Lilian Blom

Slagschaduw

Uitgeverij Atlas Contact

Amsterdam/Antwerpen

Hoofdstuk 1

Mocht Anne denken dat ik uit pure dankbaarheid haar geklets aan wil horen omdat ze mij uit het bejaardenparadijs heeft opgehaald, dan heeft ze het mis. Als ze even haar waffel hield dan kon ze mij horen grommen. Bovendien zou mijn dochter nu toch wel moeten weten dat als er ook maar een zuchtje wind is en wij buiten zitten haar oude moeder de oren te veel in moet spannen. Vroeger hoorde ik alles. Het geritsel van elk blad, het oplichten van de deksel van de koektrommel, al deden ze nog zo stiekem. Ik hoorde ze door het huis sluipen als ze te laat thuiskwamen, elke trede van de trap naar boven kraken. Ik ving zelfs op wat ze elkaar toefluisterden. Mijn oren altijd op scherp. Daarom zijn ze nu uitgeput.

Het kost mij tegenwoordig steeds minder moeite om mij af te sluiten voor een wereld die de mijne niet meer is. De slak die vanonder het klimopgebladerte zijn slijmerige spoor trekt zorgt voor een welkome afleiding. Geboeid kijk ik toe hoe hij traag op mijn rolstoel af koerst. Zou het beest er enige notie van hebben dat als hij zich vastklampt aan de wielen, hij met huis en al verpletterd wordt wanneer Anne mij wegrijdt. Krakend zal er een einde komen aan de lange weg die hij heeft afgelegd. Nadat dikke blauwe vliegen zich tegoed hebben gedaan aan het kadaver is alleen het spoor dat hij achter heeft gelaten op de steentjes van het terras zichtbaar. Na een regenbuitje is ook dat weggespoeld.

De sporen die ik achter mij heb gelaten zijn zelfs door aanhoudende plensbuien niet weg te wassen. Traag ben ik wel. Een naaktslak in een bejaardenhuis. Alle slijmslakken op een hoop onder één benauwd dak.

‘… toch?’

Het dwingende ‘toch’ vang ik nog net op. Wat ervoor beweerd of gevraagd is, laat ik langs me heen gaan. Het zijn toch allemaal kwesties die lang geleden speelden en niet opgerakeld hoeven te worden.

Mijn dochter buigt zich over mij heen en frummelt aan mijn gehoorapparaat. Ze gaat voor mij staan en beweegt haar lippen.

‘Zit je nu te mimen of zeg je wat?’ vraag ik verbeten. Ze haalt het apparaat uit mijn oorschelp. Met een mesje friemelt ze aan de batterij. Als ze het maar niet molt. Dan ben ik echt in de aap gelogeerd. Ik sta op het punt haar te vertellen dat ze er met haar fikken van af moet blijven als ze het toestel weer behendig in mijn oor schuift. Het geluid is terug. Gedempt en van kilometers ver alsof ik in een vliegtuig zit vlak boven de motoren. Zat ik er maar, nu zie ik alleen de uitwaaierende witte strepen in de blauwe lucht, lijnen die elkaar net niet raken. Veroorzaakten de vliegmachines in de oorlog eigenlijk ook al van die strepen? Vreemd dat ik mij dat niet kan herinneren. Wellicht omdat ik toentertijd geen tijd had om naar de wolken te staren.

‘Wil je een kopje thee met een stukje appeltaart? Net gebakken, speciaal voor jou.’

Ik knik. Ben altijd bang dat als ik te veel spreek de batterij van mijn gehoorapparaat leegloopt.

Anne loopt de keuken in. Ik volg haar met mijn ene oog. Het andere moet ik toeknijpen, omdat de zon, die zich even schuilhield achter de grote boom, in volle hevigheid weer tevoorschijn komt. Door het felle licht in de tuin wordt de ruimte waarin Anne zich nu begeeft een aardedonker hol. Zijzelf een silhouet.

Ik probeer mijn rolstoel wat te draaien, zodat ik minder last heb van het zonlicht. De wielen blijven steken tussen de steentjes. Ik klem mijn lippen op elkaar om het niet uit te schreeuwen in de machteloze woede die mij de laatste tijd voortdurend overvalt.

Ik en hulpeloos. Wie had dat ook maar kunnen vermoeden?

