WILLIAM STYRON

Sophies keuze

Vertaald door Wim Dielemans

L.J. Veen Klassiek

Amsterdam/Antwerpen

Ter nagedachtenis aan mijn vader (1889-1978)

Wer zeigt ein Kind, so wie es steht? Wer stellt es ins Gestirn und gibt das Maß des Abstands ihm in die Hand? Wer macht den Kindertod aus grauem Brot, das hart wird, – oder läßt ihn drin im runden Mund so wie den Gröps von einem schönen Apfel? … Mörder sind leicht einzusehen. Aber dies: den Tod, den ganzen Tod, noch vor dem Leben so sanft zu enthalten und nicht bös zu sein, ist unbeschreiblich.

Von der vierten Duineser Elegie

Rainer Maria Rilke

…je cherche la région cruciale de l’âme,

où le Mal absolu s’oppose à la fraternité.

André Malraux, Lazare, 1974

1

In die tijd waren goedkope appartementen vrijwel niet te vinden in Manhattan, daarom moest ik mijn intrek ergens in Brooklyn nemen. Dat was in 1947, en een van de aangename dingen van die zomer, die ik me nog levendig herinner, was het weer, zonnig en zacht, de lucht doortrokken van bloemengeuren, bijna alsof de dagen gevangen waren in een eeuwigdurende lente. Dit stemde me dankbaar, maar dat was dan ook het enige, aangezien mijn jonge leven, naar ik meende, een dieptepunt had bereikt. Op tweeëntwintigjarige leeftijd, terwijl ik me erg inspande om schrijver te worden, kwam ik tot de ontdekking dat de stralende, meedogenloze vlam der scheppingsdrift die me op mijn achttiende bijna had verteerd, geleidelijk was gedoofd tot een flauw waakvlammetje dat op weinig meer scheen te duiden dan een symbolische gloed in mijn borst, of waar ook mijn vurigste aspiraties ooit zetelden. Niet dat ik niet meer wilde schrijven, ik verlangde er nog steeds hartstochtelijk naar de roman te produceren die reeds zo lang in mijn hoofd opgesloten zat. De kwestie was alleen dat ik, na de eerste fraaie alinea’s te hebben geschreven, niet meer verder kon, of – om de woorden van Gertrude Stein ten aanzien van een minder belangrijk schrijver van de Lost Generation bij benadering weer te geven – ik had de stroop, maar hij wilde niet vloeien. Tot overmaat van ramp had ik geen werk en heel weinig geld en had ik mezelf naar Flatbush verbannen – zoals anderen van mijn landgenoten, de zoveelste magere en eenzame jonge zuiderling die ronddwaalde in het koninkrijk der joden.

Noem me maar Stingo, dat is de bijnaam waaronder ik destijds bekend was, zo ik al met een naam werd aangeduid. De naam is ontstaan toen ik in Virginia, de staat waar ik geboren ben, op de middelbare school zat. Naar deze school, een plezierige instelling, werd ik op veertienjarige leeftijd gestuurd door mijn radeloze vader, die mij, nadat mijn moeder was gestorven, erg onhandelbaar vond. Een van mijn slechte hoedanigheden was kennelijk onachtzaamheid ten aanzien van lichamelijke hygiëne, daarom werd ik algauw bekend als Stinky. Maar de jaren gingen voorbij. De schurende werking van de tijd, gevoegd bij een radicale verandering van gewoonten (ik werd van louter schaamte op een bijna obsessieve manier proper), deden de wrede syllabische bruuskheid van de naam geleidelijk afslijten, tot deze ten slotte overging in de meer aantrekkelijke, of minder onaantrekkelijke, maar zeer zeker sportievere naam Stingo. Tussen mijn dertigste en veertigste jaar zijn de bijnaam en ik op een zeker moment op raadselachtige wijze uiteengegaan en is Stingo als een bleke schim opgelost en uit mijn leven verdwenen, waarbij het verlies me totaal onverschillig liet. Maar ik was nog steeds Stingo in de tijd waar ik nu over schrijf. Zo het vreemd mocht lijken dat de naam afwezig is in het eerste gedeelte van dit verhaal, dan dient men te begrijpen dat ik een morbide en eenzame periode van mijn leven beschrijf, waarin ik, zoals de gekke kluizenaar in de grot op de heuvel, zelden bij mijn naam of bijnaam werd genoemd.

Ik was blij mijn baantje kwijt te zijn – de eerste gesalarieerde betrekking, mijn tijd in het leger uitgezonderd, van mijn leven – ook al werd door het verlies ervan mijn reeds bescheiden solvabiliteit ernstig ondermijnd. Ook, denk ik nu, was het nuttig om al zo vroeg te leren dat ik nooit van mijn leven geschikt zou zijn om ergens, waar dan ook, op een kantoor te werken. In feite was ik, gezien mijn begerigheid naar het baantje, nogal verbaasd over de opluchting, ja zelfs gretigheid, waarmee ik slechts vijf maanden later mijn ontslag aanvaardde. In 1947 lagen de baantjes niet voor het oprapen, en toch zeker niet baantjes in het uitgeversbedrijf, maar door geluk was ik terechtgekomen op het kantoor van een der grootste uitgeverijen van boeken, waar ik werd aangesteld tot ‘junior editor’ – een eufemisme voor manuscriptlezer. Dat mijn werkgever, in een tijd waarin de dollar veel meer waard was dan nu, de toon aangaf, kan men zien aan de grimmige omvang van mijn salaris – veertig dollar per week. Dit betekende dat de anemisch blauwe salarischeque die elke vrijdag door een gebocheld vrouwtje, dat de loonlijst bijhield, op mijn bureau werd gelegd een geldelijke beloning vertegenwoordigde van – na aftrek van belasting – iets meer dan negentig dollarcent per uur. Maar door het feit dat een van de machtigste en rijkste uitgevers ter wereld mij een dergelijk hongerloontje betaalde, had ik me niet in het minst laten ontmoedigen; jong en veerkrachtig kweet ik me van mijn taak – althans in het begin – met het gevoel een verheven doel te dienen. En bovendien scheen het werk, ter compensatie, een zekere mate van glamour in het vooruitzicht te stellen: lunchen in ‘21’, dineren met John O’Hara, briljante schrijfsters, beheerst doch zinnelijk, die zich lieten vermurwen door mijn redactionele scherpzinnigheid et cetera.

Weldra bleek dat niets van dit alles mij ten deel zou vallen. Want hoewel de uitgeversmaatschappij – die voornamelijk groot was geworden door leerboeken, technische handboeken en vakbladen gewijd aan zulke uiteenlopende en esoterische gebieden als varkensteelt, begrafenisonderneming en geperst plastic – inderdaad, als nevenbranche, romans en non-fiction uitgaf, en daarvoor de arbeid van jonge esthetici als ik nodig had, zou haar fondslijst nauwelijks de aandacht hebben getrokken van iemand die voor literatuur een serieuze belangstelling koesterde. Toen ik in dienst trad, bijvoorbeeld, waren de twee voornaamste schrijvers die op dat moment gepousseerd werden een gepensioneerde vlootadmiraal uit de Tweede Wereldoorlog en een uitermate bezoedelde, voormalige communistische spion, wiens mea culpa, tot stand gekomen in samenwerking met een ghostwriter, het tamelijk goed deed op de bestsellerlijsten. Van een auteur van het formaat van John O’Hara (ofschoon ik veel beroemdere literaire idolen had, vertegenwoordigde O’Hara voor mij het soort schrijver waarmee een jonge editor zich wellicht in de stad zou kunnen gaan bezatten) was evenwel geen spoor te bekennen. Bovendien was er de kwestie van het deprimerende werk dat mij was opgedragen. Toentertijd ontbrak het McGraw-Hill (want zo heette mijn werkgever) totaal aan enigerlei soort literair éclat en had reeds zo lang, en met succes, logge technische turven op de markt gebracht dat de kleine afdeling voor vakbladen waar ik werkte, en die streefde naar de voortreffelijkheid van Scribner en Knopf, in de uitgeverswereld min of meer als een grap werd beschouwd. Het was een beetje alsof een gigantische winkelbedrijfsorganisatie als Montgomery Ward of Masters de onbeschaamdheid had gehad om een intieme salon in te richten waar mink en chinchilla verkocht werden waarvan iedereen in het vak wist dat het geverfde bevervellen uit Japan waren.

Aldus bleef ik in mijn hoedanigheid van laagste loonslaaf in de kantoorhiërarchie niet alleen verstoken van de kans om manuscripten van zelfs maar bescheiden merites te lezen, maar was ik ook gedwongen om me dagelijks door fiction en non-fiction van de laagst mogelijke kwaliteit heen te worstelen – hele stapels beduimelde en met koffievlekken overdekte vellen, waarvan de gebruikte en haveloze aanblik onmiddellijk kond deed van de doffe wanhoop van de auteur (of van de literaire agent) en tevens van het feit dat de uitgeverij McGraw-Hill als laatste toevlucht werd beschouwd. Maar op mijn leeftijd, en met een zekere hoeveelheid kennis van de Engelse literatuur die mij even onverzettelijk als Matthew Arnold deed eisen dat het geschreven woord de belichaming van de allergrootste ernst en waarheid zou zijn, behandelde ik deze ellendige vruchten van een eenzaam en broos verlangen van een duizendtal onbekenden met de magistrale, abstracte verachting van een aap die een luis uit zijn pels plukt. Ik was onvermurwbaar, sarcastisch, meedogenloos, onduldbaar. Hoog in mijn glazen hokje op de twintigste etage van het McGraw-Hill-gebouw – een in architectonisch opzicht indrukwekkende, maar in geestelijk opzicht enerverende groene toren in West Forty-second Street – richtte ik de verachting die alleen kon worden opgeroepen door iemand die net Seven Types of Ambiguity had gelezen op deze erbarmelijke ontboezemingen die op mijn bureau hoog opgestapeld lagen, stuk voor stuk geschreven met een hoopvol gemoed en in zinnen met een horrelvoet. Van mij werd verwacht dat ik van elk aangeboden manuscript een vrij volledige beschrijving zou geven, ongeacht hoe slecht het boek was. In het begin was het wel lollig en vond ik het eerlijk gezegd heerlijk om mijn gal te spuwen en op deze manuscripten wraak te nemen. Maar na een tijdje begon de niet-aflatende middelmatigheid ervan te vervelen en kreeg ik genoeg van de eentonigheid van het werk, en van het kettingroken en het uitzicht op het in een roetachtige nevel gehulde Manhattan, en van het uittikken van zulke hardvochtige rapporten als de volgende, die ik uit die saaie en deprimerende periode in ongeschonden staat heb bewaard. Ik citeer ze woordelijk, zonder iets te verdoezelen.

Hoog groeit het zeegras, door Edmonia Kraus Biersticker. Fiction.

Liefde en dood te midden van de duinen en veenbessen in het zuiden van New Jersey. De jonge held, Willard Strathaway, erfgenaam van een groot vermogen, vergaard door het inblikken van veenbessen, en pas afgestudeerd aan de universiteit van Princeton, wordt krankzinnig verliefd op Ramona Blaine, dochter van Ezra Blaine, een oude man met linkse sympathieën en leider van een staking onder de veenbessenplukkers. De plot is erg scherpzinnig en gecompliceerd en draait voornamelijk om een vermeende samenzwering van de kant van de magnaat Brandon Strathaway – de vader van Willard – om de oude Ezra, wiens gruwelijk verminkte lichaam op zekere morgen in een automatische veenbessenplukker wordt gevonden, uit de weg te ruimen. Dit leidt tot wederzijdse, bijna noodlottige beschuldigingen tussen Willard – beschreven als iemand die niet alleen ‘feliene gratie’ bezit, maar bovendien zijn hoofd ‘op een bevallige princetoniaanse wijze schuin houdt’ – en de diepbedroefde Ramona, ‘nauwelijks de kolkende wellust verbergend die achter haar soepele rankheid schuilging’.

Zelfs terwijl ik dit schrijf, ben ik nog met ontzetting vervuld, en ik kan alleen maar zeggen dat dit wellicht de slechtste roman is die ooit door vrouw of dier is geschreven. Zo snel mogelijk weigeren.

O, schrandere, hooghartige jonge man! Wat zat ik te gnuiven en te gniffelen, terwijl ik deze hulpeloze, niet-bevoorrechte, subliteraire lammekens ontweide. Ook deinsde ik er niet voor terug om McGraw-Hill een veeg uit de pan te geven wegens zijn penchant ‘lollige’ maar waardeloze boeken uit te geven, waarvan gedeelten konden worden overgenomen, tegen een flinke vergoeding, door bladen als Reader’s Digest (hoewel mijn spot wellicht tot mijn val heeft bijgedragen).

Het vrommes van de loodgieter, door Audrey Wainwright Smilie. Non-fiction.

Het enige dat aan dit boek deugt is de titel; deze is pakkend en vulgair genoeg om een kolfje naar de hand van McGraw-Hill te zijn. De auteur, een vrouw, is getrouwd, zoals de titel beschroomd aangeeft, met een loodgieter en woont in een voorstad van Worcester, Massachusetts. Hopeloos ongrappig, hoewel de schrijfster zich op elke bladzijde inspant om de lezer aan het lachen te krijgen. Deze ongeletterde dagdromen zijn een poging om wat een afgrijselijk bestaan moet zijn te romantiseren, waarbij de schrijfster de komische wisselvalligheden van haar huiselijk leven geestdriftig vergelijkt met die in het huishouden van een hersenchirurg. Evenals een medicus, zo zegt ze, moet een loodgieter dag en nacht beschikbaar zijn; evenals de taak van een medicus is die van een loodgieter heel ingewikkeld, waarbij men bovendien ook is blootgesteld aan bacteriën; en beiden brengen vaak een onaangename geur mee naar huis. De aard van de humor wordt het best geïllustreerd door de hoofdstuktitels, een humor die zelfs te zwak is om als scatologisch omschreven te worden: ‘Retteketet, het blondje op het toilet’. ‘Ontlasting van het gemoed’. (Ontlasting. Voel je ’m?) ‘Het overhalen van de trekker’. ‘Studie in bruin’. Etc. Dit manuscript zag er bij aankomst bijzonder groezelig en beduimeld uit en is aangeboden – volgens de begeleidende brief van de auteur – aan Harper, Simon & Schuster, Knopf, Random House, Morrow, Holt, Messner, William Sloane, Rinehart en acht andere uitgevers. In dezelfde brief maakt de auteur melding van haar wanhoop ten aanzien van dit manuscript – waarvan nu haar hele leven afhangt – en ze voegt er in bedekte termen aan toe dat ze bij weigering (dit is geen grapje van me) zelfmoord zal plegen. Ik zou het afschuwelijk vinden om voor iemands dood verantwoordelijk te zijn, maar het is absoluut noodzakelijk dat dit boek nooit wordt uitgegeven. Weigeren! (Waarom moet ik aldoor dergelijke rotzooi lezen?)

Ik had nooit opmerkingen als de laatste kunnen maken, of op zulk een schelmse wijze aan de uitgeversmaatschappij McGraw-Hill kunnen refereren, als niet de oudere editor die boven me stond, en die al mijn rapporten las, een man was geweest die mijn teleurstelling ten aanzien van onze werkgever en al wat zijn gigantisch en zielloos imperium vertegenwoordigde deelde. Een intelligente, verslagen maar in wezen opgewekte Ier met slaperige ogen, Farrell geheten, had jarenlang gewerkt aan zulke McGrawHill-uitgaven als Maandblad voor de schuimrubberindustrie, De wereld der prothesen en Pesticiden-Nieuws, tot hij op vijfenvijftigjarige leeftijd uit deze hectische industriële sfeer werd overgeplaatst naar de rustiger omgeving van de afdeling vakboeken, waar hij, aan zijn pijp lurkend, zijn dagen vulde met het lezen van Yeats en Gerard Manley Hopkins, zijn tolerante blik over mijn rapporten liet glijden en er, naar ik aanneem, hard over dacht om met vervroegd pensioen te gaan en in Ozone park te gaan wonen. Verre van zich gekwetst te voelen, vond hij mijn schimpscheuten aan het adres van McGraw-Hill doorgaans nogal vermakelijk, evenals de algemene toon van mijn rapporten. Farrell was reeds lang geleden ten prooi gevallen aan de ambitieloze, landerige inactiviteit waarin de maatschappij, als was het een gigantische bijenkorf, haar werknemers, zelfs de meest eerzuchtige, geleidelijk deed wegzinken; en aangezien hij wist dat de kans een publiceerbaar manuscript onder ogen te krijgen kleiner was dan een op duizend, meende hij wellicht dat het weinig kwaad kon als ik wat plezier had. Een van mijn langere rapporten (misschien wel het langste) wordt nog altijd heel zorgvuldig door mij bewaard, voornamelijk omdat het wellicht het enige rapport is geweest waarin ik van iets als compassie blijk heb gegeven.

Harald Haarfager, een Sage, door Gundar Firkin. Poëzie.

Gundar Firkin is geen pseudoniem maar de werkelijke naam van de auteur. Slechte schrijvers hebben vaak een naam die vreemd klinkt en verzonnen lijkt te zijn, tot men ontdekt dat het hun werkelijke naam is. Zou dit soms iets kunnen betekenen? Het ms. van Harald Haarfager, een Sage, werd ons niet ongevraagd per post toegezonden of door een literaire agent bezorgd, maar werd mij door de auteur in eigen persoon overhandigd. Firkin kwam ongeveer een week geleden de wachtkamer binnen, met een manuscriptdoos en twee koffers. Juffrouw Meyers zei dat hij een editor wenste te spreken. Een kerel van een jaar of zestig, zou ik zeggen, ietwat voorovergebogen, maar sterk en van gemiddelde lengte; een doorgroefd, verweerd gezicht met borstelige grijze wenkbrauwen, een vriendelijke mond en de droevigste, weemoedigste ogen die ik ooit heb gezien. Hij droeg een boerenpet van zwart leer, zo’n pet met flappen eraan die je over je oren kunt doen, en een warm windjack met een wollen kraag. Hij had geweldige handen met grote, rauwe, rode knokkels. Zijn neus droop een beetje. Hij zei dat hij een ms. wilde afgeven. Hij zag er nogal vermoeid uit, en toen ik hem vroeg waar hij vandaan kwam, zei hij dat hij nog geen uur geleden in New York was aangekomen, na drie dagen en vier nachten in de bus te hebben gezeten, uit een stadje in North Dakota, Turtle Lake. Alleen om het ms. af te geven? vroeg ik. Waarop de man ja antwoordde.

Hij deelde me vervolgens mee dat McGraw-Hill de eerste uitgever was die hij had aangedaan. Dit verbaasde me nogal, aangezien deze firma zelden de uitgever van de eerste keus is, zelfs niet voor schrijvers die zo betrekkelijk slecht geïnformeerd zijn als Gundar Firkin. Toen ik hem vroeg wat zijn opzienbarende keus had bepaald, antwoordde hij dat dit louter een kwestie van toeval was geweest. Het was namelijk niet zijn bedoeling geweest om McGrawHill boven aan zijn lijstje te zetten. Hij vertelde me dat hij, toen de bus in Minneapolis enkele uren bleef staan, naar de telefoonmaatschappij was gegaan om daar de Yellow Pages van Manhattan te raadplegen. Omdat hij niet zo onbeschoft had willen zijn om er een bladzijde uit te scheuren, had hij een uur lang met een potlood de namen en adressen van tientallen uitgevers in New York City staan overschrijven. Hij was van plan geweest om de lijst in alfabetische volgorde af te werken – te beginnen, geloof ik, met Appleton, en te eindigen met Ziff-Davis. Maar toen hij deze morgen, na zijn reis, het busstation bij het gebouw van de havenautoriteiten verliet, keek hij toevallig omhoog en zag toen de smaragdgroene monoliet met zijn intimiderende neonletters: Mc-GRAWHILL. Daarom kwam hij regelrecht naar hier.

De oude man scheen dermate uitgeput en verbijsterd te zijn – later vertelde hij me dat hij nog nooit ten oosten van Minneapolis was geweest – dat ik me op zijn minst verplicht voelde om hem mee naar beneden te nemen en hem in de cafetaria een kop koffie aan te bieden. Terwijl we daar zaten, vertelde hij een en ander over zichzelf. Hij was de zoon van Noorse immigranten – de naam was oorspronkelijk ‘Firking’ geweest, maar de ‘g’ was op de een of andere manier verloren gegaan – en hij had zijn hele leven tarwe verbouwd in de buurt van het stadje Turtle Lake. Twintig jaar geleden, toen hij ongeveer veertig was, had een mijnbouwmaatschappij een enorme steenkoollaag onder zijn land ontdekt, en hoewel ze nog niet op zijn land waren gaan graven, hadden ze met hem een langdurig pachtcontract afgesloten, zodat hij de rest van zijn leven niet meer met financiële problemen te kampen zou hebben. Hij was vrijgezel en te zeer in zijn oude leefwijze vastgeroest om het boeren te kunnen opgeven, maar nu zou hij ook de tijd hebben om aan een project te beginnen waarnaar zijn verlangen altijd al was uitgegaan. Hij zou een episch gedicht gaan schrijven, gebaseerd op het leven van een van zijn Noorse voorvaderen, Harald Haarfager, een graaf of vorst uit de dertiende eeuw. Onnodig te zeggen dat mijn hart tegelijkertijd ineenkromp en brak bij het vernemen van dit verschrikkelijke nieuws. Maar ik bleef met een onaandoenlijk gezicht zitten luisteren, terwijl hij zijn manuscriptdoos beklopte en zei: ‘Jawel, meneer. Twintig jaar werk. En hier is het nu. En hier is het nu.’

