Met een inleiding van Joost Zwagerman

In de zomer van 1985 werd bij William Styron een depressie in een vergevorderd stadium geconstateerd. Deze uitte zich in apathie, wanhoop en het ontbreken van het vermogen om te praten of lopen. Styrons worsteling bereikte het hoogtepunt toen hij op het punt stond zelfmoord te plegen. Nog net op tijd werd hij opgenomen in een inrichting voordat het duister bezit van hem nam.

In dit moedige boek registreert Styron minutieus en meedogenloos zijn ziekte, maar ook zijn herstel. Hij kijkt zijn eigen demonen recht in de ogen in een relaas dat uiterst herkenbaar zal zijn – ook voor de lezer die niet aan depressies lijdt.

William Styron (1925-2006) schreef onder andere Sophies keuze en De bekentenissen van Nat Turner. Deze laatste roman werd in 1968 met de Pulitzerprijs bekroond.

‘Een onrustbarend en tegelijk dapper boek.’ – Joost Zwagerman

‘Meeslepend […] Het biedt de troost van een gedeelde ervaring.’ – The New York Times

WILLIAM STYRON

in

L.J. VEEN KLASSIEK

Sophies keuze

WILLIAM STYRON

Het duister

zichtbaar

VERSLAG VAN EEN VOORBIJGAANDE GEKTE

Vertaald door Anneke Bok

Met een inleiding van Joost Zwagerman

L.J. Veen Klassiek

Amsterdam/Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

Het duister zichtbaar verscheen eerder onder de titel In de duisternis: herinneringen aan de waanzin

De inleiding van Joost Zwagerman is (in aangepaste vorm) afkomstig uit Americana, De Arbeiderspers, 2013

© 1990 William Styron

© 1990, 2014 Nederlandse vertaling Anneke Bok

© 2013 inleiding Joost Zwagerman

Oorspronkelijke titel Darkness visible

Oorspronkelijke uitgave Random House, New York

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Getty Images

E-book Wim ten Brinke, www.studiowimtenbrinke.nl

ISBN 978 90 204 1433 2

D/2014/0108/760

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de derde druk, 2014, ISBN 978 90 204 1432 5

INLEIDING

door Joost Zwagerman

Styrons duisternis

In 1967 publiceerde William Styron zijn roman The Confessions of Nat Turner. Styron fictionaliseerde het levensverhaal van de historische figuur Nat Turner. Deze Turner leidde een slavenopstand die in 1831 in de staat Virginia het leven kostte aan zestig opstandelingen en meer dan honderd blanken, meest slavenhandelaren en plantage-eigenaren.

De roman ontving juichende kritieken in onder andere The New York Times en The New Yorker. Dit tot grote voldoening van Styron, die bijna acht jaar aan de vuistdikke roman had gewerkt.

Maar na die eerste lovende kritieken brak de roman niet alleen verkooprecords, de hel barstte ook los. Afro-Amerikaanse literatuurcritici hielden Nat Turner tegen het licht; hun bevindingen waren vernietigend.

Het vonnis luidde: de roman Nat Turner stond bol van impliciete vooroordelen en was een proeve van cryptoracisme. Niet veel later viel die toevoeging ‘crypto’ weg. White guy Styron maakte goede sier met de Afro-Amerikaanse lijdensweg. Het duurde niet lang of de schrijver zelf werd racist genoemd. En daarna ook fascist.

Hun woede mondde uit in het schotschrift: William Styron’s Nat Turner: Ten Black Writers Respond. Met daarin titels en frasen als: ‘Nat Turner is being hanged – again, this time by a WASP-writer.’ Telkens terugkerende beschuldiging: ‘onbewust wit racisme’.

William Styron antwoordde niet in het openbaar, maar in de onlangs gepubliceerde Selected Letters of William Styron is terug te lezen dat de aanval hem jarenlang diep en intens verwondde. Zelfs de bekroning met de Pulitzer Prize kon die wond niet helen.