Er klinkt een parelende lach vanuit de keuken. Zo overdreven hard, dat ik het zelfs kan horen. Zou het gesprek over mij gaan? Wantrouwend ben ik altijd geweest. Toch ga ik haar niet vragen wie ze aan de telefoon had. Ze zou mij van al het wel en wee van haar vrienden op de hoogte willen stellen, namen noemen die mij niets zeggen, ervan uitgaand dat ik vol belangstelling zal luisteren. Nee, spaar me alsjeblieft de futiliteiten. Het liefst zou ik even weg willen dommelen en mij proberen te herinneren hoe het gezang van de vogels klonk in deze tuin van mijn dochter. Het voorgenomen dutje wordt mij ruw ontnomen. Anne komt triomfantelijk op mij afgelopen. Een dienblad met een pot thee en appeltaart.

‘Kijk, lekker hè? Vers uit de oven!’ Ze schuift een tafeltje naast mijn rolstoel, snijdt de appeltaart aan en schenkt de thee in een grote mok. Ik heb een hekel aan die grote bekers.

Waarom niet in een van die mooie porseleinen kopjes, die ze zich heeft toegeëigend toen ik moest verhuizen? Denkt ze soms dat mijn oude handen zoveel weelde niet meer kunnen dragen?

‘Lekker?’

Ik knik en kauw.

Ze klapt een tuinstoel uit en gaat naast mij zitten. Ze legt haar hand op mijn arm, streelt met haar duim over mijn gerimpelde, gelooide huid, bezaaid met ouderdomsvlekken en blauwrode plekken. Dun bloed, dunne huid, zeggen de verzorgsters in het tehuis. Ze vermelden er nooit bij dat hun hardhandige aanpak die bloeduitstortingen alleen maar erger maken.

Als Anne nu maar niet gaat zeggen dat mijn huid wel wat olie kan gebruiken. Van de drieënnegentig keer dat ik mijn verjaardag heb gevierd, zijn er de laatste vijfentwintig niet voorbijgegaan zonder flacons met een of ander duur smeersel. Ik kon het soms niet eens meer opbrengen om blij verrast te doen als ik door de feestelijke verpakking heen kon voelen dat er een pot crème in zat. Haalde dan voorzichtig het bovenste plakbandje los zodat ik dat alleen maar hoefde dicht te plakken als ik het cadeau zou geven aan een jarige medebewoner of iemand van de verpleging. Op die manier raakte ik van een voorraad af die ik van z’n leven niet meer op zou kunnen smeren en het leverde bovendien nog oprecht verheugde reacties op.

Ik schrik van haar stem, die opeens van heel dichtbij klinkt. Alsof mijn gehoorapparaat op de luidspreker staat. ‘Wat was er dan met die ring?’

‘Welke ring, kind?’ Ik weet drommels goed over welke ring het gaat. Ik had er onderweg in de auto nooit over moeten beginnen. Het heeft haar aanleiding gegeven om uit te weiden over zaken die er niet meer toe doen.

Moeten die ouwe koeien per se uit de sloot gehaald worden?

‘Oh, die,’ hoor ik mezelf zuchten, ‘dat was er een met een nepsteen. Je vader had gezegd dat het een diamant was. De ring zat verpakt in een chic zwart doosje met een fluwelen binnenkant. Toen hij het me overhandigde gaf hij me de indruk dat hij er zijn halve salaris aan had gespendeerd. Ik durfde de ring alleen maar om te doen bij officiële gelegenheden en liet hem verder in het doosje liggen. Nadat pappa was overleden kwam ik erachter dat de zogenaamde diamant een gewoon rijnsteentje was. Alles was net zo nep als nu mijn heupen en tanden,’ probeer ik met een grapje, hopend dat het gesprek hiermee een andere wending krijgt. Maar mijn dochter bijt zich als een terriër vast in haar prooi. Dat heeft ze altijd gedaan. Ik heb me wel eens afgevraagd waarom ik mij altijd zo aan haar kan ergeren en wij zo botsen terwijl we hetzelfde karakter hebben. Heb het nooit openlijk geventileerd want dan had ik ongetwijfeld te horen gekregen dat ik niet genoeg van mezelf houd of soortgelijke lariekoek.

‘Wat was er dan nog meer nep, mam?’

