Van Julian Barnes verschenen eveneens

Trioloog
Het stekelvarken
Brieven uit Londen
Over het kanaal
Engeland, Engeland
Liefde, enz.
Iets aan te geven?
De citroentafel
Flauberts papegaai
Niets te vrezen
Polsslag
Alsof het voorbij is

Julian Barnes

ARTHUR & GEORGE

Vertaald door Frans van der Wiel

Uitgeverij Atlas Contact
Amsterdam/Antwerpen

Voor P.K.

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

© 2005 Julian Barnes

© 2006 Nederlandse vertaling Frans van der Wiel

Oorspronkelijke titel Arthur & George

Oorspronkelijke uitgave Jonathan Cape, Londen

Omslagontwerp Zeno

e-book Elgraphic bv, Schiedam

NUR 302

ISBN 978 90 204 1360 1

Deze digitale editie is gemaakt naar de 3e druk 2012 met ISBN 978 90 450 2191 1

www.atlascontact.nl

EEN

Begin

Arthur

Een kind wil kijken. Zo begint het altijd, en zo begon het toen. Een kind dat wilde kijken.

Hij kon lopen, en kon met zijn hand bij een deurkruk. Hij deed dit zonder iets dat je een doel kon noemen, hoogstens het instinctieve toerisme van een kleuter. Een deur was er om tegenaan te duwen; hij liep naar binnen, bleef staan, en keek. Er was niemand die hem gadesloeg; hij draaide zich om en liep weg, deed voorzichtig de deur achter zich dicht.

Wat hij daar had gezien werd zijn eerste herinnering. Een jongetje, een kamer, een bed, gesloten gordijnen die wat middaglicht doorlieten. Tegen de tijd dat hij dit voor publiek zou beschrijven waren er zestig jaar verstreken. Door hoeveel innerlijk navertellen waren de eenvoudige woorden die hij uiteindelijk gebruikte gladgeslepen en bijgesteld? Ongetwijfeld zag hij alles nog even scherp als op de dag zelf. De deur, de kamer, het licht, het bed, en wat op het bed lag: een ‘wit, wassen ding’.

Een jongetje en een lijk: dergelijke ontmoetingen zullen niet zo zeldzaam geweest zijn in het Edinburgh van zijn tijd. Hoge sterftecijfers en krappe behuizing zorgden voor vroege lessen. Het gezin was katholiek en het lichaam dat van Arthurs grootmoeder, ene Katherine Pack. Misschien was de deur opzettelijk op een kier gelaten. Mogelijk leefde er een wens het kind te doordringen van de verschrikking van de dood of – optimistischer – het te laten zien dat de dood niets was om bang voor te zijn. Grootmoeders ziel was ongetwijfeld naar de hemel gevlogen en had slechts het afgeworpen omhulsel van haar lichaam achtergelaten. Wil de jongen kijken? Laat de jongen dan kijken.

Een ontmoeting in een verduisterde kamer. Een jongetje en een lijk. Een kleinkind dat door het verkrijgen van een geheugen net was opgehouden een ding te zijn, en een grootmoeder die, door het verlies van de eigenschappen die het kind aan het ontwikkelen was, tot die staat was teruggekeerd. Het jongetje staarde; en meer dan een halve eeuw later was de volwassen man nog aan het staren. Wat een ‘ding’ nu eigenlijk inhield – of beter gezegd, wat er nu eigenlijk gebeurde wanneer de ontzagwekkende verandering plaatsvond en er slechts een ‘ding’ achterbleef – zou voor Arthur van cruciaal belang worden.

George

George heeft geen eerste herinnering, en tegen de tijd dat iemand opmerkt dat het eigenlijk normaal is als je er een hebt, is het te laat. Hij heeft geen herinnering die duidelijk aan alle andere voorafgaat – niet aan opgetild, geknuffeld, uitgelachen of bestraft worden. Hij heeft een vaag besef dat hij ooit enig kind is geweest en weet dat Horace er nu ook is, maar kent niet de oerervaring van een verwarrende confrontatie met een broer, van de verdrijving uit het paradijs. Geen eerste beeld, of eerste geur: niet van een geparfumeerde moeder, noch van een carbolzepige dienstmeid.

Hij is een verlegen, ernstige jongen, die feilloos de verwachtingen van anderen aanvoelt. Soms denkt hij dat hij zijn ouders tekort doet: een goed kind hoort te onthouden dat er vanaf het eerste begin voor hem is gezorgd. Toch verwijten zijn ouders hem die onvolkomenheid nooit. En terwijl andere kinderen het verzuim misschien zouden goedmaken – door zich bijvoorbeeld bewust het zorgzame gezicht van een moeder of de ondersteunende arm van een vader in te prenten – doet George dat niet. Om te beginnen ontbreekt het hem aan verbeeldingskracht. Of hij die nooit heeft gehad, of dat de ontwikkeling ervan door ouderlijk optreden is geremd, is een vraag voor een tak van de psychologische wetenschap die nog niet is ontwikkeld. George is uitstekend in staat de bedenksels van anderen te volgen – de verhalen van de ark van Noach, David en Goliath, de drie wijzen uit het Oosten –, maar heeft er zelf weinig aanleg voor.

Hij voelt zich er niet schuldig over, want zijn ouders zien het niet als een fout in hem. Wanneer ze zeggen dat een kind in het dorp ‘te veel fantasie’ heeft, is dat duidelijk een afkeurende uitdrukking. Verder op de schaal staan ‘vertellers van sterke verhalen’ en ‘jokkebrokken’; veruit het ergst is het kind dat ‘een verstokte leugenaar’ is – die moeten koste wat kost gemeden worden. George krijgt zelf nooit te horen dat hij de waarheid moet spreken: dat zou inhouden dat hij aansporing nodig heeft. Het is eenvoudiger dan dat: er wordt van hem verwacht dat hij de waarheid spreekt omdat er op de pastorie geen andere keuze bestaat.

‘Ik ben de weg, de waarheid en het leven’: hij zal dat vele malen uit zijn vaders mond horen. De weg, de waarheid en het leven. Je gaat je weg door het leven met het spreken van de waarheid. George weet dat het niet precies is wat de bijbel bedoelt, maar zo klinken de woorden in zijn oren als hij opgroeit.

Arthur

Voor Arthur bestond er een normale afstand tussen thuis en kerk; maar beide plekken waren vol leven, vol verhalen en lessen. In de koude stenen kerk waar hij eens per week heen ging om te knielen en te bidden, had je God en Jezus Christus en de twaalf apostelen en de tien geboden en de zeven doodzonden. Alles was heel ordelijk, altijd gerangschikt en genummerd, zoals de gezangen, de gebeden en de bijbelverzen.

Hij begreep dat wat hij daar leerde de waarheid was; maar zijn fantasie richtte zich liever op de andere, parallelle versie die hem thuis werd bijgebracht. De verhalen van zijn moeder gingen ook over langvervlogen tijden en waren ook bedoeld hem het onderscheid tussen goed en kwaad te leren. Dan stond ze aan het keukenfornuis in de pap te roeren, terwijl ze af en toe haar haar achter haar oren terugduwde, en wachtte hij op het ogenblik dat ze met de steel op de pan tikte, even ophield en haar ronde, glimlachende gezicht naar hem toe keerde. Dan fixeerde ze hem met haar grijze ogen, terwijl haar stem zich in golven door de lucht bewoog, op en neer dook, dan langzaam bijna verstilde als ze het deel van het verhaal bereikte dat hij nauwelijks kon verdragen, het deel waar intense kwellingen of vreugde niet alleen de held en de heldin, maar ook de toehoorder te wachten stond.

‘En toen hingen ze de ridder boven een kuil met krioelende slangen, die sisten en bliezen terwijl hun kronkelende lijven de wit geworden beenderen van hun vorige slachtoffers omknelden...’

‘En toen trok de snode schurk met een verschrikkelijke vloek een verborgen dolk uit zijn laars en naderde de weerloze...’

‘En toen haalde het meisje een speld uit haar haar en vielen de gouden lokken uit het raam omlaag, strelend langs de kasteelmuur omlaag, bijna tot op het malse gras voor zijn voeten...’

Arthur was een levendige, koppige jongen die moeilijk stil kon zitten; maar zodra de Moek haar paplepel hief, raakte hij in een toestand van stille betovering, alsof een schurk uit een van haar verhalen stiekem een geheim kruid in zijn eten had gestrooid. Dan dwaalden er ridders en hun jonkvrouwen door het keukentje, werden er handschoenen geworpen, queesten wonderbaarlijk tot een goed einde gebracht, kletterden er kurassen, rinkelden er maliënkolders en altijd werd de eer hooggehouden.

Die verhalen hielden verband, op een manier die hij aanvankelijk niet begreep, met een oude houten kist naast het bed van zijn ouders, waarin de stamboomdocumenten van de familie zaten. Dat waren andersoortige verhalen, die meer op het huiswerk van school leken, over het hertogelijk huis van Bretagne, en de Ierse tak van de Percy’s van Northumberland, en iemand die Packs Brigade in Waterloo had aangevoerd en de oom was van het witte, wassen ding dat hij nooit was vergeten. En dat alles hield verband met de privélessen heraldiek die zijn moeder hem gaf. Uit de keukenkast trok de Moek grote stukken karton, beschilderd en ingekleurd door een van zijn ooms in Londen. Dan legde ze de familiewapens uit en droeg hem vervolgens op: ‘Beschrijf me dit wapenschild!’ En dan moest hij, net als de tafels van vermenigvuldiging, opdreunen: chevrons, stralenschietende sterren, molettes, vijfbladen, zilveren manen wassend, en hun fonkelende evenbeelden.

Thuis leerde hij extra geboden, naast de tien die hij uit de kerk kende. ‘Onverschrokken tegen de sterken; nederig tegen de zwakken’ was er een van, en ‘Ridderlijk voor vrouwen, van hoge en lage stand’. Ze leken hem belangrijker, want ze kwamen rechtstreeks van de Moek; ze moesten dus in praktijk gebracht worden. Arthur keek niet verder dan zijn onmiddellijke omgeving. De woning was klein, het geld krap, zijn moeder overwerkt, zijn vader labiel. Al vroeg deed hij een kinderlijke belofte – en beloften, wist hij, mocht je nooit breken: ‘Als u oud bent, mammie, krijgt u een fluwelen jurk en een gouden bril en een makkelijke stoel bij de haard.’ Arthur zag het begin van het verhaal, waar hij nu was, en de gelukkige afloop – alleen het middenstuk ontbrak voorlopig.

Hij zocht naar aanwijzingen bij zijn lievelingsschrijver, Captain Mayne Reid. Hij keek in De scherpschutters: of de avonturen van een officier in zuidelijk Mexico. Hij las De jonge voyageurs en Het oorlogspad en De ruiter zonder hoofd. Buffels en indianen mengden zich nu in zijn hoofd met ridders in maliënkolders en het voetvolk van Packs Brigade. De allermooiste Mayne Reid vond hij De scalpenjagers: of romantische avonturen in zuidelijk Mexico. Arthur wist nog niet hoe hij aan de gouden bril en fluwelen jurk moest komen, maar hij vermoedde dat er een hachelijke reis naar Mexico voor nodig was.

George

Zijn moeder gaat eens in de week met hem op bezoek bij oudoom Compson. Hij woont niet ver, achter een lage granieten stoeprand waar George niet overheen mag stappen. Iedere week verversen ze zijn kan met bloemen. Great Wyrley is zesentwintig jaar de parochie van oom Compson geweest; nu is zijn ziel in de hemel terwijl zijn lichaam op het kerkhof blijft. Dat legt moeder uit als ze de verflenste stelen oppakt, het stinkende water weggooit en de nieuwe, stevige bloemen erin zet. Soms mag George haar helpen het schone water in de kan te gieten. Ze vertelt hem dat overmatig rouwen onchristelijk is, maar dat begrijpt George niet.

Nadat oudoom naar de hemel was gegaan, had vader zijn plaats ingenomen. Het ene jaar trouwde hij met moeder, het volgende kreeg hij zijn parochie en het jaar daarna werd George geboren. Dat is het verhaal dat hij te horen kreeg, en het is duidelijk en waar en gelukkig, zoals alles hoort te zijn. Er is moeder, die voortdurend in zijn leven aanwezig is, hem zijn letters leert, hem welterusten kust; en vader, die vaak afwezig is omdat hij de zieken en bejaarden bezoekt, of zijn preken schrijft, of predikt. Er is de pastorie, de kerk, het gebouw waar moeder haar zondagsschool geeft, de tuin, de poes, de kippen, het stuk gras dat ze oversteken tussen pastorie en kerk, en er is het kerkhof. Dat is de wereld van George, en die kent hij goed.

Op de pastorie is alles rustig. Er zijn gebeden, boeken, naaiwerk. Je schreeuwt niet, je holt niet, je bevuilt jezelf niet. Het haardvuur maakt soms lawaai, ook de messen en vorken als je ze niet goed vasthoudt; en ook zijn broer Horace zodra die er is. Maar dat zijn de uitzonderingen in een wereld die even vredig als betrouwbaar is. De wereld buiten de pastorie is voor George vol onverwacht kabaal en onverwachte gebeurtenissen. Als hij vier is, mag hij mee uit wandelen over de landweggetjes en maakt hij kennis met een koe. Niet de grootte van het beest, of de gezwollen, voor zijn neus bengelende uier verontrust hem, maar een hees geloei dat het ding plompverloren uitstoot. Het kan alleen maar in een heel kwade bui zijn. George barst in huilen uit, terwijl zijn vader de koe straft door haar met een stok te slaan. Daarop draait het dier zich half om, tilt zijn staart op en bevuilt zich. George staat paf van die uitstroom, van het vreemde kletterende geluid waarmee die in het gras valt, van de manier waarop de dingen plotseling onbeheersbaar zijn geworden. Maar de hand van zijn moeder trekt hem weg voordat hij er verder bij stil kan staan.

