Voor een verloren soldaat speelt zich af in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog en is gesitueerd op het Friese platteland, tegen de achtergrond van de Nederlandse bevrijding. De roman kent een sterk autobiografisch karakter. Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van de elfjarige Jeroen, die door soldaat Wolt gedwongen wordt tot intiem lichamelijk contact. De pijnlijke ervaring leidt tot verwarring bij de weerloze Jeroen. Veel wisselende emoties passeren de revue: enerzijds is er de schaamte, anderzijds voelt hij zich trots en uitverkoren. Als Jeroen veertig jaar na deze ervaring een stoet Canadese oud-strijders Amsterdam ziet binnentrekken, denkt hij onwillekeurig terug aan de soldaat en maakt de verwarring zich opnieuw van hem meester.

Rudi van Dantzig (1933-2012) is voornamelijk bekend als choreograaf en balletdanser, maar zijn proza is eveneens buitengewoon sterk. Voor een verloren soldaat verscheen voor het eerst in 1986. Het boek werd bekroond met onder andere de Geertjan Lubberhuizenprijs en werd in 1992 verfilmd.

‘De lezer wordt bij de keel gegrepen. Van Dantzigs proza kan wurgend zijn.’ – Vrij Nederland

‘Door zijn intensiteit en verborgen verdriet moeilijk overtrefbaar.’ – Het Parool

Rudi van Dantzig

Voor een verloren soldaat

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

L.J. Veen Klassiek maakt deel uit van Uitgeverij Atlas Contact

© 1986 erven Rudi van Dantzig

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Library and Archives Canada

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 204 1446 2

D/2015/0108/575

NUR 301

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de zeventiende druk, 2015, ISBN 978 90 204 1444 8

Voor Berendina Hermina, mijn moeder,
en mijn Friese disgenoten, in dank.

Inhoud

Hongerwinter

Bevrijding

Vrijheid, blijheid

[…] dan vouwen zij de handen,

de disgenoten in het huis.

Van tafelrand tot tafelranden

geschikt tot een onzichtbaar kruis.

Ida G.M. Gerhardt

Hongerwinter

1

De wekker loopt ’s ochtends om vijf uur af. Ik stommel mijn kamertje uit, in het halfdonker van de gang wacht onverbiddelijk een rechthoekige vorm: de koffer. Dit is dus de dag.

Het zeil is kil aan mijn voeten. Rillend was ik me bij het aanrecht. Zelfs het waterstraaltje maakt lawaai. Mijn vader loopt op sokken door het huis, omzichtig bewegend om mijn broertje niet wakker te maken. Hij leunt over de keukentafel, snijdt een stuk brood doormidden en kijkt me onderzoekend aan.

‘Ben je bang?’

‘Nee.’ Ik praat moeizaam, mijn keel zit dicht. Ik schuif de halve boterham terug.

‘Nog te vroeg?’

Hij helpt me mijn haar in een scheiding te kammen. Ik zie mezelf in de spiegel, een bleke vlek.

Vorige week op school heeft een verpleegster met twee glazen staafjes door mijn haar gewroet, op zoek naar luizen. Ik had haar ijzige voelhoorns plotseling even heel doelbewust en jachtig voelen bewegen, alsof ze een prooi op het spoor was. Zwetend zag ik daarna hoe de zuster in een hoek van de klas met de juf beraadslaagde, haar ogen in mijn richting.

‘Ik heb het gezien, kinderen,’ zei ze, ‘volgende week krijgen jullie de uitslag.’

Wat had ze gezien? Mijn kop zonder haar, kaalgeschoren? ‘Luizenkoning,’ riepen ze je dan na en wilden niet meer bij je in de buurt komen.

Gelukkig ga ik weg, net op tijd.

‘Een beetje opschieten,’ fluistert mijn vader, ‘we moeten zo gaan.’

In de gang bij de deur staat de koffer, dreigend en onontkoombaar.

Ik verdwijn in mijn kamertje om mijn jas aan te trekken. Doelloos loop ik door het langwerpige ruimtetje. Wat zoek ik, alles is ingepakt. Ik gaap geluidloos en nerveus. Als ik de gang in stap kraken de planken, het trappenhuis knarst in naden en kieren. Even sta ik benard stil, dan ga ik de donkere trap af. Mijn voeten tasten naar de treden die ik overdag honderden keren zonder aarzelen op en af ben gehold. Mijn vader, die de deur in het slot draait, sist me waarschuwend achterna: ‘Stil, de buren slapen nog.’

In het portaal tweehoog wacht ik tot mijn vader bij me is, ik laat hem langs me gaan en volg hem, een hand bangelijk om de leuning geklemd, in de duistere tunnel.

De buitendeur staat halfopen, een baan vroeg zonlicht vol rondzwevende stofdeeltjes valt schuin naar binnen.

Mijn vader geeft me de koffer.

‘Zet maar vast op de stoep.’

Ik doe een paar onwennige passen in de verlaten straat. Mijn schaduw valt langgerekt en helder over de stoepstenen. De koele ochtendlucht prikkelt in mijn neus en waait langs mijn blote knieën. Ik nies. Het geluid ketst helder tegen de huizen. Ik kijk omhoog, naar de ramen. Sommige zijn kruiselings beplakt met stroken bruin plakband of bedekt met rollen neergelaten verduisteringspapier. Door stukgeslagen ruitjes steken hier en daar geïmproviseerde pijpen van noodkacheltjes.

De balkondeuren die openstaan zijn als gapende monden, ze ademen stilte en slaap. Dit is dus de dag, ik ga hier weg. Als de kinderen uit de straat straks wakker worden ben ik er niet meer.

Annie en Willie, Jan, Kareltje, Appie: ik ben vertrokken. Weg. Naar de boeren.

Eergisteren had ik het zelf nog niet geweten. Een collega van mijn vader, meneer Anderson – ‘Frits’, zei mijn vader – was bij ons thuis gekomen. Ze hadden in de kamer zitten praten met de deur dicht.

‘Ga jij zolang in je eigen kamer. We zijn direct klaar.’

Toen meneer Anderson weg was kwam mijn vader bij mij op bed zitten en sloeg een arm om me heen. Raar.