In een van de brieven meldde Styron zijdelings dat het schotschrift hem deprimeerde, en dat hij zich tot het uiterste moest inspannen om een depressie het hoofd te bieden. Dat is opmerkelijk, want een kleine dertig jaar later sloeg de depressie alsnog toe, en zo ernstig dat Styron meerdere keren werd opgenomen in een kliniek. Echtgenote, kinderen en vrienden vreesden voor zijn leven.

Maar midden jaren zestig wist Styron die depressie dus het hoofd te bieden. Of liever: hij walste eroverheen. Door zichzelf te overladen met plannen voor nieuwe romans, door alcohol, door een fixatie op de omgang met collega-auteurs, critici en anderen uit de literaire wereld. Zó dwong Styron de depressie naar de achtergrond – tijdelijk.

Na de controverse rond Nat Turner vreesde Styron voor de veiligheid van zijn vrouw en vier kinderen, want als gevolg van de massale backlash ontving Styron dreigtelefoontjes en -brieven. Toen op een dag een van zijn kinderen langer dan normaal van huis bleef, raakte Styron in paniek – ten onrechte, zo bleek later. Zijn dochter had wat langer dan normaal een schrijversworkshop bijgewoond. Lezend in The Selected Letters kun je die paniekaanval achteraf duiden als een van de symptomen van de depressie die Styron bevocht.

Uit de Selected Letters rijst het beeld op van een man die niet is toegerust op het adequaat verwerken van heftige tegenspraak als van de ‘ten black writers’. Zulk ‘gevaar van buiten’ zette een weerhaak in zijn gemoed – met blijvend letsel tot gevolg. Veel van de vroegste brieven in de bundel zijn geadresseerd aan Styron senior, en William toont zichzelf als een zoon die uit alle macht wil deugen. De jonge Styron is in de greep van de ambitie een Great American Novel voort te brengen, maar is tegelijk bevreesd voor het oordeel van zijn vader over zijn keuze voor het schrijverschap. Bevreesd, vaak overdreven bevreesd, voor andermans oordelen zal hij altijd blijven.

Hoe begon deze spectaculaire schrijverscarrière, die romans opleverde die ook nu, zoveel decennia later, nog altijd ontzag wekken vanwege de grote verhalen die Styron wenste te vertellen, en ook vanwege een soms galmende, maar veel vaker effectieve en gedurfde stijl die nadrukkelijk groots en meeslepend wil zijn?

Op zesentwintigjarige leeftijd debuteerde Styron voortvarend met de roman Lie Down in Darkness (1951), over de onttakeling van het huwelijk van het echtpaar Loftis. Gesitueerd in het diepe Zuiden was het debuut een cocktail van Faulkner en Fitzgerald, aangelengd met het eigen, authentieke schrijftalent. Lie Down in Darkness bulkte van pathos en passie, met personages die ten onder gaan aan waanzin, depressie, overspel, alcoholisme, met de zelfmoord van dochter Peyton als het cruciale trauma dat de echtelieden Loftis tevergeefs proberen te boven te komen.

Zelfbewust voorspelde Styron in een brief aan zijn vader dat de roman hem beroemd zal maken – wat ook gebeurde, mede dankzij de enthousiaste kritieken. Styron had de ambitie romans te schrijven die beantwoorden aan het credo van Herman Melville: ‘Een alomvattend en krachtig boek maakt pas kans als de schrijver zich een alomvattend en krachtig thema toe-eigent.’

Styron was in veel opzichten typisch een zondagskind. In 1953 trouwde hij in Rome met de rijke Rose Burgunder, een huwelijk dat tot aan zijn dood, in 2006, stand zou houden. Dankzij bestsellers, maar vooral dankzij het familiekapitaal van zijn echtgenote hoefde Styron zich niet, zoals zovelen van zijn generatiegenoten, te verlagen tot een docentenbaantje aan een universiteit of aan commercieel schrijfwerk voor bedrijven en instellingen.