Het is niet alleen de koe – of de vele vrienden van de koe, zoals het paard, het schaap en het varken – die George wantrouwig maakt jegens de wereld buiten de pastoriemuur. Wat hij erover hoort vindt hij meestal beangstigend. Het is daar vol mensen die oud en ziek en arm zijn, wat allemaal erge dingen zijn, te oordelen naar vaders houding en gedempte stem als hij thuiskomt; en mensen die ze mijnweduwen noemen, wat George niet begrijpt. Er zijn jongens buiten de muur die jokkebrokken zijn en, erger nog: verstokte leugenaars. Er is ook iets in de buurt wat een kolenmijn heet, waar de kolen op het haardrooster vandaan komen. Hij weet niet zeker of hij kolen leuk vindt. Ze ruiken vies en maken stof en lawaai als je erin port, en je moet uit de buurt van hun vlammen blijven; ze worden ook het huis in gedragen door grote woeste mannen met leren helmen die doorlopen tot op hun rug. Wanneer de buitenwereld de deurklopper laat neerkomen, schrikt George meestal. Alles bij elkaar zou hij liever hier, binnen, bij moeder blijven, bij zijn broertje Horace en nieuwe zusje Maud, tot voor hem de tijd komt om naar de hemel te gaan en oudoom Compson te zien. Maar hij vermoedt dat hij dat niet zal mogen.

Arthur

Ze verhuisden voortdurend – een keer of zes in Arthurs eerste tien jaar. Naarmate het gezin uitdijde leken de woningen kleiner te worden. Behalve Arthur waren er zijn oudere zus Annette, zijn jongere zusjes Lottie en Connie, zijn broertje Innes en later nog zijn zusjes Ida en Julia, die Dodo wordt genoemd. Hun vader was goed in het verwekken van kinderen – er waren er nog twee gestorven –, maar niet zo goed in het onderhouden ervan. Het vroege besef dat zijn vader nooit in staat zou zijn de Moek een gerieflijke oude dag te verschaffen, maakte Arthur des te vastberadener daar zelf voor te zorgen.

Zijn vader kwam – de Bretonse hertogen daargelaten – uit een kunstzinnige familie. Hij had talent en mooie religieuze gevoelens, maar was een zenuwleider met een zwak gestel. Hij was op zijn negentiende vanuit Londen naar Edinburgh gekomen; als bouwkundig assistent bij het Schotse ministerie van Openbare Werken kwam hij op te jonge leeftijd in een omgeving terecht die, hoewel vriendelijk, vaak ruw en drankzuchtig was. Hij kwam niet hogerop bij Openbare Werken, noch bij George Waterman & Sons, de steendrukkers. Hij was een aardige mislukkeling, met een zacht gezicht achter een volle, zachte baard; hij zag plicht als iets abstracts en was de weg in het leven kwijtgeraakt.

Hij was nooit gewelddadig of agressief; hij was een dronkaard van het sentimentele, al te goedgeefse, zelfbeklagende soort. Hij werd vaak, kwijlend in zijn baard, thuisgebracht door koetsiers die met zoveel kabaal hun geld eisten dat de kinderen er wakker van werden; de volgende ochtend jammerde hij melodramatisch lang over zijn onvermogen om degenen te onderhouden die hij zo innig liefhad. Op zekere dag werd Arthur uit huis geplaatst om te voorkomen dat hij getuige zou zijn van een nieuwe fase in zijn vaders neergang; maar hij had genoeg gezien om zijn groeiende inzicht te sterken in wat een man kon of moest zijn. In de romantische ridderverhalen van zijn moeder kwamen maar weinig dronken tekenaars voor.

Arthurs vader schilderde aquarellen en was steeds van plan zijn inkomen aan te vullen door zijn werk te gelde te maken. Maar zijn gulle inborst verhinderde dat meestal: hij gaf zijn prenten aan Jan en alleman weg, of nam er hoogstens een kleinigheid voor aan. Zijn onderwerpen konden woest en beangstigend zijn en getuigden vaak van zijn aangeboren geestigheid. Maar wat hij het liefst schilderde, en wat van zijn werk het meest in herinnering bleef, waren feeën.

George

George wordt naar de dorpsschool gestuurd. Hij draagt een hoge, gesteven boord met een losse vlinderdas om de boordenknoop te camoufleren, een vest dat tot net onder de strik is dichtgeknoopt, en een jasje met hoge, bijna horizontale revers. Andere jongens zien er niet zo netjes uit: sommigen dragen grove, zelfgebreide truien of slecht passende jasjes, afdankers van hun oudere broers. Een paar hebben een gesteven boord, maar alleen Harry Charlesworth draagt net zo’n dasje als George.

Zijn moeder heeft hem zijn letters geleerd, zijn vader eenvoudige sommen. De eerste week krijgt hij een plaats achter in de klas. Op vrijdag worden ze aan de tand gevoeld en naargelang van hun intelligentie in een andere bank geplaatst: de pientere jongens komen vooraan te zitten, de domme jongens achteraan; de beloning voor vooruitgang is dat je dichter bij de meester zit, bij het centrum van onderwijs, van kennis, van waarheid. Dat is meester Bostock, die een tweedjasje draagt met een wollen vest en een overhemdboord waarvan de punten met een gouden speld achter zijn das zijn samengetrokken. Meester Bostock draagt altijd een bruine vilthoed en legt die tijdens de les op zijn lessenaar, alsof hij bang is hem uit het oog te verliezen.

Wanneer het speelkwartier is gaan de jongens naar buiten, naar wat het schoolplein heet, maar slechts een kaal grasveldje is dat over open weiden uitziet naar de kolenmijn in de verte. De jongens die elkaar al kennen beginnen meteen te vechten, alleen om iets om handen te hebben. George heeft nog nooit jongens zien vechten. Terwijl hij toekijkt, komt Sid Henshaw, een van de ruwere jongens, op hem af en gaat voor hem staan. Henshaw maakt grimassen, trekt met zijn pinken zijn mondhoeken uiteen, terwijl hij zijn duimen gebruikt om zijn oren naar voren te klappen.

‘Hoe maak je het, ik ben George.’ Het is hem geleerd dat zo te zeggen. Maar Henshaw gaat gewoon door met gorgelgeluiden maken en met zijn oren flapperen.

Sommige jongens komen van boerderijen en George vindt dat ze naar koeien stinken. Anderen zijn mijnwerkerszoons en praten anders, lijkt het. George hoort de namen van zijn klasgenootjes: Sid Henshaw, Arthur Aram, Harry Boam, Horace Knighton, Harry Charlesworth, Wallie Sharp, John Harriman, Albert Yates...

Zijn vader zegt dat hij vriendjes zal krijgen, maar hij weet niet goed hoe dat gaat. Op een ochtend komt Wallie Sharp op de speelplaats van achteren naar hem toe en fluistert: ‘Je hoort hier niet.’

George draait zich om. ‘Hoe maak je het, ik ben George,’ herhaalt hij.

Aan het eind van de eerste week test meester Bostock hen met lezen, spellen en rekenen. Hij maakt de resultaten op maandagochtend bekend en dan wisselen ze van bank. George is goed in lezen uit het boek voor hem, maar struikelt over spelling en rekenen. Hij moet achter in de klas blijven. Hij doet het de volgende vrijdag en de vrijdag daarop niet beter. Intussen weet hij zich omringd door zonen van boeren en mijnwerkers, die het niet kan schelen waar ze zitten, het zelfs een voordeel vinden verder uit de buurt te zijn van meester Bostock, zodat ze zich kunnen misdragen. George heeft het gevoel dat hij langzaam wordt verdrongen van de weg, de waarheid en het leven.

Meester Bostock tikt met een stuk krijt op het bord. ‘Dit, George, plus dit’ (tik) ‘is?’ (tik tik).

Alles in zijn hoofd is mistig en George slaat er een slag naar. ‘Twaalf,’ zegt hij, of: ‘Zevenenhalf.’ De jongens voorin lachen en de boerenzoons doen mee zodra ze doorhebben dat hij het fout heeft.

Meester Bostock zucht, en schudt zijn hoofd en vraagt het Harry Charlesworth, die altijd op de voorste bank zit en al de hele tijd zijn vinger omhoog heeft.

‘Acht,’ zegt Harry, of: ‘Dertien en een kwart’, en meester Bostock draait zijn hoofd naar George, om te laten zien hoe dom hij is geweest.

Op een middag, op de terugweg naar de pastorie, bevuilt George zich. Zijn moeder trekt zijn kleren uit, zet hem in het bad, schrobt hem af, doet hem schone kleren aan en brengt hem naar vader. Maar George kan zijn vader niet uitleggen waarom hij, hoewel hij bijna zeven is, zich heeft gedragen als een luierkind.

Het gebeurt nog eens, en dan nog eens. Zijn ouders straffen hem niet, maar hun zichtbare teleurstelling in hun eerstgeborene – dom op school, een kleuter als hij naar huis komt – is even erg als welke straf dan ook. Ze praten erover waar hij bij staat.

‘Het kind heeft zijn zenuwen van jou, Charlotte.’

‘Tandjes krijgen kunnen we in ieder geval uitsluiten.’

‘En kou ook, want het is september.’

‘En ook te zwaar eten, want Horace heeft nergens last van.’

‘Wat kan het dan nog zijn?’

‘De enige andere oorzaak die het boek noemt is angst.’

‘George ben je ergens bang voor?’

George kijkt naar zijn vader, naar de glimmende priesterboord, naar het brede, ernstige gezicht erboven, de mond die vanaf de kansel van de St. Mark de vaak onbegrijpelijke waarheid uitspreekt, en de zwarte ogen die nu de waarheid van hem eisen. Wat moet hij zeggen? Hij is bang van Wallie Sharp en Sid Henshaw en sommige anderen, maar dat zou klikken zijn. In ieder geval is dat niet waar hij het bangst voor is. Uiteindelijk zegt hij: ‘Ik ben bang dat ik dom ben.’

‘George,’ antwoordt zijn vader, ‘we weten dat je niet dom bent. Je moeder en ik hebben je je letters en je sommen geleerd. Je bent een schrandere knaap. Je kunt de sommen thuis maken, maar niet op school. Kun je zeggen waarom?’

‘Nee.’

‘Leert meneer Bostock ze je anders?’

‘Nee, vader.’

‘Doe je je best niet meer?’

‘Nee, vader. Ik kan ze uit het boek maken, maar niet op het bord.’

‘Charlotte, ik denk dat we met hem naar Birmingham moeten.’

Arthur

Arthur had ooms die hun broer zagen aftakelen en medelijden met zijn gezin opvatten. Hun oplossing was Arthur bij de jezuïeten in Engeland op school te doen. Op zijn negende werd hij in Edinburgh op de trein gezet en huilde hij de hele reis naar Preston. Hij zou de volgende zeven jaar doorbrengen op Stonyhurst, afgezien van de zes weken waarin hij ’s zomers naar de Moek en zijn los-vaste vader terugkeerde.

Deze jezuïeten waren uit Holland overgekomen en hadden hun lesprogramma en drilmethoden meegebracht. De opleiding bestond uit zeven klassen van kennis – geometrica, aritmetica, astronomia, grammatica, dialectica, musica en retorica – waarvoor elk één jaar werd uitgetrokken. Er was de gebruikelijke kostschoolroutine om de waarheden van Euclides, de algebra en de klassieken erin te hameren met fikse kastijding. Het gebruikte instrument – een stuk rubber ter grootte en dikte van een schoenzool – was ook uit Holland meegekomen en stond bekend als de Lat. Eén klap op de hand, uitgevoerd met volle jezuïetische overgave, was genoeg om te zorgen dat je palm opzwol en van kleur veranderde. De normale straf voor grotere jongens bestond uit negen klappen op elke hand. Na afloop kon de zondaar nauwelijks nog de deurknop van de werkkamer waarin hij was geslagen omdraaien.

De Lat, afkorting van ‘Laat ’m’, zo werd Arthur uitgelegd, was als Latijns woordgrapje aan zijn naam gekomen. Fero, ik verdraag. Fero, ferre, tuli, latum. Latum, het is verdragen, de Lat is wat we hebben verdragen, snap je?

De humor was even bot als de straffen. Toen hem gevraagd werd hoe hij zijn toekomst zag, liet Arthur weten dat hij eraan had gedacht om civiel-ingenieur te worden.

‘Nou, misschien word je ingenieur,’ antwoordde de priester, ‘maar ik denk niet dat je ooit te civiliseren bent.’

