F. Scott Fitzgerald

Teder is de nacht

Vertaald door Henne van der Kooy

Met een voorwoord van Bas Heijne

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

De eerste editie van F. Scott Fitzgeralds Tender is the Night verscheen in 1934 bij Charles Scribner’s Sons
Deze vertaling is gebaseerd op de herziene editie van 1951

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 2000, 2014 Nederlandse vertaling Henne van der Kooy

© 2000 voorwoord Bas Heijne

Oorspronkelijke titel Tender is the Night

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld George Hoyningen-Huene/Condé Nast Archive/ Corbis/Hollandse Hoogte

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

NUR 302

ISBN 978 90 204 1415 8

Deze digitale editie is gemaakt naar de 3e druk 2014 met ISBN 978 90 254 1414 1

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Inhoud

Voorwoord

door Bas Heijne

Teder is de nacht

Boek een

Anamnese: 1917-1919

Boek twee

Rosemary’s gezichtspunt: 1919-1925

Boek drie

Slachtoffers: 1925

Boek vier

Ontsnapping: 1925-1929

Boek vijf

De weg naar huis: 1929-1930

Aantekeningen van de vertaler

Voorwoord
door Bas Heijne

‘... Dokter Diver trouwen met een geesteszieke patiënt? Hoe is dat begonnen? Waar is het begonnen?’

Francis Scott Key Fitzgerald voltooide Teder is de nacht, het portret van een tragisch huwelijk, zijn eigen huwelijk, in 1934. Hij verwachtte er veel van, hij had zoals altijd geld nodig, maar de roman bleek geen financieel succes. En er was ook iets aan de constructie van het boek dat hem niet beviel, dat bleef knagen. Uiteindelijk deed hij zijn uitgever voorstellen om de tekst nogal radicaal om te gooien voor een nieuwe editie, maar toen hij in 1940 overleed, was die niet klaar. Pas elf jaar later verscheen een nieuwe versie die door de criticus Malcolm Cowley was samengesteld, met gebruik van de aantekeningen van de auteur. Maar Cowley had niet alle aanwijzingen van Fitzgerald opgevolgd, omdat die gaten in het verhaal tot gevolg zouden hebben. Er bestaat dus geen definitieve tekst van de roman. Tot op heden zijn er twee, sterk verschillende versies van Teder is de nacht in omloop.

De huidige vertaling is die van de editie van 1951. Wat mij betreft is die het sterkst, omdat ze met de deur in huis valt: waarom kiest de jonge Amerikaanse psychiater Dick Diver, aantrekkelijk, veelbelovend, zelfverzekerd, op alle vlakken ongebonden, voor een huwelijk met een psychisch onevenwichtig meisje? In de vroege versie kreeg de lezer slechts langzaam in de gaten dat er achter de façade van het glamoureuze echtpaar Diver, gezien door de ogen van de jonge filmactrice Rosemary Hoyt, een duister geheim schuilging. (Wat zag Mrs. McKisco, gast van de Divers, in de badkamer?) De ware toedracht van de eerste ontmoetingen in Zwitserland van de jonge dokter en de patiënte kwam dan pas in het deel daarna aan het licht.

In de latere, postume editie is dat geheim de inzet van het verhaal. De lezer weet van het begin af aan waar Diver aan begint, hij is getuige van een beslissing die niemand in zijn omgeving begrijpt, hijzelf ook niet. Dat maakt hem direct tot een intrigerend personage, een ideale man met een fatale inslag. Wanneer de onschuldige Rosemary Hoyt vervolgens, in wat nu het tweede deel van Teder is de nacht is, aan de Franse Rivièra betoverd raakt door het gouden koppel Nicole en Dick Diver, en onherroepelijk voor de laatste valt, weet de lezer beter: gaandeweg wordt dan ook bevestigd dat de zelfverzekerdheid van de Divers grotendeels krampachtigheid is.

De Divers hebben hun leven uiterlijk perfect georganiseerd. Dick Diver is in de onervaren ogen van Rosemary Hoyt de vleesgeworden evenwichtigheid. Tijdens een bezoek aan een restaurant in Parijs durft hij erom te wedden dat hij van alle Amerikaanse mannen daar de enige is die geen zenuwtrekjes vertoont, de enige is met repose. Hij wint zijn weddenschap. Maar zelfbeheersing, ervaart Fitzgeralds alter ego, is niet genoeg. Zo vast als zijn greep op de buitenwereld leek te zijn, zo weinig houvast biedt zijn eigen innerlijk leven hem. Aan het einde van de roman is hij geworden wat in zijn geval ondenkbaar leek: een mislukking.

Waarom mislukt Dick Diver? Omdat hij te volmaakt is, laat zijn auteur weten. Hij is ongehavend uit de Eerste Wereldoorlog gekomen. Er ligt een glanzende carrière voor hem klaar, ironisch genoeg als psychiater, heler van het beschadigde innerlijk. Het leven lacht hem toe met een oogverblindende glimlach. Wat hij mist, is ervaring. Hij is onaangeraakt in alle opzichten, niets hecht hem aan het leven. De oude wereld achter hem is op een afschuwelijke manier vernietigd, de toekomst is ongevormd. Het beste dat je hem kunt toewensen, zegt een kennis van hem in het eerste hoofdstuk, Thackeray citerend, is een beetje ongeluk.

Het is zijn huwelijk met de rijke, mooie, gestoorde Nicole Warren dat hem dat broodnodige ongeluk bezorgt. Ze valt voor hem en stuurt hem vanuit de Zwitserse kliniek, waar ze gedumpt is door haar incest plegende vader, bizarre liefdesbrieven – die overigens hier en daar letterlijk overeenkomen met de brieven die Fitzgeralds eigen vrouw, Zelda, tijdens haar periodes van gekte aan haar echtgenoot schreef. Wanneer Dick Nicole ten huwelijk heeft gevraagd en haar na een uitstapje terugbrengt naar de trieste kliniek, beseft hij ‘dat haar probleem er een was dat ze nu voorgoed samen hadden’. Het is precies wat hij heeft gezocht.

Dicks houding tegenover Nicole is vaderlijk. Fitzgeralds roman staat vol met verwijzingen naar onnatuurlijke vader-dochterrelaties; de vader die zijn seksuele interesse maskeert met zorg, de dochter die haar berekening verstopt achter haar uiterlijk van hulpbehoevend kindvrouwtje. Niet toevallig heet de film waarmee Rosemary beroemd is geworden Daddy’s Girl. Diver tracht de demonen in het innerlijk van Nicole te bezweren door hun leven aan de oppervlakte perfect te maken, het toonbeeld van zwierige zorgzaamheid en beheerste wereldsheid.

Die houding is typerend voor de mannen en vrouwen van de generatie waaraan de man en de schrijver Fitzgerald zijn naam heeft verbonden, de lost generation van de Jazz Age. ‘Een heel ras werd hedonistisch, koos voor het genot,’ zoals hij veel later schreef, in zijn nostalgische essay Echoes of the Jazz Age. Het was een tijd waarin het mogelijk leek heftig en intens aan de oppervlakte te leven, zonder de blik naar binnen te keren. Het uiterlijk, de sensatie, was alles, móést alles zijn. Het Europa van tussen de twee wereldoorlogen was een speelplaats, vrijblijvendheid een levensprincipe. Dat die levensstijl wel tot fatale ontsporing, dood en verderf moest leiden, besefte Fitzgerald achteraf als geen ander, maar tot aan het eind van zijn leven bleef hij terugverlangen naar de jaren waarin in plaats van de ervaring de sensatie werd gezocht. ‘Nooit meer zullen we de dingen om ons heen zo intens ondergaan.’

Let wel, de dingen om ons heen, niet de dingen in onszelf. Wie zijn ogen stijf dichtknijpt voor zijn eigen bewustzijn, zal voor onaangename verrassingen komen te staan. Dick Diver is weliswaar een man van normen en waarden, geplaagd door schuldgevoel en verantwoordelijkheidsbesef, maar die zelfgekozen blindheid deelt hij met zijn ontwortelde generatiegenoten. Wat hem overkomt, net als Fitzgerald zelf, is wat de schrijver een ‘crack-up’ noemde. ‘Er zijn klappen die je van binnenuit krijgt,’ schreef hij in 1936, ‘die je niet voelt totdat het te laat is om er nog iets aan te doen, wanneer je op een dodelijke manier beseft dat je in een bepaald opzicht nooit meer zo goed zult zijn als je was.’

Het is die crack-up van Dick Diver, onverwacht, ongrijpbaar, onherstelbaar, die Fitzgerald zo meesterlijk beschrijft in zijn laatste voltooide roman. Na zijn huwelijk met Nicole lijkt het leven jarenlang subliem beheersbaar, maar zijn affaire met Rosemary Hoyt veroorzaakt een barst in de façade, die al snel uitgroeit tot een scheur. Dan stort alles in elkaar, zonder dat Diver goed en wel beseft wat er gebeurt. En juist wanneer hij zijn ondergang tegemoet gaat, verklaart Nicole, zijn patiënte, zijn daddy’s girl, zichzelf genezen. Zij is een omgekeerde weg gegaan. Anders dan de vrouw die voor haar model stond, Zelda Fitzgerald (die in 1948 om het leven kwam bij een brand in een kliniek), weet Nicole haar verstoorde innerlijk te gebruiken om zich sterk te maken en meedogenloos een plaats in de wereld op te eisen.

