësta altijd hetzelfde, dat wil zeggen, ik voelde niets, al sliep ik wel een uur langer als ik de kalmeringspilletjes had geslikt, en als ik heel angstig was geweest voelde ik iets van een vage chemische tinteling achter in mijn mond. Ik kende die chemische tinteling al van kinds af aan en was ervan uitgegaan dat iedereen die kende, dat die minstens zo universeel was als de koperachtige smaak van bloed, en er ook op de een of andere manier mee verwant, al kwam ik er later achter dat niet een van de mensen die ik kende vertrouwd was met die smaak, althans niet zoals ik hem beschreef, niet als de specifieke nasmaak van paniek. Ik had thuis nog nooit een dutje gedaan en de siësta had een dramatisch effect op mijn tijdsbesef, hij leek of de dag te verdubbelen, zodat de herinnering aan de ochtend werd als die aan iets aan de andere kant van de nacht, of de eerste helft van de dag compleet te verdringen.

Als ik me had afgedroogd en aangekleed, stak ik de joint op, schonk het restant van de espresso in, tikte als ik in het park een vertaling had afgemaakt deze in op mijn laptop en mailde hem aan Cyrus. Hoewel ik een internetaansluiting had in mijn flat, meldde ik in mijn e-mails dat ik vanuit een internetcafé schreef en dat mijn tijd uiterst beperkt was. Ik deed mijn best om op de meeste e-mails die ik ontving niet te reageren, omdat ik daarmee de indruk meende te wekken dat ik offline was, druk bezig met het opdoen van ervaringen, terwijl ik in werkelijkheid een flink deel van mijn tijd online was, met name in de namiddag en aan het begin van de avond, zoekend naar filmpjes van verschrikkelijke dingen. Na Cyrus te hebben geschreven probeerde ik een tweetalige editie van de Don Quichot te lezen, at iets, meestal chorizo, harde kaas, olijven en witte asperges uit een potje, trok een fles wijn open, legde de Don Quichot weg en las Tolstoj in het Engels; zijn grote romans lagen bij Casa del Libro in de ramsj.

Ik was van plan geweest mezelf Spaans te leren via het lezen van de meesterwerken van de Spaanse literatuur en had ijverig gefantaseerd over aard en effect van een aldus verworven Spaans, hoe het archaïsche karakter ervan en de extra aangezette formele retoriek zouden botsen met de banaliteit van het dagelijks leven, en zo eerder de indruk zouden wekken van iemand uit een andere tijd dan uit een ander land. Ik verbeeldde me dat ik me rond het kampvuur van een schitterende en verheven stijl bediende nadat Jorge de sterke wiet had laten rondgaan en dat ik goed naar de gezichten van de anderen keek terwijl ze tot het besef kwamen dat hun onvermogen om mij te begrijpen niet voortkwam uit mijn onwetendheid of mijn accent, maar uit hun eigen afstand tot het zenit van hun taal. Ik zag mezelf al vanuit hun perspectief als ik me dat verheven idioom eenmaal grondig had eigengemaakt: auratisch, mijn voorbeeld zou komen te staan voor een latente kracht binnen hun eigen taal, zodat voortaan zelfs mijn zwijgen diep doorwrocht, eloquent, zou lijken. Maar ik kon me er niet toe zetten om met Spaanse prozateksten aan de slag te gaan, deels doordat ik zoveel woorden moest opzoeken dat ik geen moment in staat was de loop van een zin te ervaren; het bleef een hoeveelheid losse partikels, werd nooit een golf; ik had niet het geduld om dezelfde passage telkens te herlezen totdat de woorden ophielden enkel punten te zijn en een lijn vormden. Ik kwam tot het besef dat de zuivere gerichtheid die ik voelde bij het proza lezen, het weefsel van de verglijdende tijd, de witte machine van het leven, voor mij veel belangrijker was dan welke verhaallijn of conventionele betekenis ook. Zelfs in de meest dramatische scènes, als Natasja opeens naast hem staat of wat dan ook, was het niet zozeer het pathos van de hereniging en zijn overlijden dat me ontroerde als wel de werking van voorzetsels, voegwoorden et cetera; de kracht van de bewering was dwingender dan het beweerde.

Poëzie lezen, als lezen al het woord is, was iets heel anders. Poëzie stootte mijn aandacht actief af, poëzie was opaak en dingerig en weigerde me mee te slepen; haar lidwoorden, voegwoorden en voorzetsels losten niet op in een gevoel en een snelheid; je kon in de ruimtes tussen de woorden vallen terwijl je ze trachtte te verbinden; en toch bood het gedicht door zijn weigering mij mee te slepen de mogelijkheid tot een hogere vorm van meeslependheid die mij onwaardig was, een intense ervaring die binnen het beschadigde leven niet beschikbaar was, en zo werd het gedicht tot een symbool van haar buitenkant. Het was voor mij veel gemakkelijker om een Spaans gedicht te lezen dan Spaans proza, omdat alle onkundigheid, aarzeling en onvermogen die een poging om het gedicht te ervaren met zich meebracht mij bekend waren, het was wat elk gedicht een negatieve kracht gaf, het feit dat het me niet kon ontroeren ontroerde me, althans een beetje; mijn onvermogen om het gedicht in het Spaans te begrijpen of erdoor gegrepen te worden kwam zozeer overeen met mijn onvermogen om het gedicht in het Engels te begrijpen of erdoor gegrepen te worden, dat ik me, in dat opzicht, een moedertaalspreker voelde. Dus nam ik, nadat ik de Don Quichot weggelegd, gegeten, me afgerukt en een stukje Tolstoj gelezen had, wat er nog aan wijn over was en een anthologie van de eigentijdse Spaanse dichtkunst mee naar het dak en las een paar gedichten bij wat er nog aan licht over was.