Arthur ontwikkelde zich tot een grote, luidruchtige jongeling, die troost vond in de schoolbibliotheek en geluk op het cricketveld. Eens in de week moesten de jongens een brief naar huis schrijven, wat de meesten als extra straf beschouwden, maar Arthur als beloning zag. In dat uur spuide hij alles aan zijn moeder. God en Jezus Christus en de bijbel en de jezuïeten en de Lat bestonden wel, maar het gezag waarin hij het meest geloofde en waaraan hij het best gehoorzaamde was dat van zijn kleine, autoritaire Moek. Ze was deskundig op elk gebied, van ondergoed tot hellevuur. ‘Draag flanel op je blote huid,’ raadde ze hem aan, ‘en geloof nooit in de eeuwige verdoemenis.’

Ze had hem ook, minder bewust, een manier bijgebracht om populair te worden. Al vroeg begon hij zijn medeleerlingen de verhalen over ridders en hoofse liefde te vertellen, die hij voor het eerst onder een opgeheven paplepel had gehoord. Op regenachtige vrije middagen ging hij op een schoolbank staan, met zijn gehoor gehurkt om hem heen. Met de verteltrant van de Moek in gedachten wist hij hoe hij zijn stem moest laten dalen, een verhaal moest rekken, moest afhaken op een hachelijk, ondraaglijk moment met de belofte aan meer voor de volgende dag. Omdat hij groot en altijd hongerig was, nam hij graag een pasteitje aan als bodemprijs voor een verhaal. Maar soms stopte hij abrupt wanneer de spanning op zijn hoogtepunt was en kon hij alleen weer aan de praat gebracht worden tegen betaling van een appel.

Zo ontdekte hij het rechtstreekse verband tussen een verhaal en zijn beloning.

George

De oogarts raadt een bril voor jonge kinderen af. Het is beter als de ogen van de jongen zich in de loop der jaren natuurlijkerwijs aanpassen. In de tussentijd zou hij voor in de klas moeten worden gezet. George verlaat de boerenjongens en krijgt een plaats naast Harry Charlesworth, die regelmatig de beste van de klas is. De lessen krijgen nu zin voor George; hij kan zien waar het krijtje van meester Bostock priemt, en doet het op weg naar huis nooit meer in zijn broek.

Sid Henshaw blijft grimassen maken, maar George let er nauwelijks op. Sid Henshaw is maar een domme boerenjongen die naar koeien stinkt en waarschijnlijk niet eens het woord koe kan spellen.

Op een dag rent Henshaw op de speelplaats naar George toe, geeft hem een schouderduw en trekt, als George opkrabbelt, diens vlinderdasje af om ermee weg te hollen. George hoort gelach. Terug in het klaslokaal vraagt meester Bostock waar zijn dasje is gebleven.

Dat stelt George voor een probleem. Hij weet dat het verkeerd is een klasgenoot in moeilijkheden te brengen. Maar hij weet dat jokken nog erger is. Zijn vader is daar heel duidelijk over. Als je eenmaal leugens begint te vertellen raak je op het slechte pad en zul je daarop pas tot staan komen als de beul je een strop om de nek legt. Niemand heeft dat met zoveel woorden gezegd, maar dat is wat George heeft begrepen. Dus hij kan niet tegen meester Bostock liegen. Hij zoekt een tussenweg – wat misschien al erg genoeg is, het begin van een leugen – en geeft dan gewoon antwoord op de vraag.

‘Sid Henshaw heeft me omvergeduwd en het afgepakt.’

Meester Bostock sleept Henshaw aan zijn haren mee naar buiten, slaat hem tot hij gilt, komt terug met het dasje van George en geeft de klas een preek over stelen. Na school verspert Wallie Sharp George de weg en als hij opzij stapt, zegt hij: ‘Jij hoort hier niet.’

George streept Wallie Sharp als mogelijke vriend door.

Hij voelt zelden het gemis aan wat hij niet heeft. Het gezin neemt geen deel aan het dorpsleven, maar George heeft geen idee wat dat zou inhouden, laat staan waarom ze het niet willen of niet kunnen. Hij komt zelf nooit bij andere jongens over huis en kan dus niet beoordelen hoe de dingen elders gaan. Zijn leven is zichzelf genoeg. Hij heeft geen geld, maar heeft er ook geen behoefte aan, en des te minder als hij hoort dat geldzucht de wortel van alle kwaad is. Hij heeft geen speelgoed, maar mist het niet. Het ontbreekt hem aan behendigheid en gezichtsvermogen om spelletjes te doen, hij heeft nog nooit gehinkeld en krimpt ineen als er een bal wordt gegooid. Hij speelt graag broederlijk met Horace, voorzichtiger met Maud en nog voorzichtiger met de kippen.

Hij is zich ervan bewust dat de meeste jongens vrienden hebben – zoals David en Jonathan in de bijbel, en hij heeft Harry Boam en Arthur Aram vertrouwelijk zien zitten smoezen aan het eind van de speelplaats terwijl ze elkaar lieten zien wat ze in hun zakken hadden –, maar dat overkomt hem nooit. Is het de bedoeling dat híj iets doet, of dat zíj iets doen? Hoe dan ook, alhoewel hij meester Bostock graag tevredenstelt, is hij er niet erg op gebrand de jongens die achter hem zitten tevreden te stellen.

Als oudtante Stoneham op de thee komt, wat elke eerste zondag van de maand gebeurt, dan schuift ze haar kopje luidruchtig over de schotel en vraagt hem door een rimpelmondje naar zijn vrienden.

‘Harry Charlesworth,’ antwoordt hij altijd. ‘Die zit naast me.’

Als hij haar de derde keer hetzelfde antwoord geeft, zet ze haar kopje luidruchtig terug op de schotel, fronst haar wenkbrauwen en vraagt: ‘Verder niemand?’

‘De anderen zijn allemaal boerenjongens die stinken,’ antwoordt hij.

Aan de manier waarop oudtante Stoneham naar vader kijkt, ziet hij dat hij iets verkeerds heeft gezegd. Vóór het avondeten wordt hij naar de werkkamer geroepen. Zijn vader staat achter zijn bureau, met al het gezag van het geloof achter hem opgetast.

‘George, hoe oud ben je?’

Zo beginnen de gesprekken met vader vaak. Ze weten beiden het antwoord al, maar toch moet George het geven.

‘Zeven, vader.’

‘Dat is een leeftijd waarop je redelijkerwijs een zeker verstand en beoordelingsvermogen mag verwachten. Dus laat me je het volgende vragen, George: denk jij dat je in de ogen van God belangrijker bent dan jongens die op een boerderij wonen?’

George voelt wel dat het juiste antwoord nee is, maar aarzelt om het meteen te geven. Een jongen die op de pastorie woont, wiens vader de pastor is en wiens oudoom ook pastor is geweest, is toch zeker belangrijker voor God dan een jongen die nooit naar de kerk gaat en dom is en nog gemeen ook, zoals Harry Boam?

‘Nee,’ zegt hij.

‘En waarom zeg je dat die jongens stinken?’

Het is niet zo duidelijk wat daar het juiste antwoord op is. George denkt erover na. Het juiste antwoord, is hem geleerd, is een eerlijk antwoord.

‘Omdat het zo is, vader.’

Zijn vader zucht. ‘En als dat zo is, George, waarom doen ze dat dan?’

‘Waarom doen ze wat, vader?’

‘Stinken.’

‘Omdat ze zich niet wassen.’

‘Nee, George, als ze stinken, komt dat doordat ze arm zijn. Wij hebben het geluk dat we ons zeep en schoon beddengoed en een badkamer kunnen veroorloven, en niet in de directe nabijheid van beesten wonen. Zij zijn de eenvoudigen van geest. En vertel me eens: van wie houdt God meer, van de eenvoudigen van geest of van degenen die vervuld zijn van ongerechtvaardigde trots?’

Dat is een gemakkelijker vraag, ook al is George het niet bijzonder eens met het antwoord. ‘De eenvoudigen van geest, vader.’

‘Zalig zijn de zachtmoedigen, George. Je kent het vers.’

‘Ja, vader.’

Maar iets in George verzet zich tegen deze conclusie. Hij vindt Harry Boam en Arthur Aram niet zachtmoedig. En hij kan ook niet geloven dat het deel uitmaakt van Gods plan voor Zijn schepping dat Harry Boam en Arthur Aram uiteindelijk de aarde zullen beërven. Dat is moeilijk te rijmen met George’ rechtvaardigheidsgevoel. Het zijn per slot van rekening gewoon stinkende boerenjongens.

Arthur

Stonyhurst bood aan Arthurs schoolgeld kwijt te schelden als hij bereid was de priesteropleiding te volgen, maar de Moek wees het voorstel van de hand. Arthur was ambitieus en bezat leiderstalent, was al gedoodverfd als toekomstig aanvoerder van het nationale cricketteam. Maar ze zag geen van haar kinderen als geestelijk voorganger. Van zijn kant wist Arthur dat hij haar onmogelijk de beloofde gouden bril en fluwelen jurk en zetel bij het haardvuur kon geven als hij zich aan een leven van armoede en gehoorzaamheid zou wijden.

De jezuïeten waren in zijn ogen geen kwaaie kerels. Ze achtten de menselijke natuur in aanleg zwak en hun wantrouwen leek Arthur terecht – je hoefde maar naar zijn eigen vader te kijken. Ze gingen er ook van uit dat zondigheid al vroeg begon. Jongens mochten nooit alleen samen zijn; ze werden op hun wandelingen altijd door de leraren vergezeld; en elke nacht dwaalde er een schimmige figuur door de slaapzalen. De voortdurende surveillance ondermijnde misschien het zelfrespect en de zelfredzaamheid, maar de onzedelijkheid en beestachtigheid die op andere scholen gemeengoed waren, werden tot een minimum beperkt.

Arthur geloofde in algemene zin dat God bestond, dat jongens geneigd waren tot zonde, en dat de paters gelijk hadden hen met de Lat te slaan. Als het om specifieke geloofsartikelen ging, discussieerde hij daar in het geheim over met zijn vriend Partridge. Hij was onder de indruk van Partridge geweest toen die tweede slip stond en een spectaculaire vang op een van Arthurs snelste worpen verrichtte, vervolgens de bal vlugger dan het oog kon volgen in zijn zak stopte, zich omdraaide, en deed alsof hij de bal naar de boundary zag verdwijnen. Partridge hield ervan zijn makkers beet te nemen, en niet alleen op het cricketveld.

‘Wist je dat het leerstuk van de Onbevlekte Ontvangenis pas in 1854 een geloofsartikel is geworden?’

‘Wat aan de late kant, als je het mij vraagt, Partridge.’

‘Moet je nagaan. De Kerk heeft eeuwenlang over dat dogma gedebatteerd en al die tijd is het nooit ketterij geweest om het te ontkennen. En plotseling wel.’

‘Hmm.’

‘En waarom zou Rome zo lang na de gebeurtenis besluiten om het aandeel van Maria’s fysieke vader in de zaak te kleineren?’

‘Zeg, hou je een beetje in, kerel.’

Maar Partridge begon al over het dogma van de pauselijke onfeilbaarheid, dat vijf jaar eerder was afgekondigd. Waarom moesten alle pausen van eeuwen her impliciet feilbaar worden verklaard in tegenstelling tot alle huidige en toekomstige pausen? Ja, waarom, kaatste Arthur terug. Omdat, hernam Partridge, het meer een kwestie van kerkpolitiek was dan van voortschrijdend theologisch inzicht. Het had alles te maken met de aanwezigheid van invloedrijke jezuïeten in de hoogste regionen van het Vaticaan.

‘Je bent gezonden om me te verzoeken,’ zei Arthur soms.

‘Integendeel. Ik ben hier om je geloof te sterken. Zelf denken binnen de Kerk is de weg van de ware gehoorzaamheid. Telkens wanneer de Kerk zich bedreigd voelt, reageert ze door strengere discipline op te leggen. Dat werkt op de korte termijn, maar niet op de lange. Het is net als met de Lat: je wordt vandaag geslagen, en daarom zondig je morgen of overmorgen niet opnieuw. Maar de rest van je leven niet zondigen vanwege een herinnering aan de Lat is nonsens, vind je niet?’

‘Niet als het werkt.’

‘Maar over een jaar of twee zijn we van deze school af. Dan bestaat de Lat niet meer. We moeten in staat zijn met redelijke argumenten aan zonde en misdaad weerstand te bieden, niet uit angst voor fysieke pijn.’

‘Ik vraag me af of redelijke argumenten bij sommige jongens wel werken.’

‘Dan uiteraard de Lat. En ook in de buitenwereld. Natuurlijk zijn de gevangenis, en dwangarbeid en de galg nodig.’

‘Maar waardoor wordt de Kerk dan bedreigd? Ze lijkt me sterk genoeg.’

‘Door de wetenschap. Door de verbreiding van kritisch onderwijs. Door het verlies van de Kerkelijke Staat. Door het verlies aan politieke invloed. Door het vooruitzicht van de twintigste eeuw.’

‘De twintigste eeuw.’ Arthur mijmerde er een ogenblik over. ‘Zo ver kan ik niet vooruitdenken. Ik ben veertig tegen de tijd dat de volgende eeuw begint.’

‘En aanvoerder van het Engelse team.’

‘Ik weet niet, Partridge. Maar in ieder geval geen priester.’