Dick Diver is een man met de beste bedoelingen, die zich moeiteloos losmaakt uit zijn tijd en omstandigheden, de goudgerande Jazz Age. Trots is hij, vervuld van eergevoel, een ridder in nood, de man met de eeuwig uitgestrekte, helpende hand. Maar die houding is ook hoogmoedig. Hoezeer hij ook denkt het leven in zijn greep te hebben, uiteindelijk blijkt hij speelbal van destructieve krachten die zich aan zijn oog onttrekken, die hem ongemerkt genaderd zijn en hem genadeloos te grazen nemen. Hij heeft visie, maar hij heeft de hele tijd de verkeerde kant op gekeken. Wat hem wacht, zijn drank en onbeduidendheid.

Als dat geen moderne tragedie is.

.

Teder is de nacht

Voor Gerald en Sara
Vele feesten

Nu ben ik bij u in de tedre nacht
Maar waar ik houd de wacht
Heerst duister, met stil licht als liefdesloon
Waar wind schuift door het donker bladerhaar.

– John Keats, ‘Ode aan een nachtegaal’

BOEK EEN

Anamnese

1917-1919

1

In het voorjaar van 1917, toen dokter Richard Diver in Zürich arriveerde, was hij zesentwintig, een prachtige leeftijd voor een man, werkelijk het hoogtepunt van de vrijgezellentijd. Ondanks de oorlog was het een prachttijd voor Dick, die nu al te waardevol, te zeer een kapitaalinvestering was om per kanon afgevuurd te worden. Jaren later dacht hij soms dat hij er zelfs in deze veilige haven niet gemakkelijk afgekomen was, maar daarover werd hij het nooit met zichzelf eens – in 1917 lachte hij om die gedachte en zei hij verontschuldigend dat de oorlog volledig aan hem voorbijging. De opdracht die de keuringsraad thuis hem gegeven had was in Zürich zijn studie af te maken en volgens plan zijn graad te halen.

Zwitserland was een eiland, aan de ene kant omspoeld door de dondergolven rond Gorizia en aan de andere kant door de cataracten langs de Somme en de Aisne. Voor één keer leken er meer intrigerende vreemdelingen in de kantons te zijn dan zieke, al moest je daarnaar raden – de mannen die zaten te fluisteren in de cafeetjes in Bern of Genève konden net zo goed diamanthandelaars of handelsreizigers zijn. Maar de lange treinen vol blinde of eenbenige mannen, of stervende torso’s, die elkaar kruisten tussen de heldere meren van Konstanz en Neuchâtel, konden niemand ontgaan. In de cafés en achter de winkelramen hingen bontgekleurde affiches met daarop de Zwitsers die in 1914 hun grenzen verdedigden – met inspirerende woestheid tuurden jonge en oude mannen uit de bergen neer op spookachtige Fransen en Duitsers; de bedoeling daarvan was het Zwitserse hart ervan te verzekeren dat het gedeeld had in de besmettelijke glorie van die dagen. Met het voortgaan van de slachting verdwenen de affiches geleidelijk, en geen land was verbaasder dan haar zusterrepubliek toen de Verenigde Staten de oorlog in stumperden.

Dokter Diver had toen al langs de randen van de oorlog rondgekeken: in 1914 had hij als Rhodes-bursaal uit Connecticut in Oxford gestudeerd. Hij kwam terug voor een afsluitend jaar aan Johns Hopkins en studeerde af. In 1916 lukte het hem naar Wenen te komen, met de gedachte dat als hij zich niet haastte de grote Freud onder een vliegtuigbom aan zijn eind zou zijn gekomen. Ook toen al was Wenen door de rondwarende dood ouder geworden, maar het lukte Dick genoeg kolen en olie te krijgen om in zijn kamer in de Damenstiftgasse de pamfletten te kunnen schrijven die hij later vernietigde maar die, herschreven, de ruggengraat vormden van het boek dat hij in 1920 in Zürich zou publiceren.

Bijna allemaal hebben we wel een favoriete, heldhaftige periode in ons leven, en dit was die van Dick Diver. Om te beginnen had hij er geen idee van hoe charmant hij was, dat de genegenheid die hij schonk, en bij anderen wekte, iets ongewoons kon zijn onder gezonde mensen. In zijn laatste jaar in New Haven noemde iemand hem Lucky Dick – die naam bleef in zijn hoofd hangen.

‘Lucky Dick, grote idioot,’ fluisterde hij vaak tegen zichzelf, terwijl hij rond de laatste vlammetjes in zijn kamer liep. ‘Je hebt het gevonden, jongen! Niemand wist dat het er was tot jij kwam.’

Begin 1917, toen het moeilijk begon te worden om aan kolen te komen, stookte Dick bijna honderd studieboeken op die hij verzameld had; maar daarbij voelde hij, telkens als hij er een in het vuur legde, wel altijd binnen in hem de gniffelende zekerheid dat hijzelf een bloemlezing was van wat er in het boek stond en dat hij er, als het daarvoor waardevol genoeg was, over vijf jaar nog steeds een samenvatting van zou kunnen geven. Zo werkte hij door, ieder willekeurig uur van de dag, zo nodig met een vloerkleed om zijn schouders, met de edele rust van de geleerde die van alles de hemelse vrede het meest benadert – maar waaraan, zoals dadelijk zal worden verteld, een einde moest komen.

Dat dit einde voorlopig nog uitbleef had hij te danken aan zijn lichaam, dat in New Haven met turnen aan de ringen geoefend was en nu in de winterse Donau zwom. Met Elkins, tweede secretaris bij de ambassade, deelde hij een appartement en er waren twee aardige meisjes die er op bezoek kwamen – dat was het, en te veel ervan moest ook niet, te veel van de ambassade trouwens ook niet. Zijn contact met Ed Elkins wekte in hem een eerste vage twijfel aan de kwaliteit van zijn geestesprocessen; hij had niet het gevoel dat die essentieel verschilden van het denken van Elkins – die de namen kon opdreunen van alle quarterbacks in New Haven uit de laatste dertig jaar.

‘... En Lucky Dick kan niet een van die knappe mannen zijn; hij moet minder ongeschonden zijn, enigszins kapot zelfs. Als het leven hem dat niet aandoet wordt dat niet gecompenseerd door het krijgen van een ziekte, of een gebroken hart, of een minderwaardigheidscomplex, al zou het aardig zijn om een kapotte kant van hem uit te bouwen tot die beter was dan de oorspronkelijke constructie.’

Hij bespotte zijn manier van redeneren, noemde die misleidend en ‘Amerikaans’ – zijn criterium voor irrationele praatjesmakerij was dat die Amerikaans was. Maar hij wist dat de prijs voor zijn ongeschondenheid onvolledigheid was.

‘Het beste dat ik je wensen kan, mijn kind,’ zei de fee Blackstick in Thackerays The Rose and the King, ‘is een weinig ongeluk.’

In bepaalde stemmingen ging hij in tegen zijn eigen redenering: Kon ik het helpen dat Pete Livingstone op Tap Day in de kleedkamer zat toen iedereen naar hem op zoek was? En dat ik gefleurd werd terwijl ik anders, omdat ik zo weinig mensen kende, nooit in Elihu zou zijn terechtgekomen? Hij was de juiste man, en ik had in zijn plaats in de kleedkamer moeten zitten. Dat had ik misschien ook wel, als ik had gedacht dat ik kans had om gefleurd te worden. Maar Mercer bleef al die weken maar naar mijn kamer komen. Ik zal toch wel geweten hebben dat ik een kans had, vast wel. Maar het zou terecht geweest zijn als ik mijn clubspeld in de douche had doorgeslikt en er een kwestie van gekomen was.

Na college sprak hij daar vaak over met een jonge Roemeense intellectueel die hem geruststelde: ‘Niets wijst erop dat Goethe ooit een “conflict” in de moderne betekenis van het woord heeft gehad, of bijvoorbeeld zo iemand als Jung. Jij bent geen romantische filosoof, je bent wetenschapper. Geheugen, kracht, karakter – vooral gezond verstand. Dát zal jouw probleem worden – hoe je jezelf beoordeelt. Ik heb eens iemand gekend die twee jaar lang op de hersens van het gordeldier studeerde, met de gedachte dat hij vroeg of laat meer over de hersens van het gordeldier zou weten dan wie dan ook. Keer op keer heb ik hem gezegd dat hij zo niet werkelijk iets aan de reikwijdte van het menselijk kunnen toevoegde – dat het een te willekeurig onderwerp was. En natuurlijk, toen hij zijn werk naar het medisch tijdschrift opstuurde, werd het afgewezen – ze hadden net van iemand anders een dissertatie geaccepteerd over hetzelfde onderwerp. Geen gezond verstand.’

Toen Dick in Zürich aankwam had hij minder achilleshielen dan een duizendpoot zou kunnen hebben, maar hij was toch nog ruim voorzien – de illusies van eeuwigdurende kracht en gezondheid, en van het wezenlijk goede in de mens – de illusies van een natie, de leugens van generaties pioniersvrouwen, moeders die op valse toon moesten zingen dat er buiten de blokhut geen wolven waren. Na zijn afstuderen kreeg hij opdracht zich te voegen bij een neurologische eenheid die in Bar-sur-Aube gevormd werd. In Frankrijk bleek het werk tot zijn afschuw meer organisatorisch dan praktisch. Dat werd echter goedgemaakt doordat hij tijd vond om het korte handboek te voltooien en het materiaal te verzamelen voor zijn volgende onderneming. In 1919 keerde hij, gedemobiliseerd, naar Zürich terug.

Het voorgaande klinkt als een biografie, zonder de voldoening te weten dat de held, net als Grant toen die in zijn dorpswinkel in Galena zat te dutten, op het punt staat tot een complexe bestemming geroepen te worden. Een geruststelling is op haar plaats – Dick Divers tijd brak nu aan.