Maar toen kwam ik tot andere gedachten. Niettegenstaande zijn boers uiterlijk, was hij intelligent en zeer welbespraakt. Hij scheen erg veel gelezen te hebben – voornamelijk Noorse mythologie – hoewel zijn favoriete romanschrijvers mensen waren als Sigrid Undset, Knut Hamsun en die ruige figuren Hamlin Garland en Willa Cather uit het Midden-Westen. Maar toch – stel je voor dat ik een ongepolijst genie zou ontdekken? Een groot dichter als Whitman was ten slotte ook begonnen als een onbeholpen excentriekeling die met zijn onbenullig manuscript liep te leuren. Maar goed, na lang praten (ik was hem ondertussen Gundar gaan noemen) zei ik dat ik zijn werk graag zou willen lezen, ook al moest ik hem waarschuwen dat McGraw-Hill niet erg veel op had met poëzie, waarna we met de lift terug naar boven gingen. Toen gebeurde er iets verschrikkelijks. Terwijl ik afscheid van hem nam en zei dat ik begreep met hoeveel spanning hij, na twintig jaar werk, naar een reactie uitzag en dat ik daarom zou proberen om binnen enkele dagen, na het ms. aandachtig te hebben doorgelezen, te antwoorden, merkte ik dat hij aanstalten maakte om met slechts één van zijn twee koffers te vertrekken. Toen ik hem hierop opmerkzaam maakte, glimlachte hij en richtte hij zijn ernstige, weemoedige, gekwelde achterlandogen op me en zei: ‘O, ik dacht dat u dat wel begrepen had – in die andere koffer zit de rest van mijn sage.’

Ik meen het, het moet het langste literaire werk zijn dat ooit door een mensenhand op papier is gezet. Ik bracht het naar de postkamer en liet het door de jongen daar wegen – 35 pond, zeven dozen van elk vijf pond, in totaal 3850 getypte vellen. De sage zelf is geschreven in een soort Engels dat doet denken aan een spottende Spenser-imitatie van Dryden, als men de afschuwelijke waarheid niet wist: de dagen en nachten van twintig jaren in de koude steppen van Dakota, dromend van het oude Noorwegen, en maar schrijven, terwijl de woeste wind uit Saskatchewan door de buigende tarwe huilt:

‘O, gij grote leider, harald, hoe groot is uw smart!

Waar zijn de ruikers die zij u heeft geschikt?’

Terwijl de ventilator de verstikkende prairiehitte in beroering brengt, nadert de oude vrijgezel stanza 4000:

‘Zingt nu, gij trollen en Nibelungen, doch niet

De wijzen die harald te harer ere schiep,

Maar maak tot een klaagzang uw vroegere lied:

O, zwarte vloek!

Nu, nee gist’ren reeds, was het tijd te sterven:

O, smartelijk vers!’

Mijn lippen beven, mijn blik vertroebelt, ik kan niet meer verder. Gundar Firkin verblijft in het Hotel Algonquin (waar hij op mijn harteloze suggestie een kamer heeft genomen) en wacht op een telefonisch bericht dat ik te laf ben hem te geven. De beslissing is om er met spijt voor te bedanken, zelfs met een zeker verdriet.

Het kan zijn dat mijn normen zo hoog lagen of dat de kwaliteit van de boeken zo erbarmelijk was, maar hoe het ook zij, ik kan me niet herinneren dat ik gedurende mijn vijf maanden bij McGraw-Hill ook maar één enkel aangeboden werk voor publicatie heb aanbevolen. Toch zit er ontegenzeglijk enige ironie in het feit dat het, voor zover ik weet, enige door mij afgewezen boek dat later toch nog een uitgever heeft gevonden een werk was dat niet onopgemerkt en ongelezen bleef. Sindsdien heb ik vaak getracht mij de reactie voor te stellen van Farrell of van een van de hogere heren, toen dit boek, ongeveer een jaar nadat ik de benauwende kolos van McGraw-Hill voorgoed had verlaten, door een uitgever in Chicago op de markt werd gebracht. Want van de inhoud van mijn rapport moest er vast en zeker iets zijn blijven hangen in het geheugen van een der leden van het senioren-echelon, en deze oudgediende moest ongetwijfeld naar het archief zijn gegaan om, met God mag weten welke gemengde en folterende gevoelens van ontzetting en verlies, mijn koele afwijzing met haar zelfverzekerde, zelfgenoegzame en desastreuze zinswendingen te herlezen.

…dus het is na deze bittere maanden dan ook een zekere opluchting een manuscript onder ogen te krijgen dat proza bevat dat geen koorts, hoofdpijn of aandrang tot braken veroorzaakt, en als zodanig dient het, zij het niet onvoorwaardelijk, te worden geprezen. Het idee van een aantal op een vlot ronddobberende mannen is beslist niet onaardig, maar het is voor het merendeel een lang, zwaarwichtig en vervelend verslag van een reis door de Pacific, nog het meest geschikt, zou ik denken, om, drastisch ingekort, te worden opgenomen in een periodiek als The National Geographic. Misschien dat een wetenschappelijke uitgeverij het zou willen kopen. Het is zeer beslist niets voor ons.

Dit was de manier waarop ik deze grote, moderne, nu klassieke, avonturenroman Kon-Tiki afdeed. Maanden later, terwijl ik zag hoe dit boek een ongelooflijk aantal weken zijn eerste plaats op de lijst van bestsellers wist te handhaven, slaagde ik erin mijn blindheid te rationaliseren door tegen mezelf te zeggen dat ik, als McGraw-Hill me meer dan negentig dollarcent per uur had betaald, wellicht meer oog zou hebben gehad voor goede boeken en het daaraan verbonden slijk der aarde.

Mijn tehuis werd destijds gevormd door een bekrompen kamertje van twee meter veertig bij vier meter vijftig in een gebouw in West Eleventh Street in Greenwich Village, dat de University Residence Club heette. Ik was bij mijn aankomst in New York door dit adres aangelokt niet vanwege de naam – die een beeld opriep van Ivy League-camaraderie, een lounge met daarin met baaien kleedjes bedekte tafeltjes, bezaaid met nummers van de New Republic en Partisan Review, en bejaarde bedienden in geklede jas die over boodschappen tobden en aan al je wensen voldeden – maar wegens de bescheiden tarieven: tien dollar per week. Dat van de Ivy League was natuurlijk een idiote illusie. De University Residence Club was net iets beter dan een logement en verschilde slechts daarin van de slaapgelegenheden in de Bowery dat men nominale privacy genoot in de vorm van een afgesloten deur. In nagenoeg alle andere opzichten, het tarief incluis, was het verschil met een gewoon logement uiterst miniem. Paradoxaal genoeg was de ligging prachtig, bijna chic te noemen. Door het enige, met een dikke laag vuil bedekte raam van mijn achterkamertje op de derde etage kon ik in de verrukkelijke tuin van een huis in West Twelfth Street kijken, en nu en dan ving ik een glimp op van degenen die ik aanzag voor de eigenaars van de tuin – een nog tamelijk jonge, in tweed geklede man, van wie ik me voorstelde dat hij een rijzende ster was bij The New Yorker of bij Harper’s, en zijn levendige en verbazingwekkend goed geproportioneerde blonde echtgenote, die gekleed in een sportbroek of badpak door de tuin dartelde, zich soms amuseerde met een belachelijke, onverzorgd uitziende Afghaanse windhond of lui uitgestrekt lag in een hangmat, waarin ik haar suf neukte met starre, geruisloze, trage, nauwkeurige schachten van begeerte.

Want destijds leek het alsof seks, of liever de afwezigheid ervan, en dit onbeschaamde en schitterende tuintje en de mensen die het bevolkten zich symbolisch versmolten om het gedegenereerde karakter van de University Residence Club nog ondraaglijker te maken en mijn armoede en mijn eenzaam verworpelingenbestaan te verergeren. De uitsluitend mannelijke clientèle, meestal lieden van middelbare leeftijd of ouder, zwervers en verliezers voor wie de volgende fase van hun maatschappelijke neergang zou worden gevormd door een verblijf in de Bowery, gaven een zure lucht af van wijn en wanhoop, wanneer we elkaar in de nauwe gangen met hun afbladderende muren lieten passeren. Geen oude, kindse conciërge, maar een reeks reptielachtige portiers, elk met de kopergroene kleur van wezens die vrijwel nooit het daglicht zien, waakten over de hal waar één klein gloeilampje aan het plafond een vaag en onvast schijnsel verspreidde. Ze bedienden ook de knarsende lift en ze hoestten erg veel en krabden zich in hun hemorroïdale ellende tijdens de eindeloze opgang naar de derde etage en het kamertje waarin ik mij die lente avond na avond als een halfgekke kluizenaar opsloot. Ik was hiertoe gedwongen, niet alleen omdat ik geen geld had voor ontspanning, maar ook omdat mij als pas aangekomene in de metropool, en niet zozeer verlegen alswel hooghartig eenzelvig, zowel de gelegenheid als het initiatief tot het maken van vrienden ontbrak. Voor het eerst van mijn leven, dat jarenlang bij tijd en wijle een stompzinnig kuddebestaan was geweest, onderging ik de pijn van ongewenste eenzaamheid. Als een misdadiger in een eenzame cel opgesloten, begon ik te teren op het onverbruikte vet van innerlijke hulpbronnen, waarvan ik nauwelijks wist dat ik ze bezat. In de University Residence Club, op een dag in mei, terwijl ik bij het invallen van de schemering toekeek hoe de grootste kakkerlak die ik ooit had aanschouwd over mijn boek The Complete Poetry and Prose of John Donne kroop, werd ik plotseling geconfronteerd met het gezicht der eenzaamheid, en ik moest vaststellen dat het een onmiskenbaar lelijk en meedogenloos gezicht was.

Dus gedurende die eerste maanden vertoonde mijn avondschema zelden enige afwisseling. Wanneer ik om vijf uur het gebouw van McGraw-Hill verliet, nam ik in Eighth Avenue de ondergrondse naar Village Square, waar ik na aankomst direct naar een delicatessenwinkel liep om de drie blikjes Rheingold te kopen die mijn streng en budgettair geweten me toestond. Vandaar ging ik naar mijn kamertje, waar ik me op de gerimpelde matras met zijn naar Clorox ruikende en van het wassen doorzichtig dun geworden lakens uitstrekte en bleef liggen lezen tot mijn laatste blikje bier warm begon te worden – een kwestie van een uur of anderhalf. Gelukkig had ik toen de leeftijd waarop lezen nog een ware passie van me was, wat op een gelukkig huwelijk na het beste wapen tegen de absolute eenzaamheid is. Anders had ik die avonden nooit kunnen doorkomen. Maar ik was een hartstochtelijk lezer, en daarbij op een merkwaardige wijze eclectisch, met een affiniteit tot het geschreven woord – bijna elk geschreven woord – die zo licht ontvlambaar was dat het aan het erotische grensde. Dit bedoel ik letterlijk, en het is dat ik hierover van gedachten heb gewisseld met enkele anderen die hadden bekend in hun jeugd dezelfde bijzondere sensibiliteit te hebben gekend, anders zou ik weten dat ik nu de kans liep mezelf tot het voorwerp van verachting of ongeloof te maken door te verklaren dat ik me de tijd herinner waarin het vooruitzicht van een halfuurtje bladeren in de zakengids mijn geslachtsorgaan lichtelijk maar niettemin merkbaar deed zwellen.

Hoe dan ook, ik las – Under the Volcano was, zo weet ik nog, een van de boeken die me tijdens die lente in hun ban hielden – en ik ging om acht of negen uur de stad in om de maaltijd te gebruiken. En wat voor maaltijden! Ik proef nog de niervetachtige nasmaak van de Salisbury steak in Bickford’s, of van de omelet in Riker’s, waarin ik op zekere avond, bijna flauwvallend, een groenachtig, bijna onstoffelijk veertje en een piepklein embryonaal snaveltje ontdekte. Of het kraakbeen dat als een geïmplanteerde tumor in de lamskoteletten van de Athens Chop House zat, terwijl de koteletten zelf naar een oude ram smaakten, de aardappelpuree kleverig en ranzig, onmiskenbaar met Grieks raffinement gereconstitueerd uit gedroogde, en uit een pakhuis gestolen overschotten. Maar ik was even slecht op de hoogte van de New Yorkse gastronomie als van een heleboel andere zaken, en het zou een hele tijd duren alvorens ik erachter kwam dat de beste maaltijd die in de stad voor minder dan een dollar was te krijgen werd gevormd door een paar hamburgers en een portie gebak in de White Tower.

Terug in mijn kamertje greep ik woest naar een boek om me opnieuw in een schijnwereld onder te dompelen en bleef ik tot de vroege ochtenduren liggen lezen. Bij verscheidene gelegenheden was ik evenwel gedwongen om me te kwijten van een taak die ik met een gevoel van tegenzin ‘mijn huiswerk’ was gaan noemen, en dat was het schrijven van omslagteksten voor binnenkort te verschijnen uitgaven van McGraw-Hill. Ik herinner me trouwens nog dat ik in de eerste plaats was aangenomen op grond van een proefomslagtekst die ik had geschreven voor een reeds verschenen boek, The Story of the Chrysler Building. Mijn lyrische en toch gespierde tekst had op Farrell zoveel indruk gemaakt dat dit de belangrijkste reden was waarom ik de baan heb gekregen, maar hij scheen tevens te menen dat ik in staat was dergelijke wonderen te creëren voor toekomstige uitgaven. Ik geloof dat zijn grootste teleurstelling in mij is geweest dat ik mezelf niet kon herhalen, zelfs niet eenmaal; want zonder dat Farrell het in de gaten had, en slechts vaaglijk waarneembaar voor mezelf, was het McGraw-Hillsyndroom van afstomping en wanhoop zich reeds gaan openbaren. Zonder helemaal bereid te zijn om dit volledig toe te geven, was ik mijn baan gaan verafschuwen. Ik was geen editor, ik was een schrijver – een schrijver met hetzelfde vuur en dezelfde bevlogenheid als Melville, Flaubert, Tolstoj en Fitzgerald, die het vermogen hadden om mijn hart doormidden te klieven en die me elke avond, afzonderlijk en gezamenlijk, voor hun weergaloze roeping trachtten te winnen. Mijn pogingen om omslagteksten te schrijven vervulden me met een gevoel van vernedering, vooral omdat de boeken die ik moest aanprijzen geen literatuur vertegenwoordigden, maar haar antipode, namelijk commercie. Hier is een fragment van een van de omslagteksten die ik niet heb kunnen afmaken.

Zoals een romantisch verhaal centraal staat in de ontstaansgeschiedenis van de Amerikaanse droom, zo staat de naam Kimberly-Clark centraal in de ontstaansgeschiedenis van het papier. De Kimberly-Clark Corporation, die is begonnen als een onaanzienlijk, primitief fabriekje in het slaperige plaatsje Neenah in Wisconsin, behoort nu tot de authentieke papiergiganten van de wereld, met 13 fabrieken in de Verenigde Staten en 8 in het buitenland. Deze industrie voorziet in een veelvoud van menselijke behoeften en vele van haar producten – het bekendste is ongetwijfeld Kleenex – zijn dermate vertrouwd geworden dat de namen ervan deel zijn gaan uitmaken van onze taal…

Een alinea als deze kostte me uren. Moest ik zeggen ‘ongetwijfeld’ of ‘ontegenzeglijk’? Een ‘veelheid’ van menselijke behoeften of ‘talrijke’? Of ‘talloze’? Of ‘ontelbare’? Terwijl ik eraan werkte liep ik radeloos door mijn kamertje te ijsberen, waarbij ik, worstelend met de zinswendingen, zachte, betekenisloze klanken uitstiet en een poging deed om de wanhopige aandrang tot masturberen, waarmee deze taak om de een of andere reden altijd gepaard ging, te onderdrukken. Ten slotte, in woede ontstoken, hoorde ik mezelf tegen de muren van spaanderplaten, en met luide stem ‘Nee! Nee!’ zeggen, waarna ik me op de schrijfmachine stortte en, boosaardig giechelend, snel een onvoldragen, doch weldadig purgatieve variant begon uit te tikken.

Het is verbijsterend om van de statistische gegevens over Kimberly-Clark kennis te nemen:

– Men heeft in een enkele wintermaand berekend dat als alle snot die in de Verenigde Staten en Canada in Kleenex-tissues wordt gesnoten werd uitgesmeerd over het speelveld van de Yale Bowl, dit een laag zou opleveren van 45 cm dikte…

– Men heeft berekend dat als in de Verenigde Staten de vagina’s die gedurende de menstruatie Kotex gebruiken met de openingen tegen elkaar zouden worden aaneengevoegd, men een flamoes zou krijgen die zich uitstrekt van Boston tot White River Junction in Vermont…

De volgende dag zat de immer minzame en tolerante Farrell dan met een scheef gezicht, en op zijn Yello-Bole kauwend, naar deze offerandes te staren, en na te hebben opgemerkt: ‘Dit is, geloof ik, niet helemaal wat we in gedachten hadden,’ begon hij doorgaans begrijpend te grijnzen, gevolgd door het verzoek om het nog eens te proberen. En omdat ik nog niet geheel reddeloos verloren was, misschien omdat de presbyteriaanse ethiek nog een zekere rudimentaire invloed op me uitoefende, probeerde ik het die avond opnieuw – ik probeerde het uit alle macht, maar tevergeefs. Na urenlang zwoegen gaf ik het op en keerde terug tot ‘De Beer’ of Aantekeningen uit het Ondergrondse of Billy Budd, of ging ik eenvoudig voor het raam staan en keek smachtend in de betoverde tuin beneden. Daar, in de gouden lenteschemering van Manhattan, in een sfeer van cultuur en bescheiden weelde, waarvan ik wist voor altijd uitgesloten te zijn, zou een soiree gegeven worden door de heer en mevrouw Winston Hunnicutt, want dat was de chique naam die ik voor hen had bedacht. Wanneer ze een ogenblik alleen was, verscheen de blonde Mavis Hunnicutt in de tuin, gekleed in een blouse en een strakke, gebloemde broek. En wanneer ze dan even haar ogen naar de opaalachtige avondhemel had opgeslagen, wierp ze met een eigenaardige maar betoverende rukbeweging van het hoofd haar prachtige lokken naar achteren en boog zich voorover om enkele tulpen uit het bloembed te plukken. Ze kon niet vermoeden wat ze met deze aanbiddelijke houding de eenzaamste junior editor van New York aandeed. De hevigheid van mijn wellust was ongelooflijk – iets als een tentakel, een tastende muil van begeerte, gleed glibberend langs de smerige muren van het haveloze gebouw naar beneden, rolde zich over een schutting uit en kronkelde toen met onfatsoenlijke haast naar een punt vlak bij haar gespannen billen, waar het zich in een geruisloze metamorfose koortsachtig ontpopte als de belichaming van mijzelf, priapisch, smachtend, maar mezelf niettemin nog net in bedwang hebbend. Zachtjes omvademden mijn armen Mavis, en ik legde mijn handpalmen onder tegen haar volle, loshangende honingdauwborsten. ‘Ben jij dat, Winston?’ fluisterde ze. ‘Nee, ik ben het,’ zo gaf ik, haar minnaar, ten antwoord. ‘Laten we het eens op z’n hondjes doen.’ Waarop ze steevast antwoordde: ‘O, schat, ja – straks.’

In deze krankzinnige fantasieën werd het onmiddellijke copuleren in de hangmat verhinderd doordat de tuin plotseling werd betreden door Thornton Wilder. Of door e.e.cummings. Of door Katherine Anne Porter. Of door John Hersey. Of door Malcolm Cowley. Of door John P. Marquand. En op dat moment – weer bij mijn zinnen met een gepuncteerd libido – stond ik weer voor het raam, terwijl ik met een verlangend hart de feestelijkheden beneden gadesloeg. Want het kwam me als iets volkomen logisch voor dat de Winston Hunnicutts, deze twee levendige, voortdurend in gezelschap vertoevende jonge mensen (in wier op tuinniveau liggende woonkamer mijn jaloerse blik een glimp van met boeken volgestouwde kasten opving), het enorme geluk beschoren was te leven in een wereld die werd bevolkt door schrijvers, dichters, critici en andere literaire figuren; en daarom begon ik deze avonden, terwijl de schemering langzaam intrad en het terras zich geleidelijk vulde met keuvelende, prachtig uitgedoste mondaine lieden, in de schaduwen de gezichten te ontwaren van alle onmogelijke helden en heldinnen van wie ik ooit had gedroomd, vanaf het moment dat mijn ongelukkige geest was bezweken voor de wonderbaarlijke macht van het geschreven woord. Ik moest nog altijd de eerste auteur van een uitgegeven werk ontmoeten – als men althans de eerder genoemde oude ex-communist, die eens per abuis, en riekend naar knoflook en het muffe zweet van vroeger doorstane angsten, mijn kantoortje bij McGrawHill kwam binnenvallen, buiten beschouwing laat – en zodoende boden de party’s van de Hunnicutts, die veelvuldige en langdurige aangelegenheden waren, mijn fantasie tijdens die lente de gelegenheid om net zo hard op hol te slaan als ooit in de geest van een hopeloos verliefde aanbidder is voorgevallen. Daar was Wallace Stevens! En Robert Lowell! Die besnorde heer die vanaf de deur enigszins steels om zich heen keek. Zou dat werkelijk Faulkner kunnen zijn? Het gerucht ging dat hij op dit moment in New York was. Die vrouw daar met dat gevulde figuur, het haar in een knot, de nooit aflatende grijns – dat moest Mary McCarthy zijn. En die vrij kleine man met het blozende, zure, sardonische gezicht kon alleen maar John Cheever zijn. Op een zeker moment werd er in de schemering door een schelle vrouwenstem ‘Irwin!’ geroepen, en terwijl de naam opsteeg naar het smerige raam van mijn voyeurshokje, raakte mijn hart even van slag. Het was al te donker om het te kunnen zien, en hij stond met zijn rug naar me toegekeerd, maar kon die brede, stoere worstelaar, geflankeerd door twee meisjes die hun adorerende gezicht als een bloem naar hem ophieven, de man zijn die ‘The Girls in their Summer Dresses’ had geschreven?