Arthur was zich niet echt bewust van zijn verzwakkende geloof. Maar het zelf denken binnen de Kerk ging gemakkelijk over in zelf denken erbuiten. Hij merkte dat zijn verstand en geweten niet altijd accepteerden wat hem werd voorgeschoteld. In zijn laatste jaar op school kwam pater Murphy preken. Hoog van de kansel dreigde de priester bulderend en roodaangelopen met onherroepelijke verdoemenis voor allen die buiten de Kerk bleven. Of ze haar nu uit slechtheid, weerspannigheid of eenvoudige onwetendheid versmaadden, de gevolgen waren dezelfde: onherroepelijke en eeuwige verdoemenis. Er volgde een brede schildering van alle kwellingen en ellende van de hel, vooral bedoeld om jongens te laten ijzen; maar Arthur luisterde niet meer. De Moek had hem verteld hoe het zat en nu staarde hij omhoog naar pater Murphy als naar een verteller die hij niet meer geloofde.

George

Moeder houdt zondagsschool in het gebouw naast de pastorie. Het metselwerk heeft een ruitpatroon, waarvan moeder zegt dat het haar aan een breisel van Fair Isle doet denken. George begrijpt dat niet en vraagt zich af of het iets is als ‘de dubbelen breidel’ uit het boek Job. Hij kijkt de hele week uit naar zondagsschool. De ruwe jongens komen niet: die dalven door de weiden, strikken konijnen, vertellen leugens, en volgen doorgaans de weg van het vermaak die naar de eeuwige verdoemenis leidt. Moeder heeft hem gewaarschuwd dat ze hem in de klas net zo zal behandelen als ieder ander. George begrijpt waarom: omdat ze hun allemaal – zonder onderscheid – de weg naar de hemel wijst.

Ze vertelt hun spannende verhalen die George gemakkelijk kan volgen: zoals Daniël in de leeuwenkuil, en de oven des brandende vuurs. Maar andere verhalen blijken moeilijker. Christus onderwees in gelijkenissen, en George merkt dat hij niet van gelijkenissen houdt. Neem de gelijkenis van de tarwe en het onkruid. George begrijpt het gedeelte over de vijand die onkruid tussen de tarwe zaait, en dat je niet het onkruid moet vergaren omdat je dan ook de tarwe uittrekt – hoewel hij daar niet helemaal zeker van is, want hij ziet moeder vaak in de pastorietuin wieden, en wat is wieden anders dan het vergaren van het onkruid vóór de tarwe tot wasdom is gekomen? Maar zelfs als hij die vraag laat rusten, komt hij niet verder. Hij weet dat het verhaal over iets heel anders gaat – daar is het een gelijkenis voor –, maar wat dat andere dan zou zijn, daar kan hij met zijn verstand niet bij.

Hij vertelt Horace over de tarwe en het onkruid, maar Horace begrijpt niet eens wat onkruid is. Horace is drie jaar jonger dan George, en Maud is drie jaar jonger dan Horace. Omdat Maud een meisje is en ook de jongste, is ze niet zo sterk als de twee jongens, die ingeprent krijgen dat het hun plicht is haar te beschermen. Wat dat precies inhoudt wordt in het vage gelaten; het schijnt vooral te bestaan uit het niet-doen van dingen – haar niet met stokken prikken, niet aan haar haar trekken en niet pal voor haar neus lawaai maken, zoals Horace graag doet.

Maar George en Horace blijken geen deugdelijke beschermers van Maud. De visites van de dokter beginnen, en zijn regelmatige bezoeken werpen een sluier van bezorgdheid over het gezin. Telkens wanneer de dokter aan huis komt voelt George zich schuldig en blijft hij uit de buurt, bang dat hij wordt aangemerkt als de belangrijkste oorzaak van zijn zusjes ziekte. Horace heeft geen last van zulk schuldgevoel en vraagt opgewekt of hij de dokterstas naar boven mag dragen.

Als Maud vier is, besluit men dat ze te zwak is om de hele nacht alleen te zijn, en dat aan George noch Horace, noch die twee samen, de nachtelijke zorg voor haar kan worden toevertrouwd. Van nu af aan zal ze op haar moeders kamer slapen. Tegelijkertijd wordt besloten dat George voortaan bij zijn vader slaapt en Horace de kinderkamer voor zichzelf krijgt. George is nu tien, en Horace zeven; misschien denkt men dat de tijd der zondigheid in aantocht is en de twee jongens niet getweeën alleen gelaten mogen worden. Er wordt geen verklaring gegeven of gezocht. George vraagt zich niet af of het een straf of een beloning is om op zijn vaders kamer te slapen. Het is nu eenmaal zo en meer valt er niet over te zeggen.

George en zijn vader bidden samen, naast elkaar geknield op de geboende planken. Daarna klimt George in bed, terwijl zijn vader de deur afsluit en het licht uitdoet. Terwijl hij in slaap valt, denkt George soms aan de vloer en dat zijn ziel geboend moet worden zoals de vloerplanken zijn geboend.

Vader is een onrustige slaper en heeft de neiging te kreunen en te puffen. Soms, vroeg in de ochtend, wanneer de dageraad zich aan de randen van de gordijnen begint te vertonen, overhoort vader hem.

‘George, waar woon je?’

‘De pastorie, Great Wyrley.’

‘En waar is dat?’

‘In Staffordshire, vader.’

‘En waar is dat?’

‘In Midden-Engeland.’

‘En wat is Engeland, George?’

‘Het kloppende hart van het Britse Rijk, vader.’

‘Goed zo. En wat is het bloed dat door de aderen en vaten van het Britse Rijk stroomt, tot aan zijn verste kusten?’

‘De anglicaanse kerk.’

‘Goed zo, George.’

En na een tijdje begint vader weer te kreunen en te puffen. George kijkt hoe de omtrek van het gordijn scherper wordt. Hij ligt daar te denken aan slagaders en bloedvaten die rode lijnen trekken over de kaart van de wereld en Groot-Brittannië verbinden met alle roze gekleurde landen: Australië en India en Canada en de her en der verspreide eilanden. Hij denkt aan buizen die als telegraafkabels over de oceaanbodem worden gelegd. Hij denkt aan bloed dat door die buizen borrelt en naar boven komt in Sydney, Bombay, Kaapstad. Bloedlijnen, dat woord heeft hij weleens gehoord. Met het kloppen van het bloed in zijn oren, doezelt hij weer in slaap.

Arthur

Arthur haalde zijn eindexamen, maar omdat hij pas zestien was, werd hij nog een jaar naar de jezuïeten in Oostenrijk gestuurd. In Feldkirch ontdekte hij een vriendelijker regime, dat bierdrinken en verwarmde slaapzalen toestond. Op lange wandelingen kregen Engelse leerlingen opzettelijk Duits sprekende jongens naast zich om hen zo te dwingen de taal te spreken. Arthur benoemde zichzelf tot uitgever en enig medewerker van The Feldkirchian Gazette, een met de hand geschreven literair en wetenschappelijk tijdschrift. Hij speelde ook voetbal op stelten en kreeg les op de bombardon, een muziekinstrument dat zich tweemaal rond de borst slingerde en een geluid als een oordeel maakte.

Bij zijn terugkeer naar Edinburgh ontdekte hij dat zijn vader in een verpleeginrichting zat, officieel omdat hij aan epilepsie leed. Er zou geen inkomen meer zijn, zelfs niet af en toe een paar centen van aquarellen met elfjes. Daarom was Annette, de oudste zus, al in Portugal, waar ze als gouvernante werkte; Lottie zou zich spoedig bij haar voegen, en ze zouden geld naar huis sturen. Daarnaast had de Moek haar toevlucht genomen tot kamerverhuur. Arthur voelde zich er beschaamd en gekrenkt door. Zijn moeder was wel de laatste die tot de status van hospita mocht vervallen.

‘Maar Arthur, als mensen geen kamers verhuurden, zou je vader nooit bij grootmoeder Pack zijn gaan wonen en zou ik hem nooit hebben ontmoet.’

Dat leek Arthur een nog sterker argument tegen huurders. Hij wist dat hij zijn vader op geen enkele manier mocht bekritiseren, dus hield hij zijn mond. Maar het was onzin om te doen alsof de Moek geen betere partij had kunnen krijgen.

‘En als dat niet was gebeurd,’ vervolgde ze, naar hem glimlachend met die grijze ogen die hij nooit iets kon weigeren, ‘zou er niet alleen geen Arthur zijn geweest, maar zouden er ook geen Annette, geen Lottie, geen Connie, geen Innes en geen Ida zijn geweest.’

Dat was ontegenzeglijk waar, en bovendien een van die onoplosbare metafysische raadsels. Hij wou dat Partridge er was om te helpen het voor en tegen van de vraag af te wegen: kon je nog jezelf, of nog genoeg jezelf zijn, als je een andere vader had? Zo niet, dan hield dat ook in dat zijn zusters niet zichzelf zouden zijn gebleven, vooral Lottie niet, van wie hij het meest hield, ook al zei men dat Connie knapper was. Hij kon zich nog maar net voorstellen dat hijzelf anders zou zijn, maar zijn verbeelding weigerde om ook maar één jota aan Lottie te veranderen.

Arthur had de Moeks reactie op hun verslechterde sociale omstandigheden misschien beter kunnen verteren als hij haar eerste huurder niet al had ontmoet. Bryan Charles Waller: amper zes jaar ouder dan Arthur, maar al gediplomeerd arts. En een gepubliceerd dichter, met een oom aan wie Vanity Fair was opgedragen. Arthur had er geen moeite mee dat de man belezen was, wetenschappelijk zelfs; noch dat hij een vurig atheïst was; hij had iets tegen zijn veel te familiaire en charmante manieren in huis. Tegen de manier waarop hij had gezegd: ‘Dus dit is nu Arthur’, en glimlachend zijn hand had uitgestoken. De manier waarop hij suggereerde dat hij je altijd een stap vóór was. Waarop hij zijn twee Londense pakken droeg, en in algemeenheden en boutades sprak. Waarop hij zich tegenover Lottie en Connie gedroeg. Waarop hij zich tegen de Moek gedroeg.

Hij was ook familiair en charmant tegen Arthur, wat slecht viel bij de grote, onhandige, koppige ex-schooljongen die net uit Oostenrijk terug was. Waller deed of hij Arthur begreep, ook al leek het Arthur maar niet te lukken zichzelf te begrijpen wanneer hij daar bij zijn eigen haard stond en zich zo belachelijk voelde alsof er een bombardon dubbelgedraaid om hem heen zat. Hij wilde een daverend protest uitstoten, temeer daar Waller de indruk gaf dat hij hem recht in zijn ziel keek en – wat nog het ergerlijkst was – wat hij daar aantrof tegelijk serieus nam en ook weer niet, almaar glimlachend alsof alle verwarring die hij bespeurde niet verrassend en niet belangrijk was.

Veel te familiair en te charmant met het leven zelf, verdomme.

George

Zolang George zich kan herinneren, is er op de pastorie een dienstbode geweest, iemand op de achtergrond die boent, stoft, poetst, vuur aanmaakt, haardijzers potloodt en de wasketel opzet. Bijna elk jaar is er een nieuwe dienstmeid, omdat er een gaat trouwen, een ander naar Cannock of Walsall of zelfs Birmingham vertrekt. George heeft nooit enige aandacht voor hen, en nu hij in Rugeley op school zit, en dagelijks met de trein op en neer reist, merkt hij het bestaan van de meid nog minder op.

Hij is blij dat hij af is van de dorpsschool met zijn stomme boerenjongens en krom pratende mijnwerkerszoons, van wie hij de namen al snel vergeet. Op Rugeley treft hij over het algemeen een beter slag jongens, terwijl de onderwijzers het nuttig vinden als je intelligent bent. Hij kan redelijk opschieten met zijn klasgenoten, ook al maakt hij geen echte vrienden. Harry Charlesworth zit in Walsall op school, en tegenwoordig knikken ze alleen maar als ze elkaar tegenkomen. Wat voor George telt is zijn werk, zijn familie en zijn geloof en alle verplichtingen die uit zijn toewijding daaraan voortvloeien. Later zal er tijd zijn voor andere dingen.

Op een zaterdagmiddag wordt George naar de werkkamer van zijn vader geroepen. Er ligt een grote bijbelconcordantie open op het bureau en wat aantekeningen voor de preek van morgen. Vader kijkt zoals hij op de kansel kijkt. In ieder geval kan George raden wat zijn eerste vraag zal zijn.

‘George, hoe oud ben je?’

‘Twaalf, vader.’

‘Een leeftijd waarop een zekere mate van gezond verstand en kiesheid verwacht mag worden.’

George weet niet of dit een vraag is of niet, dus hij zwijgt.

‘George, Elizabeth Foster klaagt dat jij haar vreemd aankijkt.’

Hij staat verstomd. Elizabeth Foster is de nieuwe meid; ze is er al een paar maanden. Ze draagt een huishoudstersuniform, net als de vorige meiden.

‘Wat bedoelt ze, vader?’

‘Wat denk je dat ze bedoelt?’

George denkt daar een tijdje over na. ‘Bedoelt ze iets zondigs?’

‘En als dat zo is, wat zou dat dan kunnen zijn?’

‘Mijn enige zonde, vader, is dat ik haar nauwelijks opmerk, al weet ik dat ze ook tot Gods schepping hoort. Ik heb niet meer dan twee keer met haar gesproken, toen ze spullen had zoekgemaakt. Ik heb geen reden om naar haar te kijken.’

‘Geen enkele reden, George?’

‘Geen enkele reden, vader.’

‘Dan zal ik haar zeggen dat ze een dwaas en kwaadwillig meisje is, dat zal worden ontslagen als ze nog eens aanleiding tot klachten geeft.’