Ik wens in stilte dat er nu een vriendin van haar langs komt of mijn kleindochter met haar kinderen. Een hoop herrie weliswaar, maar alles beter dan mijn dochter, die haar kans schoon ziet om mij aan een grondig verhoor te onderwerpen. Ik kan ook net doen of ik aan het dementeren ben. Heb voorbeelden genoeg in het verpleeghuis. Zie met de dag de degeneratie toenemen in de holle ogen van mijn huiskamergenoten. Alleen al de manier waarop ze eten. Hun bord ostentatief opzij schuiven, omdat ze geen trek zeggen te hebben. Mij staan die maaltijden ook tegen, en dat heeft niet alleen te maken met het kwijlen en knoeien van de mensen met wie ik moet ontbijten, lunchen en dineren. Een gesprek kun je niet meer met ze aangaan. De dames – er zitten nog maar twee heren in onze huiskamer – hebben vermoedelijk alles al gezegd en als ze hun mond eens opendoen dan is het de eindeloze herhaling van een jeugdherinnering. Vorige week nog hebben ze een vrouw naar de gesloten afdeling gebracht die niet tot bedaren te brengen was. Goh, wat had die vrouw een uitgebreid scheldwoordenrepertoire. Het volle bord dat ze door de kamer smeet was de druppel. Ik heb er zachtjes om zitten grinniken. Zij deed wat ik altijd wel eens had willen doen. Het doorbrak even de sleur waarin ik mijn dagen moet zien door te brengen. In de paar maanden die ik aan dat verpleeghuis ben overgeleverd, heb ik er al heel wat zien vertrekken naar de dementenafdeling. Eenzelfde aantal overigens naar de eeuwige jachtvelden.

Net doen of ik gek ben. Als ik haar maar kan afleiden.

‘Mevrouw Zwarte is aangerand.’

‘Ja hoor,’ schampert mijn dochter. ‘Maak dat de kat wijs. Die vrouw is zesentachtig! Wie zou haar nou willen aanranden?’

‘Toch is het zo. Een jongen met een taakstraf die de tuin moest onderhouden is bij haar naar binnen gelopen en heeft haar hardhandig misbruikt. Ze zat onder het bloed en daarna heeft hij ook nog haar sieraden gestolen.’

Mijn dochter laat mijn hand los en ik zie de twijfel in haar ogen.

‘Heb je weer last van blaasontsteking?’ vraagt ze bezorgd.

‘Wat heeft een blaasontsteking nou te maken met de aanranding van mevrouw Zwarte? Ik ben niet aangerand!’

‘Je raakt altijd een beetje in de war, weet je wel, als je blaasontsteking hebt. Een maand geleden probeerde je mij er nog van te overtuigen dat je de hoofdrol in een film had en dat je daarmee honderd gulden had verdiend die een verzorgster van het huis van je gejat had.’

Wat pijnlijk dat ze mij daaraan herinnert. Moet ik Anne nu gaan uitleggen dat dit mij dan hoogstwaarschijnlijk en onbewust een ontsnapping heeft geboden uit die alledaagse, saaie werkelijkheid? Zelfs als ik mij er niets van kan herinneren betekent dit dat ik mijn tollende hoofd een paar dagen vakantie heb gegeven. Waardoor mijn gruwelijke nachtmerries geen kans hadden.

‘Wat bloeien je rozen mooi. Je moet niet vergeten ze terug te snoeien hoor als ze zijn uitgebloeid.’

Ik heb meteen spijt van deze opmerking, die haar zal doen beseffen dat er met mijn geestelijke gesteldheid niets aan de hand is. En ja hoor, de keel wordt geschraapt. Over enkele seconden zullen de vragen op mij afgevuurd worden.

‘Deze opvouwbare rolstoel zit niet zo lekker, ik krijg stijve billen. Zou een kussentje helpen, denk je?’

Ze staat zuchtend op, mij waarschijnlijk binnensmonds vervloekend. Geef haar eens ongelijk.

Wij hebben van de kinderen eerlijkheid en openheid geëist om te voorkomen dat ze, net als wij, verstrikt zouden raken in hun eigen gesponnen web. Al de leugens, die ruim zestig jaar lang als kwaadaardige tumoren in mijn brein zijn meegegroeid kunnen er niet in een paar uurtjes op een zonnige middag in de tuin van mijn dochter uitgesneden worden. Daar heb je een anesthesist en wel drie chirurgen voor nodig. Een uren durende operatie met een geringe overlevingskans. De kwab met al die leugens zou direct na mijn overlijden ingevroren en in plakjes gesneden worden om het deeltje voor deeltje te ontrafelen. Wetenschappers zouden versteld staan van het onderzoek. Er zouden symposia aan gewijd worden waar men tot de conclusie zou komen dat de kwab er op tijd uitgesneden dient te worden, omdat anders het risico bestaat dat het hoofd explodeert. De scheuren zitten al in mijn brein en er is weinig voor nodig om tot een uitbarsting te komen. Misschien moet ik mijn hersens wel ter beschikking stellen aan de wetenschap.