Al deze avondgasten van de Hunnicutts, zo realiseer ik me nu, moesten iets te maken hebben gehad met het reclamewezen of met Wall Street of een ander onwaarachtig beroep hebben uitgeoefend, maar toen geloofde ik onwankelbaar in mijn zinsbegoocheling. Op zekere avond, net voordat ik uit het McGraw-Hill-imperium werd verdreven, had ik een verpletterende ervaring die er de oorzaak van was dat ik nooit meer naar beneden in de tuin keek. Die keer had ik mijn vaste plaatsje voor het raam ingenomen en hield mijn ogen op Mavis Hunnicutts vertrouwde derrière gericht, terwijl ze de kleine beweginkjes maakte die haar mij zo dierbaar hadden doen worden – aan haar blouse trekkend en met een vinger een blonde lok terugschuivend, en onderwijl babbelend met Carson McCullers en een bleke, voorname, Engels uitziende man met een myopische blik in zijn ogen, die vanzelfsprekend Aldous Huxley moest zijn. Waar hadden ze het in godsnaam over? Sartre? Joyce? Oude wijnen? Vakantieoorden in het zuiden van Spanje? De Bhagavad-Gita? Nee, ze hadden het duidelijk over de omgeving – déze omgeving – want het gezicht van Mavis vertoonde een levendige en verheugde uitdrukking, terwijl ze met haar arm in het rond gebaarde, naar de met klimop begroeide tuinmuren wees, naar het kleine gazon, naar de klaterende fontein, naar het wonderbaarlijke tulpenbed dat, diep in het sombere hart van New York, met helle Vlaamse tinten omlijst was. ‘Alleen zou ik willen…’ zo scheen ze te zeggen, terwijl haar stem een gespannen, geërgerde klank kreeg. ‘Alleen zou ik willen…’ En toen draaide ze zich met een snelle beweging om en zwaaide met een woedende kleine vuist naar de University Residence Club, een allerbekoorlijkste boze vuist, en wel zo hoog opgeheven en zo bloedeloos opgewonden dat het was alsof ze hem vlak voor mijn gezicht op en neer schudde. Ik had het gevoel dat ik in het licht van een schijnwerper stond, en terwijl ik met een gekweld bonzend hart op haar neerzag, was ik er zeker van dat ik haar lippen zag zeggen: ‘Alleen zou ik willen dat dat lelijke rótgebouw daar niet stond, met al die gríezels die ons steeds staan te begluren!’

Maar mijn kwelling in Eleventh Street was evenwel niet gedoemd om eeuwig voort te duren. Het zou enige voldoening hebben geschonken te denken dat mijn dienstverband werd beëindigd wegens de Kon-Tiki-episode. Maar mijn carrière bij McGraw-Hill begon reeds een dalende lijn te vertonen na de komst van een nieuwe hoofdredacteur, die ik in het geheim de Wezel noemde – min of meer het anagram van zijn achternaam. Men had de Wezel binnengehaald om de zaak het zo nodige cachet te geven. Toentertijd was hij in de uitgeverswereld voornamelijk bekend wegens zijn relaties met Thomas Wolfe, want nadat hij bij Scribner en Maxwell Perkins was weggegaan, was hij diens editor geworden, en hij had na de dood van de schrijver geholpen om diens kolossale hoeveelheid ongepubliceerd werk te verzamelen en op een min of meer samenhangende wijze te rangschikken. Ofschoon de Wezel en ik beiden uit het Zuiden kwamen – een omstandigheid waardoor in de vreemde New Yorkse omgeving de verwantschap tussen zuiderlingen doorgaans wordt bekrachtigd – vatten we onmiddellijk een antipathie voor elkaar op. De Wezel was een kalend, niet bepaald innemend mannetje van achter in de veertig. Ik weet niet precies wat hij van me dacht – de hooghartige, aanstootgevende, zich nergens om bekommerende toon van mijn rapporten had ongetwijfeld iets met deze negatieve reactie te maken – maar ik vond hem gevoelloos, gereserveerd en humorloos, met het opgeblazen ego en de ongenaakbaarheid van een man die zijn eigen verdiensten mateloos overschat. Tijdens de redactievergaderingen maakte hij graag opmerkingen als: ‘ Wolfe zei altijd tegen me…’ Of: ‘Zoals Tom, kort voor zijn dood, in een brief aan mij zo fraai heeft geschreven…’

Hij vereenzelvigde zich zo volkomen met Wolfe dat het was alsof hij het alter ego van de schrijver was – en dat was ondraaglijk voor me, aangezien ik, zoals talloze jonge mannen van mijn generatie, een periode van onstuimige Wolfe-verering had doorgemaakt, en ik had er alles voor willen geven om met iemand als de Wezel een gezellige, ongedwongen avond door te brengen en te trachten hem ertoe te bewegen nieuwe anekdotes over de meester te vertellen, en opmerkingen te maken als: ‘Mijn God, dat is kostelijk!’ na het horen van een wonderlijk verhaal over de aanbeden gigant met zijn fratsen en escapades en zijn drie ton wegend manuscript. Maar de Wezel en ik slaagden er in het geheel niet in om met elkaar enig contact te krijgen. Hij was onder andere uiterst conventioneel en had zich al snel aangepast aan de keurige, kleurloze en aartsconservatieve McGraw-Hillsfeer. Ikzelf, daarentegen, was mijn wilde haren nog lang niet kwijt en meende dan ook niet alleen de redactionele kant van het uitgeversbedrijf – die mijn vermoeide ogen nu duidelijk zagen als geestdodend, van alle glans gespeend werk – met een humoristische houding te moeten benaderen, maar ook de stijl, gewoonten en artefacten van het bedrijfsleven zelf. Want ondanks het serieuze, literaire vernisje was McGraw-Hill een monstrueus voorbeeld van ‘American business’. En met een gevoelloze, de onderneming toegewijde man als de Wezel aan het roer, wist ik dan ook dat ik weldra moeilijkheden zou krijgen en dat mijn dagen geteld waren. Op zekere dag, niet lang nadat hij het commando op zich had genomen, liet de Wezel mij in zijn kantoor komen. Hij had een ovaal, goed gelardeerd gezicht en kleine, onvriendelijke, ietwat wezelachtige oogjes, waarvan ik me onmogelijk kon voorstellen dat ze het vertrouwen hadden gewonnen van iemand die zo gevoelig was voor de verschillende nuances van het menselijk voorkomen als Thomas Wolfe. Hij gaf me met een handgebaar te kennen plaats te nemen en kwam, na het uitspreken van enkele geforceerd beleefde woorden, onmiddellijk ter zake, namelijk mijn, in zijn perspectief, duidelijk onvermogen om me te richten naar zekere aspecten van het McGraw-Hill-‘profiel’. Dat was de eerste keer dat ik dit woord anders hoorde gebruiken dan als een benaming voor het zijaanzicht van het menselijk gelaat. En terwijl de Wezel verder sprak en in bijzonderheden trad, werd het me steeds onduidelijker in welke opzichten ik tekort was geschoten, aangezien ik er zeker van was dat de goeie ouwe Farrell geen kwaad woord van mij of mijn werk had gesproken. Maar het bleek dat mijn gebreken zowel van representatieve als van, zij het indirect, politieke aard waren.

‘Ik heb gemerkt dat u geen hoed draagt,’ zei de Wezel.

‘Een hoed?’ antwoordde ik. ‘Nou, nee.’ Ik had nooit veel van hoofddeksels moeten hebben en was van mening dat men alleen bij zekere gelegenheden een hoed behoorde te dragen. Sinds ik twee jaar geleden de marine had verlaten, had ik het dragen van een hoofddeksel nooit meer als verplicht beschouwd. Het was mijn democratisch recht te kiezen, en tot op dit moment had ik geen seconde meer aan deze kwestie gedacht.

‘Bij McGraw-Hill draagt iedereen een hoed,’ zei de Wezel.

‘Iedereen?’ zei ik.

‘Iedereen,’ antwoordde hij bot.

En natuurlijk, terwijl ik nadacht over wat hij zei, realiseerde ik me dat het waar was: iedereen droeg inderdáád een hoed. ’s Morgens, ’s avonds en tijdens de lunchpauze vormden de liften en gangen een deinende zee van stro- en vilthoeden, alle keurig op de met kortgeknipt haar getooide hoof-den van McGraw-Hills duizend braaf aan de leiband lopende gunstelingen. Dit gold althans voor de mannen; voor de vrouwen – voornamelijk secretaresses – scheen het facultatief te zijn. De bewering van de Wezel was dan ook volkomen onaanvechtbaar. Wat ik nog nooit had opgemerkt en op dat moment pas in de gaten begon te krijgen was dat het dragen van een hoed niet zomaar een gewoonte, maar zelfs een verplichte gewoonte was, evenzeer deel uitmakend van het McGraw-Hill-tenue als het Arrow-overhemd en het ruimgesneden flanellen kostuum van Weber & Heilbroner dat in de groene toren door iedereen gedragen werd, van de schoolboekensalesmen tot de door zorgen gekwelde editors van Solid Wastes Management. In mijn onschuld was het nooit bij me opgekomen dat ik voortdurend had verzuimd mijn uniform te dragen, maar zelfs toen dat op dat moment tot me doordrong, begon een mengeling van ergernis en hilariteit zich in me te roeren, zodat ik niet wist hoe ik op de pompeuze insinuatie van de Wezel moest reageren. Maar algauw, en op een toon die even grimmig was als de zijne, hoorde ik mezelf aan de Wezel vragen: ‘Mag ik vragen in welke andere opzichten ik niet met het profiel overeenstem?’

‘Ik kan u niet voorschrijven welke kranten u moet lezen, en dat wil ik ook niet,’ zei hij, ‘maar als employé van McGraw-Hill is het niet verstandig om gezien te worden met de New York Post.’ Hij zweeg even. ‘Dit zeg ik alleen om uw bestwil. Het is onnodig te zeggen dat u alles kunt lezen wat u wilt, thuis in uw eigen tijd. Het maakt een… onbehoorlijke indruk als een editor van McGraw-Hill in zijn kantoor radicale publicaties zit te lezen.’

‘Wat zou ik dan moeten lezen?’ Het was destijds mijn gewoonte om tijdens de lunchpauze naar Forty-second Street te lopen en daar een sandwich en de vroege middageditie van de Post te kopen, die ik beide, in het uur dat me was toegestaan, in mijn kantoor consumeerde. Dat was het enige moment van de dag waarop ik een krant las. Ik was destijds niet zozeer politiek onwetend als wel politiek neutraal, een castrato, en ik las de Post niet om zijn progressieve hoofdartikelen of om de columns van Max Lerner – die me alle verveelden – maar om de levendige, grootsteedse journalistieke stijl en zijn aanlokkelijke verslagen van de haute monde, vooral die van Leonard Lyons. Toch wist ik, toen ik de Wezel antwoordde, dat ik niet van plan was om dat blad op te geven, net zomin als ik erover dacht om bij Wanamaker’s binnen te lopen en een platte hoed aan te schaffen. ‘De Post bevalt me,’ zo vervolgde ik ietwat geërgerd. ‘Wat zou ik dan van u in plaats daarvan moeten lezen?’

‘De Herald Tribune zou wellicht gepaster zijn,’ zei hij met zijn Tennessee-accent, zo opvallend gespeend van warmte. ‘Of zelfs de News.’

‘Maar die verschijnen ’s morgens.’

‘Dan zou u de World-Telegram kunnen proberen. Of de Journal-American. Sensatiezucht is te prefereren boven radicalisme.’

Zelfs ik wist dat de Post nauwelijks radicaal te noemen was, en ik stond op het punt om hem dat ook te zeggen, toen ik me bedacht en mijn mond hield. Arme Wezel. Zo gevoelloos als hij was, kreeg ik plotseling medelijden met hem, waarbij ik me realiseerde dat de reprimande waarmee hij trachtte me te beteugelen niet van hemzelf afkomstig was, want iets in zijn manier van doen zei me (zou het een licht verontschuldigende toon geweest kunnen zijn, de ene zuiderling die, in een verlate opwelling van sympathie, weifelend zijn hand naar de andere zuiderling uitsteekt?) dat hij eigenlijk niets moest hebben van deze dwaze, verwerpelijke restricties. Ik zag ook dat hij, op zijn leeftijd en met zijn positie, waarlijk de gevangene van McGraw-Hill was, onherroepelijk gebonden aan zijn beunhazerij, zijn kleingeestige mentaliteit en zijn uitsluitende gerichtheid op het gewin – een man die nooit meer terug zou kunnen – terwijl ik tenminste de vrijheid had om in de wereld te gaan en te staan waar ik wilde. Ik weet nog dat ik, terwijl hij dat wanhopige edict: ‘Sensatiezucht is te prefereren boven radicalisme’ uitsprak, in mezelf en bijna juichend afscheid van hem nam: ‘Vaarwel, Wezel. Vaarwel, McGraw-Hill.’

Ik betreur het nog steeds dat ik toen niet de moed had om op staande voet te vertrekken. In de plaats daarvan begon ik een langzaamaanactie – een staking zou een nauwkeuriger omschrijving geweest zijn. Hoewel ik de volgende dagen ’s morgens op tijd op mijn werk verscheen en ’s avonds precies om klokslag vijf naar huis ging, stapelden de manuscripten zich ongelezen op mijn bureau op. ’s Middags zat ik niet langer in de Post te neuzen, maar liep ik naar een kiosk in de buurt van Times Square en kocht The Daily Worker, die ik evenwel zonder enige uitdagendheid, ja zelfs met grote achteloosheid op de gebruikelijke manier aan mijn bureau las, of trachtte te lezen, terwijl ik aan een koosjere augurk en een pastramisandwich knabbelde, genietend van elk moment dat ik in dit bastion van ‘white Anglo-Saxon power’ de dubbele rol kon spelen van imaginaire communist en fictieve jood. Ik vermoed dat ik ondertussen een beetje gek was geworden, want op de laatste dag van mijn dienstverband verscheen ik op mijn werk met de oude verschoten groene ‘pisscutter’ van de marine op mijn hoofd (het soort pet dat John Wayne in Sands of Iwo Jima droeg) in combinatie met mijn seersucker-kostuum; en ik zorgde ervoor dat de Wezel me in deze absurde uitmonstering in de gaten kreeg, zoals ik er ook voor zorgde dat hij me diezelfde middag op mijn laatste afvallige daad zou betrappen…

Een van de weinige draaglijke aspecten van het leven bij McGraw-Hill was het uitzicht vanaf de twintigste etage geweest – een majestueus panorama van Manhattan, monolieten, minaretten en torenspitsen, dat er altijd weer in slaagde mijn benevelde geest op te wekken en te vervullen met al die banale en hoopvolle gedachten waardoor Amerikaanse jonge mannen uit de provincie zich vanouds hebben laten overweldigen. Onstuimige winden suisden langs de balustraden van het McGraw-Hill-gebouw, en een van mijn geliefde vormen van tijdverdrijf was een vel papier uit het raam te laten vallen en te zien hoe het extatisch buitelend over de daken zweefde en meestal in de verte, nog steeds buitelend en fladderend, in de canyons rondom Times Square verdween. Die middag was ik op de gedachte gekomen om, naast mijn Daily Worker, een tube gevuld met een plasticoplossing om bellen te blazen te kopen – het spul wordt nu algemeen door kinderen gebruikt, maar destijds was het iets nieuws – en toen ik weer in mijn kantoor terugkwam, blies ik een zestal van deze prachtige, fragiele, iriserende bellen de lucht in en stond me op hun komend avontuur te verheugen met de gespannen verwachting van iemand die op het punt staat een lang ontzegd seksueel genot te smaken. Een voor een losgelaten boven de in een roetachtig waas gehulde afgrond, schonken ze me meer genoegen dan ik had durven hopen en bevredigden ze elk diep verborgen infantiel verlangen om bellen naar de verste uithoeken der aarde te blazen. Ze glansden in de middagzon gelijk de satellieten van Jupiter, zo groot als honkballen. Door een grillige opwaartse windvlaag werden ze hoog boven Eighth Avenue voortgedreven; daar bleven ze enkele ogenblikken die een eeuwigheid schenen te duren onbeweeglijk in de lucht hangen, en ik slaakte een zucht van verrukking. Toen hoorde ik schrille kreten en meisjesachtig gelach en zag dat enkele secretaresses van McGraw-Hill, aangetrokken door het schouwspel, uit de ramen van de aangrenzende kantoren hingen. Het moet dit tumult geweest zijn waardoor de aandacht van de Wezel op mijn etherische vertoning werd gevestigd, want juist op het moment dat de meisjes een laatste kreet slaakten en de bellen als uitzinnig in oostelijke richting langs het bonte ravijn van Forty-second Street joegen, hoorde ik zijn stem achter me.

Ik vond dat de Wezel er heel goed in slaagde zijn woede te beheersen. ‘U bent met ingang van vandaag ontslagen,’ zei hij met een verwrongen stem. ‘U kunt uw salarischeque om vijf uur gaan ophalen.’

‘Je kunt ’m opblazen. Wezel, je ontslaat iemand die net zo beroemd zal worden als Thomas Wolfe.’ Ik weet zeker dat ik dit niet heb gezegd, maar ik voelde de woorden zo duidelijk in mijn mond trillen dat ik tot op heden de indruk heb overgehouden dat ik ze werkelijk heb uitgesproken. Ik geloof dat ik gewoon niets heb gezegd, en dat ik alleen heb staan kijken hoe het mannetje zich op zijn hakken omkeerde en uit mijn leven wegslenterde. Toen werd ik overspoeld door een eigenaardig gevoel van opluchting, een bijna lichamelijke gewaarwording van welbehagen, alsof een warm, verstikkend omhulsel van me was afgevallen. Of nauwkeuriger gezegd, alsof ik, na te lang in een duistere diepte ondergedompeld te zijn geweest, ten langen leste de oppervlakte had weten te bereiken en nu gulzig mijn longen stond vol te zuigen met weldadig frisse lucht.

‘Dat was door het oog van de naald,’ zei Farrell later tegen me, zodoende mijn metafoor met onbewuste precisie versterkend. ‘Hier wil wel eens iemand verzuipen. En het lijk wordt nooit meer teruggevonden.’

Het was allang na vijven. Ik was die middag lang gebleven om, voor zover die er waren, mijn spullen in te pakken, enkele editors met wie ik min of meer vriendschappelijke relaties had onderhouden vaarwel te zeggen, mijn laatste $ 36,50 te innen en dan, zoals zou blijken, een verbazingwekkend pijnlijk en treurig afscheid te nemen van Farrell, die onder andere onthulde wat ik al die tijd reeds had kunnen vermoeden als ik wat belangstellender of opmerkzamer was geweest, namelijk dat hij een eenzame en wanhopige drinker was. Hij kwam enigszins wankelend mijn kantoor binnen, net toen ik de doorslagen van enkele van mijn meer doordachte rapporten in mijn aktetas stond te stoppen. Die had ik uit het archief gehaald, aangezien ik een nogal weemoedig soort genegenheid koesterde voor mijn stuk over Gundar Firkin en vooral prijs stelde op mijn gedachten over Kon-Tiki, waarvan ik het rare vermoeden had dat ze ooit nog eens een interessant bundeltje literaire marginalia zouden vormen.

‘Het lijk wordt nooit teruggevonden,’ herhaalde Farrell. ‘Hier, neem een slokje.’ Hij reikte me een glas en een halfvolle fles Old Overholt aan. Farrells adem riekte sterk naar bourbon, ja hij rook zelfs een beetje naar pompernikkel. Ik bedankte er evenwel voor, niet uit een zekere terughoudendheid, maar omdat ik destijds alleen goedkoop Amerikaans bier dronk.

‘Och, je bent nu eenmaal niet voor dit soort werk in de wieg gelegd,’ zei hij, terwijl hij een slok Overholt naar binnen goot. ‘Deze firma is niets voor jou.’

‘Daar begon ik zelf ook al achter te komen,’ stemde ik met hem in.

‘Binnen vijf jaar zou je totaal met het bedrijf vergroeid zijn geraakt. En over tien jaar zou je een fossiel zijn geweest. Een fossiele hufter van amper dertig. Dat is wat McGraw-Hill van je gemaakt zou hebben.’

‘Ja, ik ben eigenlijk blij dat ik hier wegga,’ zei ik. ‘Hoewel ik het geld zal missen. Ook al was het dan niet bepaald een vermogen.’

Farrell begon te grinniken en boerde zachtjes. Zijn gezicht was zozeer het prototype van de Ier met een lange bovenlip dat het grensde aan het karikaturale en hij straalde droefheid uit – een zekere ongrijpbare verkreukeldheid, uitputting en berusting, waardoor ik met een lichte pijn moest denken aan die eenzame drinkgelagen in zijn kantoor, de benevelde lectuur van Yeats en Hopkins, de naargeestige rit in de ondergrondse naar Ozone Park. Plotseling wist ik dat ik hem nooit meer zou zien.

‘Dus je gaat schrijven,’ zei hij. ‘Dus je gaat schrijver worden. Dat is een mooie ambitie, een die ik zelf ook ooit heb gehad. Ik hoop en bid dat je er een worden mag, en dat je me een exemplaar van je eerste boek zult toesturen. Waar ga je heen, wanneer je begint te schrijven?’