George wil graag naar zijn Latijnse werkwoorden terug en maalt niet om wat er met Elizabeth Foster gebeurt. Ook vraagt hij zich niet af of niet malen om wat er met haar gebeurt een zonde is.

Arthur

Besloten werd dat Arthur geneeskunde zou gaan studeren aan de Universiteit van Edinburgh. Hij was consciëntieus en ijverig; mettertijd zou hij zich ongetwijfeld het flegma eigen maken waarop patiënten zo graag vertrouwen. Het idee stond Arthur wel aan, al had hij zijn bedenkingen over de herkomst ervan. De Moek had geneeskunde voor het eerst geopperd in een brief naar Feldkirch, een brief die nog geen maand na de entree van dokter Waller in het huishouden was verstuurd. Puur toeval? Arthur hoopte het; hij moest er niet aan denken dat zijn toekomst besproken werd tussen zijn moeder en die indringer. Ook al was dat, zoals hij voortdurend te horen kreeg, een gediplomeerd arts en gepubliceerd dichter. Ook al had hij een oom aan wie Vanity Fair was opgedragen.

Het leek ook een beetje al te mooi uit te komen dat Waller nu aanbood hem te helpen bij het bemachtigen van een studiebeurs. Arthur nam het met puberale bokkigheid aan, hetgeen hem op een woordje onder vier ogen met de Moek kwam te staan. Tegenwoordig torende hij boven haar uit en heur haar, dat zijn glans al had verloren, begon grijs te worden waar het achter haar oren was getrokken; maar haar grijze ogen en rustige stem, en het morele gezag dat eruit sprak, hadden nog niets aan kracht ingeboet.

Waller bleek een uitstekende mentor. Samen stampten ze de klassieken erin, want ze hadden hun zinnen op de Grierson-beurs gezet: veertig pond per jaar gedurende twee jaar zou een enorme steun voor het gezin zijn. Toen de brief kwam en het hele huisgezin juichte, had hij het gevoel dat dit zijn eerste werkelijke prestatie was, de eerste keer dat hij zijn moeder kon terugbetalen voor haar offers in al die jaren. Iedereen gaf elkaar een hand of een kus; Lottie en Connie werden belachelijk sentimenteel en weenden zoals meisjes dat kunnen; en Arthur nam zich in een vlaag van grootmoedigheid voor zijn wantrouwen jegens Waller opzij te zetten.

Een paar dagen later vervoegde Arthur zich bij de universiteit om zijn prijs op te halen. Hij werd ontvangen door een kleine, zenuwachtige functionaris wiens precieze status nooit duidelijk werd. Het was allemaal hoogst betreurenswaardig. Het was nog steeds onduidelijk hoe het had kunnen gebeuren. Een of andere administratieve fout. De Grierson-beurs was alleen beschikbaar voor studenten in de letteren. Arthurs inschrijving had nooit aanvaard mogen worden. Ze zouden stappen ondernemen om voortaan... enzovoort.

Maar er waren nog andere prijzen en beurzen, voerde Arthur aan – een hele lijst. Daar zou hij toch zeker wel voor in aanmerking komen? Nou ja, dat zou het geval kunnen zijn, in theorie; inderdaad, de volgende studietoelage op de lijst was beschikbaar voor medicijnenstudenten. Helaas was die al vergeven. Net als alle andere, trouwens.

‘Maar dat is schaamteloze oplichting,’ schreeuwde Arthur. ‘Schaamteloze oplichting!’

Het was inderdaad hoogst ongelukkig. Misschien kon er iets aan worden gedaan. En de volgende week was het zover. Arthur kreeg een smartengeld toegekend van zeven pond, die in een over het hoofd gezien fonds waren uitgezet, en waarvan de autoriteiten genadiglijk vonden dat ze het voor dit doel konden aanwenden.

Het was zijn eerste ervaring met klassejustitie. Als hij slaag kreeg met de Lat, was dat zelden zonder gegronde reden geweest. Toen zijn vader werd opgenomen, had het zijn zoon een steek in zijn hart gegeven, maar hij kon niet tegenwerpen dat zijn vader zonder schuld was; het was een tragedie geweest, maar geen onrecht. Maar dit – dit! Hij kon de universiteit voor de rechter dagen, daar was iedereen het over eens. Hij zou hun een proces aandoen om de toelage terug te eisen. Dr. Waller moest eraan te pas komen om hem ervan te overtuigen dat het onverstandig was de instelling te dagvaarden waarvan je voor je opleiding afhankelijk was. Er zat niets anders op dan je trots in te slikken en de teleurstelling als een man te dragen. Arthur aanvaardde dit beroep op een mannelijkheid die hij zich nog eigen moest maken. Maar de kalmerende zinnen die hij overtuigend zei te vinden, waren niet meer dan lucht in zijn oor. Alles in hem etterde en brandde en stonk, als een hoekje van de hel waarin hij niet meer geloofde.

George

Het is ongebruikelijk dat George’ vader nog met hem praat nadat de gebeden zijn gezegd en het licht uit is. Ze horen de betekenis van de woorden op zich in te laten werken, terwijl ze zich aan de boezem van Gods slaap neerleggen. In werkelijkheid is George eerder geneigd verder te denken aan de lessen van de volgende dag. Hij gelooft niet dat God hem dat als een zonde aanrekent.

‘George,’ zegt zijn vader opeens. ‘Heb jij iemand bij de pastorie zien rondzwerven?’

‘Vandaag, vader?’

‘Nee, niet vandaag. In het algemeen. De laatste tijd.’

‘Nee, vader. Waarom zou iemand hier rondzwerven?’

‘Je moeder en ik hebben anonieme brieven gekregen.’

‘Van zwervers?’

‘Ja. Nee. Ik wil dat je alles wat verdacht is aan me doorgeeft, George. Iemand die iets onder de deur schuift. Mensen die rondhangen.’

‘Van wie komen die brieven, vader?’

‘Ze zijn anoniem, George.’ Zelfs in het donker kan hij zijn vaders ongeduld voelen. ‘Anonymus. Uit het Grieks, daarna het Latijn. Zonder naam.’

‘Wat staat erin, vader?’

‘Er staan slechte dingen in. Over... iedereen.’

George weet dat hij bezorgd hoort te zijn, maar vindt het veel te opwindend. Hij heeft toestemming gekregen om voor detective te spelen, en doet dat zo vaak hij kan zonder dat zijn huiswerk in het gedrang komt. Hij staat achter boomstammen te gluren; hij verschuilt zich in de ruimte onder de trap om de voordeur in de gaten te houden; hij bestudeert het gedrag van degenen die aan huis komen; hij vraagt zich af hoe hij zich een vergrootglas en – misschien – een verrekijker zou kunnen veroorloven. Hij ontdekt niets.

Ook weet hij niet wie er schandalige woorden over zijn ouders op de schuur van Harriman en de bijgebouwen van Aram begint te kalken. Zodra ze zijn weggeschrobd, verschijnen de woorden geheimzinnigerwijs opnieuw. George krijgt niet te horen wat ze inhouden. Op een middag sluipt hij, net als alle grote detectives, met een omweg naar de schuur van Harriman, maar het enige dat hij bespeurt is een wand met een paar opdrogende natte plekken.

‘Vader,’ fluistert George nadat het licht is uitgedaan. Hij neemt aan dat dit het toegestane moment is om over zulke zaken te praten. ‘Ik heb een idee. Meester Bostock.’

‘Wat is er met meester Bostock?’

‘Die heeft een heleboel krijt. Hij heeft altijd een heleboel krijt.’

‘Dat is zo, George. Maar ik denk dat we meester Bostock gevoeglijk kunnen uitsluiten.’

Een paar dagen later kneust George’ moeder haar pols en wikkelt er neteldoek om. Ze vraagt Elizabeth Foster of zij het lijstje voor de slager wil schrijven; maar in plaats van het meisje ermee naar Greensill te sturen, brengt ze het naar George’ vader. Na vergelijking met de inhoud van een afgesloten la wordt Elizabeth Foster ontslagen.

Later moet vader het een en ander aan de magistraten* in Cannock komen uitleggen. George hoopt heimelijk dat hem ook gevraagd wordt te getuigen. Vader vertelt na thuiskomst dat het ongelukkige kind volhield dat het maar een dwaze grap was, en in het belang van de openbare orde onder toezicht is geplaatst.

Elizabeth Foster wordt niet meer in de streek gesignaleerd en al spoedig komt er een nieuwe meid. George vindt dat hij als detective een betere beurt had kunnen maken. Hij zou ook graag weten wat er op de schuur van Harriman en de bijgebouwen van Aram was gekalkt.

De met een asterisk (*) gemerkte termen en namen staan verklaard op p. 479.

Arthur

Hoewel Iers van afstamming, Schots van geboorte, door Hollandse jezuïeten onderricht in het roomse geloof, werd Arthur Engels. De Engelse geschiedenis inspireerde hem; de Engelse burgerlijke vrijheden maakten hem trots; het Engelse cricket maakte hem vaderlandslievend. En het mooiste tijdperk in de Engelse geschiedenis – met vele om uit te kiezen – was de veertiende eeuw: de tijd waarin de Engelse boogschutter het strijdperk beheerste, en zowel de Franse als de Schotse koning in Londen gevangenzat.

Maar hij vergat ook nooit de verhalen die hij onder de opgeheven paplepel hoorde. Voor Arthur lag de oorsprong van het wezenlijk Engelse in de langverdwenen, langherinnerde en langverzonnen wereld van het ridderschap. Er was geen trouwer ridder dan sir Kaye, niemand zo dapper en amoureus als sir Lancelot, niemand zo deugdzaam als sir Galahad. Er was geen waarachtiger liefdespaar dan Tristan en Isolde, geen schonere en trouwelozere echtgenote dan Guinevere. En natuurlijk was er geen moediger of nobeler koning dan Arthur.

Christelijke deugden kon iedereen, van laag tot hoog, beoefenen. Maar ridderschap was het privilege van de sterken. De ridder beschermde zijn vrouwe; de sterken hielpen de zwakken; eer was een levend iets waarvoor je bereid moest zijn te sterven. Jammer genoeg was het aantal gralen en queesten dat voor een pasafgestudeerde dokter beschikbaar was nogal beperkt. In deze moderne wereld van Birminghamse fabrieken en bolhoeden leek het begrip ridderlijkheid vaak te zijn versmald tot enkel sportiviteit. Maar waar mogelijk hield Arthur zich aan de code. Hij was een man van zijn woord; hij steunde de armen; hij was op zijn hoede voor lagere sentimenten; hij bejegende vrouwen met respect; hij had langetermijnplannen voor de redding en de zorg van zijn moeder. Aangezien de veertiende eeuw helaas was afgelopen en hij niet William Douglas, heer van Liddesdale was, de Bloem der Ridderschap zelve, was dit het beste dat Arthur voorlopig kon doen.

Het waren de regels van de ridderlijkheid en niet de handboeken menskunde die zijn eerste toenaderingen tot het zwakke geslacht bepaalden. Hij was knap genoeg om aantrekkelijk voor vrouwen te zijn, en een enorme flirt; op een keer liet hij de Moek trots weten dat hij eerzaam verliefd was op vijf vrouwen tegelijk. Het was anders dan boezemvriendschappen met studiegenoten, maar in ieder geval kwamen sommige regels ervan overeen. Zo gaf je een meisje dat je graag mocht een bijnaam. Elmore Weldon, bijvoorbeeld: een mooie, flinke meid met wie hij wekenlang verwoed flirtte. Hij noemde haar Elmo, naar het elmusvuur, dat wonderbaarlijke licht dat gedurende een storm rond de masten en ranokken van schepen te zien was. Hij zag zichzelf graag als een zeeman in nood op de levenszee, terwijl zij de donkere luchten voor hem verlichtte. Hij had zich zelfs bijna met Elmo verloofd; maar na een tijdje zag hij daar toch maar van af.

Hij maakte zich in die tijd ook erg zorgen over nachtelijke zaadlozingen, waarvan in de Morte d’Arthur weinig sprake was geweest. Vochtige ochtendlakens leidden nogal af van ridderlijke dromen; en van een idee wat een man is, of zou kunnen zijn, als hij zich er met geestkracht op toelegde. Arthur probeerde zijn slapende persoon discipline op te leggen door meer lichaamsoefening. Hij deed al aan boksen, en speelde cricket en voetbal. Nu begon hij ook met golf. Terwijl mindere mannen hun toevlucht namen tot obscene lectuur, las hij de Wisden*.

Hij begon verhalen naar tijdschriften te sturen. Opnieuw was hij de jongen die op de schoolbank stond en zijn stembuigingen inzette, was hij de blikvanger van opengesperde ogen, de oorzaak dat monden goedgelovig openvielen. Hij schreef het soort verhalen dat hij zelf graag las – dat leek hem de zinnigste manier om het schrijfspel aan te pakken. Hij situeerde zijn avonturen in verre landen, waar vaak begraven schatten te vinden waren en waar het onder de plaatselijke bevolking wemelde van snode schurken en te bevrijden maagden. Alleen een bepaald soort held mocht deelnemen aan de hachelijke opdrachten die hij schetste. Zo waren om te beginnen degenen met een verzwakt gestel, degenen die zich aan zelfmedelijden en alcohol overgaven, uitermate ongeschikt. Arthurs vader was tekortgeschoten in zijn ridderlijke plichten tegenover de Moek, nu was de taak overgegaan op zijn zoon. Hij kon haar niet met veertiende-eeuwse methoden redden, en moest het dus stellen met de middelen die in een roemlozer tijdperk voorhanden waren. Hij zou verhalen schrijven: hij zou haar redden door de fictieve redding van anderen te beschrijven. Deze beschrijvingen zouden hem geld opleveren, en geld zou de rest doen.