2

Het was een regenachtige dag in april, lange diagonale wolken hingen over de Albishorn en op laaggelegen plekken stond onbeweeglijk water. Zürich verschilt niet veel van een Amerikaanse stad. Dick miste iets sinds zijn aankomst twee dagen eerder, en dat was, bedacht hij, het gevoel dat hij had in besloten Franse laantjes, dat er verder niets meer was. In Zürich was er veel meer dan Zürich – de daken leidden het oog omhoog naar koeienweiden vol belgelui, die op hun beurt een draai gaven aan de bergtoppen verder omhoog – dus het leven was een schuinse opgang naar een prentbriefkaartenhemel. Het Alpenland, bakermat van speelgoed en tandradbaan, draaimolen en koebel, was geen hier om te zijn, zoals in Frankrijk, waar de Franse wingerds over je voeten op de grond groeiden.

In Salzburg had Dick eens de toegevoegde waarde gevoeld van een gekochte en geleende eeuw muziek; toen hij eenmaal in de universiteitslaboratoria van Zürich was en daar voorzichtig rondprikte aan een hersencortex, had hij zich meer als een speelgoedmaker gevoeld dan als de tornado die twee jaar tevoren, ongehinderd door het reusachtige Christusbeeld in de toegangshal, door de oude roodstenen gebouwen van Hopkins geraasd had.

Toch had hij besloten nog twee jaar in Zürich te blijven, want hij onderschatte de waarde van speelgoed maken, van oneindige precisie, van oneindig geduld niet.

Vandaag ging hij Franz Gregorovius opzoeken in Dohmlers kliniek aan de Zürichsee. Franz, patholoog in de kliniek, Vaudois van geboorte en een paar jaar ouder dan Dick, wachtte hem op bij de tramhalte. Hij had iets donker, weelderig Cagliostro-achtigs over zich dat afstak tegen zijn vrome oogopslag; hij was de derde Gregorovius – zijn grootvader had Kraepelin onder zijn leerlingen gehad toen de psychiatrie nog maar net uit het duister der tijden tevoorschijn aan het komen was. Hij had een trotse, vurige, maar als een lam zo zachte persoonlijkheid – hij zag zichzelf als hypnotiseur. Al was het oorspronkelijke geniale van de familie wat verflenst, Franz zou zonder twijfel een uitstekend clinicus worden.

Onderweg naar de kliniek zei hij: ‘Vertel eens over je ervaringen in de oorlog. Ben je veranderd, zoals de rest? Je bent nog steeds een roodkop. Je hebt hetzelfde Amerikaanse gezicht dat niet ouder wordt.’

‘Ik heb van de oorlog niets gezien,’ zei Dick. ‘Dat moet je uit mijn brieven toch hebben begrepen, Franz.’

‘Dat maakt niets uit... we hebben shellshocks die alleen maar een luchtaanval uit de verte gehoord hebben. En een paar die alleen maar kranten gelezen hebben.’

‘Dat klinkt onzinnig.’

‘En dat is het misschien ook wel, Dick. Maar we zijn een kliniek voor rijke mensen... bij ons valt het woord “onzin” niet. Maar hoe is het, kom je hier voor mij of om dat meisje te zien?’

Ze keken elkaar schuins aan; Franz glimlachte raadselachtig.

‘Natuurlijk heb ik de eerste brieven allemaal ingezien,’ zei hij met zijn officiële basstem. ‘Toen de verandering inzette kon ik ze uit discretie niet langer openen. Toen was ze feitelijk jouw patiënt geworden.’

‘Dus ze is hersteld?’ vroeg Dick.

‘Volledig. Ik ben voor haar verantwoordelijk, zoals voor de meeste Engelse en Amerikaanse patiënten. Ze noemen me doctor Gregory.’

‘Laat me vertellen hoe het is met dat meisje,’ zei Dick. ‘Ik heb haar maar één keer gezien, natuurlijk. Toen ik afscheid van je kwam nemen vlak voor ik naar Frankrijk ging. Het was de eerste keer dat ik mijn uniform droeg en ik voelde me er heel onecht in – liep naar soldaten te salueren en zo.’

‘Waarom heb je het vandaag niet aangetrokken?’

‘Hoor eens! Ik ben drie weken geleden afgezwaaid. Ik kwam dat meisje zó tegen. Na mijn afscheid liep ik naar dat gebouw van jullie bij het meer om mijn fiets te pakken...’

‘Naar de Ceders?’

‘... een prachtige nacht, hè, de maan boven die berg...’

‘De Krenzegg.’

‘... Ik haalde een verpleegster en een jong meisje in. Ik had niet de indruk dat het meisje een patiënt was; ik vroeg de verpleegster naar de vertrektijden van de tram en we liepen samen op. Het meisje was wel ongeveer het mooiste dat ik ooit heb gezien.’

‘Dat is ze nog steeds.’

‘Ze had nog nooit een Amerikaans uniform gezien. We praatten met elkaar en ik dacht daar verder niets bij.’ Hij zweeg even, herkende een bekend uitzicht en vervolgde: ‘Alleen, Franz, zo’n harde als jij ben ik niet... nog niet; als ik een prachtige schelp zie, kan ik het niet helpen, dan voel ik spijt over wat erin zit. Dat was werkelijk alles – tot de brieven begonnen te komen.’

‘Het beste wat haar had kunnen overkomen,’ zei Franz dramatisch, ‘een overdracht van het gunstigste soort. Daarom kwam ik je afhalen, hoewel het vandaag heel erg druk is. Ik wil in mijn kamer lang met je praten voor je haar ziet. Om je de waarheid te zeggen heb ik haar naar Zürich gestuurd om boodschappen te doen.’ Zijn stem was gespannen van geestdrift. ‘In feite heb ik haar gestuurd zonder verpleegster, met een minder stabiele patiënt. Ik ben geweldig trots op dit geval dat ik heb behandeld met jouw toevallige hulp.’

De auto was langs de oever van de Zürichsee terechtgekomen in een vruchtbare streek met veeteeltboerderijen en met chalets getooide heuvels. De zon kwam een blauwe zee van lucht in zwemmen en plotseling was het een Zwitsers dal op z’n best – aangename geluiden en fluisteringen en een prettige geur van gezondheid en vrolijkheid.

Professor Dohmlers kliniek omvatte drie oude en een paar nieuwe gebouwen, tussen een plateautje en de oever van het meer. Toen zij tien jaar eerder gesticht werd, was het de eerste moderne kliniek voor geestesziekten; bij een oppervlakkige blik zou geen leek die herkennen als een schuilplaats voor de gebrokenen, de onvolwaardigen, de bedreigingen van deze wereld, al werden twee gebouwen omringd door met wingerd verzachte muren van bedrieglijke hoogte. Erbuiten stonden een paar mannen in de zonneschijn stro te harken; hier en daar op het terrein passeerde de auto de witte vlag waarmee een verpleegster op een pad naast een patiënt stond te zwaaien.

Nadat hij Dick naar zijn kamer gebracht had, verzocht Franz hem om hem een halfuur te verontschuldigen. Alleen achtergebleven dwaalde Dick door de kamer en probeerde Franz te reconstrueren uit de rommel op zijn schrijftafel, uit zijn boeken en de boeken van of door zijn vader en zijn grootvader; uit de Zwitserse piëteit van een geweldig grote, wijnkleurige foto van eerstgenoemde aan de muur. Er hing rook in de kamer. Door een van de tuindeuren te openen liet Dick een kegel van zonlicht binnen. Plotseling zwenkten zijn gedachten naar de patiënt, naar het meisje.

Hij had van haar zo’n vijftig brieven ontvangen, geschreven in een periode van acht maanden. De eerste was verontschuldigend, legde uit dat ze uit Amerika gehoord had dat meisjes daar schreven aan voor hen onbekende soldaten. Ze had zijn naam en adres gekregen van doctor Gregory en hoopte dat hij het niet erg zou vinden als ze hem af en toe schreef om hem het beste te wensen, enzovoort enzovoort.

Tot zover was het gemakkelijk de toon te herkennen – uit Daddy Longlegs en Molly Makebelieve, vrolijke en sentimentele brievenverzamelingen die opgang maakten in de Verenigde Staten. Maar daarmee eindigde de gelijkenis.

De brieven waren verdeeld in twee categorieën, de eerste, tot omstreeks de wapenstilstand, duidelijk pathologisch getint en de tweede, daarna, volstrekt normaal en van een weldadig rijpend karakter. Daarnaar was Dick in de laatste eentonige maanden in Bar-sur-Aube met groot verlangen uit gaan zien – al had hij zelfs uit de eerste brieven meer van het verhaal gereconstrueerd dan Franz zou hebben gedacht.

Mon Capitaine:

Toen ik u in uniform zag vond ik u zo knap. Toen dacht ik Je m’en fiche, Frans ook nog en Duits. U vond mij ook knap maar dat is me al eerder gebeurd en ik heb het lang weerstaan. Als u hier nog eens komt met zo’n ordinaire, criminele houding die in de verste verte niet lijkt op wat ik geleerd heb als de rol van een heer te zien, dan moge de

hemel u bijstaan. Hoewel, u lijkt rustiger dan de anderen,

[bladzijde] 2

zacht als een grote kat. De jongens waarop ik gesteld geraakt ben zijn nogal meisjesachtig. Bent u meisjesachtig? Er waren er een paar, hier of daar.

Neemt u me dit allemaal maar niet kwalijk, het is de derde brief die ik u schrijf en ik verstuur hem nu onmiddellijk of anders nooit. Ik heb ook veel nagedacht over maneschijn en er zijn veel getuigen die ik zou kunnen vinden als ik er hier maar uit kon.