‘Dat weet ik nog niet,’ zei ik. ‘Ik weet alleen dat ik in het hok dat ik nu bewoon niet langer kan blijven. Daar moet ik weg zien te komen.’

‘Ach, hoe graag had ik willen schrijven,’ zo peinsde hij. ‘Ik bedoel poëzie schrijven. Essays. Een mooie roman. Geen grote roman, let wel, want ik wist dat me daarvoor het talent en de ambitie ontbraken, maar een mooie roman, een roman met een zekere élégance en stijl. Laten we zeggen een roman als The Bridge of San Luis Rey of Death Comes for the Archbishop – een boek zonder pretenties, maar niettemin met een kwaliteit die de volmaaktheid nabij komt.’ Hij zweeg even. Toen vervolgde hij: ‘O, maar op de een of andere manier ben ik op een zijspoor geraakt. Ik denk dat dat is gekomen door het jarenlang verrichten van redactioneel werk, vooral werk van min of meer technische aard. Ik hield me bezig met ideeën en woorden van anderen, in plaats van met die van mezelf, en dat is niet bepaald bevorderlijk voor de scheppingsdrang. Op de lange duur.’ Weer zweeg hij en staarde naar het amberkleurige bezinksel in zijn glas. ‘Of misschien ben ik híerdoor op een zijspoor geraakt,’ merkte hij triest op. ‘De drank. Deze voor honderd procent gegarandeerde bokaal der zoete dromen. Maar goed, ik ben dus geen schrijver geworden. Ik ben géén romancier of dichter geworden. En wat de essays aangaat, ik heb in mijn hele leven slechts één essay geschreven. Weet je wat dat was?’

‘Nee, wat was dat?’

‘Dat was voor The Saturday Evening Post. Een kleine anekdote die ik had ingezonden, betrekking hebbend op een vakantie die mijn vrouw en ik in Quebec hadden doorgebracht. Niet de moeite waard om erover uit te weiden. Maar ik kreeg er tweehonderd dollar voor, en enkele dagen lang was ik de gelukkigste schrijver van Amerika. Ach, ja…’ Terwijl zijn stem verstomde, scheen hij door een diepe weemoed overweldigd te worden. ‘Ik ben op een zijspoor geraakt,’ mompelde hij.

Ik wist niet precies hoe ik op deze gemoedsstemming, die gevaarlijk dicht in de buurt van verdriet kwam, moest reageren, en terwijl ik mijn spullen weer in mijn aktetas begon te stoppen, wist ik niet meer te zeggen dan: ‘Ik hoop dat we op de een of andere manier contact met elkaar zullen houden.’ Ik wist evenwel dat dit niet het geval zou zijn.

‘Dat hoop ik ook,’ zei Farrell. ‘Ik wou dat we elkaar wat beter hadden leren kennen.’ In zijn glas starend verviel hij in stilzwijgen, een stilzwijgen dat zo lang duurde dat ik er zenuwachtig van begon te worden. ‘Ik wou dat we elkaar wat beter hadden leren kennen,’ zo herhaalde hij ten langen leste langzaam. ‘Ik ben vaak van plan geweest om je bij me thuis in Queens te eten te vragen, maar het is er nooit van gekomen. Je doet me sterk denken aan mijn zoon, moet je weten.’

‘Ik wist niet dat u een zoon had,’ zei ik enigszins verbaasd. Ik had Farrell ooit eens op nonchalante en bittere toon aan zijn ‘kinderloze staat’ horen refereren, en ik had toen eenvoudig aangenomen dat hij niet, zoals de uitdrukking luidt, was gezegend met kroost. Maar daarmee was mijn nieuwsgierigheid opgehouden. In de kille onpersoonlijke sfeer van McGraw-Hill werd het als een onbeschaamdheid, zo niet als iets smerigs beschouwd om zelfs maar een bescheiden belangstelling voor het privé-leven van anderen aan de dag te leggen. ‘Ik dacht dat u…’ zo begon ik.

‘O, maar toch heb ik een zoon gehád!’ Zijn stemgeluid was plotseling als een kreet, die me deed schrikken door de mengeling van woede en treurnis die erin doorklonk. De Overholt had in hem alle Keltische furiën doen losbarsten met wie hij dagelijks verkeerde gedurende de troosteloze periode van na vijf uur ’s avonds. Hij kwam overeind, liep naar de onbegrijpelijke luchtspiegeling van Manhattan, dat door de ondergaande zon in brand scheen te staan. ‘Maar toch heb ik een zoon gehad!’ zei hij opnieuw. ‘Edward Christian Farrell. Hij was precies van jouw leeftijd, hij was tweeëntwintig, en hij wilde schrijver worden. Hij was… hij was als een magiër met taal, die zoon van me. Hij had een talent waarvan zelfs de duivel gecharmeerd zou zijn geweest, en sommige van de brieven die hij geschreven heeft – van die lange, grappige, intelligente brieven – behoren tot de mooiste die ooit zijn geschreven. O, hij was als een magiër met taal, die jongen!’

Er kwamen tranen in zijn ogen. Voor mij was het een verlammend pijnlijk moment, zoals dat af en toe, maar gelukkig niet veelvuldig, in het leven voorkomt. Op bedroefde toon spreekt iemand, nagenoeg een vreemde, in de verleden tijd over een persoon die hem dierbaar is, aldus de toehoorder in verlegenheid brengend. Hij moest ongetwijfeld bedoelen dat de afwezige dood is. Maar wacht even! Kan hij niet gewoon zijn weggelopen, of het slachtoffer zijn geworden van geheugenverlies, of op de vlucht zijn voor de politie? Of zat hij nu misschien heel zielig weg te kwijnen in een krankzinnigengesticht, zodat het gebruik van de verleden tijd niet meer dan een verdrietig eufemisme was? Toen Farrell verder sprak, zonder me enige opheldering over het lot van zijn zoon te geven, wendde ik me gegeneerd af en hervatte het bijeenzoeken van mijn spullen.

‘Misschien had ik het beter kunnen accepteren als hij niet mijn enig kind was geweest. Maar Mary kon geen kinderen meer krijgen, nadat Eddie geboren was.’ Hij hield plotseling op. ‘Ah, je wilt het niet horen…’

Ik keerde me weer naar hem toe. ‘Nee, ga door,’ zei ik. ‘Gaat u alstublieft door.’ Hij scheen een hevige behoefte te voelen om te praten, en omdat hij een vriendelijke man was die ik graag mocht, en bovendien een man die me min of meer met zijn zoon had vergeleken, meende ik dat het onfatsoenlijk zou zijn als ik hem niet aanmoedigde zijn hart uit te storten. ‘Gaat u alstublieft verder,’ zei ik opnieuw.

Farrell schonk zich wederom een flinke hoeveelheid whisky in. Hij was ondertussen erg dronken geworden, zijn spraak ietwat onduidelijk, en in het tanende licht zag zijn sproetige, met een huiskleur overdekte gezicht er bedroefd en vervallen uit. ‘O, het is waar dat een man zijn aspiraties via zijn kinderen kan botvieren. Eddie ging naar de universiteit van Columbia, en een van de dingen die me geweldig veel plezier deden was de mate waarin hij zich voor boeken interesseerde, zijn vaardigheid met de taal. Toen hij negentien was – let wel, négentien – werd er een schets van hem in The New Yorker afgedrukt, en Whit Burnett had een verhaal geaccepteerd voor Story. Een van de jongste medewerkers, geloof ik, in de geschiedenis van dat blad. Dat was zijn oog, zie je, zijn óóg.’ Farrell bracht met een abrupte beweging zijn wijsvinger aan zijn oog. ‘Hij zág de dingen, begrijp je wel. Hij zag dingen die de rest van ons niet ziet en wist ze op papier ook tot leven te wekken. Mark Van Doren heeft me een aardig, een alleraardigst briefje geschreven, waarin hij zei dat Eddie vrijwel de grootste natuurlijke aanleg voor schrijven bezat die hij ooit onder zijn studenten had aangetroffen. Mark Van Doren, denk je eens in! Dat was geweldig veel lof, vind je ook niet?’ Hij keek me aan alsof hij een bevestiging zocht.

‘Dat was geweldig veel lof,’ stemde ik met hem in.

‘En toen… en toen ging hij in 1943 bij het Marine Corps. Zei dat hij liever vrijwillig dienst nam dan dat hij zou worden opgeroepen. Hij was eerlijk gezegd gek op de glamour van het Marine Corps, hoewel hij in wezen te gevoelig was om ten aanzien van de oorlog enige illusies te koesteren. Oórlog!’ Hij sprak het woord met weerzin uit, alsof het een zelden gebruikte obsceniteit was, waarop hij met gesloten ogen en een gepijnigd gezicht begon te knikken. Toen keek hij me weer aan en zei: ‘De oorlog voerde hem naar de Pacific, en daar heeft hij enkele van de hevigste gevechten doorgemaakt. Je zou zijn brieven eens moeten lezen, bijzonder leuke, opgewekte, welsprekende brieven, zonder een spoor van zelfmedelijden. Hij had er nooit een moment aan getwijfeld dat hij naar huis zou terugkeren en weer naar Columbia zou gaan om zijn studie af te maken, en zich daarna te gaan wijden aan de literatuur, waarvoor hij in de wieg was gelegd. Maar twee jaar geleden, toen hij op Okinawa zat, werd hij door een sluipschutter getroffen. In het hoofd. Het was toen al juli en ze waren bezig de laatste weerstandsnesten uit te roeien. Ik geloof dat hij een van de laatste mariniers moet zijn geweest die in de oorlog zijn gesneuveld. Hij had het tot korporaal gebracht. En hij had de Bronze Star gekregen. Ik weet niet waarom dit heeft moeten gebeuren. God, ik weet niet waarom dit heeft moeten gebeuren. Waarom?’

Farrell huilde, niet op een opdringerige manier, maar met glinsterende, eerlijke, langs de randjes van zijn oogleden opwellende tranen, en ik wendde me af met zulk een intens gevoel van schaamte en vernedering dat ik zelfs nu, terwijl ik er na al die jaren weer aan terugdenk, de golf van lichte, ietwat koortsige misselijkheid die toen door me heen voer opnieuw gewaarword. Dat is nu misschien moeilijk uit te leggen, omdat mijn reactie, nu we dertig jaar verder zijn en leven in een tijd van door verscheidene barbaarse Amerikaanse oorlogen teweeggebrachte moeheid en cynisme, wellicht hopeloos ouderwets en romantisch kan lijken. Maar men kan niet om het feit heen dat ook ik, zoals Eddie Farrell, marinier was geweest, dat ook ik, zoals Eddie Farrell, er vurig naar had verlangd om schrijver te worden en uit de Pacific brieven naar huis had gestuurd die waren geschreven met mijn hartenbloed, en met die bizarre mengeling van hartstocht, humor, vertwijfeling en intense hoop die alleen kan worden neergeschreven door nog erg jonge mensen die worden geobsedeerd door de dreiging van de dood. Nog schrijnender om te vertellen is dat ook ik op Okinawa was aangekomen, slechts enkele dagen nadat Eddie Farrell was gesneuveld (misschien zelfs, zo heb ik vaak bij mezelf gedacht, luttele uren nadat hij dodelijk gewond raakte), maar in plaats van daar met de vijand, gevaar en angst geconfronteerd te worden, had ik daar, door welwillendheid van de historie, een verwoest doch vredig oriëntaals landschap aangetroffen, een landschap waar ik de laatste paar weken voor Hirosjima ongehavend en onbedreigd doorheen kon dwalen. Ik had waarachtig geen enkel schot in woede horen lossen, en ofschoon ik, althans waar het mijn lichamelijk welzijn betrof, de lieveling van de fortuin was, kon ik niet over het gevoel heenkomen dat ik iets verschrikkelijks en groots had gemist. Juist door deze ervaring – of door het missen ervan – heeft niets me ooit zo hevig aangegrepen als Farrells korte, troosteloze verhaal over zijn zoon Eddie, die, zoals het me toescheen, op Okinawa zijn leven had geofferd opdat ik zou leven, en schrijven. Terwijl Farrell in de schemering zat te huilen, voelde ik me verpletterd, verschrompeld, en wist ik niets te zeggen.

Farrell stond op, liep langs zijn ogen vegend naar het raam en staarde naar de door de zon fel rood gekleurde Hudson, waarop de vale contouren van twee grote schepen zich traag voortbewogen in de richting van de Narrows. De lentewind gierde als een horde demonen langs de groene, onverschillige dakranden van het McGraw-Hill-gebouw. Toen hij weer begon te spreken, kwam Farrells stem van verre en er klonk een onzegbaar diepe wanhoop in door:

‘Al waaraan de mens waarde hecht

Vervliet reeds na een dag…

Des soldaten mars, des herauten groet,

Verliest zijn glorie en zijn macht:

Hoe fel ook het vuur bij nacht

In het harsige mensenhart heeft gewoed.’

Toen keerde hij zich naar me om en zei: ‘Zoon, schrijf je het apelazerus,’ waarop hij zwabberend de gang inliep en voorgoed uit mijn leven verdween.

Ik bleef daar nog geruime tijd toeven, peinzend over de toekomst, die me nu even vaag en obscuur toescheen als de in nevelen gehulde horizon die zich achter de weilanden van New Jersey uitstrekte. Ik was nog te jong om me ten aanzien van veel dingen echt angstig te voelen, maar toch al oud genoeg om de toekomst met een zekere mate van bezorgdheid tegemoet te zien. De lachwekkende manuscripten die ik had gelezen dienden in zekere zin als een waarschuwing en lieten me zien hoe deerniswekkend alle ambitie doorgaans was, vooral waar het literatuur betrof. Meer dan dienaangaande slechts hoopvolle dromen te koesteren, was ik vastbesloten om schrijver te worden, maar het verhaal van Farrell had me om de een of andere reden zo diep getroffen dat ik me voor het eerst van mijn leven bewust werd van de grote holheid die ik in me meedroeg. Weliswaar had ik, voor iemand van mijn leeftijd, lange afstanden gereisd, maar mijn geest was onontgonnen gebied gebleven, ik had geen ervaring op het gebied van de liefde en was nagenoeg onbekend met de dood. Ik kon toen niet vermoeden hoe gauw ik met deze twee dingen in aanraking zou komen, belichaamd in de menselijke hartstocht en lichamelijkheid waarvan ik me in mijn bedompte zelfgenoegzaamheid resoluut had afgekeerd. Ook kon ik toen niet vermoeden dat mijn ontdekkingsreis tegelijkertijd een reis zou zijn naar zulk een vreemde plaats als Brooklyn. Op dat moment wist ik alleen dat ik voor de laatste maal in de aseptische groene lift van de twintigste verdieping naar de chaotische straten van Manhattan zou afdalen om daar mijn redding te gaan vieren met duur Canadees bier en een runderlapje, het eerste dat ik sinds mijn aankomst in New York zou eten.

2

Na mijn eenzaam feestmaal die avond in restaurant Longchamps in het achterste gedeelte van Fifth Avenue, telde ik mijn geld en constateerde dat mijn rijkdom iets minder dan vijftig dollar bedroeg. Ofschoon ik, zoals gezegd, niet echt in de rats zat wegens mijn benarde omstandigheden, voelde ik me niettemin een klein beetje onsafe, vooral omdat de kans dat ik een nieuwe baan zou vinden vrijwel nihil was. Toch had ik me in het geheel geen zorgen hoeven maken, want enkele dagen later zou me een buitenkansje ten deel vallen dat me van alle narigheid zou redden, althans de eerstvolgende weken. Het was een bizar en fenomenaal buitenkansje, het ontvangen van deze gift, en evenals in het geval van een andere geweldige bof, op veel latere leeftijd, was het een uitvloeisel van de Amerikaanse institutie van de negerslavernij. Hoewel het slechts indirect verband hield met het nieuwe leven dat ik in Brooklyn zou beginnen, is het verhaal van deze gift dermate ongewoon dat het de moeite van het vertellen waard is.

Het heeft voornamelijk te maken met mijn grootmoeder van vaderszijde, die een snoes van een verschrompeld oud vrouwtje van bijna negentig was, toen ze me een en ander over haar slaven vertelde. Ik heb het altijd een beetje moeilijk gevonden om te geloven dat ik zo dicht in de tijd met het oude zuiden verbonden ben geweest, dat het niet een vroegere generatie van mijn voorouders is geweest die zwarten in haar bezit had, maar zo is het toch: mijn eígen grootmoeder, geboren in 1848, bezat op dertienjarige leeftijd twee kleine zwarte kameniers die slechts weinig jonger waren dan zijzelf en die ze in de jaren van de Burgeroorlog als haar dierbare eigendommen beschouwde, niettegenstaande Abraham Lincoln en de artikelen inzake emancipatie. Ik zeg ‘dierbare’ zonder enige ironie, omdat ik zeker weet dat ze erg op hen was gesteld, en wanneer ze terugdacht aan Drusilla en Lucinda (want dat waren hun onvergelijkelijke namen) sloeg haar oude bevende stem over van emotie, en ze vertelde me ‘hoe dierbaar, hoe dierbaar’ die twee meisjes haar waren en hoe ze in de grimmige oorlogstijd stad en land had moeten afzoeken om aan wol te komen teneinde voor hen kousen te kunnen breien. Dat was in Beaufort County in North Carolina, waar ze haar hele leven had doorgebracht, en het is daar dat ik me haar herinner. In de jaren dertig verlieten mijn vader en ik elke Pasen en dankdag onze farm in Virginia om haar te bezoeken, waarbij we over het moerasland en de vlakke, onveranderlijke pinda-, tabaks- en katoenvelden reden, langs de troosteloze, vervallen, eveneens onveranderlijke negerhutten. Wanneer we in het slaperige stadje aan de Pamlico-rivier aankwamen, begroetten we mijn grootmoeder altijd met zachte woorden en buitengewone tederheid, want ze was al vele jaren, ten gevolge van een beroerte, vrijwel geheel verlamd. Dus het was aan haar bed dat ik, toen ik een jaar of dertien was, iets te horen kreeg, uit de eerste hand over Drusilla en Lucinda, en over ‘camp meetings’, kalkoenenjacht, naaikransjes, boottochtjes op de Pamlico en andere vooroorlogse genoegens, waarbij de lieve, opgewekte, oude stem zwak maar onvermoeibaar voortkabbelde, tot hij het ten langen leste begaf en het vriendelijke vrouwtje in slaap viel.

Het is evenwel belangrijk te vermelden dat mijn grootmoeder mij of mijn vader nooit iets heeft verteld over een ander slavenkind – een jongen die de zwierige naam Artiste droeg – die haar vader haar, evenals Drusilla en Lucinda, had ‘gegeven’ en korte tijd later weer had verkocht. Zoals ik weldra aan de hand van twee brieven zal aantonen, had de reden waarom ze nooit met een woord over de jongen repte ongetwijfeld te maken met het opzienbarende verhaal van zijn uiteindelijk lot. Het is in ieder geval van belang dat de vader van mijn grootmoeder, toen de verkoop een feit was, de opbrengst ervan omzette in federale goudstukken van diverse waarden, ongetwijfeld omdat zijn vooruitziende blik de desastreuze burgeroorlog zag aankomen. Hij stopte de munten in een aarden kruik en begroef deze onder een azalea achter in de tuin. Dit was natuurlijk om te voorkomen dat ze zouden worden gevonden door de Yankees, die in de laatste maanden van de oorlog inderdaad met luid hoefgetrappel en fonkelende sabels kwamen aanstormen, het interieur van het huis onder mijn grootmoeders angstige meisjesogen onttakelden, de tuin doorzochten, maar evenwel geen goud vonden. Ik kan me overigens mijn grootmoeders beschrijving van de Union-troepen nog heel duidelijk herinneren: ‘Stoere, knappe mannen waren het. Ze deden alleen maar hun plicht, toen ze ons huis vernielden, maar ze hadden natuurlijk geen beschaving of ontwikkeling. Ik ben er zeker van dat ze uit Ohio kwamen. Ze gooiden zelfs de hammen het raam uit.’ Toen mijn overgrootvader zelf uit die verschrikkelijke oorlog terugkeerde, met slechts één oog en een verbrijzelde knieschijf – beide verwondingen opgelopen bij Chancellorsville – groef hij de kruik met gouden munten op en nadat het huis weer bewoonbaar was gemaakt, verborg hij ze in een ingenieus gemaakte geheime bergplaats in de kelder. Hier hadden de munten wellicht tot het einde der tijden kunnen blijven liggen, want anders dan de mysterieuze schatten waarover men soms in de krant leest – bundels dollarbiljetten of Spaanse dubloenen die door de spaden van werklieden worden opgegraven – waren de goudstukken kennelijk voorbestemd om ten eeuwigen dage verborgen te blijven. Toen mijn overgrootvader tegen het einde van de eeuw stierf aan de gevolgen van een ongeluk bij het jagen, werd er in zijn testament met geen woord over de munten gerept, vermoedelijk om de eenvoudige reden dat hij de goudstukken aan zijn dochter had geschonken. Veertig jaar later, toen zij op haar beurt kwam te overlijden, maakte ze in haar testament wel melding van de gouden munten, met de bepaling dat ze zouden worden verdeeld onder haar vele kleinkinderen. Maar in de verstrooidheid van haar hoge ouderdom had ze vergeten te vermelden waar de schat verborgen lag, aangezien ze de geheime bergplaats in de kelder op de een of andere manier had verward met haar bewaarkluis in de plaatselijke bank, waarin natuurlijk niets van deze vreemde nalatenschap werd aangetroffen. En tot zeven jaar nadien wist niemand waar de munten zich bevonden. Maar het was mijn vader, de langst levende van mijn grootmoeders zes kinderen, die de schat uit de muffe, vergeten bergplaats tussen de termieten, spinnen en muizen bevrijdde. Tot het einde van zijn lange leven heeft mijn vader voor het verleden, voor zijn familie en haar nakomelingen, een zowel eerbiedige als bezielde belangstelling aan de dag gelegd. Hij was een man die evenveel genoegen beleefde aan het grasduinen in de correspondentie en memorabilia van een reeds lang overleden, saaie, verre neef als een verrukte Victoriaanse geleerde die door louter toeval een lade ontdekt die is gevuld met tot op dat moment onbekende en obscene liefdesbrieven van Robert en Elizabeth Browning. Men kan zich dan ook zijn vreugde voorstellen, toen hij tijdens het snuffelen in de vergeelde correspondentie van zijn moeder een brief ontdekte die door mijn overgrootvader aan haar was geschreven en waarin hij niet alleen nauwkeurig de plaats van de geheime bergruimte in de kelder aangaf, maar ook een gedetailleerde beschrijving gaf van de verkoop van de jonge slaaf Artiste. En nu raken de twee brieven met elkaar verstrengeld. De hierna volgende brief van mijn vader in Virginia, die ik ontving toen ik mijn spullen aan het inpakken was om de University Residence Club te verlaten, vertelt niet alleen veel over verscheidene generaties in het Zuiden, maar ook over de grote gebeurtenissen die weldra aan de horizon van de moderne tijd zouden opdoemen.