George

Het is twee weken voor Kerstmis. George is nu zestien en voelt niet meer die opwinding over de feestdagen van vroeger. Voor hem is de geboorte van onze Verlosser een onwrikbare waarheid die jaarlijks wordt gevierd, maar hij is de nerveuze opgetogenheid die Horace en Maud nog te pakken heeft ontgroeid. Ook deelt hij niet de banale hoop, die zijn oude klasgenoten in Rugeley altijd openlijk uitspraken, op het soort frivole cadeaus dat niet thuishoort op de pastorie.

George heeft geen belangstelling voor schaatsen of sleeën of sneeuwpoppen maken. Hij is al aan zijn toekomstige loopbaan begonnen. Hij heeft Rugeley verlaten en studeert rechten aan het Mason College in Birmingham. Als hij zijn best doet en het eerste examen haalt, wordt hij klerk op een advocatenkantoor. Na een stage van vijf jaar volgt een eindexamen en daarna zal hij advocaat worden. Hij ziet zichzelf met een bureau, een rij gebonden wetsboeken en een kostuum met een horlogeketting, die als een gouden koord tussen zijn vestzakken hangt. Hij ziet zichzelf voor zich als een gerespecteerd man. Hij ziet zichzelf voor zich met een hoed.

Het is bijna donker als hij op 12 december laat in de middag thuiskomt. Zodra hij bij de voordeur van de pastorie komt, ziet hij een voorwerp op de stoep liggen. Hij bukt zich, en hurkt dan om het nauwkeuriger te bekijken. Het is een grote sleutel, die koud en zwaar in zijn hand ligt. George weet niet wat hij ervan moet denken. De sleutels van de pastorie zijn veel kleiner, evenals die van het schoolgebouwtje. De kerksleutel is ook anders, en dit lijkt evenmin op een soort boerderijsleutel.

Hij brengt hem naar zijn vader, die al even verbluft is.

‘Op de stoep, zeg je?’ Weer een vraag waarop vader het antwoord al weet.

‘Ja, vader.’

‘En je hebt niemand gezien die hem er neerlegde?’

‘Nee.’

‘En ben je op de terugweg van het station iemand tegengekomen die van de pastorie af kwam?’

‘Nee, vader.’

De sleutel wordt met een briefje naar het politiebureau van Hednesford gestuurd en drie dagen later, als George van college terugkomt, zit brigadier Upton in de keuken. Vader is nog op huisbezoek, moeder drentelt bezorgd heen en weer. George denkt aan een mogelijke beloning voor de vinder van de sleutel. Als dit zo’n verhaal was waar de jongens in Rugeley gek op waren, zou het de sleutel van een brandkast of schatkist zijn, en zou de held eerst nog een gekreukte landkaart met een X erop nodig hebben. George heeft weinig op met dat soort avonturenverhalen, die hem altijd veel te onwaarschijnlijk voorkomen.

Brigadier Upton is een man met een rood gezicht en de gestalte van een smid; zijn donkere kamgaren uniform zit hem te krap, wat misschien de oorzaak is van de puffende geluiden die hij voortbrengt. Hij neemt George van top tot teen op en knikt bedachtzaam.

‘Dus jij bent de jongeman die de sleutel heeft gevonden?’

George denkt terug aan zijn pogingen om voor speurder te spelen toen Elizabeth Foster op muren schreef. Nu is er weer een raadsel, maar dit keer zijn er een politieagent en een toekomstige advocaat bij betrokken. Het lijkt even logisch als opwindend.

‘Ja. Hij lag op de stoep voor de deur.’ De brigadier reageert hier niet op, maar blijft voor zich uit knikken. Hij schijnt op zijn gemak gesteld te moeten worden, dus George probeert te helpen. ‘Is er een beloning?’

De brigadier kijkt verrast. ‘Waarom zou jij je afvragen of er een beloning is? Uitgerekend jij?’

George maakt eruit op dat die er dus niet is. Misschien is de politieman alleen gekomen om hem te feliciteren met het terugbezorgen van een gevonden voorwerp. ‘Bent u erachter gekomen waar hij vandaan komt?’

Ook nu geeft Upton geen antwoord. In plaats daarvan haalt hij een opschrijfboekje en een potlood te voorschijn.

‘Naam?’

‘U weet mijn naam.’

‘Naam, zei ik.’

De brigadier zou best wat beleefder mogen zijn, denkt George.

‘George.’

‘Ja. En verder?’

‘Ernest.’

‘Verder.’

‘Thompson.’

‘Verder.’

‘U weet mijn achternaam. Die is hetzelfde als die van mijn vader. En die van mijn moeder.’

‘Verder, zeg ik je, verwaande vlegel die je bent.’

‘Edalji.’

‘O, ja,’ zegt de brigadier. ‘Nu moet je dat maar eens even voor me spellen.’

Arthur

Arthurs huwelijk begon, net als het leven in zijn herinnering, met de dood.

Hij studeerde af als arts, werkte als plaatsvervanger in Sheffield, Shropshire en Birmingham, monsterde daarna als scheepsdokter aan op de stoomwalvisvaarder Hope. Ze vertrokken vanuit Peterhead naar de noordelijke ijskap, op jacht naar zeehonden en wat ze verder nog konden bejagen en doden. Arthurs taken bleken licht en omdat hij een normale jongeman was, die graag meedronk en – zonodig – vocht, won hij al gauw het vertrouwen van de bemanning. Ook viel hij zo vaak in zee dat ze hem de bijnaam ‘de Grote Noordse Duiker’ gaven. En zoals elke gezonde Brit hield hij van een goede jachtpartij: zijn buit op de reis telde vijfenvijftig zeehonden.

Hij voelde weinig anders dan heftige manlijke wedijver als ze op de onafzienbare ijsvlakte zeehonden aan het doodknuppelen waren. Maar op een dag vingen ze een Groenlandse walvis en dat vond hij een ervaring van een andere orde dan alles wat hij daarvoor had beleefd. Een zalm binnenhalen mocht dan een vorstelijk spel zijn, wanneer je poolzeeprooi meer weegt dan een herenhuis, valt elke vergelijking erbij in het niet. Op minder dan een armlengte afstand keek Arthur toe hoe het walvissenoog – tot zijn verbazing niet groter dan dat van een stier – langzaam uitdoofde bij het sterven.

Het mysterie van het slachtoffer: er veranderde nu iets in zijn manier van denken. Hij bleef eenden uit de sneeuwlucht schieten en was trots op zijn scherpschutterskunst, maar daarachter lag een gevoel waarnaar hij wel kon graaien, maar dat hij niet kon pakken. Elke vogel die je schoot had kiezels in zijn spiermaag uit een land dat op geen kaart te vinden was.

Vervolgens voer hij vanuit Liverpool op de Mayumba naar het zuiden, met bestemming Canarische Eilanden en de westkust van Afrika. Ook nu werd er aan boord gedronken, maar vechten vond alleen plaats rond de bridgetafel en het scorebord bij cribbage. Als het hem speet dat hij de zeelaarzen en informele kledij van een walvisvaarder moest inruilen voor de vergulde knopen en het kamgaren pak van een passagiersschip, dan was er tenminste de compensatie van vrouwelijk gezelschap. Op een avond maakten de dames uit plagerij zijn bed als een trappelzak op; de volgende avond nam hij goedmoedig wraak door een vliegende vis in een van hun nachtjaponnen te verstoppen.

Hij keerde terug naar het vasteland, het gezonde verstand en een loopbaan. Hij hing zijn koperen naambord op in Southsea. Hij werd vrijmetselaar, toegelaten tot de derde graad in de Feniksloge nr. 257. Hij werd aanvoerder bij de Portsmouth Cricket Club en gold als een van de degelijkste backs van de voetbalbond in Hampshire. Dr. Pike, medelid van de Southsea Bowling Club, verwees patiënten naar hem door; Levensverzekeringsmaatschappij Gresham schakelde hem in om medische keuringen te verrichten.

Op een dag vroeg dr. Pike Arthurs mening over een jonge patiënt die kort tevoren met zijn moeder, een weduwe, en zijn oudere zuster in Southsea was komen wonen. De consultatie was slechts een beleefde geste: het was duidelijk dat Jack Hawkins hersenvliesontsteking had, waartegen de hele medische professie, en Arthur al helemaal, machteloos stond. Geen hotel of pension wilde de arme kerel onderdak bieden, en dus bood Arthur aan hem als intern patiënt in zijn eigen huis op te nemen. Hawkins was maar een maand ouder dan zijn gastheer. Ondanks talloze pijnstillende koppen pijlwortelpap verslechterde hij snel, begon te ijlen en sloeg alles in zijn kamer kort en klein. Binnen enkele dagen was hij dood.

Arthur keek nauwkeuriger naar dit lijk dan hij had gedaan naar het witte wassen ding uit zijn kindertijd. Hij was er in de loop van zijn medische opleiding van overtuigd geraakt dat de gezichten van de doden vaak een grote belofte inhielden – alsof de druk en de spanning van het leven plaats hadden gemaakt voor een grotere rust. Postmortale spierverslapping was het wetenschappelijke antwoord, maar iets in hem vroeg zich af of dat de volledige verklaring was. Ook de menselijke doden droegen in hun spiermaag kiezels mee uit een land dat op geen enkele kaart te vinden was.

In de enige volgkoets van zijn eigen huis naar de begraafplaats aan Highland Road, werden Arthurs ridderlijke gevoelens gewekt door de in het zwart geklede moeder en zuster, die nu alleen en zonder manlijke steun in een onbekende stad woonden. Louisa bleek, toen haar voile ten slotte omhoogging, een verlegen jonge vrouw met een rond gezicht en blauwe, naar zeegroen neigende ogen. Na een decente tussenpoze mocht Arthur haar op haar huuradres bezoeken.

De jonge dokter begon met uit te leggen dat het eiland – want Southsea was, ondanks de schijn van het tegendeel, een eiland – kon worden voorgesteld als een stel Chinese ringen: open ruimten binnenin, dan de middenring van de stad en dan de buitenring van de zee. Hij vertelde haar over de kiezelige grond en de snelle afwatering die er het gevolg van was, over de doeltreffendheid van de hygiënische maatregelen die sir Frederick Bramwell had getroffen; over de geneeskrachtige reputatie van de stad. Dat laatste punt bezorgde Louisa plotseling verdriet, hetgeen ze maskeerde met een vraag over Bramwell. Ze kreeg veel over die befaamde ingenieur te horen.

Nadat aldus de basis was gelegd, werd het tijd om het plaatsje uitgebreid te bezichtigen. Ze bezochten de beide pieren, waar de hele dag een militaire kapel leek te spelen. Ze keken hoe het garnizoen vlaggenparade hield op de Governor’s Green, en schermutselingen naspeelde op de Common; door een verrekijker inspecteerden ze de nationale oorlogsvloot die halverwege de rede van Spithead voor anker lag. Ze wandelden over de Clarence Esplanade, waar Arthur haar bij alle oorlogstrofeeën en -gedenktekens uitleg gaf. Hier een Russisch kanon, daar een Japans kanon en mortier, overal plaquettes en obelisken voor zeelieden en infanteristen die in alle windstreken van het Britse Rijk en door allerlei oorzaken waren omgekomen: gele koorts, schipbreuk, de perfide aanval van Indiase muiters. Ze vroeg zich af of de dokter een morbide inslag had; maar besloot het er voorlopig liever op te houden dat zijn betrokken weetgierigheid even groot was als zijn fysieke onvermoeibaarheid. Hij nam haar zelfs met de paardentram mee naar het Koninklijk Victualiedepot om het fabricageproces van scheepsbeschuit te bezichtigen: van zak meel tot deeg, tot aan de omzetting door hitte in een souvenir dat bezoekers bij hun vertrek tussen de tanden hadden.

Juffrouw Louisa Hawkins had niet geweten dat hofmakerij – als het dat was – zo inspannend kon zijn, of zo op toerisme kon lijken. Vervolgens richtten ze hun vizier op het zuiden, op Wight. Vanaf de Esplanade wees Arthur op wat hij de azuren heuvels van het eiland Vectis noemde, een uitdrukking die haar heel poëtisch voorkwam. Ze ontwaarden een vage glimp van Osborne House, en hij legde uit dat je aan de toename van het scheepsverkeer kon zien wanneer de koningin er verbleef. Daarna namen ze een stoomboot over de Solent en om het eiland heen; haar blik werd gestuurd naar de Needles, Alum Bay, Carisbrooke Castle, de Landslip, de Undercliff – totdat ze om een dekstoel en een deken moest vragen.