Aan de muur van Styrons werkkamer hing een schrijverscredo van Gustave Flaubert: ‘Leid een ordentelijk bestaan als een bourgeois, zodat je meedogenloos en origineel kunt zijn in je werk.’ En ordentelijk wás zijn bestaan. Jaar na jaar hield deze zondagsjongen er een rotsvaste dagindeling op na: rond twaalf uur opstaan, daarna lunchen met vrouw en kinderen. In de namiddag: een paar uur schrijven, met twee- à driehonderd woorden als maximale productie. Rond een uur of acht: diner thuis of elders, liefst met vrienden. ’s Avonds: drinken, ‘uitrusten’, muziek luisteren. Naar bed rond drie, vier uur. En dat decennialang.

Een afwijking van die dagindeling richtte soms zware schade aan; dan was de schrijver ernstig uit balans. Echtgenote Rose moest lang van tevoren een uitstapje aankondigen, wilde die uitstap kans van slagen hebben. Ook die fixatie op een ijzeren dagindeling die nóóit mocht afwijken, duidt, allemaal achteraf, op even vermetele als wanhopige pogingen iedere denkbare depressie de kop in te drukken. Dat lukte hem heel erg lang. Tot het niet meer lukte.

Styron vertoefde al snel in kringen van socialites, collega-schrijvers en the rich and famous. In een brief klaagde hij dat het, op vakantie, op den duur verveelt als je iedere dag de benen van dames als Jacqueline Kennedy moet insmeren met zonnebrand. Een kleine dertig jaar later dineerde hij met Bill en Hillary Clinton, daartoe uitgenodigd door de president zelf, die The Confessions of Nat Turner beschouwt als een van zijn favoriete romans. Ook was hij, in jonge jaren, bevriend met Norman Mailer, maar aan die vriendschap kwam abrupt een eind toen Mailer hem beschuldigde van geroddel over diens toenmalige echtgenote Adèle. Mailer zocht hier spijkers op laag water, maar tegelijk tonen de Letters wel degelijk een, inderdaad bijwijlen gretig en begiftigd, roddelaar.

Mailer stuurde hem een fuck you-brief, waarin hij aankondigde Styron tegen de grond te slaan, liefst met een slag in zijn maag, waar zich aldus Mailer heel wat bourgeoisvet had opgehoopt. In de Letters is de kortaangebonden, doch licht bedeesde antwoordbrief van Styron terug te lezen, waarbij hij – vergeefs – een opening bood tot hereniging.

Na de brouille leek Styron echt bang te zijn voor Mailer, niet voor de persoon, maar voor diens pen. Op de minste aanmerking van een collega-auteur reageerde hij niet zozeer geërgerd, als wel verwond. Misschien omdat hijzelf zo makkelijk te verwonden was, sloeg hij in sommige brieven stoere (roddel)praat uit over collega’s. Velen bleken niet te deugen. Zo dreef hij in brieven regelmatig de spot met Arthur Miller, in wiens nadeel het was dat hij maar één gespreksonderwerp leek te hebben: Arthur Miller. Later sloot hij vriendschap met diezelfde Miller. Het vermoeden rijst dat Miller tot Styrons tevredenheid een twééde onderwerp van gesprek kon velen.

Wanneer een schrijver ter sprake komt die in karakter en literatuuropvatting mijlenver van hem vandaan stond, lijkt Styron in zijn brieven te ontspannen en slaat hij een laconieke, aangename toon aan. Zo memoreert hij met smaak in een brief uit 1960 dat hij in Parijs toevallig belandde op een jazz & poetry-avond waar een aantal kopstukken van de Beat Generation aanwezig waren, onder wie William Burroughs. Styron noemt hem een ‘verbazingwekkend persoon, met een grimmige en gekke kop en een maatpak aan dat uit de jaren twintig leek te stammen, met eroverheen een strontkleurige regenjas […]. Hij deed me denken aan een oud en gemeen potteus wijf. Hij is een spectaculaire reactionair. Stijfjes en met een strenge streepmond had hij het over de regering als een smerige groep communisten. Ik dacht dat hij een geintje maakte maar hij méénde het. Hij is zéér prettig gestoord.’