4 juni, 1947

Lieve zoon,

Ik heb hier voor me liggen je brief van de 26ste dezer, waarin je me vertelt over de beëindiging van je betrekking. Aan de ene kant, Stingo, spijt me dat, omdat je daardoor in financiële moeilijkheden geraakt en ik niet bij machte ben om veel voor je te doen, daar ik reeds het hoofd moet zien te bieden aan de eindeloos lijkende moeilijkheden en schulden van je twee tantes in North Carolina, die, naar ik vrees, voortijdig kinds zijn geworden en er erg naar aan toe zijn. Ik hoop over enige maanden wat minder krap bij kas te zijn, en ik zal dan wellicht in staat zijn om een bescheiden bijdrage te leveren tot het verwezenlijken van je ideaal, namelijk schrijver te worden. Aan de andere kant is het misschien wel goed, denk ik, dat je je baan bij McGraw-Hill kwijt bent, een baan die, naar je beschrijving te oordelen, nogal onaangenaam moet zijn geweest; de firma staat er in elk geval om bekend weinig meer te zijn dan de spreekbuis en het propagandakanaal van de commerciële roofridders die het al meer dan honderd jaar op het Amerikaanse volk voorzien hebben. Sinds de dag dat je overgrootvader half blind en gewond uit de burgeroorlog is teruggekeerd en samen met mijn vader heeft getracht een eerlijke boterham te verdienen door in Beaufort County een snuif-en-pruimtabakfabriekje te beginnen – om al hun dromen in rook te zien opgaan, toen ze van de markt werden verdreven door die duivelse piraten Washington Duke en zijn zoon, ‘Buck’ Duke – sinds het moment dat deze tragedie mij ter ore is gekomen, heb ik een eeuwige haat opgevat tegen het verwerpelijke monopolistische kapitalisme dat de kleine man onder de voet loopt. Ik beschouw het als de ironie van het lot dat jij je opleiding ontvangen hebt aan een instelling die gesticht is met het onrechtvaardig verkregen geld van de Dukes, maar daar kan jij natuurlijk niets aan doen.

Je zult je ongetwijfeld nog wel Frank Hobbs kunnen herinneren, de man met wie ik vele jaren lang naar mijn werk op de scheepstimmerwerf ben gereden. Frank, die in een pindastreek in Southampton County is geboren, is in vele opzichten een goede, degelijke kerel, maar hij houdt er, zoals je wellicht nog weet, zulke onvervalst reactionaire overtuigingen op na dat zijn woorden vaak, zelfs naar de maatstaven van Virginia gemeten, nogal rabiaat aandoen. Daarom praten we niet vaak over ideologieën of politiek. Zelfs na de recente onthullingen over de gruwelen van nazi-Duitsland is hij nog steeds antisemiet en houdt vol dat het de internationale joodse financiers zijn die alle rijkdom hebben gemonopoliseerd. Dit zou me natuurlijk doen schateren van het lachen, ware het niet dat dit zulk een achterlijke zienswijze is. Hoewel ik het met Hobbs eens ben dat Rothschild en Warburg ongetwijfeld joodse namen zijn, probeer ik hem te vertellen dat hebzucht geen raciale maar een algemeen menselijke ondeugd is, waarna ik namen begin op te noemen als Carnegie, Rockefeller, Frick, Mellon, Harriman, Huntington, Whitney, Duke, ad infinitum, ad nauseam. Dit maakt nauwelijks enige indruk op Hobbs, die in ieder geval in de gelegenheid is om zijn gal te spuwen ten aanzien van een veel gemakkelijker en meer ubiquitair doelwit, vooral in dit gedeelte van Virginia. Ik bedoel – en dat hoef ik jou niet te vertellen – de negers. Hier praten we vrijwel nooit over, want met mijn 59 jaren ben ik al te oud om aan een vuistgevecht deel te nemen. Zoon, het teken is aan de wand. Indien de neger werkelijk, zoals vaak wordt beweerd, ‘inferieur’ is, wat dat ook mag betekenen, dan komt dat eenvoudig omdat hij door ons, het superieure blanke ras, zozeer is achtergesteld en benadeeld dat het enige gezicht dat hij de wereld kan tonen het abjecte gezicht der inferioriteit is. Maar de neger zal niet eeuwig zijn onderworpen positie accepteren. Geen macht ter wereld kan een volk, ongeacht van welke huidskleur, blijvend laten leven in de armoede en vuilheid die ik hier in de stad en op het platteland waarneem. Ik weet niet of de neger nog tijdens mijn leven zal beginnen zich opnieuw vrij te maken, zo optimistisch ben ik niet, maar daarvan zal jij vast en zeker nog getuige zijn, en ik zou bijna alles willen geven om de dag nog te kunnen beleven waarop Harry Byrd zwarte mannen en vrouwen niet in het achterste gedeelte van de bus ziet zitten, maar hen vrij en als gelijken door alle straten van Virginia ziet rijden. Daarvoor zou ik me heel graag dat gehate epitheton ‘nigger lover’ laten geven, maar ik ben ervan overtuigd dat ik reeds door velen, Frank Hobbs incluis, heimelijk zo genoemd word.

En hiermee kom ik langs een omweg tot het voornaamste punt van deze brief. Stingo, je zult je nog wel herinneren dat we enkele jaren geleden, toen je grootmoeders testament werd voorgelezen, allemaal erg verbaasd waren door de vermelding van een zeker bedrag in gouden munten dat ze aan haar kleinkinderen had vermaakt, maar dat we nooit hebben kunnen vinden. Dat mysterie is nu opgehelderd. Zoals je weet ben ik de historicus van de plaatselijke vereniging van de Sons of the Confederacy, en terwijl ik bezig was een tamelijk lang essay te schrijven over je overgrootvader, bestudeerde ik grondig zijn waarlijk omvangrijke correspondentie naar zijn familie, welke vele brieven aan je grootmoeder omvat. In één brief, geschreven in 1886 vanuit Norfolk (hij was toen op zakenreis voor zijn tabaksfirma, net voor de schurkachtige ‘Buck’ Duke hem vernietigde), onthulde hij de verblijfplaats van de goudstukken – niet gedeponeerd in een bewaarkluis (je grootmoeder moet later op dit punt in de war zijn geweest) maar in een dichtgemetselde holte in de kelder van het huis in North Carolina. Ik zal je later een fotokopie van deze brief sturen, daar ik weet dat je je voor de slavernij interesseert, en mocht je ooit over dat onderwerp willen schrijven, dan kan deze tragische brief je wellicht enkele belangwekkende inzichten bijbrengen. Het blijkt dat het geld de opbrengst was van de verkoop van een zestienjarige negerjongen die Artiste heette, de oudere broer van je grootmoeders kameniers Lucinda en Drusilla. De drie kinderen waren wezen, en je overgrootvader had ze op het einde van de jaren vijftig van de vorige eeuw op een veiling in Petersburg, Virginia, gekocht. De drie jonge negers werden bij akte overgedragen aan je grootmoeder en de twee meisjes werkten en woonden in het huis, evenals Artiste, die evenwel voornamelijk verhuurd werd om voor andere families in de stad karweitjes te verrichten.

Toen gebeurde er iets afschuwelijks, en in zijn brief aan mijn moeder roert je overgrootvader het onderwerp met grote kiesheid aan. Het schijnt dat Artiste, die in de eerste onstuimigheid der adolescentie verkeerde, aan een der jonge blanke schonen van de stad ‘oneerbare voorstellen’ deed, zoals je overgrootvader het noemde. Dit had natuurlijk tot gevolg dat er onmiddellijk een trilling van dreiging en geweld door de gemeenschap ging, waarop je overgrootvader deed wat iedereen in die tijd als de aangewezen handelwijze zou hebben beschouwd. Hij verliet met Artiste stilletjes de stad en bracht hem naar New Bern, waar hij iemand wist te wonen die handelde in jonge negers ten behoeve van de terpentijnbossen rondom Brunswick in Georgia. Hij verkocht Artiste aan deze handelaar voor achthonderd dollar. Dit is het geld dat ten slotte in de kelder van het oude huis terecht is gekomen.

Maar het verhaal is hiermee nog niet ten einde, zoon. Het hartverscheurende van de brief is de beschrijving die je overgrootvader geeft van de nasleep van dit incident, en van het daaruit voortvloeiende verdriet en schuldgevoel, die, zoals ik heb opgemerkt, zo vaak met verhalen over slavernij verweven zijn. Misschien heb je de rest al geraden. Het bleek dat Artiste het blanke meisje helemaal geen ‘oneerbare voorstellen’ had gedaan. Het jonge ding was een hysterica die enige tijd later een andere negerjongen van hetzelfde vergrijp beschuldigde, maar deze keer kon de valsheid van haar beschuldiging worden aangetoond, waarop ze in tranen uitbarstte en bekende dat haar beschuldiging tegen Artiste ook vals was geweest. Je kunt je voorstellen hoe gekweld je overgrootvader zich voelde. In zijn brief aan mijn moeder geeft hij een beschrijving van dit folterende schuldgevoel. Als slavenbezitter had hij zich niet alleen schuldig gemaakt aan een waarlijk onvergeeflijke daad – namelijk het uiteenrukken van een gezin – maar hij had bovendien een onschuldige jongen van zestien verkocht om hem te laten afbeulen in de terpentijnbossen van Georgia. Hij vertelt hoe hij wanhopig per post en per koerier brieven naar Brunswick heeft verzonden, waarin hij aanbiedt om de jongen tegen elke prijs terug te kopen, maar in die tijd waren de verbindingen natuurlijk erg langzaam en onzeker en in vele gevallen zelfs onmogelijk, en Artiste werd nooit meer teruggevonden.

Ik heb de achthonderd dollar gevonden op precies dezelfde plek die hij je grootmoeder met zoveel nauwkeurigheid had beschreven. Als kleine jongen heb ik vaak, nog geen twintig centimeter van die holte vandaan, hout, appels en aardappels opgeslagen. De munten zijn door de jaren heen, zoals je je kunt voorstellen, enorm in waarde gestegen. Sommige ervan bleken erg zeldzaam te zijn. Ik moest ermee naar een muntkenner in Richmond, een numismaat zoals die, naar ik meen, genoemd wordt, en deze bood me er meer dan 5500 dollar voor, wat ik natuurlijk geaccepteerd heb, aangezien dit 700 percent winst op de verkoop van die arme Artiste is. Dit zou op zichzelf een aanzienlijke som zijn, maar zoals je weet heeft je grootmoeder in haar testament bepaald dat het bedrag gelijkelijk moet worden verdeeld onder al haar kleinkinderen. Dus dit is eigenlijk een tegenvallertje voor je. In tegenstelling tot mijzelf, die in deze tijd van overbevolking zo voorzichtig ben geweest, om slechts één zoon te verwekken, hebben je tantes – mijn ongelooflijk progenituurminnende zusters – een totaal van 11 nazaten ter wereld gebracht, allen gezond en hongerig, allen arm. Dus jouw aandeel in de opbrengst van Artiste zal een kleine 500 dollar bedragen, voor welk bedrag ik je, naar ik hoop, deze week een cheque zal toezenden, of althans zodra deze zaak is afgehandeld…

Je liefhebbende vader

Jaren later heb ik bij mezelf gedacht dat, als ik in plaats van dit bedrag voor mezelf te houden een flink gedeelte ervan aan de National Association for the Advancement of Coloured People had geschonken, ik mezelf wellicht van mijn schuldgevoel had kunnen bevrijden en hierdoor tevens het bewijs had kunnen leveren dat ik zelfs als jongeman al voldoende met de positie van de neger begaan was om een offer te brengen. Maar uiteindelijk ben ik toch blij dat ik het geld heb gehouden, want vele jaren later, terwijl zwarte mensen me er met steeds meer misnoegdheid en nadruk van begonnen te beschuldigen dat ik als schrijver – en een liegende schrijver bovendien – met de ellende van de slavernij mijn voordeel had gedaan, heb ik een min of meer masochistisch berustende houding aangenomen, en terwijl ik aan Artiste dacht, zei ik tot mezelf: Wel verdomme, eens een racistische uitbuiter, altijd een racistische uitbuiter. Bovendien, in 1947 had ik die 485 dollar even hard nodig als welke neger dan ook.

Ik bleef net zo lang in de University Residence Club tot ik de cheque van mijn vader ontvangen had. Als ik er verstandig mee omsprong, zou ik de hele zomer, die net was begonnen, van dit geld kunnen leven, misschien zelfs wel tot ver in de herfst. Maar waar zou ik gaan wonen? Het verblijven in de University Residence Club was me in lichamelijk en geestelijk opzicht onmogelijk geworden. Deze omgeving had me tot zulk een hopeloze toestand van impotentie doen vervallen dat ik merkte niet eens meer in staat te zijn mezelf zo nu en dan over te geven aan mijn auto-erotische genoegens, zodat ik mijn toevlucht moest nemen tot heimelijk gefrunnik in mijn broekzak tijdens mijn middernachtelijke wandelingen langs Washington Square. Mijn gevoel van eenzaamheid grensde, zo wist ik, aan het pathologische, zo intens pijnlijk was mijn isolement, en ik verwachtte dat ik me nog verlatener zou voelen als ik Manhattan verliet, want daar waren tenminste nog de oriëntatiepunten die de omgeving iets vertrouwds gaven. Maar ik kon me eenvoudig niet langer de prijzen en huren van Manhattan veroorloven – zelfs een enkele kamer begon mijn draagkracht te boven te gaan – zodat ik de advertenties moest naspeuren voor huurkamers in Brooklyn. En zo gebeurde het dat ik op een mooie dag in juni met mijn marineplunjezak en een koffer het BMT-station aan de Church Avenue uitliep, verscheidene malen mijn longen met de bedwelmende, naar pekel riekende lucht van Flatbush volzoog en vervolgens langs geleidelijk uitbottende esdoorns naar het huis van mevrouw Yetta Zimmerman liep, waar een kamer te huur was.

Het huis van Yetta Zimmerman was misschien het meest openhartig monochrome bouwsel van Brooklyn, zo niet van heel New York. Het was een groot, onregelmatig, uit hout en stuc opgetrokken huis van het onbestemde type dat, naar ik meen, voor of net na de Eerste Wereldoorlog werd gebouwd, en het zou geheel zijn opgegaan in de onooglijke homogeniteit van de andere grote huizen van een onbestemd type die langs Prospect Park stonden als het niet een opvallende, verpletterende roze kleur had gehad. Van de koekoekvensters en koepels van de bovenverdieping tot de raamkozijnen van het souterrain was het huis ononderbroken roze. Toen ik het huis voor het eerst in het oog kreeg, werd ik onmiddellijk herinnerd aan de overgebleven façade van een kasteel dat had gediend als decor voor de MGM-filmversie van The Wizard of Oz. Het interieur was eveneens roze. De vloeren, muren, plafonds en zelfs de meeste meubelen in elk portaal en vertrek vertoonden ieder, ten gevolge van een ongelijkmatig uitgevoerd schilderkarwei, een andere schakering roze – van het tere roze van verse zalm tot de meer agressieve koraalkleur van klapkauwgom, maar alles was roze, zonder enige rivaliteit van andere kleuren te gedogen, zodat ik, na mijn toekomstige kamer enkele minuten in ogenschouw te hebben genomen, onder het trotse oog van mevrouw Zimmerman, eerst geamuseerd was – het zag eruit als het boudoir van een courtisane, waar men zich moest inhouden om niet in een gierend gelach uit te barsten – maar toen het gevoel kreeg werkelijk lelijk in de val te zijn gelopen, alsof ik me in een Barricinisnoepwinkel bevond of op de kinderafdeling van Gimbel. ‘Ik weet het al. Je staat over dat roze te denken,’ had mevrouw Zimmerman gezegd. ‘Dat doet iedereen. Maar dan krijgt het je te pakken – op een prettige, heel prettige manier, bedoel ik. Al vrij gauw willen de meeste mensen geen andere kleur meer.’ Zonder dat ik ernaar vroeg, voegde ze eraan toe dat Sol, haar man – haar man zaliger – door een gelukkig toeval zeer voordelig de hand had kunnen leggen op enkele honderden gallons surplusverf van de marine, verf die gebruikt werd voor ‘je weet wel’. Hier hield ze op en legde op komische wijze haar wijsvinger langs haar poreuze spatelvormige neus. ‘Camouflage?’ zo gokte ik. Waarop ze antwoordde: ‘Juist, dat is het. Ik denk dat ze dat roze op die schepen niet goed konden gebruiken.’ Ze vertelde dat Sol zelf het huis had opgeschilderd. Yetta was een gedrongen en expansieve vrouw van een jaar of zestig, haar opgewekt gezicht lichtelijk mongoloïde, waardoor ze eruitzag als een stralende boeddha.

Mijn besluit stond bijna onmiddellijk vast. In de eerste plaats was het goedkoop. In de tweede plaats was de kamer die ze me op de benedenetage liet zien, roze of niet, aangenaam ruim, luchtig, zonnig en zo schoon als een Hollandse zitkamer. Bovendien was er de luxe aan verbonden van een kitchenette en een kleine badkamer, waarin het wit van het toilet en bad bijna onaangenaam scherp afstak bij het overheersende mintgroen. De privacy op zichzelf vond ik al verleidelijk genoeg, maar er was ook een bidet, wat bijna gewaagd aandeed, en door welke elektriserende aanblik mijn verwachtingen krankzinnig hooggespannen raakten. Ik was ook erg gecharmeerd van de manier waarop mevrouw Zimmerman haar etablissement leidde, hetgeen ze me uitlegde, terwijl ze me het huis liet zien. ‘Ik noem dit huis Yetta’s Vrijhaven,’ zei ze, me nu en dan aanstotend. ‘Ik zie graag dat mijn huurders van het leven genieten. Het zijn gewoonlijk jonge mensen, mijn huurders, en ik wil dat ze van het leven genieten. Maar dat wil niet zeggen dat er hier geen regels zijn.’ Ze stak haar korte, dikke, stompe wijsvinger op en begon ze op te sommen. ‘Regel nummer een: geen radio’s aan na elf uur. Regel nummer twee: bij het verlaten van de kamer alle lampen uit. Het is niet nodig dat ik extra elektriciteit betaal. Regel nummer drie: in bed mag absoluut niet gerookt worden. Als je op roken betrapt wordt – eruít. Sol, mijn man zaliger, had een neef die zichzelf op die manier in brand gestoken heeft, en zijn huis op de koop toe. Regel nummer vier: de huur wordt elke vrijdag voldaan. Einde van de regels! Al het andere is Yetta’s Vrijhaven. Ik bedoel, dit huis is voor volwassenen. Begrijp goed dat ik hier geen bordeel leid, maar als je af en toe een meisje op je kamer wilt ontvangen, dan ontvang je een meisje op je kamer. Als je je rustig en als een heer gedraagt en zorgt dat ze op een redelijk tijdstip weer verdwenen is, dan zul je met Yetta geen ruzie over dat meisje krijgen. En hetzelfde geldt voor de jongedames in mijn huis, als ze af en toe een vriendje willen ontvangen. Wat goed is voor de kater is goed voor de kat, zeg ik altijd, en als ik aan iets een hekel heb, dan is het aan schijnheiligheid.’

Deze buitengewone ruimdenkendheid – voortvloeiend, zo kon ik alleen maar vermoeden, uit de positieve waardering van de oude wereld voor la volupté – gaf ten slotte de doorslag en ik besloot dan ook om mijn intrek in het huis van mevrouw Zimmerman te nemen, niettegenstaande het feit dat de mij toegestane vrijheid maar al te problematisch van aard was. Waar zou ik een meisje vandaan moeten halen? zo vroeg ik me af. Toen werd ik plotseling woedend op mezelf wegens mijn gebrek aan ondernemingsgeest. De toestemming die Yetta (we noemden elkaar algauw bij de voornaam) me gegeven had betekende dat dit belangrijke probleem zich weldra vanzelf zou oplossen. Het was alsof de zalmkleurige wanden een wulpse gloed begonnen uit te stralen, en inwendig trilde ik van vreugde. Enkele dagen later nam ik daar mijn intrek, vol verwachting een zomer tegemoet ziend van seksuele vervulling, filosofische rijping en gestage vorderingen in de creatieve taak die ik mezelf had opgelegd.