De volgende ochtend had ik gekeken hoe mijn vader eten voerde aan mijn broertje, lepel voor lepel. Zonder op te kijken had hij over het lege bord geschraapt alsof de bodem eruit moest, en plotseling had hij gezegd, langzaam en nadrukkelijk: ‘Weet je, Jeroen, je kunt een poosje bij de boeren gaan logeren, meneer Anderson heeft het bij Fokker gehoord. Maandag gaat er een auto weg, dan kan je mee. Veel eten en buiten spelen.’

Hij had me aangekeken alsof hij tegen een vreemde sprak, zonder overtuiging.

‘Ik denk dat we dat maar moeten doen. Het is beter voor jou, een poosje weg hier. En het scheelt in eten voor Bobbie.’

Ik had niets gezegd en met mijn vinger onverschillig figuurtjes op tafel gedraaid.

‘Het is niet voor lang, de oorlog is gauw voorbij. Ze zijn al in Frankrijk. Dan kom je weer thuis.’

Ik kijk omhoog, naar ons balkon, waar het gordijn uitbolt in de wind. Daarachter, in het zijkamertje, slaapt mijn broertje. Als die straks wakker wordt en gaat huilen is er niemand om hem uit zijn wieg te tillen, hij zal de buurt bij elkaar brullen.

Het weggaan dat ik aanvankelijk lusteloos en slap had aanvaard, is me opeens volkomen duidelijk. Ik krijg kramp tussen mijn wenkbrauwen, in de pijnlijke holte van mijn maag galmt de angst. Mijn lichaam trekt samen, ik heb het gevoel dat ik moet overgeven.

Mijn vader komt naar buiten met de fiets, hij trekt de deur zacht achter zich dicht en zet de fiets zo geluidloos mogelijk langs de stoeprand. Zijn gezicht staat strak en moe.

Ik stap op de bagagedrager, mijn vader zet de koffer tussen ons in. Ik schuif wat naar achteren, de spijlen van de bagagedrager drukken koud in mijn zitvlak, de rand van de koffer snijdt in mijn dijen.

Met een onhandige boog rijden we weg, de ijzeren velgen ratelen over de stenen. Bij elke hobbel krimp ik in elkaar en klem me vast aan mijn vaders jasje.

Voordat we de hoek om rammelen kan ik nog net ons eigen raam zien, ons eigen balkon. Het zonlicht weerkaatst in het glas en de witte vitrage waait naar buiten als een bleke hand. Daag.

We nemen de Admiraal de Ruyterweg en daarna de Rozengracht. Nog nooit heb ik de straten zo verlaten gezien, uitgestorven. De tramrails liggen roestig en lang uitgerekt over het wegdek. Bij een opengebroken gedeelte vol zanderige kuilen stappen we af en lopen over het trottoir. Onhandig houd ik de koffer op de bagagedrager in evenwicht. Waarom hebben we zo’n haast?

We lopen langs een leeg huis. Door de stukgeslagen ruiten zie ik een man en een vrouw op hun knieën liggen. Ze slopen planken uit de vloer. Als we voorbijlopen houden ze verschrikt op, de vrouw drukt zich tegen de grond alsof ze erin wil verdwijnen. Beschaamd voor ons indiscreet kijken draai ik mijn hoofd af.

‘De auto staat bij de Dam, naast het Paleis,’ zegt mijn vader. ‘Ik hoop tenminste dat hij er al is, anders moet je wachten. Ik ga meteen terug, vanwege de moffen. En Bobbie wordt straks wakker.’

Bij een winkel die eruitziet of hij al lange tijd buiten gebruik is, een groezelige etalage in een vervallen pui, staat een aantal mensen zwijgend in een rij. We ratelen erlangs. Mijn ogen kruisen de blik van een man die tegen de muur staat geleund. Een grauw afstandelijk kijken.

Ik wil terug, ik wil niet weg. De auto staat er vast nog niet, het is te vroeg.

Dan zie ik aan de schaduwkant van het Paleis de rechthoekige vorm: een kleine vrachtauto met een zeildoek over de laadruimte. Voorin zit een gebogen man, hij kijkt door de gore voorruit.

‘Is dit de auto voor Friesland, voor de kinderen van Fokker?’

De man heeft slaperige ogen. Hij mompelt iets tegen mijn vader dat ik niet versta. Misschien zijn we fout, is het gewoon een vergissing.

We gaan naar de achterkant van de auto, mijn vader tilt de koffer over de laadklep.

‘Wat wil je, buiten blijven of zal ik je er vast in helpen?’

Ik kijk naar de hoogte van de bak: kom ik daar zonder hulp ooit bij?

‘Zet me er maar in.’

De ijzeren bodem is koud aan mijn knieën. In een hoek ligt een stapel grijze dekens, maar ik durf ze niet te pakken.

‘Pappie.’

Mijn vader is teruggelopen naar de voorkant van de auto en praat weer met de chauffeur.

‘Pappie, ik voel me niet lekker. Ik ga liever mee terug, ik word vast ziek.’

Als het mijn moeder was geweest zou ik luidkeels en hartverscheurend hebben gehuild en me aan haar hebben vastgeklampt. Ze zou me mee terug hebben genomen.

‘Een beetje flink zijn, jongen.’ Mijn vader geeft me een stamkaart in mijn handen waaraan een paar velletjes voedselbonnen zijn vastgemaakt. ‘Daar moet je goed op passen, ze zullen er in Friesland wel naar vragen. Niet kwijtraken.’

Hij hijst zich een stukje aan de auto omhoog en ik sla mijn armen om zijn nek. ‘Pas goed op hè. En schrijf.’

Ik kan niet antwoorden. Mijn lichaam schokt van ingehouden angst. Door een waas zie ik hoe het blauw van zijn jasje zich van de auto verwijdert. Een armzwaai, helder door de zon belicht, dan is hij de hoek om. Weg.

Vanuit de cabine tikt de man op het ruitje.

‘Ik ga nog even,’ roept hij, ‘het duurt nog een tijd voordat iedereen er is.’

De deur van de auto slaat dicht. Een paar mussen aan de overkant van de straat tjilpen in de zon. Ik kruip naar de verste hoek van de laadbak en zet de koffer naast me. Ik trek mijn knieën op en voel hoe een druppel op mijn been valt en langs mijn dijbeen naar beneden kriebelt.