3

Ze zeiden dat u dokter was, maar zolang als u een kat bent is het anders. Mijn hoofd doet zo’n pijn, dus neem me dat wandelen daar niet kwalijk, met een lid van het personeel plus een witte kat, dat zal het wel verklaren, denk ik. Ik spreek drie talen, vier, Engels meegerekend, en ik zou vast van nut kunnen zijn als u zoiets in Frankrijk regelt. Ik weet zeker dat ik alles in de hand kon houden met iedereen in de riemen zoals woensdag. Nu is het zaterdag

4

en u bent ver weg, dood misschien wel.

Kom ooit bij me terug, want ik zal altijd hier op deze groene berg zijn. Behalve als ze me laten schrijven aan mijn vader, die ik teder beminde.

Neemt u mij niet kwalijk. Ik ben vandaag mezelf niet. Ik zal schrijven als ik me beter voel.

Groetjes

Nicole Warren.

Neemt u me dit allemaal niet kwalijk.

Kapitein Diver:

Ik weet dat introspectie niet goed is voor zo’n uiterst nerveuze toestand als waar ik me in bevind, maar ik wil graag dat u mijn standpunt kent. Vorig jaar, of wanneer ook weer in Chicago toen ik niet in staat was op straat te wandelen of met bedienden te spreken, wachtte ik almaar op iemand die het me zou vertellen. Dat was de plicht van iemand die begreep. De blinden moeten geleid worden. Maar niemand wilde me alles vertellen – ze vertelden me maar de helft en ik was al te veel in de war om twee en twee bij elkaar op te tellen. Een man was aardig – het was een Franse officier en hij begreep het. Hij gaf me een bloem en noemde die

[bladzijde] 2

‘plus petite et moins entendue’. Wij waren vrienden. Toen nam hij haar weer weg. Ik werd zieker en er was niemand om het me uit te leggen. Ze hadden een lied over Jeanne d’Arc dat ze me toezongen maar dat was gewoon gemeen – dat maakte me alleen maar aan het huilen, want er was toen niets mis met mijn hoofd. Ze bleven er maar dingen uit de sport bij halen, maar dat kon me toen niets meer schelen. Dus was er die dag dat ik kilometers over Michigan

Boulevard ging lopen en uiteindelijk volgden ze me in een

3

auto, maar ik wilde niet instappen. Ten slotte trokken ze me naar binnen en toen waren er verpleegsters. Daarna begon ik het me allemaal te realiseren, omdat ik voelen kon wat er bij anderen gebeurde. Dus u ziet hoe het met me staat. En wat voor goed kan het me doen om hier te blijven, waar de dokters almaar doorhameren op de dingen waar ik hier overheen moet komen. Dus heb ik vandaag mijn vader geschreven om

4

me hier weg te halen. Ik ben blij dat u er zo in geïnteresseerd bent mensen te onderzoeken en ze terug te sturen. Dat moet zó leuk zijn.

En weer uit een andere brief:

U zou van uw volgende examen kunnen afzien en me een brief schrijven. Ze hebben me net een paar grammofoonplaten gestuurd voor als ik mijn les mocht vergeten en ik heb ze allemaal gebroken, dus de verpleegsters praten niet met me. Ze waren in het Engels, zodat de verpleegsters het niet kunnen verstaan. Een dokter in Chicago zei dat ik blufte, maar wat hij werkelijk bedoelde was dat ik een dubbelzes was en dat hij die nog nooit eerder gezien had. Maar ik had het toen erg druk met gek zijn, dus ik trok me niets aan van wat hij zei, als ik het erg druk heb met gek zijn trek ik me meestal niets aan van wat ze zeggen, al was ik een miljoen meisjes.

U zei me die avond dat u me zou leren spelen. Welnu,

[bladzijde] 2

ik denk dat liefde het enige is of moet zijn. Hoe dan ook, ik ben blij dat uw belangstelling voor examens u bezighoudt.

Tout à vous,

Nicole Warren.

Er waren andere brieven die in hun hulpeloze cesuren donkerder ritmes verborgen.

Geachte kapitein Diver:

Ik schrijf u omdat er niemand anders is tot wie ik me kan wenden en het lijkt mij dat als deze absurde situatie zelfs duidelijk is voor een zo ziek iemand als ik, ze ook u duidelijk zou moeten zijn. De geestelijke moeilijkheden zijn helemaal over en daarnaast ben ik volledig gebroken en vernederd, als dat is wat ze wilden. Mijn familie heeft me schandelijk verwaarloosd, het is zinloos hun om hulp of medelijden te vragen. Ik heb genoeg gehad en het kost me gewoon

[bladzijde] 2

mijn gezondheid en ik verdoe er mijn tijd mee voor te wenden dat wat er met mijn hoofd mis is genezen kan worden.

Hier zit ik nu in wat een semi-gekkenhuis lijkt, alleen maar omdat het niemand gepast voorkwam me waar dan ook de waarheid over te vertellen. Had ik maar geweten wat er aan de hand was, zoals nu, dan had ik het denk ik wel kunnen uithouden want ik ben tamelijk sterk, maar wie dat hadden moeten doen vonden het niet nuttig om me in

3

te lichten. En nu, nu ik weet en voor dat weten zo’n prijs betaald heb, zitten ze daar met hun hondenlevens en zeggen ze dat ik moet geloven wat ik tevoren geloofde. Vooral één, maar nu weet ik het.

De hele tijd ben ik eenzaam ver van mijn vrienden en familie aan de overkant van de oceaan ik loop half verdwaasd overal rond. Als u mij een baan als tolk kon be

4

zorgen (ik spreek Frans en Duits als mijn moedertaal, redelijk Italiaans en een beetje Spaans) of bij de Rode Kruis-ambulances of als treinverpleegster, al zou ik daarvoor in opleiding moeten, dan zou u een grote zegen blijken.

En ook:

U gaat niet akkoord met mijn uitleg van wat er aan de hand is, maar dan kunt u me op z’n minst uitleggen wat u denkt, want u hebt een vriendelijk kattengezicht, en niet die rare blik die hier in de mode schijnt te zijn. Dr. Gregory heeft me een fotootje van u gegeven, niet zo knap als u bent in uniform, maar u ziet er jonger uit.

Mon Capitaine:

Het was heel prettig uw kaart te ontvangen. Ik ben erg blij dat u er zo’n belang in stelt verpleegsters te diskwalificeren – o, ik heb wat u schreef heel goed begrepen. Alleen heb ik vanaf het moment dat ik u ontmoette gedacht dat u anders was.

Dear Capitaine:

Ik denk vandaag dit en morgen iets anders. Eigenlijk is dat het enige dat me mankeert, behalve een waanzinnig wantrouwen en een tekortschietend gevoel voor proporties. Ik zou met genoegen iedere psychiater verwelkomen die u aanraadt. Hier liggen ze in hun badkuipen Play in Your Own Backyard te zingen alsof ik een eigen achtertuin heb waar ik in kan spelen of door voor- of achteruit te kijken

[bladzijde] 2

waar dan ook hoop kan vinden. Ze hebben het in de snoepwinkel nog eens opnieuw geprobeerd en bijna sloeg ik de man met het gewicht, maar ze hielden me vast.

Ik ga u niet meer schrijven. Ik ben te onstabiel.

Daarna een maand zonder brieven. En toen plotseling de verandering.

– Ik kom langzaam terug in het leven...

– Vandaag de bloemen en de wolken...

– De oorlog is afgelopen en ik wist nauwelijks dat er oorlog was...

– Wat bent u vriendelijk geweest! U moet heel wijs zijn achter uw wittekattengezicht, al ziet u er zo niet uit op de foto die ik van dokter Gregory heb gekregen...

– Vandaag ben ik naar Zürich geweest, wat een vreemd gevoel om weer een stad te zien.

– Vandaag waren we in Bern, het was er zó prettig met die klokken.

– Vandaag zijn we hoog genoeg geklommen om affodil en edelweiss te vinden...

Daarna kwamen er minder brieven, maar hij beantwoordde ze allemaal. Een ervan:

Ik zou willen dat er iemand verliefd op me was zoals jongens eeuwen geleden voor ik ziek werd. Maar het zal wel jaren duren voor ik aan zoiets zou kunnen denken.

Maar als Dicks antwoord om welke reden ook vertraagd werd, kwam er een opgewonden uitbarsting van bezorgdheid – als de zorg van een geliefde: ‘Misschien heb ik u verveeld’, en ‘Bang dat ik al te vrijpostig was’, en ‘Ik denk ’s nachts almaar dat u ziek geweest bent.’

Feitelijk lag Dick met griep te bed. Toen hij beter werd, moest op de formele post na zijn hele correspondentie wijken voor de erop volgende vermoeidheid, en kort daarna werd zijn herinnering aan haar weggedrukt door de levendige aanwezigheid van een meisje uit Wisconsin in de telefooncentrale van het hoofdkwartier in Bar-sur-Aube. Ze had rode lippen als een affiche en werd in de officiers- en de onderofficiersmess met een knipoog ‘het schakelbord’ genoemd.

Franz kwam terug op zijn kamer met een gevoel van gewichtigheid. Dick dacht dat hij wel een uitstekend clinicus zou worden, want de sonore of staccato klinkende cadensen waarmee hij verpleegster en patiënt tot de orde riep kwamen niet voort uit zijn zenuwstelsel maar uit een geweldige, onschuldige ijdelheid. Zijn ware emoties waren geordender en die hield hij voor zichzelf.

‘Over het meisje, Dick,’ zei hij. ‘Natuurlijk wil ik alles over je weten en je over mezelf vertellen, maar eerst het meisje, want ik wacht nu al zo lang om je erover te vertellen.’

Hij zocht een bundel papieren op in een archiefkast, maar na erdoorheen gebladerd te hebben merkte hij dat ze hem hinderden en legde hij ze op zijn bureau. In plaats ervan vertelde hij Dick het verhaal.