De eerste morgen – een zaterdag – stond ik laat op, wandelde naar een kantoorboekhandel op Flatbush Avenue en kocht daar twee dozijn nr. 2 Venus Velvet-potloden, tien gelinieerde gele blocnotes en een ‘Boston’-puntenslijper, die ik met toestemming van Yetta tegen het kozijn van mijn badkamerdeur schroefde. Toen ging ik op een rieten stoel met een rechte rug aan mijn eikenhouten bureau zitten, eveneens roze geschilderd, waarvan de ruwe en stevige constructie me deed denken aan de lessenaars die vroeger op de lagere school door de onderwijzeressen werden gebruikt, en staarde met een potlood tussen mijn duim en wijsvinger naar de eerste gele pagina van mijn blocnote, waarvan de onbeschrevenheid mij een doorn in het oog was. Hoe ontmoedigend en tegelijkertijd beledigend is een lege pagina! Verstoken van inspiratie, merkte ik dat er niets wilde komen; en ofschoon ik daar een halfuur lang bleef zitten, terwijl mijn geest speelde met half gevormde ideeën en wazige beelden, weigerde ik om mezelf door deze stagnatie te laten verontrusten; tenslotte, zo redeneerde ik, was ik nog niet helemaal aan deze vreemde omgeving gewend. In januari, tijdens, mijn eerste dagen in de University Residence Club, voor ik bij McGraw-Hill zou gaan beginnen, had ik een twaalftal pagina’s geschreven van wat bedoeld was als de proloog van een roman – een beschrijving van een treinreis naar de kleine stad in Virginia die in het boek de plaats van handeling zou moeten vormen. Ten aanzien van toon sterk beïnvloed door de openingspassages van All the King’s Men, met gebruikmaking van gelijksoortige zinswendingen en dezelfde tweede persoon enkelvoud om het effect te creëren dat de auteur de lezer bij de revers van zijn jasje beetpakt, was de passage, zo wist ik, op zijn minst derivatief; toch wist ik ook dat er veel in zat dat kracht en frisheid had. Ik was er trots op, het was een goed begin. Deze pagina’s nam ik nu uit hun manillamap en herlas ze misschien voor de negentiende keer. Ik was er nog steeds tevreden over en ik zou er geen enkele regel van hoeven veranderen. Opzij, Warren, hier komt Stingo aan, zo zei ik bij mezelf. Ik deed de pagina’s terug in de map.

De gele pagina bleef leeg. Ik voelde me rusteloos, een beetje geil, en teneinde het gordijn van de in mijn geest immer parate peepshow van ontuchtige verschijningen – onschuldig, maar ten aanzien van het werk erg storend – gesloten te houden, stond ik op en begon door de kamer, door de zon gevuld met een spookachtig flamingolicht, heen en weer te lopen. In de kamer boven mij hoorde ik stemmen, voetstappen – de muren, zo realiseerde ik me, waren zo dun als papier – en ik keek omhoog en staarde met woeste blik naar het roze plafond. Ik begon het alomtegenwoordige roze te verafschuwen en twijfelde er ernstig aan of het me ooit ‘te pakken zou krijgen’, zoals Yetta had gezegd. In verband met gewicht en ruimte, had ik alleen die boeken meegebracht die ik als essentieel beschouwde; het kleine aantal omvatte The American College Dictionary, Rogets Thesaurus, het verzamelde werk van John Donne en O’Neills Complete Greek Drama, het Oxford Book of English Verse en de bijbel. Ik wist dat ik mijn bibliotheek eventueel geleidelijk zou kunnen opbouwen. Ondertussen, om mijn eigen muze te helpen oproepen, probeerde ik Marlowe te lezen, maar om de een of andere reden slaagde deze melodieuze muziek er niet in om me, zoals gewoonlijk het geval was, innerlijk te beroeren.

Ik schoof het boek terzijde, ging de kleine badkamer binnen en begon de inventaris op te maken van de dingen die ik in het medicijnkastje had gelegd. (Jaren later zou ik gefascineerd lezen hoe een held van J.D. Salinger dezelfde ceremonie uitvoerde, maar ik was de eerste.) Dit ritueel, dat zijn oorsprong vindt in een onverklaarbare neurose en materiële noodzaak, heb ik sindsdien vele keren verricht, wanneer visie en fantasie waren verflauwd tot het punt van inertie en zowel het schrijven als het lezen de geest tot een last waren geworden. Het is een mysterieuze behoefte van de mens om de tactiele relatie met louter voorwerpen te vernieuwen. Met mijn vingertoppen betastte ik ze een voor een op de plaats waar ik ze de vorige avond had neergezet, daar op de plankjes van het muurkastje, dat zoals al het andere ten prooi was gevallen aan de maffe inkarnate verfkwast van Sol Zimmerman: een potje Barbasol-scheercrème, een fles Alka-Seltzer, een Schick-scheermes, twee tubes Pepsodent-tandpasta, een Dr. West-tandenborstel, een fles Royall Lyme-aftershavelotion, een Kent-haarkam, een pakje Schick-scheermesjes, een ongeopend, in cellofaan verpakt doosje met drie dozijn opgerolde Trojan-condooms met glijmiddel en opvangreservoir, een flacon Breck’s antiroosshampoo, een tube Rexall-tandzijde, een flacon Squibb multivitamins en een fles Astring-osol mondwater. Ik raakte ze alle zachtjes aan, bekeek de etiketten, schroefde zelfs de dop van de Royall Lyme aftershavelotion af en snoof het fruitige citrusaroma op, waarbij ik aanzienlijke voldoening puurde uit de totale medicijnkastervaring, die ongeveer anderhalve minuut in beslag nam. Toen sloot ik het kastje en keerde terug naar mijn schrijftafel.

Toen ik weer zat, sloeg ik mijn ogen op en keek door het raam naar buiten, me plotseling bewust wordend van een ander element dat me onbewust beïnvloed en naar dit adres gelokt moest hebben. Vanuit mijn kamer had ik een prachtig uitzicht op een vredig gedeelte van het park dat bekend was als de Parade Grounds. Oude esdoorns en platanen overschaduwden de trottoirs langs de rand van het park en de vlekkerige zonnegloed op het zacht glooiende grasveld van de Parade Grounds verleende dit alles een serene, bijna pastorale aanblik. Het vormde een scherp contrast met verder afgelegen delen van de buurt. Slechts enkele straten hier vandaan raasde het verkeer langs Flatbush Avenue, een intens drukke straat, kakofonisch, chaotisch, krioelend van de geplette zielen en overprikkelde zenuwen. Maar hier, door het lover en het van stuifmeel wazige licht, door de sporadische auto’s en vrachtwagens en de rustige tred van de weinige wandelaars langs de parkrand, kreeg men het gevoel in een afgelegen wijk van een kleine stad in het Zuiden te vertoeven – Richmond misschien, of Chattanooga of Columbia. Ik werd plotseling overspoeld door een golf van heimwee en ik vroeg me af wat een onbruikbare, hitsige calvinist als ik hier, in deze onvoorstelbare uithoek van Brooklyn, en tussen al die joden, in godsnaam moest doen.

Naar aanleiding van deze vraag haalde ik een stukje papier uit mijn zak. Hierop had ik de namen van de zes andere huurders in het huis genoteerd. Elke naam was door de op netheid gestelde Yetta op een klein kaartje geschreven en tegen de respectieve deuren bevestigd. En met geen kwalijker motief dan mijn gebruikelijke gulzige nieuwsgierigheid was ik de vorige avond, laat, op mijn tenen door de gangen geslopen om de namen op te schrijven. Vijf van de huurders woonden op de bovenetage, de zesde zat in de kamer tegenover de mijne, in de gang beneden. Nathan Landau, Lillian Grossman, Morris Fink, Sophie Zawistowska, Astrid Weinstein, Moishe Muskatblit. Na alle Cunninghams en Bradshaws waarmee ik was opgegroeid, was ik alleen al door de wonderlijke diversiteit ervan erg van deze namen gecharmeerd. Muskatblit beviel me omdat de naam iets Byzantijns had. Ik vroeg me af wanneer ik met Landau en Fink zou kennismaken. De namen van de drie vrouwen hadden mijn hevige belangstelling gewekt, vooral de naam Astrid Weinstein, waarvan de draagster zich fascinerend dicht in mijn nabijheid bevond, aan de andere kant van de gang. Ik zat over dit alles na te denken, toen ik in de kamer boven mij plotseling een tumult hoorde, waarvan de aard voor mijn gekwelde oren zo tergend direct herkenbaar was dat ik, in plaats van een zijdelingse toespeling te maken, zoals dat in minder openhartige tijden de gewoonte was, de vrijheid neem om te zeggen dat het het geluid, het lawaai, de razernij was van twee mensen die er als een stel dolle wilde beesten op los lagen te neuken.

Ik keek geschrokken naar boven. De lamp hing te schudden en te dansen aan het plafond. Er kwam rozegekleurd stof naar beneden gedwarreld en ik verwachtte min of meer dat de vier poten van het bed zich met een klap door het gips zouden boren. Het was angstaanjagend – het was niet zomaar een copulatieritueel, maar een worstelpartij, een tweegevecht, een toernooi, een veldslag, een interlandwedstrijd. Wat erbij gezegd werd was een soort Engels, verhaspeld en met een exotisch accent, maar ik hoefde de woorden niet te weten. Het resultaat was impressionistisch. Een man en een vrouw, de twee stemmen omvatten een aanmoedigingssectie en produceerden aansporingen en vermaningen zoals ik ze nog nooit had gehoord – om even te wachten, verder te gaan, om het harder, sneller, dieper te doen – en nog nooit hoorde ik zulk gejuich en wanhopig gekerm over een doelpunt of strafschop, of zulk snerpend geschreeuwd advies hoe de bal geplaatst moet worden. Zelfs met een speciale koptelefoon op had ik het niet duidelijker kunnen horen. Het was volmaakt duidelijk en van heroïsche lengte. Er scheen geen einde aan de worstelpartij te komen, en ik zat in mezelf te zuchten, tot het plotseling afgelopen was en de deelnemers gingen douchen. Door het dunne plafond drong het geluid van neerstortend water en gegiechel tot me door, toen hoorde ik het geluid van blote voeten, nog meer gegiechel, de vinnige pets van een speelse hand tegen een vermoedelijk blote derrière, en ten slotte, in een merkwaardig contrast daarmee, de verrukkelijk tedere hartenklop van het langzame deel uit Beethovens vierde symfonie, op de grammofoon. Volkomen radeloos liep ik naar het medicijnkastje en nam een Alka-Seltzer.

Kort nadat ik weer aan mijn bureau was gaan zitten, drong het tot me door dat er nu in de kamer boven me een fikse ruzie aan de gang was. Deze donkere en stormachtige stemming was met fenomenale abruptheid ingetreden. Door een vreemde werking van de akoestiek kon ik de woorden niet verstaan. Zoals bij de marathon der lusten van zojuist, kon ik het gebeuren in bijna barokke details onderscheiden, maar de woorden zelf bleven gedempt en onduidelijk, waardoor ik een indruk kreeg van voeten die woest over de vloer schuifelden, stoelen die met nijdig ongeduld werden verschoven, deuren die werden dichtgesmeten en stemmen die zich in woede verhieven en woorden produceerden die ik slechts ten dele begreep. De mannenstem overheerste – een hese en woedende bariton die de limpide Beethoven zo goed als overstemde. De vrouwenstem, daarentegen, was klaaglijk, defensief, nu en dan als van angst schril wordend, maar over het algemeen onderdanig en met een smekende klank. Plotseling werd er een porseleinen voorwerp – een asbak of beker – tegen de muur kapotgesmeten, waarop ik de man stampend de kamer hoorde uitlopen. In de gang boven werd een deur opengegooid en onmiddellijk weer met een enorme klap dichtgesmeten, waarna ik de man stampend een andere kamer op de bovenetage hoorde binnengaan. Toen, na deze twintig minuten van uitzinnige bedrijvigheid, heerste er in de kamer voorlopig stilte, waarin alleen hoorbaar was het zachte, smartelijke adagio, krassend onder de grammofoonnaald, en het hortende gesnik van de vrouw op het bed boven me.

Ik ben altijd een kieskeurig en matig eter geweest, en ik ontbijt nooit. Aangezien ik gewoonlijk ook laat opsta, wachten mij bij het ontwaken de genoegens van de ‘brunch’. Nadat het lawaai boven me was verstomd, zag ik dat het al twaalf uur was geweest, en tevens merkte ik dat ik van al die ontucht en herrie boven mijn hoofd langs indirecte weg een ongelooflijke honger had gekregen, alsof ik daadwerkelijk had deelgenomen aan wat zich daarboven had afgespeeld. Ik was zo hongerig dat ik was begonnen te kwijlen en me lichtelijk duizelig voelde. Afgezien van Nescafé en bier, had ik mijn kast en mijn minuscuul koelkastje nog niet bevoorraad. Tijdens een wandeling door de buurt had ik in Church Avenue een koosjer restaurant, Herzl’s, in het oog gekregen. Daar wilde ik nu heen, omdat ik de echte joodse keuken nog nooit had geprobeerd, en ook omdat – nou ja, wanneer je in Flatbush bent… zo had ik tegen mezelf gezegd. Ik had me de moeite wel kunnen besparen, want omdat het vandaag sabbat was, was het eethuis natuurlijk gesloten. Ik liet mijn keus vallen op een ander, vermoedelijk niet orthodox restaurant een eind verderop in Church Avenue, Sammy’s geheten, waar ik kippensoep met matseballetjes, gefilte fisch en gehakte lever bestelde – deze dingen waren me vertrouwd door mijn uitgebreide lectuur over joodse gebruiken – en wel bij een kelner die zo monumentaal onbeschoft was dat ik eerst dacht dat hij de clown wilde uithangen. (Toen wist ik nog niet dat norsheid onder joodse kelners een algemeen voorkomend verschijnsel was.) Ik trok me er evenwel weinig van aan. Het restaurant was druk bezet, de meeste mensen waren bejaard en zaten hun borscht op te lepelen of op aardappel-pirogs te kauwen; en luid klinkend Jiddisch – een eerbiedwaardig gebulder – vulde de vochtige en welriekende lucht met ondoorgrondelijke gutturalen, als het reutelend geluid van kippenvet in evenzovele gekwabde oude kelen.

Ik voelde me merkwaardig opgetogen, volkomen in mijn element. En maar genieten, Stingo, zo zei ik tot mezelf. Zoals talrijke zuiderlingen met een zekere achtergrond, ontwikkeling en sensibiliteit, heb ik van het begin af aan met warmte op joden gereageerd; mijn eerste liefde was Miriam Bookbinder, de dochter van een plaatselijke scheepsleverancier geweest, een meisje wier prachtige geloken ogen, zelfs al op zesjarige leeftijd, het vaaglijk troosteloze, grotendeels ondoorgrondelijke mysterie van haar ras hadden weerspiegeld. En later heb ik een nog groter medegevoel met joodse mensen ontwikkeld, een medegevoel dat, zo ben ik overtuigd, voornamelijk die zuiderlingen deelachtig kunnen worden die jarenlang verpletterd zijn door de zeer ruwe aanraking met de smart van Abraham, de ontzagwekkende tocht van Mozes, de kommervolle hosanna’s van de psalmdichter, het onpeilbare visioen van Daniël en alle andere openbaringen, bitterzoete confituren, opgeblazen verhalen en gefantaseerde gruwelen van de protestants-joodse bijbel. Bovendien is het ondertussen een platitude geworden om te zeggen dat de jood zoveel kameraadschap onder de blanke zuiderlingen heeft gevonden, omdat de zuiderlingen een ander, donkerder offerlam hebben bezeten. Hoe dan ook, toen ik omstreeks lunchtijd in Sammy’s was en het zonder enige verbazing tot me doordrong dat een onbewust verlangen om onder joden te vertoeven ten dele de reden was van mijn verhuizing naar Brooklyn, zat ik ontegenzeglijk intens van mijn nieuwe omgeving te genieten. Ik had me beslist niet in een joodser omgeving kunnen bevinden als ik op dat moment in Tel Aviv was neergezet. En toen ik het restaurant verliet, zei ik tot mezelf dat ik de Manischewitz heel lekker had gevonden, ofschoon deze drank met gefilte fisch een gruwelijke combinatie vormde, maar een stroperige gelijkenis had met de zoete scuppernongwijn die ik als jongen in Virginia had gekend.

Terwijl ik naar Yetta’s huis terugslenterde, begon ik me toch weer een beetje zorgen te maken over wat er zich in de kamer boven me had afgespeeld. Mijn bezorgdheid was grotendeels egoïstisch van aard, omdat ik wist dat ik, als zoiets te vaak voorkwam, weinig slaap en rust zou krijgen. Er was echter ook nog iets anders dat me dwars zat, namelijk de vreemde hoedanigheid van het gebeuren – het jolige, atletische minnespel dat kennelijk met zulk een intense overgave werd bedreven, maar dat niettemin abrupt was gevolgd door woede, gehuil en misnoegdheid. Wat me verder kregel maakte was de vraag wie het bij wie deed. Het ergerde me dat ik tegen wil en dank tot deze geile nieuwsgierigheid werd gedreven, dat de eerste kennismaking met mijn medebewoners niet had bestaan uit een gewoon ‘Hallo’ en een simpele handdruk, maar uit een gedwongen afluisteren van een pornografische scène tussen twee vreemde mensen wier gezicht ik zelfs nog nooit gezien had. Niettegenstaande het fantasieleven dat ik, zoals ik heb beschreven, tot op dat moment van mijn verblijf in New York had geleid, ben ik van nature niet iemand die geneigd is zijn neus in andermans zaken te steken; maar door de directe nabijheid van de twee gelieven – tenslotte had ik ze bijna op mijn hoofd gekregen – was het me onmogelijk niet toe te geven aan de impuls om te trachten erachter te komen wie deze twee waren, zodra zich daartoe een geschikt moment aandiende. Mijn probleem werd vrijwel onmiddellijk opgelost, toen ik de eerste van Yetta’s huurders ontmoette. Hij stond beneden in de vestibule de post te bekijken die de postbode op de tafel bij de voordeur had gedeponeerd. Het was een amorfe, min of meer op een ei gelijkende jonge man met afhangende schouders en rossig kroeshaar. Hij was ongeveer achtentwintig, en met die gemelijke bruuskheid die de geboren New Yorkers eigen is. Tijdens mijn eerste dagen in de stad had ik dit een zo volkomen nodeloos vijandige houding gevonden dat ik verscheidene malen bijna tot gewelddadigheid werd gedreven, tot ik begon in te zien dat dit slechts één aspect was van het harde pantser – als de huid van een gordeldier – waarin grotestadsmensen zich hullen. Terwijl mijn medebewoner de post doorkeek, stelde ik me beleefd voor – ‘Mijn naam is Stingo’ – hetgeen beloond werd met het regelmatige geluid van een adenoïde ademhaling. Ik voelde hoe de huid achter in mijn nek begon te gloeien, klemde mijn lippen op elkaar en wendde me af om terug naar mijn kamer te gaan.

Toen hoorde ik hem zeggen: ‘Is dit voor jou?’ En terwijl ik me omkeerde, hield hij een brief in de hoogte. Aan het handschrift kon ik zien dat de brief van mijn vader was.

‘Bedankt,’ mompelde ik woedend, en ik griste de envelop uit zijn hand.

‘Vind je het erg om de postzegel voor me te bewaren?’ zei hij. ‘Ik verzamel gedenkzegels.’ Hij produceerde zoiets als een grijns, niet expansief, maar toch herkenbaar menselijk. Ik maakte een brommend geluid en schonk hem een vagelijk positieve blik.

‘Ik ben Fink,’ zei hij. ‘Morris Fink. Ik pas zo’n beetje op het huis, vooral wanneer Yetta weg is, zoals dit weekend. Ze is naar haar dochter in Canarsie.’ Hij gebaarde met zijn hoofd in de richting van mijn deur. ‘Ik zie dat je in de krater zit.’

‘De krater?’ zei ik.

‘Tot de vorige week heb ik die kamer bewoond. Daarom heb jij hem nu kunnen krijgen. Ik noemde hem altijd de krater, omdat het was alsof je in een bomkrater woonde, met al dat gerampetamp van die twee boven je hoofd.’

Er was plotseling een band tussen Morris en mij ontstaan, en terwijl het laatste beetje boosheid uit me wegzakte, kon ik de verleiding niet weerstaan om hem een en ander te vragen. ‘Hoe heb je dat in godsnaam kunnen uithouden? En wie zijn het eigenlijk?’

‘Het valt wel mee als je hun vraagt het bed te verplaatsen. Dat doen ze, ze schuiven het tegen de muur, dan kun je nauwelijks horen dat ze liggen te rampetampen, want dan staat het bed boven de badkamer. Dat heb ik hun gevraagd. Of hém, beter gezegd. Ik heb hem het bed laten verplaatsen, ook al is het dan haar kamer. Daar stónd ik op. Ik zei dat Yetta hen er alle twee zou uitgooien als ze het niet deden, dus ten slotte gingen ze ermee akkoord. Ik denk dat hij het nu weer bij het raam heeft gezet. Hij zei zoiets dat het daar koeler was.’ Hij hield even op om van mij een sigaret aan te nemen. ‘Je moet hem vragen om het bed weer tegen de muur te schuiven.’

‘Dat kan ik niet doen,’ zei ik. ‘Ik kan niet zomaar naar een vreemde man toestappen en zeggen – nou ja, wat je zojuist hebt gezegd. Dat zou vreselijk gênant zijn. Dat zou ik gewoon niet kunnen. Maar welke twee zijn het eigenlijk?’