Ik word wakker door een paar duwen tegen mijn schouders. Naast me zit een meisje dat met veel sjorren en rukken een tas achter zich probeert te plaatsen. Ze leunt tegen me aan en maakt geluiden die het midden houden tussen lachen en huilen. Ze heeft een strikje in haar haar dat slap omlaaghangt en een rode neus die ze met slurpgeluiden ophaalt.

Ik ga rechtop zitten. Er zijn zeker wel zeven kinderen bij gekomen. Ze zijn stil en bleek, niemand praat. Sommigen zijn netjes aangekleed, anderen zien er sjofel uit. Ik zie dat er een jongen bij is met een kaalgeschoren hoofd. Luizenkoning. Het meisje naast me heeft een benauwde, schrale lucht in haar kleren die op mijn keel slaat. In de zon, naast de auto, staat een vrouw met een groen hoofddoekje om, ze praat geanimeerd met de chauffeur.

In de stad is het drukker geworden, er lopen mensen langs de auto. Sommigen kijken met een onderzoekende blik naar binnen, alsof ze iets zoeken. Een eindje verderop langs het trottoir staat een legerauto met een gewapende soldaat ernaast.

‘Luisteren jullie,’ de vrouw met het hoofddoekje buigt zich naar binnen, ‘we mogen van de Duitsers vanavond pas gaan rijden. We wachten nog op een paar kinderen. Wie naar de wc moet kan straks even met me meegaan.’

Het meisje naast me klautert uit de auto. Ik moet plassen, maar blijf in mijn hoek zitten. Ik leg mijn hoofd op de koffer en val wezenloos in slaap. Deze auto bestaat niet, de kinderen bestaan niet, ikzelf besta niet. Toch blijf ik de geluiden in de auto registreren, ze klinken veraf, als uit een ander bestaan.

De tijd lijkt in wachten opgelost. Hoe lang we daar zitten, drie uur, tien uur, een dag, ik weet het niet.

Er zijn nog meer kinderen bij gekomen, de auto lijkt vol lichamen, koffers, tassen, alles chaotisch door elkaar. De juf zit in het midden, haar knieën opgetrokken. Ze heeft het groene doekje over haar benen gelegd. Oplettend kijkt ze om zich heen alsof ze ons stuk voor stuk controleert.

Het licht buiten is veranderd, er zijn bijna geen mensen meer op straat. De Duitse auto zie ik nog staan, de soldaat is weg.

Ik steek mijn hand op.

‘Ik moet plassen.’

De juffrouw wenkt zwijgend. Ik kruip naar de achterkant van de auto en klim over de klep. De juf pakt me bij mijn ellebogen en laat me zakken. ‘Naast de auto maar.’ Ze wijst opzij. Tussen de auto en het Paleis is een smalle strook trottoir. Mijn benen voelen knikkerig. Als ik mijn broek open wil maken ben ik zo krachteloos dat ik de knoopjes niet los kan krijgen en bijna in mijn broek plas.

Terwijl het straaltje tegen de muur spettert, ril ik. Een geluid ontsnapt aan mijn keel en mijn tanden klapperen. Het is avond, de lucht wordt grijs. Huiverend kijk ik over mijn schouder: is dit nog dezelfde plek waar mijn vader me heeft gebracht? Is mijn huis in deze stad, en onze straat? Welke kant moet ik op, hoe ver is het?

Dit is een breekbare, glazen droom, alles lijkt vervaagd en lang geleden. Ik draai me om. De chauffeur hangt uit het raampje en kijkt hoe ik plas. Ik schuifel achteruit. Tegen de muur en op de stoep is een donkere vlek, een teken dat ik achterlaat, een noodsein voor wie me mocht zoeken.

Ik word weer omhooggehesen en kruip naar mijn hoek. Elk kind is een eiland waar een ander niets te zoeken heeft, dat je niet mag raken.

Tegenover me zie ik een gezicht dat ik ken. Het is de jongen die met zijn hoofd half weggedoken onder een jas heeft gezeten. Hij lacht en ik lach onzeker terug.

‘Jan,’ zeg ik.

Hoe kan dat, hoe komt Jan in deze auto? Jantje Hogervorst, een jongen uit mijn straat, uit het huis tegenover ons.

Jan is rechtop gaan zitten. ‘Kom naast me,’ sist hij en schuift wat opzij, ‘plaats genoeg.’

Maar ik kijk wel uit, ik laat mijn koffer niet alleen. Jan kruipt naar me toe, hij schuift tussen mij en het meisje in. Onmiddellijk heb ik het gevoel dat ik losser kan gaan zitten. Onze benen leunen tegen elkaar en Jan duwt een hand in mijn knieholte.

‘Kouwe poten.’

Hij draait zich naar het meisje toe. ‘Hoe heet jij?’ zegt hij bazig. ‘Hij heet Jeroen en ik Jan. Ga jij ook naar Friesland?’

Ze buigt wat van hem weg en kijkt vijandig. ‘Ik woon hier vlakbij,’ zegt ze haastig. ‘In de Bloedstraat. Ik heet Greetje.’

Ze begint te huilen, eerst zacht, dan met gierende uithalen. De juf draait zich om, ze kijkt woedend.

‘Een beetje stil daar, jullie.’

‘Ze stinkt als een paard ook nog,’ zegt Jan, ‘schuif eens wat op, dat hou ik niet uit.’

Kribbig duw ik me wat verder in de hoek. Ik voel dat Jan dichter tegen me aan zakt, hij ademt nadrukkelijk.

Dan val ik ook weer in slaap.

Door mijn oogharen zie ik boven mij de toppen van bomen langsflitsen die door een opening in het zeil zichtbaar zijn. Telkens een pijlsnelle blik in een donkere schacht van heftig ruisende takken en bladeren.

‘We zijn al bijna bij Hoorn,’ fluistert de juf, ‘maar bij de Afsluitdijk moeten we wachten tot het helemaal donker is.’ Ze kijkt op haar klokje. ‘Half negen.’

Ik denk aan mijn moeder, waar zou ze zijn? Misschien zijn we wel langs haar gereden zonder dat ik het wist.

Drie dagen geleden was ze weggegaan, samen met haar zuster. Alle twee op een rammelfiets. ‘We gaan de polder in,’ had ze gezegd, ‘aardappels halen bij de boeren. Misschien wel meer, als we boffen. Meel en melk.’