3

Ongeveer anderhalf jaar tevoren had dokter Dohmler een vage briefwisseling met een in Lausanne wonende Amerikaanse heer, ene Devereux Warren, van de Warrens uit Chicago. Er werd een ontmoeting geregeld en op een dag arriveerde de heer Warren in de kliniek met zijn dochter Nicole, een meisje van zestien. Ze was er duidelijk niet goed aan toe en de verpleegster die bij haar was nam haar mee voor een wandeling over het terrein terwijl de heer Warren zijn consult had.

Warren was een opvallend knappe man die er jonger uitzag dan veertig. Hij was in alle opzichten een fraai Amerikaans type, lang, breedgeschouderd, goedgebouwd – ‘un homme très chic’, zoals dokter Dohmler hem aan Franz beschreef. Zijn grote grijze ogen waren zondooraderd van het roeien op het Meer van Genève, en hij wekte de indruk het beste van deze wereld gekend te hebben. Het gesprek werd gevoerd in het Duits, want hij bleek in Göttingen gestudeerd te hebben. Hij was zenuwachtig en duidelijk zeer aangedaan door wat hij te vertellen had.

‘Dokter Dohmler, mijn dochter is ziek in haar hoofd. Ik heb hopen specialisten en verpleegsters voor haar gehad en ze heeft een stuk of wat rustkuren gedaan, maar het is me allemaal te veel geworden en ik heb het dringend advies gekregen u te raadplegen.’

‘Uitstekend,’ zei dokter Dohmler. ‘Als u eens bij het begin begon en me alles vertelde?’

‘Er is helemaal geen begin, tenminste, er komt voor zover ik weet in de familie aan geen van beide kanten waanzin voor. Nicoles moeder stierf toen ze twaalf was en ik ben min of meer tegelijk haar vader én haar moeder geweest, met de hulp van gouvernantes – haar vader én haar moeder.’

Hij was erg aangedaan terwijl hij dit zei. Dokter Dohmler zag tranen in zijn ooghoeken en merkte voor het eerst op dat zijn adem naar whisky rook.

‘Als kind was ze schattig – iedereen was gek op haar, wie ook met haar in aanraking kwam. Ze had een messcherp verstand en was zo vrolijk als de dag lang is. Ze hield ervan te lezen of te tekenen of te dansen of piano te spelen – wat dan ook. Ik hoorde mijn vrouw vaak zeggen dat zij van onze kinderen de enige was die ’s nachts nooit huilde. Ik heb ook een oudere dochter en er was een jongetje dat is gestorven, maar Nicole was... Nicole was... Nicole...’

Hij stokte en dokter Dohmler kwam hem te hulp.

‘Ze was een volkomen normaal, slim, gelukkig kind.’

‘Volkomen.’

Dokter Dohmler wachtte. De heer Warren schudde zijn hoofd, stootte een lange zucht uit, keek snel naar dokter Dohmler en toen weer naar de vloer.

‘Een maand of acht geleden, zes maanden misschien, of tien – ik probeer het uit te rekenen, maar ik kan me niet precies herinneren waar we waren, begon ze gekke dingen te doen – waanzinnige dingen. Haar zuster was de eerste die me er iets over zei – omdat Nicole voor mij nog altijd dezelfde was,’ voegde hij nogal haastig toe, alsof iemand de schuld bij hem gelegd had, ‘... hetzelfde lieve meisje. Het eerste ging over een bediende.’

‘O ja,’ zei dokter Dohmler, knikkend met zijn eerbiedwaardig hoofd alsof hij, net als Sherlock Holmes, verwacht had dat er hier een bediende en niets anders dan een bediende ter sprake gebracht zou worden.

‘Ik had een bediende – die was al jaren bij me – een Zwitser trouwens.’ Hij keek op voor dokter Dohmlers vaderlandslievende instemming. ‘En ze kreeg zo’n waanzinnig idee over hem. Ze dacht dat hij naar haar gunsten dong – natuurlijk geloofde ik dat, toen, en ik ontsloeg hem, maar ik weet nu dat het allemaal onzin was.’

‘Wat had hij volgens haar gedaan?’

‘Dat was het eerste... de doktoren konden haar daar niet op vastleggen. Ze keek hen alleen maar aan alsof zij toch moesten weten wat hij gedaan had. Maar ze bedoelde zonder twijfel dat hij haar op de een of andere manier met onfatsoenlijke avances bestookt had... ze liet ons wat dat betreft geen keus.’

‘Juist.’

‘Ik heb natuurlijk gelezen over vrouwen die eenzaam worden en denken dat er een man onder het bed ligt en zo, maar waarom zou zoiets bij Nicole opkomen? Ze kon alle jonge mannen krijgen die ze wilde. We waren in Lake Forest – een buitengebied bij Chicago waar we een huis hebben – en ze speelde hele dagen golf of tennis met jongens. En sommige daarvan waren ook nog tamelijk verkikkerd op haar.’

Zolang Warren het tegen de verdroogde oude dokter Dohmler had, dacht een deel van diens brein met onderbrekingen aan Chicago. In zijn jeugd had hij ooit naar Chicago kunnen gaan als bursaal en docent aan de universiteit, daar misschien rijk kunnen worden en zijn eigen kliniek kunnen hebben in plaats van kleine aandeelhouder in een kliniek te worden. Denkend aan wat hij beschouwde als zijn eigen magere kennis, en dan uitgesmeerd over die hele streek, over al die korenvelden, die eindeloze prairies, besloot hij ervan af te zien. Maar in die dagen had hij over Chicago gelezen, over de grote feodale families, de Armours, Palmers, Fields, Cranes, Warrens, Swifts en McCormicks, en vele andere, en sinds die tijd hadden niet weinig patiënten van die stand uit New York en Chicago zich tot hem gewend.

‘Het ging steeds slechter met haar,’ vervolgde Warren. ‘Ze had een aanval of zoiets – de dingen die ze zei werden steeds waanzinniger. Haar zuster schreef er wat van op...’ Hij gaf de dokter een stuk papier dat een aantal malen dubbelgevouwen was. ‘Bijna altijd over mannen die haar zouden aanvallen, mannen die ze kende of mannen op straat, wie ook maar...’

Hij vertelde over hun schrik en ongerustheid, de gruwelen die families in dergelijke omstandigheden doormaken, de onsuccesvolle pogingen die ze in Amerika hadden gedaan, en ten slotte over het geloof in een verandering van plaats dat hem de onderzeeërs in de oceaan had doen trotseren om zijn dochter naar Zwitserland te brengen.

‘... op een kruiser van de Amerikaanse marine,’ preciseerde hij wat uit de hoogte. ‘Ik had bij toeval de mogelijkheid dat te regelen. En, mag ik toevoegen,’ hij glimlachte verontschuldigend, ‘zoals men zegt: het geld is geen bezwaar.’

‘Inderdaad niet,’ stemde Dohmler droog in.

Hij vroeg zich af waarom en waarover deze man tegen hem loog. Of, als hij zich daarin vergiste, wat de alles vervullende onechtheid was aan die in tweed geklede knappe verschijning die daar met het gemak van een sportman in zijn stoel hing. Dat was een tragedie, daarbuiten op de februaridag, die jonge vogel met op de een of andere manier geplette vleugels, en hierbinnen was het allemaal veel te dun, dun en verkeerd.

‘Ik zou nu graag... een paar minuten... met haar praten,’ zei dokter Dohmler, die overging op Engels alsof dat hem nader tot Warren zou brengen.

Later, toen Warren zijn dochter had achtergelaten en naar Lausanne was teruggegaan, en er een aantal dagen verlopen was, noteerden de dokter en Franz op Nicoles kaart:

Diagnostic: Schizophrénie. Phase aiguë en décroissance. La peur des hommes est un symptôme de la maladie, et n’est point constitutionnelle. [...] Le pronostic doit rester réservé.1

1 Diagnose: Schizofrenie. In acute, afnemende fase. Angst voor mannen is een symptoom van de kwaal, geenszins een karaktereigenschap. [...] Prognose dient te worden opgeschort.

Daarna wachtten ze met het verlopen van de dagen met stijgende belangstelling op het beloofde tweede bezoek van de heer Warren.

Hij kwam maar niet. Na veertien dagen schreef dokter Dohmler. Daarop geconfronteerd met een niet-aflatend zwijgen beging hij wat in die dagen ‘une folie’ was en telefoneerde naar het Grand Hotel in Vevey. Van Warrens bediende hoorde hij dat hij op dat moment aan het pakken was voor de bootreis naar Amerika. Maar eraan herinnerd dat de veertig Zwitserse franc voor het gesprek in de boeken van de kliniek zouden komen te staan, kwam het bloed van de Garde des Tuileries dokter Dohmler te hulp en de heer Warren werd aan de telefoon geroepen.

‘Het is... absoluut nodig... dat u komt. Uw dochters gezondheid... alles hangt ervan af. Zo niet, dan moet ik alle verantwoordelijkheid van de hand wijzen.’

‘Maar kijk eens dokter, daar bent u nu juist voor. Ik ben met spoed naar huis geroepen!’

Dokter Dohmler had nog nooit met iemand gesproken die zich zo ver van hem weg bevond, maar hij leverde zijn ultimatum door de telefoon zo vastberaden af dat de doodsbenauwde Amerikaan aan het andere eind toegaf. Een halfuur na zijn tweede aankomst aan de Zürichsee was Warren ingestort, schokten zijn fraaie schouders heftig snikkend in zijn gemakkelijk zittende jas, waren zijn ogen nog roder dan de zon boven het Meer van Genève en kregen ze het vreselijke verhaal te horen.

‘Het gebeurde gewoon,’ zei hij hees. ‘Ik weet het niet... Ik weet het niet.