‘Als je wilt, zal ík het hem zeggen,’ zei Morris met een mate van zelfverzekerdheid die me erg beviel. ‘Ik zal hem dwíngen. Yetta kan het niet uitstaan als mensen in haar huis ergernis veroorzaken. Die Landau is in elk geval een rare, die zou wel eens lastig kunnen worden, maar dat bed zal hij verzetten. Maak je maar geen zorgen. Hij zou er niet graag uitgegooid willen worden.’

Dus het was Nathan Landau – de bovenste naam van mijn lijstje – die de baas was van het spul daarboven, maar wie was dan zijn partner in al die zonde en commotie? ‘En wie is zij?’ vroeg ik. ‘Juffrouw Grossman?’

‘Nee. Grossman is een slons. Het is dat Poolse mokkel. Sophie. Sophie Z., noem ik haar altijd. Haar achternaam kan ik onmogelijk uitspreken. Maar het is een geweldig stuk, die Sophie.’

Ik werd me wederom bewust van de stilte die in het huis heerste, het akelige gevoel dat mij die zomer af en toe bekroop, alsof ik me bevond in een huis ver van het stadsgewoel, op een afgelegen plek, geïsoleerd, bijna bucolisch. In het park aan de overzijde van de straat schreeuwden kinderen, en ik hoorde een auto, met rustig, gedempt geluid, langzaam voorbij rijden. Ik kon eenvoudig niet geloven dat ik in Brooklyn was. ‘Waar is iedereen?’ vroeg ik.

‘Laat ik je eens iets vertellen,’ zei Morris. ‘Nathan misschien uitgezonderd, heeft niemand in dit huis genoeg geld om echt iets te gaan dóén. Zoals naar New York te gaan en in de Rainbow Room te gaan dansen. Maar op zaterdagmiddag gaat iedereen weg. Ze gaan allemaal érgens heen. Die slons Grossman – o, God, wat een verschrikkelijke kwebbel – Grossman gaat bijvoorbeeld haar moeder in Islip opzoeken. Astrid idem dito. Dat is Astrid Weinstein, die woont recht tegenover je, aan de andere kant van de gang. Ze is verpleegster in het Kings County Hospital, net zoals Grossman, alleen is ze geen slons. Een aardig kind, maar niet bepaald wat je noemt een stuk. Niet mooi. Een echte lelijkerd, eigenlijk. Maar geen slons.’

De moed ontzonk me. ‘En zij gaat ook haar moeder opzoeken?’ zo vroeg ik met minimale belangstelling.

‘Ja, zij gaat ook haar moeder opzoeken, maar dan in New York. Ik voel dat jij geen jood bent, daarom zal ik je eens iets over joodse mensen vertellen. Joodse mensen moeten heel vaak hun moeder gaan opzoeken. Dat is een kenmerk.’

‘Juist ja,’ zei ik. ‘En de anderen? Waar zijn die naar toe?’

‘Muskatblit – die zul je nog wel zien, hij is een grote dikke kerel die voor rabbijn studeert – Moishe gaat zijn moeder en zijn vader opzoeken, ergens in Jersey. Alleen mag hij op de sabbat niet reizen, daarom vertrekt hij hier al op vrijdagavond. Hij is een verwoed filmliefhebber, daarom blijft hij de hele zondag in New York om vier of vijf films te zien. Dan komt hij hier zondagavond laat weer terug, half blind van al die films.’

‘En eh… Sophie en Nathan? Waar gaan die naar toe? En wat doen ze eigenlijk, afgezien van…’ Ik stond op het punt om een voor de hand liggend grapje te maken, maar hield mijn mond, wat Morris in elk geval ontging, omdat hij, zo praatziek en overstelpend mededeelzaam als hij was, mijn gedachte had geraden en me snel op de hoogte bracht.

‘Nathan is iemand met een opleiding. Hij is bioloog. Hij werkt op een laboratorium in de buurt van Borough Hall, waar ze geneesmiddelen maken en zo. Sophie Z. – wat zij precies doet weet ik niet. Ik heb horen zeggen dat ze zoiets als receptioniste is bij een Poolse dokter die een heleboel Poolse patiënten heeft. Ze spreekt natuurlijk vloeiend Pools. Maar goed, Nathan en Sophie zijn echte strandgekken. Wanneer het mooi weer is, zoals vandaag, gaan ze naar Coney Island, en soms naar Jones Beach. Dan komen ze weer terug naar hier.’ Hij zweeg even en produceerde iets wat kennelijk als een grijns bedoeld was. ‘Ze komen terug en beginnen te rampetampen en te vechten. O, God, wat vechten die twee! Dan gaan ze weg om te eten. Ze houden erg van lekker eten. Die Nathan verdient goed geld, maar toch is het een rare. Echt raar. Ik zou bijna zeggen dat hij psychiatrische hulp nodig heeft.’

Er rinkelde een telefoon, maar Morris liet hem rinkelen. Het was een telefoonautomaat die tegen de muur was bevestigd, en het gerinkel klonk uitzonderlijk luid, maar toen realiseerde ik me dat men het ding opzettelijk zo had afgesteld opdat het overal in het huis hoorbaar zou zijn. ‘Ik neem hem niet op, wanneer er niemand thuis is,’ zei Morris. ‘Ik kan die ellendige rottelefoon niet uitstaan, met al die boodschappen. “Is Lillian thuis? U spreekt met haar moeder. Zegt u maar tegen haar dat ze het kostbare geschenk vergeten heeft dat oom Bennie voor haar heeft meegebracht.” En maar kwebbelen, dat wijf. Of: “U spreekt met de vader van Moishe Muskatblit. Is bij niet thuis? Zegt u maar tegen hem dat zijn neef Max in Hackensack door een vrachtwagen is overreden.” En maar kwebbelen, de godganse dag. Ik kan die telefoon niet uitstaan.’

Ik zei tegen Morris dat ik hem later nog wel zou zien, en na het maken van enkele grapjes, keerde ik terug naar mijn op een snoepkraam lijkende roze kamer en de onrust die deze me ondertussen was gaan veroorzaken. Ik ging aan mijn bureau zitten. De eerste pagina van mijn blocnote, nog steeds beangstigend leeg, lag voor me te gapen als een gele glimp van de eeuwigheid. Hoe zou ik het in godsnaam ooit klaarspelen om een roman te schrijven? zo peinsde ik, terwijl ik op mijn Venus Velvet zat te kauwen. Ik opende de brief van mijn vader. Ik verheugde me altijd op die brieven en prees mezelf gelukkig dat ik deze zuidelijke lord Chesterfield, van wiens ouderwetse uitweidingen over trots, hebzucht, kwezelarij, eerzucht, politiek gekonkel, venerische excessen en andere doodzonden en gevaren ik zo genoot, als raadsman had. Sententieus kon hij zo nu en dan wel zijn, maar nooit pompeus, nooit prekerig, en ik genoot zowel van de complexiteit van de neergeschreven gedachten en gevoelens als van de simpele welsprekendheid waarmee ze waren verwoord. Wanneer ik een brief van hem had gelezen, was ik doorgaans nagenoeg in tranen of lag ik bijna dubbel van het lachen, en ze zetten me er bijna altijd toe aan om onmiddellijk zekere passages te gaan herlezen in de bijbel, waaraan mijn vader vele van zijn zinswendingen en veel van zijn wijsheid had ontleend. Vandaag werd mijn aandacht evenwel het eerst getrokken door een uitgeknipt krantenbericht dat bij het openen van de brief op de grond dwarrelde. De kop van het bericht, afkomstig uit het plaatselijke blad van Virginia, vervulde me zozeer met verbijstering en afschuw dat de adem me even werd benomen en ik kleine lichtpuntjes voor mijn ogen zag.

Het bericht maakte melding van de dood door zelfmoord, op eenentwintigjarige leeftijd, van een heel mooi meisje op wie ik tijdens de eerste wankele jaren van mijn adolescentie hopeloos verliefd was geweest. Haar naam was Maria (die, op de zuidelijke wijze uitgesproken, rijmde op ‘paria’) Hunt, en toen ik vijftien was, was ik dermate smoor op haar dat het nu, in retrospectief, een milde vorm van verstandsverbijstering schijnt te zijn geweest. Zeg maar gerust een smachtend verliefde dwaas, daar ik van zulk een ellendig wezen inderdaad een prachtig voorbeeld vormde. Maria Hunt! Want in de jaren veertig, lang voor de dageraad van onze bevrijding, toen de oude ridderlijkheid nog steeds hoogtij vierde en de plastic June Allysons waarop een jongen zijn dromen richtte halfgodinnen waren met wie men niets anders vermocht te bereiken dan – om die afgrijselijke sociologische term te gebruiken – ‘petting to climax’, dreef ik mijn zelfverloochening zo krankzinnig ver dat ik mijn beminde Maria niet eenmaal heb aangeraakt, dat ik haar zelfs niet eenmaal op de harteloos begeerlijke lippen heb gekust. Aan de andere kant wil dit niet zeggen, dat onze relatie platonisch was, want dit woord impliceert, althans in mijn opvatting ervan, een cerebraal element, en Maria was helemaal niet pienter. Waaraan evenwel moet worden toegevoegd dat het intellectuele gehalte van de gesprekken tussen twee vijftienjarige kinderen in de tijd van de achtenveertig staten, toen het Virginia van Harry Byrd, voor zover het de kwaliteit van het onderwijs betrof, op de negenenveertigste plaats kwam – na Arkansas en Mississippi, en zelfs na Puerto Rico – misschien het best aan de verbeelding kan worden overgelaten. Nog nooit had gewone conversatie zulke hiaten vertoond, zulke langdurige, van alle gêne ontblote momenten van peinzende sprakeloosheid. Niettemin had ik haar hartstochtelijk maar kuis aanbeden, en wel om de eenvoudige reden dat ze mooi genoeg was om het hart in vuur en vlam te zetten, en nu moest ik ontdekken dat ze dood was. Maria Hunt was dóód!

Door het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en mijn deelname eraan was Maria uit mijn leven verdwenen, maar sindsdien was ze heel vaak in mijn gedachten geweest. Ze had zelfmoord gepleegd door uit het raam van een gebouw te springen, en ik constateerde tot mijn verbazing dat dit slechts enkele weken tevoren in Manhattan was gebeurd. Later vernam ik dat ze net om de hoek had gewoond, in Sixth Avenue. Dat we beiden maandenlang in zulk een compacte wijk als Greenwich Village hadden gewoond zonder elkaar ooit tegen het lijf te zijn gelopen, was voor mij een bewijs van New Yorks onmenselijke proporties. Met een pijn in het hart, zo intens dat het op wroeging leek, zat ik erover te denken of ik haar wellicht had kunnen redden, haar ervan had kunnen weerhouden zoiets verschrikkelijks te doen, als ik van haar aanwezigheid in de stad, en van haar adres, op de hoogte was geweest. Terwijl ik het krantenbericht steeds maar weer herlas, geraakte ik in een toestand die grensde aan algehele ontreddering, en ik zat luid te jammeren om dit onzinnige verhaal van jeugdige wanhoop en nederlaag. Waarom had ze het gedaan? Een van de schrijnendste facetten van het verslag was dat haar lichaam om gecompliceerde en duistere redenen niet geïdentificeerd had kunnen worden, een paupersbegrafenis had gekregen, enkele weken later weer was opgegraven en naar Virginia was teruggestuurd om daar een definitieve rustplaats te vinden. Ik was hevig ontdaan, vrijwel kapot van dit afschuwelijke verhaal, zozeer zelfs dat ik mijn plan om te werken voor de rest van die dag opgaf en roekeloos troost trachtte te vinden in het bier waarmee ik de koelkast had bevoorraad. Later las ik deze passage van mijn vaders brief:

Ten aanzien van het ingesloten bericht, zoon, dacht ik natuurlijk dat je meer dan geïnteresseerd zou zijn, daar ik me herinner hoe ‘gek’ je een jaar of zeven geleden op de kleine Maria Hunt was. Ik heb vaak geamuseerd geglimlacht bij de herinnering hoe je, alleen al bij het horen van haar naam, zo rood werd als een kreeft, maar nu kan ik niet anders aan die tijd terugdenken dan met de grootste droefheid. We trachten in zulk een geval Gods wegen te doorgronden, maar altijd tevergeefs. Zoals je weet kwam Maria Hunt uit een tragisch gezin, aangezien Martin Hunt nagenoeg een alcoholicus was en nooit iets te doen had, terwijl Beatrice, naar ik vrees, nogal onbuigzaam en wreed was in de morele eisen die ze aan de mensen stelde, vooral, zo heeft men mij verteld, aan Maria. Eén ding is zeker, en dat is dat de sfeer in dat trieste gezin doortrokken was van haat en onopgeloste schuld. Ik weet dat dit nieuws je zal aangrijpen. Maria was, zo weet ik nog, een stralende kleine schoonheid, en dat maakte het des te erger. Laat het je tot enige troost strekken dat zulke schoonheid een zekere tijd onder ons heeft vertoefd…

Ik bleef de hele middag aan Maria zitten denken, tot de schaduwen van de bomen in het park langer werden en de kinderen zich naar huis spoedden, de paden die kriskras over de Parade Grounds lopen leeg en stil achterlatend. Ten slotte, toen ik beneveld was van het bier en mijn mond droog en rauw van de vele sigaretten, ging ik op mijn bed liggen. Weldra viel ik in een diepe slaap die meer dan gewoon aan dromen onderhevig was. Door een van deze dromen werd ik bestormd, bijna vermorzeld. Na verscheidene kleine, zinledige extravaganza’s, een korte maar afgrijselijke nachtmerrie en een vakkundig opgebouwde eenakter, werd ik overvallen door de meest uitzinnig erotische hallucinatie die ik ooit ervaren heb. Want nu, op een serene en zonovergoten weide langs de Tidewater, een afgezonderde plek die was omzoomd met wuivende eiken, stond mijn gestorven Maria – zij die in mijn aanwezigheid zelfs nooit haar sokjes had uitgedaan – zich vlak voor me, en met de ongegeneerdheid van een hoer, van al haar kleren te ontdoen. Naakt, rijp als een perzik, het kastanjebruine haar over haar roomkleurige borsten vallend, onuitsprekelijk begeerlijk, naderde ze de plek waar ik, stijf als een lat, op de grond lag en begon me op smekende toon, en met verrukkelijke liederlijk wellustige woorden, toe te spreken. ‘Stingo,’ lispelde ze. ‘Stingo, naai me eens.’ Een licht waas van transpiratie hing als een wade van begeerte om haar lichaam, kleine zweetdruppeltjes sierden het donkere haar van haar venusheuvel. Ze kwam kronkelend op me af, een wulpse nimf met vochtige geopende lippen, boog zich over mijn blote buik en maakte, haar heerlijke obsceniteiten kirrend, aanstalten om tussen deze lippen, die nooit door de mijne waren gekust, de als een bot zo starre schacht van mijn hartstocht te nemen. Toen bleef de film in de projector klem zitten. Ik werd volkomen ontdaan wakker, staarde naar het roze plafond, waartegen de eerste schaduwen van de invallende avond zich reeds aftekenden, en slaakte een oerzucht – vrijwel een oerkreet – die klonk alsof hij zich uit de diepste kerker van mijn ziel had losgescheurd. Maar toen werd aan mijn kruisiging nog een pijnigende nagel toegevoegd: Daarboven op die vervloekte matras waren ze weer bezig. ‘Hou op!’ schreeuwde ik tegen het plafond, en ik stak mijn wijsvingers in mijn oren. Sophie en Nathan! zo dacht ik bij mezelf. Die vervloekte joden neuken er waarachtig op los als een stel wilde konijnen! Het kan zijn dat ze even ophielden, maar toen ik weer luisterde waren ze nog steeds in actie – deze keer echter geen wilde sport, en geen kreten of aria’s, maar alleen een welvoeglijk ritmisch geknars van de beddenveren – laconiek, afgemeten, bijna als van mensen op leeftijd. Het kon me niet schelen dat ze het kalmer aan waren gaan doen. Ik liep snel, of beter gezegd, ik rende naar buiten en zwierf radeloos langs de schemerige omtrek van het park. Toen begon ik te peinzen en vertraagde mijn tred. Terwijl ik onder de bomen liep, begon ik me ernstig af te vragen of het niet een grote vergissing van me was geweest om naar Brooklyn te gaan. Het bleek ten slotte toch niet mijn element te zijn. Met de atmosfeer in Yetta’s huis was op een subtiele, onverklaarbare manier iets vreemds aan de hand. Ik was nog steeds ontdaan van die waanzinnig wellustige droom. Uit de aard der zaak zijn dromen natuurlijk moeilijk via de herinnering te doorgronden, maar sommige dromen blijven voor altijd in het geheugen gegrift staan. De meest memorabele van mijn eigen dromen, de dromen met zulk een intense mate van obsessieve echtheid dat ze een samenhang schijnen te vertonen met het bovennatuurlijke, hebben zich altijd afgespeeld rondom de thema’s seks en dood. Maria Hunt dus. Sinds die morgen, bijna acht jaar geleden, had ik geen enkele droom meer gehad die in mij deze blijvende nawerking had teweeggebracht – dat was op een morgen kort na mijn moeders dood, toen ik, me ontworstelend aan de zeewierbodem van een nachtmerrie, droomde dat ik door het raam van mijn kamer, waarin ik nog steeds lag te slapen, naar buiten tuurde en beneden in de winderige en doorweekte tuin de open lijkkist ontwaarde; toen zag ik hoe mijn moeder in het satijnen gewelf haar ingevallen, door kanker geteisterde gezicht naar me toe keerde en me met een onbeschrijflijk gekwelde blik in de ogen smekend aanstaarde.

Ik keerde naar het huis terug. Ik nam me voor om de brief van mijn vader te gaan beantwoorden. Ik wilde hem vragen de omstandigheden van Maria’s dood uitvoeriger te beschrijven – op dat moment waarschijnlijk niet beseffend dat mijn onderbewuste deze dood reeds had aangegrepen als een embryonaal idee voor de roman die op mijn schrijftafel zo deerniswekkend traag lag te ontkiemen. Maar die brief schreef ik die avond niet. Want toen ik het huis binnenging, liep ik voor de eerste keer Sophie tegen het lijf en raakte ik, zo niet onmiddellijk dan toch heel snel tot over mijn oren verliefd op haar. Het was een liefde die, zoals ik die zomer geleidelijk begon te beseffen, vele redenen had om aanspraak op mijn leven te maken. In het begin, zo moet ik bekennen, was een van die redenen ontegenzeglijk dat ze een vage doch onmiskenbare gelijkenis met Maria Hunt vertoonde. En wat me van die eerste aanblik onuitwisbaar in het geheugen gegrift staat is niet alleen de, in mijn ogen, fraaie schim van het gestorven meisje, maar ook de wanhopige uitdrukking op haar gezicht, zoals die zich moest hebben afgetekend op het gezicht van Maria, tegelijk met de smartelijke voorafschaduwing van de dood die ze met het hoofd naar beneden tegemoet snelde.

In het huis waren Sophie en Nathan in strijd gewikkeld, precies voor de deur van mijn kamer. In de stilte van de zomeravond kon ik hun stemmen duidelijk horen, en toen ik het bordes opliep, zag ik hen in de gang strijd leveren.

‘Dáár hoef je bij mij niet mee aan te komen, hoor je?’ zo hoorde ik hem schreeuwen. ‘Je liegt! Je bent een liederlijke, leugenachtige lel, hoor je me? Een lél!’

‘Jij bent ook een lel,’ zo hoorde ik haar terugschelden. ‘Ja, je bent een lel, geloof ik.’ Haar toon miste alle agressiviteit.

‘Ik ben géén lel,’ bulderde hij. ‘Ik kan geen lel zijn, stomme polak die je bent. Wanneer begin je eindelijk eens de táál te leren spréken? Een lúl zou ik kunnen zijn, maar geen lél, idioot die je bent. Haal het niet in je hoofd om me weer zo te noemen, hoor je me? Maar daar zul je trouwens de kans niet toe krijgen.’

‘Zo noemde jíj me!’

‘Maar dat bén je ook, idioot die je bent. Een lel die me tot tweemaal toe bedrogen heeft. Voor zo’n waardeloze oplichter van een kwakzalver op je rug gaan liggen, hè? O, God!’ bulderde hij, en zijn stem schoot in onbeheerste woede omhoog. ‘Laat me hier weggaan voor ik je vermoord, vuile hoer die je bent! Je bent als een hoer geboren en je zult ook als een hoer stérven!’

‘Nathan, luíster…’ zo hoorde ik haar op smekende toon zeggen. En nu, terwijl ik de voordeur bereikte, zag ik hen tegen elkaar geklemd staan, hun gestalten vaag afgetekend tegen de roze gang, waar een heen en weer slingerende gloeilamp van veertig watt, bijna onzichtbaar door een wolk van fladderende nachtvlinders, zijn beverig chiaroscuro verspreidde. Het toneel werd beheerst door Nathan: met zijn rijzige, breedgeschouderde gestalte en ruige haardos, zo zwart als die van een Sioux, had hij veel weg van een smallere en frenetieke John Garfield, met Garfields knappe, schelms innemend gezicht – in principe innemend zou ik willen zeggen, want nu was het gezicht afstotelijk van woede en, een intens verlangen naar gewelddadigheid weerspiegelend, allerminst innemend. Hij droeg een lichte trui en een katoenen broek en scheen een kerel van achter in de twintig te zijn. Hij hield de arm van Sophie stevig in zijn greep, en zij kromp onder dit geweld ineen als een sidderende rozenknop in een storm. Sophie kon ik in het akelige licht nauwelijks zien. Ik kon alleen haar verwarde strokleurige haren en, achter Nathans schouder, ongeveer een derde van haar gezicht onderscheiden. Hierin nam ik een angstige wenkbrauw waar, een moedervlekje, een lichtbruin oog en een breed, fraai gewelfd Slavisch jukbeen, waarover een traan rolde als een druppel kwikzilver. Ze was ondertussen gaan snikken als een wanhopig kind. ‘Nathan! Nathan! Nathan! Het spijt me dat ik je zo genoemd heb.’