Vanaf ons balkon had ik ze nagekeken, hoe ze samen de straat waren uit gefietst, lege zijtassen aan hun bagagedragers. Toen ze omhoogkeek en zwaaide had ik niet teruggezwaaid: moest ze maar weten dat ik boos was.

Als ze terugkwam zou ik vertrokken zijn, zou ze alleen pappie en Bobbie vinden. Had ze maar niet weg moeten gaan, nu is het te laat. Zou dit de polder zijn, waar we nu door rijden? Als ik bij de achterkant ga zitten kan ik beter op de weg kijken. Je weet maar nooit, misschien zie ik haar opeens.

Zou ze het erg vinden dat ik er niet meer ben, zou ze schrijven? Maar misschien gaat de post wel niet tot Friesland.

De auto stopt abrupt. Ik val tegen Jan aan, een koffer klapt om. ‘De Duitsers,’ hoor ik zeggen.

Buiten klinken stemmen, even later gaat de klep van de laadbak omlaag. Buiten staat een soldaat, geel licht weerkaatst in zijn helm. Hij draagt een geweer. Een man met een pet op kijkt naar binnen, achter hem staat onze chauffeur, zijn handen in zijn zakken. De juf kruipt door de auto naar achteren en geeft papieren aan de Duitser. Het lijkt wel een samenzwering en doet me denken aan onze oorlogsspelletjes, ’s avonds in de bosjes langs de gracht.

‘Kinderen, luisteren. Allemaal rechtop zitten met je eigen bagage bij je.’

De soldaat met het geweer klimt naar binnen en beweegt gebukt tussen ons door. Hij schuift wat aan de koffers en twee jongens moeten opstaan. Als ze weer mogen zitten tikt hij ze op hun wangen. Niemand maakt een geluid.

De man met de pet springt uit de auto en zwaait.

‘Gute Reise.’

‘Goeie reis zegt hij,’ zegt de juf, ‘zwaaien jullie maar.’

Greetje naast ons begint gesmoord te giechelen.

Een soldaat die uit het donker opduikt schijnt met een lantaarn de laadbak door, een priemend zoeklicht. Daarna is het plotseling donker.

Iedereen begint onmiddellijk te praten, we kruipen allemaal van onze plaats. ‘Waarom deed hij dat? Wat moest hij van jullie? Gaf hij jullie een klap?’ We zijn allemaal nieuwsgierig naar de twee jongens, ze zijn onze helden.

‘We schuiven meteen de bagage bij elkaar, dan is er plaats voor jullie allemaal. Als we de dekens uitspreiden kan iedereen slapen.’

We liggen dicht tegen elkaar aan, als lepels in een doosje. Jan en ik hebben onze gezichten naar elkaar toe gedraaid, ik voel zijn adem in mijn gezicht. Alles is heimelijk en spannend opeens. We kijken elkaar aan en ik voel een por onder de deken.

Jan grinnikt. Hij draait zich om. Stilte.

Uit het donker zie ik mensen dichterbij komen. Ze kijken omzichtig om zich heen en bewegen geluidloos.

‘Wie heeft de leiding hier?’ fluistert een stem. ‘We moeten naar Amsterdam. Er is een jongen niet goed geworden, hij ligt verderop in de berm. Kan hij met jullie mee?’

Het blijft stil. Slaapt de juf of doet ze alsof? Ik probeer te zien hoeveel mensen er staan en richt me wat op. Stel je voor dat mijn moeder erbij is, dat zou toch kunnen.

‘Alstublieft, er is haast bij. Heeft niemand hier de leiding?’

‘We gaan de andere kant op. Dit is een kindertransport naar Friesland.’

De stem van de juf klinkt gedempt, alsof ze een doek voor haar mond heeft.

‘Jullie moeten weggaan, het is te gevaarlijk.’

Iemand begint zacht te jammeren. Iedereen in de auto is klaarwakker. Mijn hart bonst. Er klinken voetstappen en Duitse stemmen.

De onbekenden duiken weg, we horen hoe ze zich haastig uit de voeten maken.

De auto rijdt weer, hobbelend en langzaam.

‘Nu gaan we de Afsluitdijk op,’ fluistert de juf. ‘De vliegtuigen mogen ons niet zien, dan zijn we er geweest.’

Jan kruipt dicht tegen me aan, een arm om me heen, knieën in mijn knieholten. Onverwacht grijpt een hand me stevig tussen mijn benen.

‘Lekker neuken,’ fluistert hij in mijn oor.

Ik til met een schok mijn hoofd op. De juf is ook gaan liggen, ik zie allemaal grijze heuveltjes om me heen. In de andere hoek klinkt een geluid alsof iemand onderdrukt huilt. De greep in mijn kruis verzwakt.

‘Weet je hoe lang het nog is? We moeten bij elkaar blijven, hoor. Hé, luister je? We laten ons niet uit elkaar halen.’

Ik wou dat Jan zijn mond hield.

‘Slapen, iedereen,’ sist een stem.

Ik pak Jans hand en trek die omhoog naar mijn borst. Af en toe rijdt de auto door een kuil, dan dreunt mijn hoofd op de harde bodem. De arm van Jan voelt veilig aan. Ik luister naar het geluid van de banden over de weg.

We schrikken wakker omdat de achterklep openslaat en een paar koffers met een klap naar buiten vallen, je hoort ze slierten over het wegdek.

Er is gehuil, een paar kinderen staan verward op en worden weer omlaaggetrokken. We bonken op de cabine, maar de chauffeur rijdt door. Buiten is het pikdonker.

De juffrouw buigt zich buiten de auto en hijst de klep omhoog.

‘Misschien is het mijn koffer wel,’ denk ik. ‘Geen ondergoed meer, geen handdoek, geen sokken. Waar is mijn stamkaart?’

Ik voel in mijn broekzak. De arm van Jan glijdt van me af. Ik zal mijn hand op de stamkaart houden, anders ben ik die straks ook nog kwijt.

De auto rijdt met gedoofd licht over de dijk. Dat ruisen dat niet ophoudt is de zee. Een meeuw waait als een stuk papier rakelings over het wegdek en verdwijnt in het donker. De auto is een mol die door de nacht wroet.

De kinderen slapen, als dieren in schrikhouding. De lichamen schudden eensgezind bij elke oneffenheid in de weg. Alleen de juf ligt wakker. Ze kijkt met starre wijd open ogen naar het flapperende zeildoek.