Nadat haar moeder gestorven was kroop ze iedere ochtend in mijn bed, soms sliep ze in mijn bed. Ik had medelijden met de kleine schat. O, en daarna zaten we hand in hand, altijd als we ergens in een auto of een trein naartoe gingen. Ze zong voor me. Vaak zeiden we: “Laten we ons vanmiddag met niemand anders bemoeien... laten we er alleen voor elkaar zijn... vanochtend ben je van mij.”’ Er kwam gebroken sarcasme in zijn stem. ‘De mensen zeiden vaak wat een geweldige vader en dochter we waren... dan veegden ze hun ogen droog. We waren als geliefden... en toen wáren we plotseling geliefden... en tien minuten nadat het gebeurd was had ik mezelf wel dood kunnen schieten... alleen was ik, denk ik, zo’n verdomde dégénéré dat ik daar het lef niet voor had.’

‘En toen?’ vroeg dokter Dohmler, opnieuw denkend aan Chicago en aan een milde, bleke heer met knijpbril die hem dertig jaar tevoren in Zürich was komen inspecteren. ‘Duurde dit voort?’

‘O nee! Het was bijna... ze leek onmiddellijk te bevriezen. Ze zei alleen maar: “Geeft niet, geeft niet, pappie. Het is niet erg. Laat maar.”’

‘Waren er geen gevolgen?’

‘Nee.’ Hij stootte één korte, schokkerige snik uit en snoot een aantal malen zijn neus. ‘Behalve dat er nu een heleboel gevolgen zijn.’

Aan het eind van het verhaal leunde Dohmler achterover in de luie stoel van de middenklasse en zei scherp in zichzelf: ‘Lomperik!’ – een van de weinige absolute wereldse oordelen die hij zichzelf in twintig jaar had toegestaan. Toen zei hij: ‘Ik zou graag willen dat u naar een hotel in Zürich gaat, daar overnacht en morgenochtend bij me komt.’

‘En daarna?’

Dokter Dohmler spreidde zijn armen wijd genoeg om een jong varken te dragen.

‘Chicago,’ stelde hij voor.

4

‘Toen wisten we waar we aan toe waren,’ zei Franz. ‘Dohmler zei tegen Warren dat we de zaak op ons wilden nemen als hij erin toestemde voorgoed bij zijn dochter weg te blijven, met een absoluut minimum van vijf jaar. Nadat Warren was ingestort, leek zijn voornaamste zorg dat het verhaal ooit in Amerika zou uitlekken.

‘We stippelden een programma voor haar uit en wachtten af. De prognose was slecht – zoals je weet is het percentage genezingen, zelfs zogenaamde sociale genezingen, heel laag op die leeftijd.’

‘De eerste brieven zagen er slecht uit,’ stemde Dick in.

‘Heel slecht – heel typerend. Ik aarzelde of ik de eerste wel buiten de kliniek zou laten komen. Toen dacht ik: het zal Dick goeddoen te weten dat we hier bezig zijn. Het was edelmoedig van je dat je ze beantwoordde.’

Dick zuchtte. ‘Ze was zo’n knap kind... ze sloot veel fotootjes van haarzelf bij. En een maand lang had ik daar niets te doen. Alles wat ik in mijn brieven zei was: “Wees braaf en luister naar de dokters.”’

‘Dat was genoeg. Het gaf haar iemand daarbuiten om aan te denken. Een tijdlang had ze niemand – alleen één zuster, die haar niet erg na schijnt te staan. Bovendien hielp het ons hier haar brieven te lezen – ze waren een maat waaraan we haar toestand konden aflezen.’

‘Gelukkig maar.’

‘Zie je nu wat er gebeurde? Ze voelde zich medeplichtig – veel doet dat er niet toe, behalve om haar uiteindelijke stabiliteit en karaktersterkte te beoordelen. Eerst kwam die schok. Toen verdween ze naar een kostschool waar ze de meisjes hoorde praten – dus uit pure zelfbescherming ontwikkelde ze de gedachte dat ze in geen enkel opzicht medeplichtig was, en vandaar was het gemakkelijk om af te glijden in een spookwereld waar alle mannen, hoe meer je van ze hield en ze vertrouwde, hoe slechter...’

‘Is ze ooit rechtstreeks ingegaan op het... gruwelijke?’

‘Nee, feitelijk zaten we toen ze normaal begon te lijken, omstreeks oktober, met de handen in het haar. Was ze dertig geweest, dan hadden we het aan haarzelf overgelaten ermee in het reine te komen, maar ze was zo jong dat we bang waren dat ze zich zou kunnen verharden met al die verwrongen voorstellingen in haar hoofd. Dus zei dokter Dohmler zonder er doekjes om te winden tegen haar: “Uw plicht is nu aan uzelf te denken. Dit is voor u in geen enkel opzicht een eindpunt, uw leven is nog maar net begonnen”, enzovoort enzovoort. Ze heeft een werkelijk uitstekend verstand, dus hij gaf haar wat Freud te lezen, niet te veel, en dat interesseerde haar heel erg. Feitelijk is ze hier nogal het lievelingetje geworden. Maar ze is terughoudend.’ Hij vervolgde, aarzelend: ‘We vroegen ons af of ze in recente brieven die ze zelf in Zürich op de post heeft gedaan iets schrijft dat licht op haar geestesgesteldheid en op haar toekomstplannen zou kunnen werpen.’

Dick dacht na.

‘Ja en nee... Ik zal de brieven meebrengen als je wilt. Ze lijkt vol hoop, met een gezonde levenshonger – tamelijk romantisch zelfs. Soms heeft ze het over “het verleden” zoals bijvoorbeeld mensen spreken die in de gevangenis gezeten hebben. Maar je weet nooit of ze dan op de misdaad doelen, of op het gevangenzitten of op de ervaring als totaal. Alles bij elkaar ben ik niet meer dan een soort stropop in haar leven.’

‘Natuurlijk, ik begrijp je situatie volledig en ik wil je nóg eens onze dankbaarheid betuigen. Daarom wilde ik je ook spreken voor je haar ziet.’

Dick lachte.

‘Denk je dat ze zich met een zweefduik op me zal storten?’

‘Nee nee. Maar ik wil je vragen het kalmpjes aan te doen. Je bent aantrekkelijk voor vrouwen, Dick.’

‘Dan moge God me helpen! Goed, ik zal terughoudend en afstotelijk zijn – ik zal knoflook kauwen als ik naar haar toe ga en een stoppelbaard laten staan. Ik zal haar dekking laten zoeken.’

‘Geen knoflook!’ zei Franz, die hem serieus nam. ‘Je moet je carrière niet in gevaar brengen. Maar je meent het maar half, natuurlijk.’

‘... en ik kan een beetje mank lopen. En waar ik woon is er toch al geen echt bad.’

‘Je meent het helemaal niet,’ zei Franz, zich ontspannend – of eigenlijk nam hij meer de houding aan van iemand die zich ontspant. ‘Vertel me nu eens over jezelf en over je plannen.’

‘Ik heb er maar een, Franz, een goed psycholoog te worden – misschien de beste die ooit geleefd heeft.’

Franz lachte vriendelijk, maar hij zag dat Dick ditmaal geen grap maakte.

‘Dat is heel goed... en heel Amerikaans,’ zei hij. ‘Voor ons is het moeilijker.’ Hij stond op en ging naar het openslaande raam. ‘Ik sta hier naar Zürich te kijken... daar is de toren van de Gross-Münster. In de crypte daar ligt mijn grootvader begraven. Vandaar de brug over ligt mijn voorvader Lavater, die in geen kerk begraven wilde worden. Daar dichtbij staat het standbeeld van een andere voorvader, Heinrich Pestalozzi, en een van dokter Alfred Escher. En boven alles is er altijd Zwingli... ik word voortdurend geconfronteerd met een pantheon van helden.’

‘Ja, ik begrijp het.’ Dick stond op. ‘Dat was alleen maar grootspraak. Alles begint gewoon weer opnieuw. De meeste Amerikanen in Frankrijk staan koortsachtig te wachten om terug naar huis te gaan, maar ik niet – ik krijg de hele rest van het jaar soldij als ik maar college loop op de universiteit. Een ruimdenkende regering kent haar toekomstige grote mannen, nietwaar? Dan ga ik een maand naar huis om mijn vader op te zoeken en daarna kom ik terug... er is me een baan aangeboden.’

‘Waar?’

‘Jullie concurrenten – Gislers kliniek in Interlaken.’

‘Laat je daar niet mee in,’ adviseerde Franz hem. ‘Ze hebben daar in een jaar een tiental jonge mannen gehad. Gisler zelf is manisch-depressief, zijn vrouw en haar minnaar runnen de kliniek... je begrijpt natuurlijk dat dit vertrouwelijk is.’

‘Hoe zit het met ons oude plan voor Amerika?’ vroeg Dick. ‘We zouden naar New York gaan en daar een hypermoderne inrichting voor multimiljonairs beginnen.’

‘Dat was studentenpraat.’

Dick dineerde met Franz en diens echtgenote, en een hondje dat naar brandende rubber rook, in hun huisje aan de buitenrand van het terrein. Hij voelde zich vagelijk bedrukt, niet door de sfeer van bescheiden afzondering, en ook niet door Frau Gregorovius, van wie hij van tevoren had kunnen bedenken hoe ze zou zijn, maar door de plotselinge inperking van de horizon waar Franz zozeer mee verzoend scheen. Voor hem lagen de grenzen van het ascetisme anders uitgezet – hij kon het zien als middel voor het bereiken van een doel, zelfs als bizar gedrag dat zijn eigen beloning zou opleveren, maar het was moeilijk voor te stellen dat je het leven vrijwillig zou reduceren tot de dimensies van een geërfd pak kleren. De huiselijke gebaren waarmee Franz en zijn vrouw zich door een krappe ruimte bewogen misten gratie en avontuur. De maanden na de oorlog in Frankrijk en de wijdverbreide liquidaties die plaatshadden onder de hoge bescherming van de Amerikaanse heerlijkheid hadden Dicks kijk op de zaken veranderd. Bovendien hadden zowel mannen als vrouwen veel werk van hem gemaakt, en misschien was wat hem teruggebracht had naar het hart van het grote Zwitserse horloge een gevoel dat dit niet te goed was voor een serieus man.