Hij schoof haar arm abrupt van zich af en deed een stap van haar vandaan. ‘Je boezemt me on-ein-dig veel afkeer in,’ schreeuwde hij. ‘Je vervult me met on-ver-sne-den walging. Laat ik hier weggaan voor ik je vermoord!’ Hij wendde zich van haar af.

‘Nathan, ga niet weg!’ zo smeekte ze hem wanhopig, en ze strekte haar beide handen naar hem uit. ‘Ik heb je zo nodig, Nathan. En jij míj.’ Haar stem – licht, bijna fragiel van timbre, ietwat schril in het hoge register en lichtelijk hees in het lagere – had iets klaaglijks, kinderlijks, wat door het overheersende Poolse accent charmant klonk, of zou hebben geklonken, zo dacht ik bij mezelf, onder minder afschuwelijke omstandigheden. ‘Ga niet weg, Nathan,’ riep ze uit. ‘We hebben elkáár nodig. Ga niet weg!’

‘Nodig?’ antwoordde hij, terwijl hij zich weer naar haar omkeerde. ‘Ik jou nodig hebben? Ik zal je eens wat vertellen…’ Hij begon met zijn naar haar uitgestrekte hand te schudden, waarbij zijn stem nog onbeheerster en verontwaardigder klonk. ‘Ik heb jou net zo hard nodig als de vreselijkste zíekte die je maar bedenken kunt. Ik heb je nodig als een geval van antrax, hoor je? Als trichinose! Ik heb je nodig als choletithiasis. Pellagra! Encefalitis! De Brightse ziekte! Carcinoom van de hersenen, jij vuile rothoer. Aaaahooooo-o-o!’ Dit laatste werd op een stijgende, vibrerende toon uitgeroepen – een bloedstollende kreet waarin woede en lamentatie op een bijna liturgische wijze waren vermengd, als het geweeklaag van een razende rabbi. ‘Ik heb je net zo hard nodig als de dóód,’ bulderde hij. ‘Als de dóód!’

Weer wendde hij zich af, en weer zei ze huilend: ‘Ga niet weg, Nathan!’ Toen: ‘Nathan, waar ga je heen?’

Hij was nu bij de deur, een halve meter van de plek waar ik stond, besluiteloos, niet wetend of ik me een weg zou banen naar mijn kamer of me zou omdraaien en vluchten. ‘Waarhéén?’ schreeuwde hij. ‘Ik zal je zeggen waarheen. Ik ga de ondergrondse in en neem de eerste de beste trein naar Forest Hills! Ik ga de auto van mijn broer lenen, en dan kom ik terug om mijn spullen op te halen en hier voorgoed te verdwijnen.’ Plotseling werd zijn stem zachter, zijn manier van doen wat beheerster, zelfs nonchalant, maar zijn toon klonk op een geniepig dramatische manier dreigend. ‘Daarna, misschien morgen, zal ik je vertellen wat ik ga doen. Ik ga een brief schrijven en zal die aangetekend naar de immigratiedienst verzenden. Ik ga ze vertellen dat jíj het verkeerde visum hebt gekregen. Ik ga ze vertellen dat ze jou een hóérenvisum moeten verstrekken, als ze die hebben. Zo niet, dan zal ik ze zeggen dat ze jou beter naar Polen terug kunnen sturen, omdat je elke dokter in Brooklyn die zin heeft in een vluggertje je kut aanbiedt. Terug naar Krakau, meid!’ Hij begon vergenoegd te grinniken. ‘O, meid, dat wordt terug naar Krakau!’

Hij draaide zich om en stormde de deur uit. Terwijl hij dit deed, streek hij langs me heen, waarop hij abrupt bleef staan en zich omkeerde. Ik zou niet kunnen zeggen of hij dacht dat ik hem gehoord had. Hij was buiten adem en nam me een ogenblik zwaar hijgend van top tot teen op. Toen voelde ik dat hij dacht dat ik hem gehoord moest hebben, maar dat het er niet toe deed. Zijn geëmotioneerde toestand in aanmerking genomen, verbaasde zijn manier van doen me nogal, want deze was zo niet minzaam, dan toch op zijn minst beleefd, alsof hij me op grootmoedige wijze van zijn woede had uitgesloten.

‘Ben jij de nieuwe huurder over wie Fink me verteld heeft?’ zo bracht hij hijgend uit.

Dit bevestigde ik met een mat en kort ja.

‘Je komt uit het Zuiden,’ zei hij. ‘Morris zei dat je uit het Zuiden kwam en dat je Stingo heette. Yetta heeft een zuiderling nodig om bij al die andere rare lui hier in huis niet te erg uit de toon te vallen.’ Hij wierp Sophie een dreigende blik toe, keek me toen weer aan en zei: ‘Jammer dat ik niet aanwezig zal zijn voor een geanimeerd gesprek, want ik ga hier weg. Ik zou het leuk hebben gevonden om met je te praten.’ Hier kreeg zijn stem een lichtelijk onheilspellende klank, waarbij de geforceerde beleefdheid overging in het meest onverholen sarcasme dat ik in lange tijd had gehoord. ‘We zouden samen heel gezellig hebben kunnen ouwehoeren. Over sport. Ik bedoel zuídelijke sport. Zoals het lynchen van nikkers – of coons, zoals jullie ze daar geloof ik noemen. Of over cultúúr. We zouden hebben kunnen praten over zuidelijke cultuur, en we zouden hier bij Yetta misschien naar hillbilly-platen hebben kunnen luisteren. Je weet wel, Gene Autry, Roy Acuff en al die andere klassieke, zuidelijke cultuurdragers.’ Hij had me onder het spreken dreigend aangekeken, maar nu verscheen er op zijn donkere gekwelde gezicht een glimlach, en voor ik het wist greep hij mijn onwillige hand vast en begon deze krachtig te schudden. ‘Ach ja, zo had het kunnen zijn. Jammer, Nathan moet ervandoor. Misschien dat we elkaar in een ander leven nog eens zullen ontmoeten, heikneuter. Tot ziens, heikneuter! Tot in een ander leven.’

En toen, nog voor ik mijn mond kon openen om te protesteren of hem met een verontwaardigde uitval of belediging van repliek te dienen, had Nathan zich reeds omgedraaid en liep stampend het bordes af naar het trottoir, waarbij zijn harde leren hakken een demonisch klak-klak-klak lieten horen, tot het geluid ten slotte onder de donker wordende bomen, in de richting van de ondergrondse, wegstierf.

Het is een gemeenplaats dat kleine rampen – een auto-ongeluk, een lift die is blijven steken, een aanranding met getuigen – tussen volslagen vreemden een onnatuurlijke verbondenheid teweegbrengt. Nadat Nathan in de schemering was verdwenen, liep ik zonder aarzelen op Sophie toe. Ik had geen idee wat ik zou gaan zeggen – ongetwijfeld enkele onbeholpen woorden van troost – maar het was zij die het eerst sprak, achter haar handen, die ze tegen haar betraande gezicht gedrukt hield. ‘Het is zo unfair van hem,’ snikte ze. ‘O, en ik houd zo van hem!’

Stuntelig deed ik wat men vaak in films in een dergelijke situatie ziet doen, wanneer dialoog een probleem vormt. Ik trok een zakdoek uit mijn zak en gaf deze zwijgend aan haar. Ze nam hem zonder aarzelen aan en begon ermee langs haar ogen te wrijven. ‘O, ik houd zoveel van hem!’ riep ze uit. ‘Zoveel! Zoveel! Zonder hem zal ik sterven.’

‘Stil maar, stil maar,’ zei ik, of soortgelijke afschuwelijke woorden.

Ze keek mij – iemand die ze nog nooit van haar leven had gezien – aan met de wanhopig smekende blik van een onschuldige gevangene die de rechter van haar deugdzaamheid tracht te overtuigen. Ik ben geen hoer, Edelachtbare, zo scheen ze te willen zeggen. Ik stond versteld van haar openheid, en van haar intensiteit. ‘Het is zo unfair van hem,’ zei ze opnieuw. ‘Om dát tegen me te zeggen! Behalve mijn man is hij de enige met wie ik ooit naar bed ben geweest. En mijn man is dood!’ En ze begon weer te snikken en nieuwe tranen te vergieten, daardoor mijn zakdoek tot een kleine natte spons met een monogram makend. Haar neus was gezwollen van verdriet en de rode tranenvlekken bedierven haar buitengewoon mooie gezicht, maar er bleef evenwel voldoende schoonheid over (het moedervlekje – flatteus, en als een kleine satelliet gesitueerd bij haar linkeroog – incluis) om mijn hart ter plaatse te doen smelten – een duidelijke gewaarwording van solvatatie, evenwel niet waarneembaar in de hartstreek, maar vreemd genoeg in de buurt van de maag, die begon te rommelen alsof hij in opstand kwam tegen een te lang durende vasten. Ik smachtte er zo intens naar om mijn armen om haar heen te slaan, haar te troosten, dat ik er helemaal akelig van werd, maar een assortiment van vreemde inhibities was er de oorzaak van dat ik me in bedwang hield. Ook zou ik een leugenaar zijn als ik niet bekende dat er tegelijkertijd in mijn brein een zelfzuchtig plan tot ontwikkeling kwam, namelijk om, zo God me het geluk en de kracht wilde schenken, deze vlasharige Poolse schoonheid over te nemen waar Nathan, dat ondankbare zwijn, haar in de steek had gelaten.

Toen deed een tintelend gevoel onder aan mijn rug me realiseren dat Nathan zich weer achter ons bevond, staande op het bordes. Ik draaide me om. Hij was er in geslaagd geruisloos terug te komen en stond ons nu met een boosaardige grijns gade te slaan, voorover geleund, met een arm tegen de deurpost uitgestrekt. ‘Nog één ding,’ zei hij met een harde effen stem tegen Sophie. ‘Nog één ding, hoer. De grammofóónplaten. De platenalbums. Beethoven. Händel. Mozart. Allemáál. Ik wil niet dat je me nog onder ogen komt. Dus neem de platen die in jóuw kamer liggen op en leg ze in míjn kamer neer, op de stoel bij de deur. Brahms kun je houden, alleen omdat je die van Blackstock gekregen hebt. De rest wil ik terug hebben, dus zorg ervoor dat je ze neerlegt waar ik gezegd heb. Als je het niet dóét, dan zal ik, wanneer ik terugkom om mijn spullen te pakken, je armen breken, alle twee.’ Na een kort stilzwijgen haalde hij diep adem en fluisterde: ‘Zo waarlijk helpe mij God almachtig. Ik breek die vervloekte armen van je!’

Toen was hij definitief verdwenen; met veerkrachtige tred daalde hij af naar het trottoir, waar zijn gestalte zich weldra in de duisternis oploste.

Aangezien ze voorlopig geen tranen meer te vergieten had, begon Sophie geleidelijk te kalmeren. ‘Dank je wel, dat was heel vriendelijk van je,’ zei ze zachtjes, en met het verstopte-neus-geluid van iemand die lang en overvloedig gehuild heeft. Ze strekte haar arm uit en duwde me mijn zakdoek in de hand – een doorweekte prop. Terwijl ze dit deed, zag ik voor het eerst dat er op de gebruinde, enigszins sproetige huid van haar onderarm een nummer getatoeëerd was – een paarsachtig nummer van minstens vijf cijfers, te klein om ze bij dit licht te kunnen lezen, maar ik zag niettemin dat ze met grote precisie en bedrevenheid waren aangebracht. Aan de smeltende liefde in mijn maag werd nu plotseling een gevoel van pijn toegevoegd, en met een onwillekeurige beweging (des te onverklaarbaarder voor iemand die als kind al heeft geleerd waar hij zijn handen moet laten) greep ik zachtjes haar pols beet en bracht het getatoeëerde nummer wat dichter bij mijn ogen. Ofschoon ik tegelijkertijd wist dat mijn nieuwsgierigheid kwetsend zou kunnen zijn, kon ik niet nalaten dit te doen.

‘Waar ben je geweest?’ vroeg ik.

Ze noemde een vezelige Poolse naam die ik ternauwernood verstond: ‘Oswiegim.’ Toen zei ze: ‘Daar ben ik een hele tijd geweest. Longtemps.’ Ze zweeg een ogenblik. ‘Vous voyez…’ Opnieuw stilte. ‘Spreek je Frans?’ vroeg ze. ‘Mijn Engels is erg slecht.’

‘Un peu,’ antwoordde ik, mijn vaardigheid schromelijk overdrijvend. ‘Mijn kennis is wat stoffig geworden.’ Wat betekende dat deze vrijwel nihil was.

‘Stoffig? Wat is dat?’

‘Sale,’ antwoordde ik roekeloos.

‘Vies Frans?’ zei ze met een nog net merkbare zweem van een glimlach. Een ogenblik later vroeg ze: ‘Sprechen Sie Deutsch?’ Waarop ik zelfs niet met ‘Nein’ antwoordde.

‘Ach, laat maar,’ zei ik. ‘Je Engels is goed genoeg.’ Toen, na een ogenblik gezwegen te hebben, zei ik: ‘Die Nathan! Zo iemand heb ik van mijn leven nog nooit meegemaakt. Ik weet dat het me niet aangaat, maar… maar hij moet getíkt zijn! Hoe kan hij op díe manier tegen iemand praten? Een mooie opruiming, als je het mij vraagt.’

Gedachtig aan wat er zojuist was voorgevallen, kneep ze haar ogen stijf dicht en klemde met een gepijnigd gezicht haar lippen op elkaar. ‘O, hij heeft in een heleboel dingen gelijk,’ fluisterde ze. ‘Maar niet wat mijn ontrouw betreft. Dat bedoel ik niet. Ik ben hem altijd trouw geweest. Maar andere dingen. Zoals toen hij zei dat ik me niet goed kleedde. Of zoals toen hij zei dat ik een slonzige Poolse was en de zaak niet schoon hield. Toen noemde hij me een vuile polak, en ik wist dat ik… ja, dat ik het had verdiend. Of zoals toen hij me naar die fijne restaurants meenam en ik altijd de carte steelde…’ Ze keek me vragend aan.

‘Stal,’ zei ik. Zonder te overdrijven zal ik af en toe trachten de verrukkelijke onvolmaaktheden van Sophies taalgebruik weer te geven. Haar beheersing van de taal was ongetwijfeld meer dan voldoende en werd – althans voor mij – nog eens extra vergroot door haar kleine struikelingen op de kronkelpaden der syntaxis, vooral over de uitsteeksels van de onregelmatige werkwoorden. ‘Wat stal?’ vroeg ik.

‘De carte, het menu, bedoel ik. Ik wilde het menu heel vaak houden, in mijn tas stoppen, als souvenir. Hij zei dat menu’s geld kostten, dat ik stal. Daar had hij gelijk in.’

‘In godsnaam – het meenemen van een menu kan ik onmogelijk diefstal op grote schaal noemen,’ zei ik. ‘Hoor eens, ik weet dat het me niet aangaat, maar…’

Duidelijk vastbesloten om zich tegen mijn pogingen haar zelfachting te helpen herwinnen te verzetten, viel ze me in de rede met: ‘Nee, ik weet dat het verkeerd was. Wat hij zei was waar. Ik heb veel dingen gedaan die verkeerd waren. Ik heb het verdiend dat hij me verlaat. Maar ik ben hem nooít ontrouw geweest. Nooit! O, nu zal ik sterven, zonder hem! Wat moet ik doen? Wat moet ik doen?’

Even vreesde ik dat ze opnieuw een kleine bezeten fuga van verdriet zou aanheffen, maar ze liet slechts een enkele hese, slokkende snik horen, als het plaatsen van een laatste leesteken. Toen wendde ze zich van me af. ‘Je bent erg vriendelijk geweest,’ zei ze. ‘Nu moet ik naar mijn kamer.’

Terwijl ze langzaam de trap opliep, nam ik aandachtig haar in een nauwsluitende zijden zomerjurk gehuld figuur in ogenschouw. Ook al was haar lichaam prachtig van vorm en proporties, toch was er iets vreemds mee aan de hand – ogenschijnlijk ontbrak er niets aan, en het wekte dan ook niet zozeer de indruk van onvolkomenheid als wel van hermodellering. En dat was het precies, zag ik nu. Het vreemde manifesteerde zich in de huid. Deze bezat de ziekelijke plasticiteit (vooral waarneembaar aan de achterzijde van haar armen) van iemand die in een vergevorderd stadium van verhongering heeft verkeerd en die zich nu in de laatste fase van aansterking en herstel bevindt. Ook meende ik te bespeuren dat onder die gezond gebruinde huid een gestel schuilging dat er nog niet in was geslaagd een verschrikkelijke crisis geheel te boven te komen. Maar niets van dit alles deed ook maar in het minst afbreuk aan haar wonderlijk onverschillige, erotiserende lijfelijkheid, die onder meer teweeg werd gebracht, althans op dat moment, door de onverhuld nonchalante wijze waarop ze haar bekken bewoog en door haar waarlijk weelderige billen. Niettegenstaande de geleden honger was haar derrière net zo volmaakt gevormd als een fantastische, bekroonde peer. Dit deel van haar lichaam trilde met magische welsprekendheid, en de aanblik ervan greep me zozeer aan dat ik in gedachten plechtig beloofde een kwart van mijn toekomstig schrijversinkomen aan de presbyteriaanse weeshuizen van Virginia te schenken, indien die blote kont een korte wijle – met dertig seconden was ik al tevreden – in de holle palmen van mijn smekende handen mocht toeven. Stingo, jongen, zo dacht ik bij mezelf, terwijl ze de trap besteeg, er zit iets pervers in die dorsale fixatie van jou. Toen ze boven aan de trap was gekomen, keerde ze zich om, keek naar beneden en schonk me de droevigste glimlach die men zich kan voorstellen. ‘Ik hoop dat ik je niet heb lastig gevallen met mijn problemen,’ zei ze. ‘Het spijt me.’ Toen zei ze ‘Goedenavond’ en liep naar haar kamer.

Vanuit de enige comfortabele stoel in mijn kamer, waar ik die avond Aristophanes las, kon ik, door mijn gedeeltelijk openstaande deur, een stuk van de overloop van de bovenetage zien. In de loop van de avond zag ik hoe Sophie de platenalbums, die Nathan haar had bevolen aan hem terug te geven, naar zijn kamer bracht. Terwijl ze naar haar eigen kamer terugliep, zag ik dat ze weer huilde. Hoe kon ze zo doorgaan? Waar kwamen al die tranen vandaan? Later speelde ze op de grammofoon keer op keer het laatste deel van de Eerste Symfonie van Brahms welke hij haar zo grootmoedig had toegestaan te behouden. Dit moest nu haar enige album geweest zijn. De hele avond kwamen de klanken van deze muziek door het papierdunne plafond gesijpeld, waarbij het voorname en tragische geluid van de waldhoorn zich in mijn hoofd vermengde met de antifonale, doordringende lokroep van de fluit en mijn geest vervulde met zulk een intense droefheid en nostalgie zoals ik nog nooit had ervaren. Ik dacht aan het moment waarop die muziek werd geboren. Het was muziek die het beeld opriep van Europa in Alcyonische tijden, overgoten met de zachte omberkleurige gloed van serene schemeringen – van kinderen met vlechten en schorten, voorthobbelend in een hondenkar, van uitstapjes naar het Wiener Wald en sterk Beiers bier, van dames uit Grenoble met parasols, wandelend langs de glinsterende randen der gletsjers in de hoge Alpen, en van ballonvluchten, vrolijkheid, duizelig makende walsen en moezelwijn, en van Johannes Brahms zelf, met baard en sigaar, peinzend over zijn titanische akkoorden onder de herfstige beuk in de Hofgarten. Het was een Europa van bijna onvoorstelbare lieflijkheid – een Europa dat Sophie, die boven mij door verdriet werd overweldigd, nooit gekend kon hebben.

Toen ik naar bed ging speelde de muziek nog steeds door. En elke keer dat een der beide krasserige schellakplaten ten einde was en ik in de korte pauze Sophie ontroostbaar hoorde huilen, begon ik te draaien en te woelen en vroeg ik me andermaal af hoe een enkele sterveling het vat van zoveel verdriet kon zijn. Het scheen nagenoeg onmogelijk dat Nathan deze rauwe, verschrikkelijke smart in haar teweeg had gebracht. Toch was dat duidelijk het geval, en dit wierp een probleem voor me op. Want als ik me reeds, zoals ik heb gezegd, voelde wegzinken in die hunkerende en kwetsbare toestand die liefde heet, was het dan niet dwaas van me te verwachten dat ik de genegenheid zou winnen, ja zelfs het bed zou delen, van een vrouw die de herinnering van haar minnaar zo onwrikbaar was toegedaan? Het idee had ontegenzeglijk iets onfatsoenlijks, zoals het belagen van een onlangs bestorven weduwe. Zeker, Nathan was verdwenen, maar was het niet erg ijdel van me te denken dat ik dat vacuüm zou kunnen opvullen? Om te beginnen, zo bedacht ik me, had ik erg weinig geld. Zelfs als ik de barrière van haar verdriet wist te doorbreken, hoe zou ik dan ooit kunnen hopen deze ex-hongerlijder met haar voorkeur voor chique restaurants en kostbare grammofoonplaten het hof te maken?