2

Verkreukeld en met groezelige, ontdane gezichten staan we in de mistige ochtendlucht op een kluitje bij elkaar. Twee bonkige mannen hebben ons uit de auto getild en nu wachten we gelaten af.

Jan is op zijn koffer gaan zitten, hij kijkt naar de grond en gaapt voortdurend, niemand zegt een woord.

De juf is met de chauffeur een eind van de auto weggelopen. Wat bespreken ze?

We staan op een kruispunt. Ik zie in drie richtingen een stille landelijke weg verdwijnen. Het dorp strekt zich naar twee kanten uit, kleine huisjes, tuintjes, een kerk. Er is geen mens te zien, alles slaapt.

De weg tegenover ons verdwijnt in vochtig weiland waar koeienruggen bewegingloos uit de mist omhoogsteken als zwart-witte stenen in een grijze rivier. Is dit nu Friesland? Dat kán toch niet.

‘Friesland is een van Nederlands noordelijkste provincies’ heb ik op school geleerd. Witbevroren bergen en sneeuwvelden had ik me daarbij voorgesteld. Noordpool, IJsland, Friesland: het had een koud en geheimzinnig beeld bij me opgeroepen van ijsbergen en noorderlicht, onbekende, verstijfde werelden.

Waar we nu zijn aangekomen is precies hetzelfde als wat ik zag wanneer ik met mijn vader en moeder in de vakantie een dagje in de omgeving van Amsterdam ging fietsen: groene bomen, een dorpsstraat, lage huisjes, er is helemaal niets om later in de straat over op te scheppen.

Maar misschien is dit alleen maar een halte op de reis, een tussenstop op de weg naar onze geheimzinnige bestemming. Uit een naargeestig gebouwtje met een puntige gevel, dat het midden houdt tussen een kerk en een opslagplaats, komen wat mensen naar buiten, boers uitziende mannen op klompen.

Ze spreken gedempt en lopen bedachtzaam, zwaarwichtig bewegend, naar de juf. Een van hen houdt de deuren van het gebouwtje open en wenkt naar ons: we moeten naar binnen.

In het gebouwtje ruikt het vochtig, een muffe lucht alsof er lange tijd niemand is geweest.

Behoedzaam schuifelen we over de planken vloer en gaan stil op de smalle banken zitten die langs de muren staan. De ruimte is kaal en hoog, er staat een kast met rijen blauwgekafte boeken en opgevouwen kleden erin, en aan twee muren hangt een langwerpig leien bordje met dunne rode lijnen.

Er staan geheimzinnige letters en cijfers op:

PS. 112 : 4

R. 8 + 9

Ik vraag me af of dat iets met ons te maken heeft. Misschien zijn het controletekens die op onze stamkaart geschreven worden zodat ze ons altijd kunnen herkennen en achterhalen.

Hoog in de muren zitten in gietijzer gevatte raampjes, waardoor wat druilerig licht valt. Ik kijk naar de gebogen rij ruggen naast me. Er is wat geschuifel van voeten en schor, langdurig gehoest. Jan zit een eind van me vandaan, hij beweegt niet, maar zijn ogen volgen de juf die overdreven ijverig met de bagage in de weer is. Ze verplaatst en rangschikt, en noteert ondertussen op een papier hoeveel koffers er al zijn binnengebracht en wat bij wie hoort. Soms kijkt ze ons peinzend aan en bijt op haar potlood.

‘Ze verdeelt ons,’ denk ik, ‘ik moet tegen haar zeggen dat Jan en ik bij elkaar horen, dat we samen moeten blijven.’

‘Aanstonds krijgen jullie wat te eten.’ Ze wijst naar de tafel waar naast een blikken ketel een stapel boterhammen half verborgen is onder een theedoek.

‘Na het eten worden jullie naar jullie families gebracht. Er is voor iedereen een gezin hier in de buurt.’ Tegen wie spreekt ze? We lijken allemaal verdoofd of half in slaap.

Ze duwt twee tassen opzij en streept iets door op de lijst. ‘Jullie moeten dankbaar zijn dat de mensen hier jullie willen hebben, dus gedraag je goed. Ze spreken hier Fries, dat is moeilijk te verstaan.’

Ze doet een poging om ondeugend te lachen en trekt een kinderlijk gezicht. ‘In het begin kun je er geen touw aan vastknopen, dat zullen jullie wel merken, ik begrijp er zelf ook maar de helft van. Maar over een maand spreken jullie het vast vloeiend, dat zul je zien.’

We kijken haar zwijgend aan, alsof haar woorden niet tot ons doordringen. Waarom lacht ze, waarom moeten we hier zo lang zitten?

Ik zie mijn koffer staan, ergens achteraan, die is er dus nog. Maar eigenlijk kan het me niet schelen, wat doet die koffer ertoe?

Jan heeft al te eten gekregen, hij houdt een beker melk tussen zijn knieën. Hij heeft geen woord meer tegen me gezegd en kijkt langs me heen, het is of we elkaar nooit hebben gekend of in dezelfde straat hebben gewoond. Maar ook dat kan me niet meer schelen.

Bij de deur staan wat mannen om een tafel, terwijl ze praten kijken en wijzen ze naar ons of duiden ons aan met een hoofdbeweging. Dan kijkt er één weer langdurig in een schrijfblok alsof hij een ingewikkelde vermenigvuldiging aan het oplossen is.

Eén man wijst met zijn vinger over het papier en kijkt steeds uit zijn ooghoeken in onze richting. Van zijn andere hand steekt hij al tellend de vingers op: een, twee, drie… Als het niet klopt begint het van voren af aan: een, twee…

Wij slikken zwijgend onze boterham weg en loeren over onze bekers, terwijl we de melk drinken.

De chauffeur zit een beetje achteraf op een stoel. Hij heeft een stapeltje brood voor zich en kauwt gestaag, hij ziet er nors en ontevreden uit.

Ik maak een plan. Ik zal direct naar hem toe gaan om te vragen of de auto weer teruggaat, en of ik dan mee zou mogen rijden. Niemand zal het merken als ik verdwijn. Ik zal mijn boterham bewaren, als ik die aan hem geef doet hij het vast. Ik kijk om me heen; wat moet ik hier doen, in dit muffe, donkere vertrek? Wie heeft zoiets vreselijks voor ons bedacht? Waarom heb ik me naar die auto laten brengen, ik had in Amsterdam al weg moeten lopen. Spijt bekruipt me.