En dat alles omwille van de kinderen. Onze pijn hadden ze anders mee moeten torsen in hun jeugd, terwijl wij ze juist onbezorgde kinderjaren wilden geven. Ik kon niet anders dan zwijgen of de waarheid geweld aan doen. Waarvoor ik nu op mijn oude dag moet boeten. Hoe hebben Frits en ik kunnen denken dat de kinderen nooit vragen zouden hebben over hun grootouders, of andere familieleden van hun vaders kant?

Altijd gehoopt dat als je iets niet benoemde, het er ook niet zou zijn, wat jammerlijk is mislukt.

Wisten wij toen al dat hun instinct ons geheim rook? Dat wij ze daarmee hebben opgezadeld? Om ze te beschermen hebben wij ze onbewust vanaf hun vroegste jeugd gekleed in een vrolijk gekleurde lappendeken. Geen wonder dat de fantasie, bij alle vier, geregeld met ze op de loop gaat. Ik laat wel eens wat los, mondjesmaat, gedoseerd in ongelijke porties. Om mijn zoon kan ik niet heen. Die heeft het vermogen mij op luchtige toon wat uitspraken te ontlokken. Maar ook in die gesprekken laat ik het achterste van mijn tong niet zien. Je kunt nooit weten. In de voormalige Oostbloklanden was het schering en inslag dat kinderen hun ouders bespioneerden. Niet dat ik ze niet vertrouw, die kinderen van me, maar…

‘Probeer eens een beetje overeind te komen, mam, dan leg ik dit kussen onder je billen.’

Ik schrik op. Anne staat voor mij met een groot rood kussen. Ik was al weer vergeten dat ik haar erom gevraagd had. Ik zou haar eens een beetje tegemoet moeten komen. Maar mij ontbreekt het aan tact en vriendelijkheid vandaag. En niet alleen vandaag. Dit zure proces is al een tijdje aan de gang. In dat huis moet ik mij al forceren om mij niet het ongenoegen van het personeel op de hals te halen. En wat te denken van die medebewoners? Tegen die kwijlende hondenkoppen kon je maar beter aardig blijven, want voordat je het wist haalden ze met hun grote poten naar je uit.

Terwijl ik wat naar voren schuif en met moeite overeind kom, hannest mijn dochter met het kussen. Ik zie de spierballen in haar bovenarmen bewegen. Ik zou er trots op moeten zijn dat, uiteraard dankzij de levertraan die wij ze in hun kinderjaren hebben toegediend, mijn dochter nog zo sterk is, maar ik voel een steek van jaloezie. Hingen mijn bovenarmen al slap toen ik haar leeftijd had? Geen idee. Toen ik zo oud was als zij nu, leefde ik in een shocktoestand. Heb ik mij ooit afgevraagd wat de dood van hun vader voor de kinderen heeft betekend? Ook dat onderwerp heb ik vermeden. Ik was bang de pijn met ze te delen. Nee, zij hebben mij niet zien huilen. Dat gebeurde in de stilte van de verlaten slaapkamer. Mijn gezicht in het kussen gedrukt opdat het geluid gesmoord werd. Anne heeft me een keer betrapt op rode ogen. Achttien was ze toen. Het apengatje van haar vader. Ik weet mijn rode ogen aan een verkoudheid. Ik had haar medelijden niet nodig. Laat staan haar zelfmedelijden. Van haar gezicht kon ik aflezen dat ze niet geloofde in de verkoudheid. Misschien had ik haar eerlijk moeten vertellen dat ik elke nacht lag te janken van de pijn. Het had haar de ruimte gegeven om ook eens haar hart te luchten. Ik was te beducht geweest voor haar theatrale relaas. Zij, Anne, zou zich haar vader toegeëigend hebben. Zij was dan in bittere tranen uitgebarsten en had geroepen dat pappa en zij elkaar pas echt begrepen hadden. Ze moest eens weten hoe goed haar vader en ik elkaar kenden. Als ik haar toen had moeten troosten zou mijn omhelzing halverwege bevroren zijn. Ik duldde haar niet naast me toen Frits begraven werd. Zij zou mij hebben aangestoken met haar gesnik terwijl ik mijn best deed om de ogen droog te houden. Voor de buitenwereld wilde ik de dappere jonge weduwe met vier kinderen zijn.

‘Jee mam, wat ben jij gezellig vandaag!’ De irritatie in de stem zou zomaar om kunnen slaan in woede. Ik moet voorkomen dat ze in razernij ontsteekt. Dan zijn de rapen gaar. Ze zou mij zonder pardon in de auto hijsen. Vol gas over de snelweg naar Amsterdam rijden en mij voor de deur van het verpleeghuis afzetten. Ik moet er niet aan denken!