Na afloop van de literaire avond maakte een Franse persfotograaf een groepsfoto waar Styron per abuis op belandde; Styron zag er de grap wel van in dat hij, hunkerend naar de goedkeuring van de literaire zittende elite, in een Parijse krant pardoes werd gebombardeerd als ‘een belangrijke exponent van de Beats’ – hij die gerust het fotonegatief van een Beat-schrijver kan worden genoemd.

Negen jaar na zijn debuut publiceerde Styron Set This House on Fire, dat van dostojevskiaanse allure wil zijn. Moord, doodslag, schuld en boete in New York en Italië vormen bij uitstek een ‘krachtig thema’, maar de literaire kritiek haalde de neus op voor Styrons derde. Dat kan – maar intussen is een half geslaagde Styron nog altijd spannender dan de gemiddelde roman uit de VS over veel kleinere, akoestischer onderwerpen.

In de brieven zien we de obsessie met literaire kritieken inmiddels ontkiemen, resulterend in enerzijds gemopper op critici, anderzijds een geweldige bereidheid tot gelik en geslijm bij diezelfde critici. In het gemopper is Styron nu en dan vindingrijk en geestig. Enige zelfspot is hem niet vreemd als hij het heeft over ‘WASP-eikels en doetjes in Connecticut’ in het besef dat hij tegen wil en dank tot die ‘eikels en doetjes’ behoort.

Na de controverse rond Nat Turner tref je luchtige en relatief opgewekte en onbezorgde passages als over Burroughs steeds minder aan in zijn brieven. Twaalf jaar na Nat Turner, jaren van overwegend epistolair zelfbeklag, publiceerde Styron Sophie’s Choice (1979), de coming-of-ageroman over de jonge Stingo, die bevriend raakt met de charismatische joodse aspirant-schrijver Nathan en diens geliefde, het Poolse oorlogsslachtoffer Sophie. Nathan blijkt te lijden aan hallucinaties en wanen, en Sophie laat de jonge Stingo delen in de trauma’s uit de concentratiekampen. Wat opvalt is de accuratesse waarmee Styron de wanhoop en gekte van Nathan evoceert. In interviews schreef de auteur dit toe aan zijn nu eenmaal rijke verbeelding – maar wie de Letters oplettend leest, ontdekt dat Styron wellicht onbewust de grootst denkbare trauma’s en wanen onderbrengt in een fictieve romanwereld, teneinde de éígen geestesproblemen volhardend te negeren. Wat betekent tenslotte je eigen depressie, afgezet tegen een oorlogstrauma als van de Poolse Sophie? Niets, een rimpeling in het gemoed. Zo excelleerde Styron op twee fronten: als begiftigd romancier, en als vindingrijke onderdrukker van duistere onderstromen in het gemoed.

Styron, niet-joods en zelf behept met het Nat Turner-trauma, vreesde na publicatie van Sophie’s Choice een nieuwe golf van verontwaardiging, nu uit kringen van joodse Amerikanen. Maar tot zijn opluchting bleef een tweede backlash uit. Het succes van de verfilming in 1982 door Alan J. Pakula, met een hoofdrol voor Meryl Streep, maakte van de roman een everseller. In een brief over die verfilming zwelgt Styron in het succes, en hij noemt Streeps acteerprestaties ‘de beste die ik ooit in een speelfilm heb gezien’.

Alles wijst erop dat Styron vanaf de jaren tachtig op zijn lauweren kon rusten. Zelfs met fullprof-ruziezoeker Mailer werd de vrede getekend.