Ik fantaseer dat de chauffeur plotseling zal lachen en me begrijpend meeneemt naar de auto. Ongemerkt zullen we starten en wegrijden. Gevlucht!

Maar ik weet dat ik gehoorzaam zal blijven zitten om af te wachten wat ze met me zullen gaan doen. De chauffeur is opgestaan, praat met de mannen bij de tafel en loopt onverwacht naar buiten. Te laat, ik moet een ander plan verzinnen…

De eerste twee kinderen worden aan de hand van de juf weggebracht, als dieren die naar de slachtbank worden geleid, nagestaard door de achterblijvers.

Ze hebben geen bagage bij zich, dus het zullen hun koffers wel zijn geweest die vannacht uit de auto zijn gevallen. Buiten de deur horen we plotseling heftig gehuil en de woedend uitvarende stem van de juf. Ik heb het gevoel dat alle kinderen in het lokaal een stukje kleiner en nietiger worden bij die geluiden.

De stilte daarna krijgt iets dreigends en tussen de volwassenen en de kinderen hangt een vreemde spanning. De mannen staan dicht bij elkaar, alsof ze tegen ons samenzweren. Zullen ze ons kwaad doen, kunnen we ze vertrouwen? Ze praten gedempt en er is er niet een die ook maar glimlacht. Zorgelijk kijken ze elkaar aan en dan naar ons, alsof we een onoplosbaar probleem zijn.

Bij het volgende groepje gaat Greetje uit de Bloedstraat mee. Ze lacht naar me met naar beneden getrokken mondhoeken, net zo scheef als de slappe strik in haar verwarde haar. Met haar hand maakt ze een bijna onmerkbaar beweginkje: Dag.

Daarna gaat Jan. Als de juffrouw ‘Hogervorst’ roept pakt hij kordaat zijn koffer en loopt naar de deur. Ik kijk hem na. ‘Als we maar bij elkaar blijven,’ had Jan gezegd. Nu gaat hij het lokaal uit zonder ook maar naar me om te kijken.

Langzaam maar zeker verdwijnen alle kinderen. Ik blijf alleen over, zoals op gymnastiek ook altijd gebeurde als de jongens mochten kiezen wie in welk elftal zou spelen.

Het verbaast me niet, mij nemen ze nooit, het hoort bij alle narigheid. De mannen kijken naar me vanachter de tafel, de papieren worden er weer bij gehaald, en er ontstaat een korte onenigheid. De juf haalt haar schouders op en kijkt op haar horloge. ‘Volgens de lijst had je eigenlijk een meisje moeten zijn,’ zegt ze ongeduldig terwijl ze bij me komt staan. ‘Ze hebben gewoon ergens een fout gemaakt. Niets aan te doen…’

Ik doe of ik het snap, en glimlach vaag.

Als ik plotseling op moet staan voel ik een verblindende angst. Met stijve benen loop ik naar mijn koffer en ga de deur uit. Ze kijken me na en ik heb het gevoel dat iedereen opgelucht ademhaalt.

Voordat ik weet wat er precies is gebeurd, zit ik achter op de fiets bij een man van wie ik het jasje niet vast durf te houden.

De juf en de chauffeur, de laatste mensen die ik kende, heb ik in mijn angst niet eens meer gezien: het lijken me opeens twee onmisbare mensen in mijn bestaan, en ik ben ze kwijt… Nu ben ik alleen met deze zwijgende man die voorovergebogen tegen de wind in trapt. We fietsen een dorpsstraat uit, en daarna over een weg die met grote bochten door glooiend grasland met stille boerenhuizen gaat. Hier en daar hokken wat koeien of schapen landerig bij elkaar, weerspiegeld in stille sloten.

Ik ben ervan overtuigd dat zelfs de koeien zien dat ik hier vreemd ben, want soms tilt er één zijn kop op en staart naar me met ronde, vochtige ogen.

Onverwacht stopt de man, midden tussen de weilanden, en stapt af.

‘’t Is een flink eind,’ zegt hij. Ik kan horen dat hij zijn best doet om duidelijk en verstaanbaar te spreken. ‘We gaan naar Laaxum, aan zee. Je komt bij vissers in huis, beste mensen. Ik moet nu alleen even terug, we hebben je koffer bij de zondagsschool laten staan.’

Ik sta alleen langs de weg, en voel me alsof ik van de maan ben gevallen. Voor en achter me grasland en verder niemand te zien.

Dit is een valstrik, die man komt natuurlijk nooit meer terug: ik zal hier doodhongeren, en dat is natuurlijk van het begin af de bedoeling geweest. En mijn vader heeft ook in het complot gezeten, vast. Ze willen me gewoon kwijt.

De man had gezegd: ‘Je komt bij vissers in huis’, en dat klopt ook al niet. Mijn vader had me steeds verteld dat we bij boeren zouden komen, boeren met schapen en stallen, hooibergen, geiten en paarden. Zoals in de boeken die ik op school had gelezen. Vissers? Ik krijg een spookbeeld van een bouwvallige planken hut op een breed, verwaaid strand waarvoor twee oude mensen zitten die eeuwig netten herstellen. Ik lust geen vis: dat krijg ik nooit door mijn keel, ik honger nog liever hartstikke dood! Wat doe ik hier, waarom moet ik me al deze dingen laten welgevallen? Waar is mijn moeder, waar is ons veilige huis? En waar is Jan heen gebracht, als ik wist waar die was zouden we tenminste nog samen kunnen ontsnappen. Zal ik teruglopen om de chauffeur te vinden? Als ik voortmaak is de auto misschien nog in het dorp.

Er vonkt hoop in me op: heel dwaas en zinloos begin ik langs de weg terug te hollen. De stilte dreunt bij elke voetstap in mijn oren. Ik proef een smaak van bloed in mijn keel.

Een koe steekt haar kop omhoog en loeit luid en klagelijk. In de verte komt de man weer teruggefietst, mijn koffer bungelt aan het stuur. Als ik hijgend stilsta kijkt hij me verbaasd aan, maar vraagt niets. Ik voel me betrapt en een beetje lachwekkend. Beschaamd stap ik weer op de bagagedrager.

We rijden verder, een weg waar geen eind aan komt.