Hij gaf Käthe Gregorovius het gevoel charmant te zijn, terwijl hij ondertussen ongedurig werd door de alles doordringende geur van bloemkool – en zich tegelijkertijd ook nog verafschuwde om dit begin van hij wist niet welke oppervlakkigheid.

God, ben ik toch net als de rest? dacht hij geregeld als hij ’s nachts wakker schoot. Ben ik net als de rest?

Voor een socialist zat daar weinig in, maar veel voor hen die veel doen van het zeldzaamste werk van de wereld. De waarheid was dat hij een aantal maanden lang het toedelingsproces van de jeugd had doorgemaakt, de periode waarin besloten wordt over al of niet sterven voor iets waar men niet meer in gelooft. In de stille, slapeloze uren in Zürich waarin hij door het schijnsel van een straatlantaarn in de keuken van een onbekende staarde, dacht hij vaak dat hij goed wilde zijn, dat hij aardig wilde zijn, dat hij dapper en wijs wilde zijn, maar het was allemaal nogal moeilijk. Hij wilde ook nog bemind worden, als daar ruimte voor was.

5

Door de open balkondeuren scheen het licht op de veranda van het hoofdgebouw, behalve waar de zwarte schaduwen van halfhoge muren en de fantastische schaduwen van ijzeren stoelen omlaag gleden in een bed gladiolen. Onder de gestalten die heen en weer schoven tussen de vertrekken kwam juffrouw Warren eerst glimpsgewijs, en later toen ze hem zag, scherper naar voren; terwijl ze over de drempel stapte ving haar gezicht het laatste licht uit de kamer en bracht het mee naar buiten. Ze liep op een ritme – de hele week was er gezang in haar oren geweest, zomerliederen over vurige luchten en wilde schaduw, en met zijn aankomst was het gezang zo luid geworden dat ze mee had kunnen zingen.

‘Hoe maakt u het, kapitein,’ zei ze, terwijl ze haar ogen met moeite losmaakte van de zijne, alsof ze met elkaar verknoopt geraakt waren. ‘Zullen we hier buiten gaan zitten?’ Ze stond stil, haar blik ging een ogenblik rond. ‘Het is praktisch zomer.’

Een vrouw had haar naar buiten gevolgd, een gezette vrouw met een sjaal om, en Nicole stelde haar aan Dick voor: ‘Señora...’

Franz verontschuldigde zich en Dick zette drie stoelen bij elkaar.

‘Wat een heerlijke avond,’ zei de señora.

‘Muy bella,’ zei Nicole instemmend; toen tegen Dick: ‘Blijft u hier lang?’

‘Ik blijf lang in Zürich, als u dat bedoelt.’

‘Dit is werkelijk de eerste echte voorjaarsavond,’ opperde de señora.

‘Voorgoed?’

‘Ten minste tot juli.’

‘Ik vertrek in juni.’

‘Juni is een heerlijke maand hier,’ merkte de señora op. ‘U zou in juni moeten blijven en dan in juli vertrekken, als het hier werkelijk te heet wordt.’

‘Waar gaat u heen?’ vroeg Dick aan Nicole.

‘Met mijn zuster ergens heen – waar iets te doen is, hoop ik, ik heb zoveel tijd verloren... Maar misschien vinden ze wel dat ik eerst naar een rustige plek moet... misschien. Waarom komt u niet naar Como?’

‘O Como...’ begon de señora.

In het gebouw barstte een trio los in Suppés ‘Lichte cavalerie’. Nicole profiteerde daarvan om op te staan en Dick raakte langzaam onder de invloed van haar jeugd en schoonheid, tot in hem zoiets als een samengebald paroxisme van emotie opwelde. Ze glimlachte, een ontroerende, kinderlijke glimlach die was als alle verloren gegane jeugd ter wereld.

‘De muziek is te hard om erbovenuit te komen... laten we maar wat rondwandelen. Buenas noches, señora.’

‘Trusten... trusten.’

Ze gingen twee treden af naar het pad, waar ze – even later, er viel een schaduw overheen – zijn arm nam.

‘Ik heb wat grammofoonplaten die mijn zuster me uit Amerika gestuurd heeft,’ zei ze. ‘Als u de volgende keer hier komt zal ik ze voor u draaien... ik weet een plek waar ik de grammofoon kan zetten zonder dat iemand hem hoort.’

‘Dat zou prettig zijn.’

‘Kent u “Hindustan”?’ vroeg ze smachtend. ‘Ik had het nooit eerder gehoord, maar ik houd ervan. En ik heb “Why do They Call Them Babies?” en “I’m Glad I Can Make You Cry”. U hebt vast op al die nummers in Parijs wel gedanst.’

‘Ik ben niet in Parijs geweest.’

Haar roomkleurige jurk, afwisselend blauw en grijs terwijl zij liepen, en haar erg blonde haar deden Dick duizelen – telkens als hij naar haar keek glimlachte ze een beetje, en haar gezicht lichtte op als dat van een engel als ze in het schijnsel van een booglamp langs de weg kwamen. Ze dankte hem voor alles, ongeveer alsof hij haar naar een feestje had meegenomen, en terwijl Dick steeds minder zeker werd van zijn verhouding tot haar, groeide haar zelfvertrouwen – er was een opwinding aan haar die alle opwinding van de hele wereld leek te weerspiegelen.

‘Ik mag echt doen en laten wat ik wil,’ zei ze. ‘Ik zal twee goede nummers voor u draaien, “Wait Till the Cows Come Home” en “Good-bye, Alexander”.’

Hij was laat toen hij na een week weer kwam en Nicole wachtte hem op op een punt in het pad waar hij lopend vanaf Franz’ huis langs zou komen. Haar haar, langs haar oren naar achter getrokken, viel zo over haar schouders dat haar gezicht er juist op dat moment uit naar voren leek te komen, alsof dit het exacte moment was waarop ze uit een bos in het heldere maanlicht kwam. Het onbekende gaf haar vrij; Dick wenste dat ze geen achtergrond had, dat ze niets was dan een verdwaald meisje met geen ander adres dan de nacht waaruit ze gekomen was. Ze gingen naar de geheime plek waar ze de grammofoon had achtergelaten, gingen een hoek om bij de werkplaats, klommen op een rots en gingen achter een lage muur zitten, met vóór hen kilometers golvende nacht.

Ze waren in Amerika nu; zelfs Franz met zijn beeld van Dick als een onweerstaanbare Lothario zou nooit gedacht hebben dat ze zo ver weg waren. Het speet hun zo, liefje; ze sprongen in een taxi om bij elkaar te zijn, schat; ze hadden liever zo’n lach dan zo’n andere lach en hadden elkaar ontmoet in Hindoestan, en kort daarop moeten ze ruzie hebben gemaakt, want niemand wist het en het kon niemand wat schelen – maar uiteindelijk was een van hen vertrokken en had de ander wenend achtergelaten, maar voelde zich nu terneergeslagen en droevig.

De ijle melodieën, die verloren tijden en toekomstige hoop aan elkaar verbonden, wentelden door de nacht. In de stiltes die de grammofoon liet vallen hield een krekel de scène bij elkaar met één enkele noot. Beetje bij beetje liet Nicole de grammofoon rusten... ze zong voor hem:

Leg een zilveren dollar

Op de grond

En zie hem rollen

want hij is rond...

Bij het zuivere uiteengaan van haar lippen kwam de adem zonder dralen. Dick stond plotseling op.

‘Wat is er, vindt u het niet mooi?’

‘Natuurlijk wel.’

‘Onze kokkin thuis heeft het me geleerd:

Een vrouw weet nooit

Wat een goede man ze heeft

Tot ze hem de bons heeft gegeven...

‘Vindt u het mooi?’

Ze glimlachte naar hem, bundelde alles in haar binnenste samen in die glimlach en richtte het op hem, beloofde hem haarzelf in een diepe belofte, in ruil voor zo weinig, de klop van een antwoord, de zekerheid van een extra trilling in hem. Minuut na minuut daalde de zoetheid in haar neer uit de wilgen, uit de donkere wereld.

Ze stond op, struikelde over de grammofoon, stond een ogenblik tegen hem aan, leunend in de holte van zijn schouder – en ging toen weer een eindje van hem vandaan staan.

‘Ik heb nog één plaat. “So long, Letty”, hebt u die al eens gehoord? Vast wel, denk ik.’

‘Echt, u begrijpt het niet... ik heb helemaal niets gehoord.’

Of geweten, of geroken, of geproefd, had hij kunnen toevoegen; alleen meisjes met warme wangen in warme geheime kamers. De jonge meisjes die hij had gekend in New Haven in 1914 kusten mannen met de uitroep ‘Daar dan!’ met de handen op de borst van de man om hem weg te duwen. Nu bood dit ternauwernood geredde brokstuk van een catastrofe hem hier de essentie van een continent aan...

6

Toen hij haar de volgende keer ontmoette was het mei. De lunch in Zürich had hem als waarschuwing kunnen dienen: de logica van zijn leven bewoog zich duidelijk genoeg weg van het meisje; maar toen een onbekende van een nabije tafel naar haar staarde, mannelijke ogen die verontrustend brandden als een op geen kaart aangegeven vuurtoren, keerde hij zich naar de man met een hoffelijke vorm van intimidatie en onderbrak die blik.