==

Als de avond viel begon de Plaza Santa Ana vol te stromen met toeristen, en kon je ook al wat Madrilenen elkaar zien begroeten, een kus op beide wangen, hoewel de autochtonen pas veel later in groten getale tevoorschijn kwamen. Je hoorde verschillende talen, Amerikaans of Australisch Engels in mijn oren het meest raspend, stoelen die over het trottoir schraapten en bestek dat over borden schraapte, glazen die van de metalen tafels werden gehaald of er juist op werden gezet, en meestal een violist, niet storend onbekwaam. In de verte waren verkeersvliegtuigen op weg naar Barajas, traag flikkerende lichtjes op de vleugel, de condensstrepen vaag roze totdat het volledig donker was. Ik stelde me voor dat de passagiers me konden zien, stelde me voor dat ik een passagier was die mij omhoog kon zien kijken naar mijn omlaag kijkende zelf. In de eerste fase van mijn onderzoek kende ik niemand behalve Jorge en zijn vrienden, en die nodigden me op doordeweekse avonden nooit uit om iets te gaan doen; ik weet niet zeker hoe ze me hadden moeten uitnodigen, omdat ik Jorge alleen vrijdags op de talenschool zag. Ik had geen telefoon, en ze wisten niet precies waar ik woonde. Daar ik nooit een van de feestjes die de stichting organiseerde had bezocht was er niemand bij wiens gezelschap ik me aan kon sluiten als ik de dingen wilde doen die een mens gedurende zijn verblijf in Madrid geacht werd te doen: van het ene café naar het andere trekken, intussen steeds zatter wordend, dan in een discotheek met meerdere verdiepingen belanden en op afgrijselijke techno dansen, als het die naam nog mocht hebben, uren- en urenlang aan elkaar frunniken, daarna een chocola con churros halen en tegen het ochtendgloren naar huis wankelen. Dat was blijkbaar heel normaal voor een opmerkelijke variëteit aan leeftijden; er waren in elk geval nog heel laat mensen van verschillende generaties op de been; om middernacht speelden er nog kinderen op de plaza; mensen die de middelbare leeftijd al gepasseerd waren, dronken door tot in de kleine uurtjes. Ik was dergelijke tijden en zoveel publieke ruimte niet gewend. Terwijl ik mezelf ver boven al dat geslemp verheven voelde, was ik in feite wanhopig op zoek naar een vorm van meedoen, zowel omdat ik me ’s avonds peilloos verveelde als omdat ik onbetwistbaar werd aangetrokken door de ordinaire libidineuze spanning die in de lucht hing. Ik kon natuurlijk niet in mijn eentje op het plein gaan zitten, al zag ik het mannen wel doen, reisgidsen naast hun biertjes, en ik kon me ook niet tot een van de ontelbare rondzwervende groepen richten met de vraag of ik me bij hen mocht aansluiten, al ging ik wel inzien dat ik naar buiten kon gaan en me zonder schroom in de nachtelijke stroom kon voegen zolang ik maar doelbewust liep en deed alsof ik ergens moest zijn.

Dan rolde ik een of twee joints en stopte die in een pakje sigaretten, dronk een glas water, poetste mijn tanden, liep de trap af naar buiten en de plaza op. Terwijl ik die overstak, had ik het gevoel dat ik vanaf het dak van mijn flat naar mezelf stond te kijken; vanaf daar zag ik dat ik te snel liep en dan bleef ik staan, stak een joint of een sigaret op en liep dan weer in een minder gejaagd tempo door in de richting van de Puerta del Sol, het letterlijke centrum van de stad, dat ik binnen enkele minuten kon bereiken. Op Sol bleef ik dan even rondhangen om te beslissen waar ik zou veinzen te moeten zijn.

Meestal wandelde ik de Gran Vía af, waar de prostituees stonden te roken voor de gesloten rolluiken van de winkels, doffe gloed van oranje en donkerrode lippenstift, en ten slotte liep ik dan Chueca in, grotendeels een homobuurt die bekend stond, aldus de reisgidsen, om zijn bruisende nachtleven, maar waar gewoonlijk minder Amerikanen waren. De straten in Chueca waren zo smal en de plaza zo druk in die maanden dat de mensen rechts van je ervan uitgingen dat je bij de mensen links van je hoorde en omgekeerd. Dat was in de talrijke stampvolle bars ook zo; ik kon iets te drinken bestellen en met een verveelde blik midden in het café gaan staan, en dan gingen mensen ervan uit dat ik bij een van de belendende gezelschappen hoorde; mensen uit een grote groep begonnen vaak zelfs tegen me te praten, in de veronderstelling dat ik er een was met wie ze nog niet de kans hadden gehad kennis te maken. Boven het kabaal uit kon ik vrijwel niets horen, maar ik glimlachte, knikte, hief af en toe mijn glas wat, en wendde me vanaf dat moment iets meer naar de groep waarvan het lid me had aangesproken; en dan werd ik geleidelijk opgenomen.