Ik kies toch maar liever voor een geurende pan mosselen vanavond, buiten aan de grote houten tafel, en een interessante discussie met haar echtgenoot. Bij hem kost het mij geen enkele moeite om mijn oren en geest scherp te houden.

Nee, ik wil niet naar het tehuis, met de gestoomde groenten en muffe oudjes.

‘Je hebt gelijk, kind. Ik ben een ouwe mopperkont maar al dat gevraag van jou brengt me in de war.’ Mijn gedweeë toon is oprecht.

‘Ik beloof je dat ik je niet meer lastig zal vallen, nadat jij mij antwoord hebt gegeven op de vraag wat er nog meer nep was, behalve die diamanten ring. Daarna laat ik je met rust.’

Ze schenkt mij nog een kop thee in, waarna ze naast mij gaat zitten in de tuinstoel. Haar vingers glijden zacht strelend over mijn arm alsof ze hoopt dat door deze stuwende beweging mijn herinneringen naar boven zullen komen.

‘De naam van je vader, kind.’

Ik voel hoe haar duim het strelen staakt. Moet ik haar zeggen dat de duim die in mijn arm drukt, pijn doet en nog een blauwe plek zal veroorzaken? Ze blijft roerloos zitten.

‘Dat weet ik… sinds kort.’

Zou ze de alarmbel horen die nu door mijn hoofd klinkt? De paniek in mijn ogen zien?

Wat bedoelt ze met ‘sinds kort’? Ik doe moeite mijn stem in bedwang te houden als ik haar antwoord.

‘Nou, als je dat al wist, waarom vraag je het dan?’

‘Omdat ik uit jouw eigen mond wil horen met welke klank je zijn naam uitsprak toen je hem net had leren kennen en waarom jullie het nodig hebben geacht zijn naam te veranderen. Daarom!’ dendert ze door.

Wat is zij toch een opgewonden standje. Ze kijkt, blijkbaar geschrokken van haar eigen toon, van mij weg naar het tafeltje dat tussen ons in staat.

‘Je hebt je thee nog niet eens opgedronken,’ klinkt het zachtjes.

‘Ja, dat komt door die grote mok, daar zit een hele plens in waardoor ik moet plassen en dat is op die lage wc-bril van jou geen pretje.’

Anne negeert mijn narrige opmerking. Ze schuift haar stoel zo dichtbij dat ik het gevoel heb dat ze bij mij op schoot zit.

‘Zeg het maar,’ fluistert ze, zoals ik alles op fluistertoon hoor. Misschien praat ze wel heel hard zodat de buren ons kunnen horen en wie garandeert mij dat die mensen betrouwbaar zijn.

‘Ik weet het niet, kind. Sommige dingen kun je maar beter niet weten. Zo heeft je vader het gewild en dat moeten wij respecteren.’

‘Lulkoek.’

Haar fel blauwgroene ogen schitteren bijna kwaadaardig. Zodra die ogen deze onverschrokken glans kregen moest je op je hoede zijn. Ze kon daar iedereen mee terroriseren.

‘Je hebt A gezegd, mam, dus nu ga je door.’ Ze blijft mij aankijken, de donkere pupil verwijdt zich. Haar neusvleugels trillen als die van een jachthond die zijn prooi geroken heeft.

‘Je hebt je roeping als detective gemist, Anne, jij was altijd de fanatiekste bij de speurtochten die pappa in de zomervakantie voor jullie uitzette. Hij had zoveel voorpret als hij met een verdraaid handschrift teksten op vergeelde papiertjes zette. Grinnikend hield hij voor mij de nepjuwelen van een carnavalswinkel omhoog voordat hij ze in een houten sigarenkistje stopte… Ja van nepjuwelen had je vader veel verstand!’

De korte schaterlach van Anne moedigt mij aan om ontspannen door te vertellen.

‘Daarna in de schemering, als jullie in bed lagen, trok hij eropuit en hing de briefjes in de bomen van Duin en Kruidberg, het kistje begroef hij onder een beuk, spar of eik. Weet je dat nog, Anne?’

‘Ja, nou en of. Ik was altijd teleurgesteld als we een gewone boswandeling gingen maken en er geen briefjes in de bomen hingen. Soms betrap ik mezelf erop dat ik de takken van een grote boom afspeur om geen aanwijzing te missen. Ik zie dan zo weer pappa voor me die met het meest onschuldige gezicht van de wereld ons attendeerde op het eerste briefje dat op ooghoogte aan de tak van een boom bengelde.’