Op een avond, toen ze vanaf de South Parade Pier over zee uitkeken, beschreef hij zijn wederwaardigheden in Afrika en het poolgebied; maar door de tranen die in haar ogen kwamen toen hij vertelde waarvoor ze op de ijsvlakten waren, zag hij ervan af te pochen over zijn jachtbuit. Ze had, ontdekte hij, een aangeboren zachtmoedigheid die hij typerend voor alle vrouwen vond, zodra je ze eenmaal beter kende. Ze was altijd bereid te glimlachen; maar kon geen humor verdragen die aan wreedheid grensde, of de superioriteit van de humorist veronderstelde. Ze had een open, genereus karakter, een leuk hoofd met krullen, en een klein privé-inkomen.

In zijn eerdere betrekkingen met vrouwen had Arthur de eerbare charmeur gespeeld. Nu, terwijl ze door dit concentrische oord kuierden, terwijl ze leerde zijn arm te nemen, terwijl haar naam in zijn mond veranderde van Louisa in Touie, terwijl hij heimelijk naar haar heupen keek als ze zich afwendde, wist hij dat hij meer wilde dan charmeren. Hij dacht ook dat ze een betere man van hem zou maken; dat was per slot van rekening een van de grondslagen van het huwelijk.

Maar eerst moest de jonge kandidate worden goedgekeurd door de Moek, die voor de inspectie naar Hampshire reisde. Ze vond Louisa schuchter, meegaand en van nette, zij het niet aanzienlijke afkomst. Het was niet waarschijnlijk dat haar dierbare jongen door platvloersheid of opvallende morele zwakte in verlegenheid gebracht zou worden. Ook leek het meisje vrij van enige verholen verwaandheid waardoor ze misschien nog eens tegen Arthurs gezag in opstand zou komen. De moeder, mevrouw Hawkins, leek zowel aardig als beschaafd. Bij het geven van haar toestemming, stond de Moek zich zelfs toe te mijmeren dat Louisa misschien iets had... dát ja, als ze zo naar het licht gekeerd stond... dat deed denken aan haarzelf toen ze jonger was. En wat kon een moeder uiteindelijk meer wensen dan dat?

George

Sinds hij op Mason College zit, heeft George zich de gewoonte aangewend bijna elke avond na zijn terugkeer uit Birmingham een wandeling over de landweggetjes te maken. Niet vanwege de lichaamsbeweging – daarvan heeft hij in Rugeley voor zijn leven genoeg gehad –, maar om een fris hoofd te krijgen voor hij weer achter zijn boeken kruipt. Vaak helpt het niet en merkt hij dat hij toch weer bezig is met de details van de contractwet. Op deze koude januari-avond, met een maansikkel aan de hemel en de bermen nog glimmend van de vorst van de vorige nacht, loopt George zijn standpunt voor de casusdiscussie van morgen voor zich uit te prevelen – de zaak gaat over bedorven meel in een graanschuur – als vanachter een boom een gedaante op hem toe springt.

‘Op weg naar Walsall, hè?’

Het is brigadier Upton, roodaangelopen en puffend.

‘Pardon?’

‘Je hebt me best gehoord.’ Upton staat hem van vlakbij aan te staren op een manier die George verontrustend vindt. Hij vraagt zich af of brigadier Upton niet een beetje getikt is; in welk geval hij maar beter mee kan spelen.

‘U vroeg of ik op weg was naar Walsall.’

‘Dus je heb toch oren aan je kop.’ Hij briest als – als een paard, of een varken of zoiets.

‘Ik begreep alleen niet waarom u dat vroeg, want dit is niet de weg naar Walsall. Zoals we beiden weten.’

‘Zoals we beiden weten. Zoals we beiden weten.’ Upton doet een stap naar voren en grijpt George bij de schouder. ‘Wat we beiden weten, wat we beiden weten, is dat jij de weg naar Walsall weet, en ik de weg naar Walsall weet, en dat je in Walsall weer een van je kunstjes heb geflikt, niewaar?’

De brigadier is nu echt getikt, en doet hem pijn. Heeft het enige zin hem erop te wijzen dat hij niet in Walsall is geweest sinds hij er twee jaar geleden rond deze tijd kerstcadeautjes kocht voor Horace en Maud?

‘Je ben in Walsall geweest, heb daar de sleutel van de school gepikt, ’m mee naar huis genomen en ’m voor je eigen voordeur gelegd, niewaar?’

‘U doet me pijn,’ zegt George.

‘Ach, welnee. Ik doe je geen pijn. Dit doet geen pijn. Als je wil dat brigadier Upton je pijn doet, moe je het maar effe zeggen.’

George voelt zich nu precies zoals hij zich voelde toen hij naar het verre schoolbord tuurde en geen benul had wat het goede antwoord was. Hij voelt zich zoals vroeger, toen hij op het punt stond het in zijn broek te doen. Zonder goed te weten waarom, zegt hij, ‘Ik word advocaat.’

De brigadier laat hem los, doet een stap achteruit en lacht George in zijn gezicht uit. Dan spuugt hij op de grond naast de schoen van George.

‘Dacht je dat? Ad-vo-caat? Wat een groot woord voor zo’n klein mormel als jij. Dacht jij dat je ooit ad-vo-caat wordt als brigadier Upton zegt dat het niet zo is?’

George houdt maar voor zich dat het aan het Mason College, de examinatoren en de Orde is om uit te maken of hij al dan niet advocaat wordt. Hij vindt dat hij zo snel mogelijk naar huis moet om het aan vader te vertellen.

‘Ik zal je es wat vragen.’ Uptons toon lijkt wat zachter, zodat George besluit nog een ogenblik langer met hem mee te spelen. ‘Wat zijn dat voor dingen aan je handen?’

George tilt zijn onderarmen op, spreidt werktuigelijk zijn gehandschoende vingers. ‘Deze?’ vraagt hij. De man moet geestelijk gestoord zijn.

‘Ja.’

‘Handschoenen.’

‘Nou, als je zo’n slimme snotneus bent en zo graag ad-vo-caat wil worden, zal je ook wel weten dat een paar handschoenen bekendstaat als “Verdachte Intentie”, niewaar?’

Dan spuugt hij weer en stampt over het laantje weg. George barst in tranen uit.

Hij schaamt zich als hij eenmaal thuis is. Hij is zestien, hij mag niet huilen. Horace heeft sinds zijn achtste niet meer gehuild. Maud huilt veel, maar zij is ziekelijk en bovendien een meisje.

George’ vader hoort zijn verhaal aan en laat weten dat hij naar de hoofdcommissaris van politie van Staffordshire zal schrijven. Het is een schande dat zijn zoon door een gewone diender op de openbare weg zo ruw behandeld en van diefstal beschuldigd is. De agent zou uit de dienst moeten worden ontslagen.

‘Volgens mij is hij nogal getikt, vader. Hij heeft twee keer naar me gespuugd.’

‘Heeft hij naar je gespuugd?’

George aarzelt. Hij is nog bang, maar weet dat dat geen reden is om minder dan de waarheid te vertellen.

‘Ik kan het niet met zekerheid zeggen, vader. Hij stond ongeveer een meter van me af en hij spuugde twee keer vlak bij mijn voet. Het kan zijn dat hij gewoon spuugde zoals onbeschaafde lui doen. Maar toen hij het deed leek hij kwaad op me te zijn.’

‘Denk je dat dat voldoende bewijs van voornemen is?’

Dat hoort George graag. Hij wordt toegesproken als een toekomstig advocaat.

‘Misschien niet, vader.’

‘Ik ben het met je eens. Goed. Ik zal het niet over het spugen hebben.’

Drie dagen later ontvangt de Eerwaarde Shapurji Edalji een antwoord van de Hoogedelgestrenge heer George A. Anson, hoofdcommissaris van Staffordshire. Het is gedateerd op 23 januari 1893, en bevat niet de verwachte verontschuldiging en belofte van te ondernemen stappen. In plaats daarvan schrijft Anson:

Wilt u zo goed zijn uw zoon George te vragen van wie de sleutel werd verkregen die op 12 december op uw deurstoep werd gelegd? De sleutel was gestolen, maar indien aangetoond kan worden dat de hele zaak het gevolg is van een onbeduidende gril of een flauwe streek, ben ik geneigd geen verder politieonderzoek te laten instellen. Indien echter de bij het ontvreemden van de sleutel betrokken personen weigeren enige verklaring ter zake te geven, dan zie ik mij genoodzaakt de kwestie in alle ernst als diefstal te behandelen. Ik kan u nu al zeggen dat ik geen geloof zal hechten aan enig verweer van onwetendheid dat uw zoon aangaande de sleutel zou aanvoeren. Mijn inlichtingen ter zake komen niet van de zijde der politie.

De pastor kent zijn zoon als een fatsoenlijke en eerzame jongen. Hij moet de zenuwen overwinnen die hij kennelijk van zijn moeder heeft geërfd, maar toont zich al veelbelovend. Het is onderhand tijd hem als een volwassene te gaan behandelen. Hij toont George de brief en vraagt om zijn mening.

George leest de brief twee keer en neemt een ogenblik om zijn gedachten te ordenen.

‘Op het weggetje,’ begint hij langzaam, ‘beschuldigde brigadier Upton me ervan dat ik naar de school in Walsall was gegaan om de sleutel te stelen. De hoofdcommissaris daarentegen beschuldigt me ervan dat ik in samenspanning met een ander, of verschillende anderen, heb gehandeld. Een van hen heeft de sleutel ontvreemd, vervolgens heb ik het gestolen voorwerp aangenomen en op de stoep gelegd. Misschien beseffen ze dat ik twee jaar niet in Walsall ben geweest. In ieder geval hebben ze hun verhaal veranderd.’

‘Ja. Goed. Daar ben ik het mee eens. En wat denk je verder?’

‘Ik denk dat ze getikt zijn.’

‘George, dat is een kinderachtige uitdrukking. En bovendien is het onze christelijke plicht mededogen en liefde te tonen jegens de zwakken van geest.’

‘Het spijt me, vader. Dan weet ik het verder ook niet, behalve dat ze... dat ze me kennelijk verdenken om een reden die ik niet begrijp.’

‘En wat denk je dat hij bedoelt als hij schrijft: “Mijn inlichtingen ter zake komen niet van de zijde der politie”?’

‘Hij bedoelt kennelijk dat iemand hem een brief heeft gestuurd om mij aan te klagen. Tenzij... Tenzij hij niet de waarheid spreekt. Het kan zijn dat hij voorgeeft dingen te weten die hij niet weet. Misschien is het gewoon bluf.’

Shapurji glimlacht naar zijn zoon. ‘George, met jouw ogen zou je nooit detective zijn geworden. Maar met jouw hersens word je een goede advocaat.’

Arthur

Arthur en Louisa trouwden niet in Southsea. Evenmin trouwden ze in Minsterworth, de oorspronkelijke parochie van de bruid in Gloucestershire. Evenmin trouwden ze in Arthurs geboortestad.

Toen Arthur als pasafgestudeerd arts uit Edinburgh vertrok, liet hij de Moek, zijn broer Innes en zijn drie jongste zussen – Connie, Ida en de kleine Julia – achter. Hij liet ook de andere bewoner van het appartement achter: dokter Bryan Waller, vermeend dichter, onbetwistbaar huurder, en man die veel te frivool in het leven staat. Hoe dankbaar Arthur ook voor Wallers studiebegeleiding was, toch knaagde er nog iets. Hij kon nooit helemaal de verdenking van zich af zetten dat de hulp van de huurder niet onbaatzuchtig was geweest; waar die baat precies uit bestond had Arthur echter niet kunnen ontdekken.

Toen hij vertrok, dacht Arthur dat Waller spoedig zijn eigen praktijk in Edinburgh zou beginnen, zich een vrouw en enige plaatselijke naam zou verwerven en daarna zou vervagen tot de status van een incidentele herinnering. Die verwachtingen zouden niet bewaarheid worden. Arthur was de wereld in gegaan om inkomsten te vinden voor zijn onbeschermde familie, en ontdekte vervolgens dat Waller zelf de taak van beschermer op zich had genomen, iets waar hij geen mieter mee te maken had. Hij was, om een uitdrukking te gebruiken die hij in zijn brieven aan de Moek angstvallig vermeed, een koekoek in het nest geworden. Telkens als Arthur naar huis kwam, dacht hij weer even naïef dat het familieverhaal, uitgesteld sinds zijn vorige bezoek, zou doorgaan waar het was gebleven. Maar telkens werd hem weer te kennen gegeven dat het verhaal – zijn favoriete vertelling – zonder hem was doorgegaan. Steeds weer stuitte hij op woorden, onverwachte blikken en toespelingen, op anekdotes waarin hij geen rol meer speelde. Er was daar een leven zonder hem gaande en de huurder leek dat leven te bezielen.

Bryan Waller vestigde zich niet als arts; evenmin groeide zijn geliefhebber in poëzie uit tot een professionele gewoonte. Hij erfde een landgoed in Ingleton in de West Riding van Yorkshire en koos voor het gemakzuchtige leven van een Engelse landjonker. De koekoek had nu een kleine tien hectare eigen bosgrond rond een nest van grijs steen dat Masongill House heette. Wel, des te beter. Alleen had Arthur dit goede nieuws nog maar amper durven geloven, toen er een brief van de Moek kwam, waarin ze liet weten dat zij, Ida en Dodo ook uit Edinburgh vertrokken; ook naar Masongill, waar een huisje op het landgoed voor hen in gereedheid werd gebracht. De Moek deed geen moeite het te rechtvaardigen – de gezonde lucht, een ziekelijk kind misschien –, en deelde alleen mee dat het zou gebeuren. Zelfs al was gebeurd. O ja, daar stond een rechtvaardiging: de huur was heel laag.