‘Gewoon een gluurder,’ legde hij vrolijk uit. ‘Hij keek alleen maar naar uw kleren. Waarom hebt u zoveel verschillende kleren?’

‘Zus zegt dat we erg rijk zijn,’ bood ze nederig als verklaring aan. ‘Sinds grootmoeder dood is.’

‘Ik vergeef het u.’

Hij was genoeg jaren ouder dan Nicole om plezier te beleven aan haar jeugdige ijdelheden en genietingen, de manier waarop ze bij het verlaten van het restaurant een fractie van een seconde inhield voor de spiegel in de hal zodat het onomkoopbare kwik haar aan haarzelf terug kon geven. Hij verlustigde zich erin hoe zij haar handen naar nieuwe octaven uitstrekte nu ze zichzelf als mooi en rijk zag. Hij probeerde oprecht haar los te denken van de obsessies die hij haar had toegedacht – was blij haar los van hem geluk en zelfvertrouwen op te zien bouwen; de moeilijkheid was dat Nicole het uiteindelijk allemaal aan zijn voeten kwam leggen, als giften van offerende ambrozijn, van aanbiddende mirte.

De eerste zomerweek was Dick opnieuw geïnstalleerd in Zürich. Zijn pamfletten en het werk dat hij in het leger gedaan had, had hij gerangschikt in een patroon dat hij als basis voor zijn nieuwe versie van Een psychologie voor psychiaters wilde gebruiken. Hij dacht dat hij een uitgever had, hij had contact gelegd met een arme student die zijn fouten in het Duits zou wegpoetsen. Franz zag het als een overijlde kwestie, maar op een dag had Dick bij de lunch gewezen op de ontwapenende bescheidenheid van het thema.

‘Dit is stof die ik nooit meer zo goed beheersen zal als nu,’ benadrukte hij. ‘Volgens mij is het alleen maar geen basiskennis omdat het nooit materiële erkenning gekregen heeft. De zwakte van dit vak is de aantrekkingskracht die het heeft op de enigszins mismaakte en gebroken man. Binnen de muren van het vak compenseert die dat door te neigen naar het klinische, het “praktische”... daarmee heeft hij dan zonder strijd zijn slag gewonnen.

Jij daarentegen, jij bent een goede, Franz, omdat het lot je al vóór je geboorte voor je vak verkozen heeft. Dank jij God maar dat je geen “aanleg” hebt... ik ben psychiater geworden omdat er op St. Hilda’s in Oxford een meisje was dat naar dezelfde colleges ging. Misschien word ik wat afgezaagd, maar ik wil mijn idee van nu niet laten wegslippen met zo’n twintig, dertig glazen bier.’

‘Goed,’ antwoordde Franz. ‘Jij bent Amerikaan. Jij kunt dit doen zonder dat het je professioneel schaadt. Ik houd niet van die algemeenheden. Voor je het weet ben je boekjes aan het schrijven met titels als Diepe gedachten voor de leek, die zo zijn versimpeld dat ze gegarandeerd geen gedachten in het leven roepen. Als mijn vader nog leefde zou hij je aankijken en grommen, Dick. Hij zou zijn servet nemen en het zo vouwen, en zijn servetring vasthouden, déze – hij hield hem omhoog, er was een zwijnskop in het bruine hout gesneden – en zeggen: “Nu, mijn indruk is...” dan zou hij je aankijken en plotseling denken: wat heeft het ook voor zin? dan stoppen en nog eens grommen; dan zou de maaltijd afgelopen zijn.’

‘Vandaag ben ik alleen,’ zei Dick korzelig. ‘Maar morgen ben ik misschien niet meer alleen. Daarna zal ik mijn servet opvouwen als je vader en grommen.’

Franz wachtte een ogenblik.

‘En onze patiënt?’ vroeg hij.

‘Ik weet het niet.’

‘Ja, dat zou nu toch wel moeten.’

‘Ik vind haar aardig. Ze is aantrekkelijk. Wat wil je dat ik doe... met haar edelweiss gaan zoeken?’

‘Nee, maar omdat je aan wetenschappelijke boeken doet dacht ik dat je misschien een idee had.’

‘... mijn leven aan haar wijden?’

Franz riep naar zijn vrouw in de keuken: ‘Du lieber Gott! Bitte, bringe Dick noch ein Glas Bier.’

‘Niet meer, als ik nog naar Dohmler moet.’

‘We denken dat we het beste een programma op kunnen stellen. Vier weken zijn er nu voorbij – het meisje is kennelijk verliefd op je. In de wereld zou ons dat niet aangaan, maar hier in de kliniek hebben we een belang in de kwestie.’

‘Ik zal doen wat dokter Dohmler zegt,’ stemde Dick toe.

Maar hij had weinig geloof dat Dohmler werkelijk licht op de kwestie zou kunnen werpen; hij was zelf de onberekenbare factor in het geheel. Zonder dat hij dat bewust gewild had was het in zijn handen komen te liggen. Hij moest denken aan een scène in zijn kindertijd, toen iedereen in huis de sleutel van de zilverkast zocht, terwijl hijzelf wist dat hij die verstopt had onder de zakdoeken in zijn moeders bovenste lade; hij had toen een filosofische onthechting gevoeld, en dat herhaalde zich nu terwijl hij met Franz samen naar professor Dohmlers werkkamer ging.

De professor, met zijn prachtige gezicht onder rechte wenkbrauwen, als de met wingerd overgroeide veranda van een fraai oud huis, ontwapende hem. Dick kende wel een paar individuen met meer talent, maar niemand van een kwalitatief hogere klasse dan Dohmler.

– Zes maanden later dacht hij hetzelfde toen hij de dode Dohmler zag liggen, het licht buiten op de veranda, de wingerd van baardhaar die krulde tegen zijn stijve witte boord, de vele veldslagen die gevoerd waren onder de ogen als spleten die voor eeuwig rustten onder de zachte, delicate oogleden... –

‘... Goedendag, mijnheer.’ Hij stond in de houding, alsof hij weer in het leger was.

Professor Dohmler strengelde zijn slanke vingers in elkaar. Franz sprak half als verbindingsofficier, half als secretaris, tot zijn meerdere hem midden in een zin afkapte.

‘We hebben een bepaalde weg afgelegd,’ zei hij mild. ‘U, dokter Diver, kunt ons nu het best helpen.’

Opgeschrikt bekende Dick: ‘Ik ben er zelf nog niet helemaal uit.’

‘Ik heb weinig van doen met uw persoonlijke reacties,’ zei Dohmler. ‘Maar ik heb veel van doen met het feit dat deze zogenaamde “overdracht”’ – hij vuurde een korte ironische blik af op Franz, die deze met gelijke munt terugbetaalde – ‘beëindigd moet worden. Het gaat juffrouw Nicole zeker goed, maar ze is niet in een zodanige conditie dat ze kan overleven wat ze als een tragedie zou kunnen interpreteren.’

Opnieuw begon Franz te spreken, maar dokter Dohmler gebaarde hem te zwijgen.

‘Ik zie in dat u in een moeilijke situatie hebt verkeerd.’

‘Inderdaad.’

Nu ging de professor achteroverzitten, lachte en zei op de laatste lettergreep van zijn lach, terwijl zijn scherpe, grijze oogjes door die lach heen schenen: ‘Misschien bent u zelf wel gevoelsmatig betrokken geraakt.’

Zich bewust dat hij uit zijn tent gelokt werd, lachte ook Dick.

‘Ze is knap... tot op zekere hoogte reageert iedereen daarop. Ik ben niet van plan...’

Opnieuw probeerde Franz te spreken – opnieuw stopte Dohmler hem met een scherp tot Dick gerichte vraag. ‘Hebt u erover gedacht weg te gaan?’

‘Ik kan niet weggaan.’

Dokter Dohmler wendde zich tot Franz: ‘Dan kunnen we juffrouw Warren wegsturen.’

‘Wat u het beste lijkt, professor Dohmler,’ stemde Dick in. ‘Het is zeker een toestand.’

Professor Dohmler kwam overeind als een man zonder benen die zich op een paar krukken hijst.

‘Maar een professionele toestand,’ riep hij zacht.

Hij zuchtte weer terug in zijn stoel en wachtte tot de in de kamer rondgalmende donder weggestorven was. Dick zag dat Dohmler zijn climax bereikt had en hij was er niet zeker van dat hij die zelf overleefd had. Terwijl de donder verklonk, lukte het Franz ertussen te komen.

‘Dokter Diver is iemand met een hoogstaand karakter,’ zei hij. ‘Het is mijn gevoel dat hij de toestand alleen op waarde hoeft te schatten om hem op juiste wijze af te handelen. Ik meen dat Dick hier ter plaatse kan samenwerken zonder dat wie dan ook hoeft weg te gaan.’

Dick voelde zich nogal onbeholpen in de situatie; tegelijkertijd realiseerde hij zich in de stilte na Dohmlers uitspraak dat deze lethargie niet eindeloos kon voortduren; plotseling kwam hij met alles naar buiten.

‘Ik ben half verliefd op haar... de mogelijkheid met haar te trouwen heb ik wel gedacht.’

‘Tsk! Tsk!’ stootte Franz uit.

‘Wacht,’ waarschuwde Dohmler hem. Franz weigerde te wachten: ‘Wat! En je halve leven lang dokter en verpleegster en alles tegelijk zijn... nooit! Ik weet wat er in die gevallen gebeurt. Een op de twintig keer is het over bij de eerste duw... je kunt haar beter nooit meer zien!’

‘Wat denkt u?’ vroeg Dohmler aan Dick.

‘Franz heeft natuurlijk gelijk.’

7