‘Ja kind, je vader wist als geen ander de spanning op te voeren. Die opgewonden gezichtjes als jullie probeerden de teksten te decoderen. Lotte, Chris en jij. Puck snapte er toen nog niets van, huppelde vrolijk, als een puppy, achter jullie aan. Twee stappen naar rechts, drie naar links, kijk uit voor de roverhoofdman! Op het moment suprême dat het kistje werd opgegraven, liet pappa een van jullie op de uitkijk staan. Stel dat de rovers toch nog in de buurt waren!’

Ik had er nog aan toe willen voegen dat hij hen ervan bewust had willen maken dat achter elke boom het gevaar schuilt. Zonder over zijn eigen angsten te hoeven praten. Maar om hem te beschermen zie ik daarvan af. Misschien zat er niets achter en wilde hij ze gewoon uitputten, zodat het extreem hoge energiegehalte van alle vier aan het eind van de dag gereduceerd zou zijn tot nul.

‘Lieve mam, luister, er hangen nergens briefjes die ik kan decoderen. Ik mag dan in jouw ogen wel een speurneus zijn, er bestaat een reële kans dat ik de plank volledig missla.’

We zijn weer terug bij AF. In de korte pauze die tussen ons valt reikt ze mij de halfvolle mok aan.

‘Je moet veel drinken, mam.’

Gehoorzaam sla ik de lauwe inhoud naar binnen. Ze zet de lege beker zonder iets te zeggen terug op het tafeltje. Verwachtingsvol kijkt ze me aan. ‘Begrijp je wat ik net zei?’

‘Volledig, Anne. Het probleem is dat ik echt niet weet in hoeverre mijn herinneringen betrouwbaar zijn en ik niet weet waar te beginnen.’

Waar komt opeens die behoefte vandaan om mijn levensverhaal te horen?

Op de hoogste tak van de berkenboom ontwaar ik een verliefd duivenpaar, hun koppies dicht tegen elkaar. De dikke rode kater doet een vergeefse poging om in de stam te klimmen. Hij verliest zijn evenwicht, komt met beide poten weer op de grond en loopt met opgeheven staart op mij af. Het zou mij niet verbazen als hij deze actie over een paar minuten tevergeefs herhaalt. Hoe zit dat eigenlijk met het geheugen van een poes? Dat van mij moet een hele lange weg afleggen om tot de basis te komen. De poes nestelt zich snorrend op mijn schoot. Terwijl mijn handen over zijn zachte rode vacht strijken, ga ik overstag. Wat kan het voor kwaad als ik Anne een veilig vooroorlogs verhaal voorschotel gelardeerd met liefdesperikelen en jeugdzonden. Zolang ik mijn vingers maar niet hoef te branden aan die stinkoorlog. Dan is zij gelukkig en ik van het gezeur af.

Op zo neutraal mogelijke toon steek ik van wal.

‘Je weet dat ik in het ziekenhuis werkte waar je vader apotheker was. Alle verpleegsters waren een beetje verliefd op hem en lieten geen kans onbenut om bij hem in de buurt te zijn. Maar hij vond mij de leukste. Toen zag ik er ook best goed uit, had mooiere benen dan ik nu heb.’

Ik wijs naar mijn dikke scheefgegroeide voeten. Mijn dochter glimlacht.

‘Ik had een behoorlijke bos haar – net zo dik als dat van jullie – dat ik in een knot moest dragen onder mijn verpleegsterskapje. Maar zodra ik vrij was, schudde ik het los en was ik, al zeg ik het zelf, best knap. Kun je je nauwelijks voorstellen, hè, als je de maan nu door mijn haren ziet schijnen?’ Met mijn rechterhand strijk ik over de uitgedunde bovenkant van mijn kruin. Ik voel de kaalheid onder mijn vingertoppen. Ik hoop van harte dat mijn dochters hun weelderige haardos tot het eind toe behouden.

‘Zoals je wel weet was je opa hoofd van de School met de Bijbel en hadden hij en je oma veertien kinderen op de wereld gezet.’

Anne knikt, neemt een slok van haar thee en zet het kopje zachtjes terug op de tafel.

‘Heb ik je wel eens verteld dat ik stiekem met tante Jozefien op zondag naar de bijeenkomsten van de Arbeiders Jeugd Centrale ging, in plaats van naar de kerk?’

In feite maakt het mij niet uit of ze het verhaal al kent. Het is een herinnering die tot in het oneindige herhaald mag worden. Een die mij elke keer weer vrolijk maakt. Wellicht hoort ze het voor de zoveelste keer en gunt ze mij het plezier want haar ‘nee mam’ klinkt weinig overtuigend. Ik laat geen gras groeien over de kans die me geboden wordt om me weer even te wentelen in de nostalgie van mijn jeugd.