‘Zie je de dijk, aan het eind van de weg? Daar moeten we zijn.’

Ik steek mijn hoofd achter de man vandaan en krijg een volle laag wind in mijn gezicht. Snel trek ik me terug: ik zal het straks wel zien.

‘Afstappen maar. Dit is Laaxum. We zijn er.’

Ik kijk om me heen en zie leeg, verwaaid land met hier en daar een huisje. Is dit een dorp, die paar verspreid liggende, piepkleine woninkjes? De eenzaamheid grijpt me beet en klemt om mijn borst.

We klimmen over een houten hek, en waden door hoog gras. Een grazend paard doet snuivend een paar passen van ons weg en ik ga haastig een beetje dichter bij de man lopen. Weer een hek en dan naar het huisje links. Geen bomen, geen struiken, niets. Leegte.

Aan de achterkant van het huis is een tweedelige deur, de bovenkant staat open.

‘Akke!’ roept de man. Hij stapt uit zijn klompen en we lopen het huis binnen.

In een laag kamertje staat, voorovergebogen, een grote, zware vrouw in donkere kleren, ze lijkt uit enorme ronde vormen te bestaan. Als ze zich opricht lijkt de kamer te klein voor haar. Ze heeft een fors gezicht en ogen die ze wijd en vervaarlijk openspert. Ze loopt naar de tafel, valt neer op een stoel en steekt een loshangende lok in haar knot. Een levensgrote schikgodin die mijn begeleider aankijkt en dan mij en daarna luid en ongelovig lacht.

‘Ach heden, ons oorlogskind,’ ze neemt me van hoofd tot voeten op, ‘maar we hadden een meisje gevraagd voor onze Pieke, om mee te spelen.’ Haar stem krijgt een geërgerde en dreigende klank.

Ze staat op en vult opnieuw het vertrek.

Ze nadert me en wordt onontkoombaar.

‘Ga daar maar zitten.’

Ik duik in een stoel bij het raam die ze me aanwijst.

Weilanden buiten, leegte en wind. Binnen ruikt het naar eten en brandend hout. De man gaat met de vrouw aan tafel zitten, het zijn samenzweerders die een onverstaanbare taal spreken.

‘Hij gaat toch wel naar de kerk?’ Ik hoorde vraag plotseling duidelijk verstaanbaar.

Snel zeg ik ‘ja’. Een leugen, maar anders zet ze me misschien onmiddellijk buiten de deur. Nu moet ik de stamkaart met voedselbonnen geven, dat zal haar misschien wat meer voor me innemen. Ik voel in mijn zakken: leeg. Halsstarrig blijf ik mijn kleren aftasten: dat kan toch niet, dat ik ze verloren ben?

De man staat op en geeft me een hand. ‘Ze zullen hier goed voor je zorgen,’ zegt hij, ‘eet maar goed.’

Weer een vertrouwd iemand die uit mijn leven verdwijnt: ik heb het gevoel dat ik overtollige ballast ben, doorgegeven van de een naar de ander.

De deur rammelt, ik hoor de man in zijn klompen stappen.

Terwijl hij zich verwijdert zet de vrouw het gesprek voort, luid schreeuwend over het land. Dan is het stil, ik hoor kletterende keukengeluiden. Het is of de vrouw nooit meer binnen zal komen. Stilte. Achter mij tikt een klok.

Als ze weer binnenkomt is mijn gezicht nat. Ze veegt mijn wangen hardhandig droog met haar schort, maar haar zwijgen is vriendelijk en aandachtig.

‘Ach, jonkske,’ zegt ze en zet mijn koffer op tafel, ‘ben je moe? Wil je wat drinken?’

Ik schud mijn hoofd. Ze lijkt niet boos meer dat ik geen meisje ben, het ijs is gebroken.

Ze doet mijn koffer open. ‘Dat is ook niet veel,’ zegt ze terwijl ze de inhoud keurt. Maar een handdoek tilt ze bewonderend omhoog. ‘Wat een prachtstuk.’ Ze houdt hem uitgestrekt voor zich uit. ‘Al die kleuren. Dat is vast een hele dure.’

Ik kijk ernaar: een stukje thuis.

Ze gaat tegenover me zitten bij het andere raam en neemt een schaal aardappels van de grond. ‘Straks komen de anderen thuis, dan eten we.’ Haar ogen ontleden me.

Het geluid van het mesje dat door de aardappels snijdt en het tikken van de klok. Soms kraken de ruiten in de wind. Ik gluur achterom: half tien is het pas. Gespannen neem ik de geuren, geluiden en vormen in me op. Zelfs de tijd is hier anders, traag en slepend. Sinds gisteren lijken eeuwigheden verstreken.

Soms vallen mijn ogen dicht en ontwaak ik warrig als de vrouw een aardappel in de pan laat vallen. Ik moet wakker blijven, wie weet wat er anders met me gebeurt…

Aan de muur tegenover me hangt een houten bordje. ‘Waar liefde woont gebiedt den Heer den Zegen,’ staat erop. Liefde, dat snap ik, en gebieden ook. Een hond kan je gebieden. Kom hier. Liggen. Af. Den Heer, dat is God natuurlijk, maar…

‘Hoe oud ben je?’ Weer die onderzoekende blik.

‘Elf. Ik ben net overgegaan naar de zesde.’

‘Elf, net als onze Meint. Dat is goed, dan kunnen jullie samen je schoolwerk doen.’

Ze loopt de kamer uit en ik volg gehoorzaam. Buiten pompt ze water in een pan en gooit daar de aardappels in. In een schuur die als kookhok is ingericht zet ze de pan op het fornuis. Ze werpt houtblokken op het vuur en pookt heftig. Vonken vliegen naar buiten.

‘Kookt jouw moeder ook op een kachel?’

Ik knik ja, bang dat ze me anders toch nog weg zal sturen. Ik heb me voorgenomen haar in alles gelijk te geven.

Even zie ik het beeld van mijn moeder in een zomerse, lichte keuken, de verandadeur open en ik spelend buiten.

De grote, ronde rug van de vrouw beweegt gestaag terwijl ze de stenen vloer aanveegt. Dan duwt ze me met een besliste hand naar buiten, ik sta in de weg. Kleumend leun ik tegen het schuurtje en zie de dijk die van horizon naar horizon loopt. Ik hoor de zee: ergens daarachter ligt Amsterdam.