Arthur voelde het als een combinatie van ontvoering en verraad. Hij kon zichzelf op geen enkele manier wijsmaken dat het een ridderlijke daad van Waller was. Een werkelijk hoofse ridder zou hebben gezorgd dat de Moek en haar dochters een of andere mysterieuze erfenis ten deel viel, terwijl hij zelf naar een ver land trok voor een lange en liefst levensgevaarlijke queeste. Een werkelijk hoofse ridder zou ook Lottie of Connie, welke van de twee het ook geweest was, niet de bons hebben gegeven. Arthur had geen bewijzen, en het was misschien niet meer dan een flirt geweest die valse verwachtingen had gewekt, maar er was iets aan de hand geweest, als bepaalde aanwijzingen en vrouwelijke stiltes betekenden wat hij vermoedde.

Arthurs verdenkingen hielden daar helaas niet mee op. Hij was een jongeman die graag wilde dat de dingen helder en zeker waren, maar hij bevond zich in een situatie waarin weinig helder was en sommige zekerheden onaanvaardbaar waren. Dat Waller meer was dan alleen maar een huurder was zo klaar als de dag. Er werd vaak over hem gesproken als een vriend van het gezin, zelfs als deel van het gezin. Niet door Arthur: hij wilde niet plotseling worden opgezadeld met een oudere broer, laat staan een gezinslid tegen wie de Moek zo vreemd glimlachte. Waller was zes jaar ouder dan Arthur, en vijftien jaar jonger dan de Moek. Arthur zou zijn hand in het vuur hebben gestoken om zijn moeders eer te verdedigen; zijn principes en zijn familiegevoel, en de verantwoordelijkheid die dat meebracht, had hij allemaal van haar. En toch vroeg hij zich weleens af hoe een en ander er voor een politierechter zou uitzien. Wat zouden getuigen zeggen, en wat zou een jury daaruit opmaken? Neem bijvoorbeeld dit punt: zijn vader was een verzwakte kwartaaldrinker die regelmatig in verpleeginrichtingen zat, zijn moeder had haar laatste kind gekregen in de tijd dat Bryan Waller deel uitmaakte van het huishouden en ze had die dochter vier voornamen gegeven. De laatste drie ervan luidden Mary, Julia en Josephine; de bijnaam van het kind was Dodo. Maar haar eerste voornaam was Bryan. Los van al het andere vond Arthur niet dat Bryan een meisjesnaam was.

Terwijl Arthur Louisa het hof maakte, wist zijn vader in de verpleeginrichting aan alcohol te komen, brak een ruit bij een poging te ontsnappen en werd overgebracht naar het Koninklijk Krankzinnigengesticht Montrose. Op de 6e augustus 1885 trouwden Arthur en Touie in de St. Oswaldkapel, Thornton-in-Lonsdale, in het graafschap Yorkshire. De bruidegom was zesentwintig, de bruid achtentwintig. Arthurs getuige was geen medelid van de Southsea Bowling Club, van het Literair en Wetenschappelijk Genootschap van Portsmouth of van de Phoenix Loge nr. 257. De Moek had alles geregeld en Arthurs getuige was Bryan Waller, die de rol van toekomstig verschaffer van fluwelen japonnen, gouden brillen en behaaglijke fauteuils bij de haard scheen te hebben overgenomen.

George

Als George de gordijnen opentrekt, ziet hij midden op het grasveld een lege karnton staan. Hij wijst zijn vader ernaar. Ze kleden zich aan en gaan kijken. Er zit geen deksel op de karnton en als George erin tuurt ziet hij een dode merel op de bodem liggen. Ze begraven de merel snel achter de composthoop. George is het ermee eens dat ze moeder wel kunnen vertellen over de karn, die ze aan de weg zetten, maar niet over de inhoud ervan.

De volgende dag ontvangt George een ansichtkaart van een tombe in de kerk van Brewood, waarop een man met twee vrouwen te zien is. Het bericht luidt: ‘Waarom ga je niet door met je oude spelletje om van alles op de muren te schrijven?’

Zijn vader krijgt een brief in hetzelfde vormeloze handschrift: ‘Met de dag, met het uur, wordt mijn haat tegen George Edalji groter. En tegen je vervloekte vrouw. En je akelige dochtertje. Dacht je dat God zo’n farizeeër als jij zijn zonden vergeeft, omdat je predikant bent?’ Hij laat deze brief niet aan George zien.

Vader en zoon ontvangen een gezamenlijke boodschap:

Ha, ha, hoera voor Upton! Bovenste beste Upton!

Gezegende Upton. Bovenste beste Upton! Upton is een zegen!

Goeie ouwe Upton!

Te wapen, te wapen voor Upton

Soldaten van de Heer

Hef hoog uw koningsvaandel

Vecht te Zijner eer.

De pastor en zijn vrouw besluiten voortaan zelf alle post voor de pastorie te openen. George’ studie mag nergens onder lijden. Daarom krijgt hij niet de brief te zien die begint met: ‘Ik zweer bij God dat ik een zeker persoon iets zal aandoen. Het enige dat me in dit leven interesseert is wraak, wraak, zoete wraak, daar verlang ik naar, daar ga ik graag voor naar de hel.’ Ook niet de brief waarin staat: ‘Voor het eind van dit jaar ligt jullie zoon op het kerkhof of is ie voor zijn leven gebrandmerkt.’ Maar hij krijgt wel de brief te lezen die begint met: ‘Farizeeër en valse profeet, die je bent, jullie hebben Elizabeth Foster beschuldigd en de laan uit gestuurd, jij met je vervloekte vrouw.’

De brieven komen steeds vaker. Ze zijn geschreven op goedkoop gelinieerd papier dat uit een schrift is gescheurd, en verstuurd uit Cannock, Walsall, Rugeley, Wolverhampton en zelfs vanuit Great Wyrley. De pastor weet niet wat hij ermee aan moet. Gezien het gedrag van eerst Upton en vervolgens de hoofdcommissaris lijkt een klacht bij de politie niet erg zinvol. Naarmate het stapeltje brieven groeit, probeert hij de belangrijkste kenmerken ervan op een rij te zetten. Deze zijn: verdediging van Elizabeth Foster; extreme lof voor brigadier Upton en de politie in het algemeen; uitzinnige haat jegens de familie Edalji; en godsdienstwaanzin, die al of niet voorgewend kan zijn. Het schrift is verschillend van stijl, iets dat hij zich bij een verdraaid handschrift kan voorstellen.

Shapurji bidt om opheldering. Hij bidt ook om geduld, en bidt voor zijn gezin en – met een enigszins onwillig plichtsbesef – voor de briefschrijver.

George vertrekt naar Mason College voordat de eerste post wordt bezorgd, maar bij thuiskomst merkt hij gewoonlijk wanneer er die dag een anonieme brief is gekomen. Zijn moeder is dan geforceerd opgewekt en springt al pratend van de hak op de tak, alsof stilte hen, als een soort zwaartekracht, allemaal naar de grond zou kunnen trekken, naar de modder en het vuil dat daar ligt. Zijn vader, minder bedreven in sociale veinzerij, is erg gesloten, zit als een granieten beeld van zichzelf aan het hoofd van de tafel. De ouders werken elkaar op de zenuwen met hun verschillende manieren van reageren. George probeert een middenweg te vinden door meer te praten dan zijn vader maar minder dan zijn moeder. Ondertussen kletsen Horace en Maud ongehinderd een eind weg en hebben als enigen, hoe kort ook, voordeel bij de brievencampagne.

Na de sleutel en de karnton duiken er andere dingen bij de pastorie op. Een tinnen pollepel op een raamkozijn, een riek waarmee een dood konijn tegen het gazon is gespiest, drie eieren gebroken op de deurstoep. Elke morgen zoeken George en zijn vader het terrein rond het huis af voordat moeder en de twee jongsten naar buiten mogen. Op een dag vinden ze twintig penny’s en halfpenny’s op regelmatige afstand van elkaar uitgelegd op het gazon; de pastor besluit ze als een donatie aan de kerk te beschouwen. Er zijn ook dode vogels, meestal gewurgd; en een keer is er een hoop drek gedeponeerd waar die het meest opvalt. Soms is George bij het eerste licht iets gewaar dat minder is dan een aanwezigheid, een mogelijke bespieder – meer een nabije afwezigheid, het gevoel dat iemand net is weggegaan. Maar nooit wordt er iemand gesnapt, of zelfs maar gezien.

En nu beginnen de bedriegerijen. Op een zondag na de kerk schudt Beckworth van de Hangover Hoeve de pastor de hand, knipoogt en mompelt: ‘Een nieuwe negotie begonnen, zag ik.’ Als Shapurji niet-begrijpend kijkt, geeft Beckworth hem een knipsel uit The Cannock Chase Courier. Het is een advertentie met een geschulpt kader eromheen:

Bevallige Jongedames

Van Goeden Huize & Onbesproken gedrag

Beschikbaar voor Huwelijk

Met Bemiddelde & Karaktervolle Heren

Introducties: wenden tot Eerw. S Edalji,

Pastorie Great Wyrley.

Commissie verschuldigd.

De pastor bezoekt de burelen van het nieuwsblad en krijgt te horen dat er nog drie van dergelijke advertenties zijn besteld. Maar niemand heeft de opdrachtgever gezien: de order kwam per brief met een bijgesloten postwissel. De acquisiteur toont begrip en biedt natuurlijk aan de resterende plaatsingen op te houden. Als de schuldige probeert te protesteren of zijn geld terug te eisen, zal de politie uiteraard worden gewaarschuwd. Maar nee, hij gelooft niet dat de redactie belangstelling zal hebben voor het verhaal. Met alle respect voor de geestelijkheid, maar een krant moet aan zijn naam denken, en de wereld vertellen dat hij is beetgenomen zou de geloofwaardigheid van zijn andere berichten ondermijnen.

Als Shapurji in de pastorie thuiskomt, zit daar een jonge, roodharige kapelaan uit Norfolk op hem te wachten, die met enige moeite zijn christelijke geduld bewaart. Hij wil onmiddellijk duidelijkheid waarom zijn mededienaar in Christus hem helemaal naar Staffordshire heeft ontboden voor een dringende geestelijke kwestie, die wellicht duiveluitdrijving vereist, en waarvan de pastorsvrouw niets zegt te weten. Hier is uw brief, hier staat uw handtekening. Shapurji legt het uit en biedt zijn verontschuldiging aan. De kapelaan wenst zijn reiskosten vergoed te zien.

Vervolgens wordt het dienstmeisje naar Wolverhampton geroepen om het stoffelijk overschot van haar niet-bestaande zuster te identificeren, dat in een taverne zou liggen. Massa’s goederen – vijftig linnen servetten, twaalf jonge perenbomen, een dubbel lendenstuk, zes kratten champagne, zeventig liter zwarte verf – worden bezorgd en moeten worden teruggezonden. Er verschijnen advertenties in kranten die de pastorie te huur aanbieden tegen zo’n laag bedrag dat er een overvloed aan gegadigden is. Er wordt stalruimte aangeboden, alsmede paardenmest. Er worden uit naam van de pastor brieven naar particuliere detectives gestuurd om hun diensten in te roepen.

Na maanden van pesterijen besluit Shapurji tot de tegenaanval. Hij stelt zelf een advertentie op, waarin hij de recente gebeurtenissen schetst, handschrift, stijl en inhoud van de anonieme brieven beschrijft, de precieze tijd en plaats noemt waarop ze zijn gepost. Hij vraagt nieuwsbladen om verzoeken namens hem te weigeren, lezers om elke reële verdenking die ze koesteren te melden, en de daders om hun geweten te onderzoeken.

Twee middagen later staat er een gebarsten soepterrine met een dode merel erin op de keukenstoep. De volgende dag komt een deurwaarder beslag leggen op goederen vanwege een niet-bestaande schuld. Daarna komt een kleermaker uit Stafford Maud de maat nemen voor haar trouwjapon. Als Maud zwijgend bij hem wordt gebracht, vraagt hij beleefd of ze misschien een bruidje bij een of ander hindoeritueel moet zijn. Terwijl dit tafereel in volle gang is, worden er vijf oliejassen voor George bezorgd.

En dan publiceren een week later drie kranten een antwoord op de smeekbede van de pastor. Het staat in een zwart kader met als kop EXCUSES. Het luidt:

Wij, ondergetekenden, beiden woonachtig in de parochie Great Wyrley, verklaren hierbij dat wij de enige aanstichters en schrijvers zijn van zekere beledigende en anonieme brieven die verschillende personen de afgelopen twaalf maanden hebben ontvangen. Wij betreuren deze uitingen, ook de uitingen tegen de heer Upton, brigadier van politie in Cannock, en tegen Elizabeth Foster. We hebben, zoals verzocht, ons geweten nagegaan en vragen vergeving aan alle betrokkenen, ook aan de autoriteiten, zowel de geestelijke als gerechtelijke.

w.g. G.E.T. Edalji en Fredk. Brookes

Arthur

Arthur geloofde in kijken – naar het wazige oog van een stervende walvis, naar de maaginhoud van een geschoten vogel, naar de gelaatsuitdrukking van een lijk dat nooit zijn zwager zou worden. Die manier van kijken moest onbevooroordeeld zijn: het was een praktische noodzaak voor een dokter en een morele verplichting voor een mens.