‘Ja, dat was nog eens spannend. Ik weet nog dat we buiten bleven dralen zodra vader en moeder de kerk binnengingen. Zij hadden hun eigen ouderlingenbankje vooraan, samen met andere notabelen met wie ze, voor de dienst begon, allerlei beleefdheden uitwisselden. Pas als wij ons ervan vergewist hadden dat ze ons niet meer opmerkten smeerden we hem. Als we thuiskwamen, vroegen we een van onze broers wat de dominee gepredikt had, zodat we niet door de mand konden vallen tijdens het avondeten als vader op de preek terug zou komen.

Wij konden hem echt niet vertellen dat de levenswijsheid die wij bij de AJC opstaken, een stuk christelijker was dan de donderpreken van de dominee, die je moesten doen beseffen dat wij alleen maar op de wereld waren om te lijden. Daar bij de jonge socialisten leerde je in ieder geval wat naastenliefde was. Wij zijn nooit betrapt op onze afwezigheid tijdens de kerkdienst, omdat vader en moeder vooraan zaten en hun kroost achterin. Na de dienst dronken ze dan koffie in de pastorie. In de volle overtuiging dat hun kinderen, gelaafd door al het goede, gearmd, psalmen neuriënd, met elkaar naar huis zouden lopen. Mooi niet. Tante Jozefien en ik hieven, op een andere plek in Amsterdam, strijdliederen aan. Luidkeels!

Opa heeft jullie nooit gekend, maar ik kan je verzekeren dat hij het er volstrekt niet mee eens was geweest dat wij jullie bewust naar het openbaar onderwijs hebben gestuurd. Al jullie neven en nichten hebben zonder uitzondering het christelijk onderwijs gevolgd…’

‘Waarom wij eigenlijk niet?’ valt ze me in de rede.

‘Herinner jij je de poster nog die voor ons raam hing? “Onverdeeld naar de openbare school!” Die was bedoeld om mensen de ogen te openen. De religiositeit moest uitgebannen worden.’

Het: ‘want dat hadden we al in de oorlog meegemaakt’, slik ik bijtijds in.

‘Toch ben jij altijd in God blijven geloven, mam. Jullie lazen ons met gedragen stem voor uit de kinderbijbel, stuurden ons naar catechisatie en verder moesten we het zelf maar uitzoeken.’

Klinkt er verwijt in haar stem? Geen greintje dankbaarheid voor het feit dat wij ze niet in het keurslijf van het geloof gedwongen hebben. Moet ik mij nu werkelijk voor alles verantwoorden? Hoe zou zij het vinden als haar dochters haar later ter verantwoording roepen? Wat ik zeker niet uitsluit.

‘Hoe laat is het?’ vraag ik.

‘Nog niet te laat,’ antwoordt zij zachtjes, waarbij ze toch even tersluiks op haar horloge kijkt.

Het blijft even stil. Mijn dochter heeft klaarblijkelijk besloten dit onderwerp te laten rusten als ze vraagt: ‘Wanneer heb je pappa aan je ouders voorgesteld?’

‘Ik denk dat dit in 1938 was. Mijn ouders vonden hem meteen leuk, niet in de laatste plaats omdat hij apotheker was. Maar pappa was joods en ik Nederlands-hervormd. Twee geloven op een kussen daar slaapt de duivel tussen. Deze stelling werd in ons gezin strak gehanteerd. Ik had, voordat je vader in mijn leven kwam, contact met een jongen van roomse huize. Het was niet meer dan een kalverliefde. Het commentaar was niet van de lucht. Mijn ouders zouden alles in het werk stellen om mij van een eventueel huwelijk met die knaap af te houden. Jouw vriendjes waren ook altijd katholiek, Anne. Wij hebben daar nooit een kwestie van gemaakt, toch?’

Anne fronst haar wenkbrauwen en doet er wijs het zwijgen toe.

‘Tot grote opluchting van mijn ouders ging het mede daarom uit met mijn roomse vriendje. Ook zijn ouders, zo hoorde ik achteraf, hadden veel moeite gehad met het idee dat hun zoon zich zou verbinden aan een niet-katholiek meisje. Wat was dat eigenlijk een idiote tijd.’

‘Heb je daar verdriet om gehad?’

‘Dat weet ik niet meer, kind. Onze verhouding, zo je het zo wilt noemen, ging niet verder dan elkaar op de hoek van de straat stiekem een kus te geven. Tegenwoordig kruipt men meteen het bed in.’

‘Dat valt wel mee hoor,’ mompelt Anne.

Met mijn ogen volg ik een hommel die boven de paarse lavendel blijft zweven. Ik wens in stilte dat de ruis in mijn leven plaats zou maken voor het zachte gezoem van die bij. Een zomers geluid dat in mijn herinnering is opgeslagen, maar mijn oren niet meer bereikt. Ik speur het terras af naar de slak. Zijn koers is gewijzigd. Het aanvankelijke rechte slijmspoor bestaat nu uit cirkeltjes, omtrekkende bewegingen…

Mijn dochter vult de korte stilte die tussen ons is gevallen. ‘Nu wil ik dat je eindelijk eens tot de crux komt.’

Mijn blik blijft gericht op het kronkelende slakkenspoor als ik aan haar wens tegemoet kom.

‘In ieder geval was het zo dat ik mijn ouders op hun oude dag niet voor hun hoofd wilde stoten. Waar jij ook wel eens wat van zou kunnen leren.’

Och hemel, wat heb ik toch een moeite om mijn narrigheid in bedwang te houden.

‘Heb je er enig idee van wat wij ons voor ellende op de hals haalden als ze je vader niet zouden accepteren. En dat terwijl wij zeker wisten dat wij voor elkaar bestemd waren?’

Met een ‘daar weet ik alles van’ mam, kijkt Anne mij opgewekt aan. Hoe handig legt ze de bal weer bij mij terug.

Ik hervind de neutrale toon waarmee ik het verhaal begonnen ben.

‘Enfin, de kennismaking met mijn ouders kon niet langer uitgesteld kon worden. Een paar dagen voordat hij op audiëntie moest, hebben wij alle denkbare namen de revue laten passeren. Frits kwam zelf met die naam op de proppen. Vanaf dat moment heette hij Frits en heb ik hem het Onzevader geleerd. Voor de rest hoefde ik hem niets te leren want na verloop van tijd mimede hij de psalmen mee en kon nog schijnheiliger kijken dan de ouderlingen op de voorste kerkbanken.’

Ik zie de grijns op het gezicht van mijn dochter.

‘Hoe heette pappa dan echt?’

‘Samuel Nathan… eh… Sal voor zijn vrienden.’

Bij het uitspreken ervan bekruipt mij opeens het vreemde gevoel dat ik het over iemand anders heb. Deze naam klinkt mij niet eens meer vertrouwd in de oren.

‘Dus zijn wij ons leven lang belazerd! Waarom heeft hij ons zelf nooit verteld dat hij joods was? Waarom moeten wij er nu pas achter komen? Wat een schlemiel die vader van ons. Verloochende verdomme zelfs zijn eigen naam.’

Ze stuift op. De tuinstoel wankelt en valt tegen de grond. Ze verdwijnt in de keuken.

Tandenknarsend realiseer ik me dat, alle goede voornemens ten spijt, ik niets meer kan bedenken om het woord ‘oorlog’ te vermijden en dat de ene vraag de andere zal oproepen.

Een paar tellen later komt ze weer terug en zet de stoel overeind. Ze steekt met trillende vingers een sigaret op. Ik vind het irritant dat ze rookt. Dat weet ze drommels goed.

‘Sorry mam, maar waarom wisten wij dat niet?’ Poeslief die stem opeens.

‘Voor mij heette pappa al Frits voor de oorlog uitbrak. Die naam heb ik in mijn geheugen geprent. Vanaf dag één. Mijn broers en zusters wisten niet anders dan dat hij zo heette. En die naam heeft ons door de oorlog heen geholpen. Pas in juni 1945, kort nadat je broer geboren werd heeft hij zijn oorspronkelijke naam bij de burgerlijke stand laten wijzigen in Frits.

Op de geboorteakte van Chris is Samuel Blom de vader, logisch dat op jouw geboorteakte Frits Blom staat, omdat, toen jij werd geboren, hij al twee jaar officieel Frits heette. Voor het geval er twijfels ontstaan of jullie dezelfde vader hebben, kan ik je dus geruststellen.

God wat een warboel in mijn hoofd. Het plotselinge besef dat dit heel schizofreen over zou komen doet mijn woorden bevriezen. Anne lijkt mijn hapering niet eens op te merken.

‘Nou die twijfel wordt er daardoor alleen nog maar erger op, mam. Jij hebt altijd gezegd dat ik van de melkboer was als ik je vroeg hoe het kwam dat ik met die rode haren helemaal niet op Lotte en Chris leek.’

Ik kijk mijn dochter vrolijk aan.

‘Ja dat was gemeen van me, hè, zeker toen ik me realiseerde dat jij je altijd onder de trap verschanste als de melkboer voor de deur stond, omdat je dacht dat hij jou kwam ophalen.’