Als de vrouw het huis weer in gaat aarzel ik en loop dan gedwee achter haar aan. Ik duik weg in de stoel bij het raam en wacht. De klok tikt nadrukkelijk. Langzaam suf ik weg en schrik op als ik buiten de deur het rumoer van stemmen hoor dat plotseling verstomt.

Een meisjesstem vraagt: ‘Zit hij in de kamer?’

Ik zet me schrap in de stoel als de deurknop beweegt.

3

Aardappelen met vlees eten we. Geen groente. Twee grote pannen staan op tafel en de vader schept op. Soms houdt iemand zwijgend zijn bord bij, de opgeschoten jongen naast me al voor de derde keer.

Ik kijk de kring rond. Ze zitten met zes kinderen aan tafel, schouder aan schouder. Allemaal blond, allemaal stevig en allemaal zwijgend. Ze eten voorovergebogen, alsof het zwaar inspannend werk is, hun aandacht voor mij is verdwenen.

Ik voel me smal en klein en probeer met mijn bewegingen naar het bord geen ruimte in te nemen. Alsof ik reik door een smalle opening. Op strategische momenten neem ik snel en zo onopvallend mogelijk een hap die ik haastig naar binnen werk. Ik proef de smaak van het zware, overvloedige eten. Na een paar happen voel mijn lichaam moe en onwillig als lood. Een vloeibare golf stijgt in me omhoog en brandt in mijn keel. Ik klem mijn vingers om de rand van de stoel en denk aan thuis.

Steeds meer mensen waren stommelend het kamertje binnengekomen, eerst een jongen en een meisje van mijn leeftijd, gevolgd door een kleiner meisje dat mank liep. Ze hinkte door de kamer en steunde tegen de tafel of de muur. Later waren er nog twee binnengekomen die ouder waren, een grote, knoestige jongen – de enige die me een hand gaf en ‘Popke’ zei – en een luidruchtig meisje met stevige borsten in haar te krappe jurk.

Ze was druk pratend de kamer ingelopen, maar toen ze de vreemde jongen zag zitten werd ze plotseling stil, alsof er iemand ziek was, of dood.

Ze hadden me allemaal aan staan kijken: een vreemd jongetje in hun huis dat daar ongemakkelijk in een stoel zat. Na het eerste onwennige stilzwijgen waren ze gedempt met elkaar gaan praten. Soms hoorde ik ze onderdrukt lachen. Toen ik in hun richting keek proestte een van de meisjes en liep snel de kamer uit.

Het werd pas stil toen de vader op bevelende toon ‘Zo is het wel genoeg’ zei. Hij was op zwarte, wollen sokken binnengekomen, een oude, te korte broek om zijn magere lichaam. Met een klein scheef lachje in zijn mondhoeken had hij mij van een afstandje opgenomen, alsof hij mij goedkeurend taxeerde.

‘Jij komt dus uit de stad, om te kijken hoe wij het hier doen, hè? Nou, we zullen ze daar in Amsterdam eens wat laten zien, hè jongens?’ – hij keek de kamer rond – ‘kijken hoe we samen een man van hem maken.’

Hij legde een hand op mijn schouder en ging daarna tegenover me zitten. Voorbereid op een nieuw kruisverhoor, duwde ik me zo ver mogelijk achteruit in de stoel, maar de man boog zich voorover en wreef met een gepijnigde uitdrukking één voor één zijn voeten. Het hinkende meisje ging met overdreven vertoon van aanhankelijkheid naast haar vader staan, ze legde haar hand op zijn knie en leunde met haar hoofd tegen de stoelleuning terwijl ze me nieuwsgierig aankeek. Ik kon zien dat ze zich zo uitsloofde voor mij.

‘Dat is je nieuwe kameraadje, Pieke,’ had de vader gezegd. ‘Ga maar wat met hem om het huis kijken, dan went hij vast wat.’

Maar we waren allebei op afstand van elkaar gebleven en bewogen niet. Ik probeerde de blik van het meisje te ontwijken en keek onzeker naar de vader. Ik voelde dat het een zachtaardige man was en dat hij mij nam zoals ik was, zonder plichtplegingen. Hij bewoog bedachtzaam, soms leek het of hij de lucht liefkozend streelde. Hij zat heel stil en keek me vriendelijk en geruststellend aan.

‘Als hij maar in de buurt blijft,’ dacht ik, ‘dan is alles een stuk minder naar.’

De meisjes waren met eetgerei binnengekomen en schoven het met veel lawaai over het tafelblad. De vader pakte mij bij mijn schouder en wees me een plaats aan. ‘Tussen Popke en Meint maar. De mannen bij elkaar.’ Hij keek rond of iedereen zat en zei kortaf, bijna onhoorbaar: ‘Zo.’

Het stoelengeschuif verstomde. De geluidloosheid zakte als een dekbed over de kleine kamer. Het gezin zat met gevouwen handen, de hoofden omlaag. Ik keek naar de grote vrouw, die zelfs met dichte ogen de indruk gaf dat ze op me bleef letten. Ze maakte een vreemde beweging met haar mond, alsof haar tanden een stukje naar voren kwamen. Ik sloot snel mijn ogen en nam de houding van de anderen aan, uit mijn ooghoeken spiedend om te zien wanneer het gebed geëindigd zou zijn. Plotseling was er een koor van mompelende stemmen: ‘Here, zegen deze spijs en drank. Amen.’

‘Zeggen ze bij jullie geen “dank” aan het slot?’ vroeg de vrouw. Ik zocht naar een uitleg die geloofwaardig zou klinken, maar de vader gaf antwoord voor mij.

‘In de stad zijn ze dat anders gewend, hè jongen? Of niet?’

Hij had even gelachen, alsof hij me doorhad.

Aardappelen met vlees. Hoe lang geleden hebben we in Amsterdam vlees gegeten, ik herinner het me niet meer. En hier kan je dat zomaar krijgen, zoveel als je wilt, je hoeft alleen maar je bord bij te houden.

Het eten verloopt zwijgend en snel. Wat ik thuis nooit mocht, doen ze hier wel: ze hebben hun ellebogen op tafel en buigen hun hoofden tot vlak boven de borden. Soms kijken ze hoe ik eet. Ik heb moeite het eten weg te krijgen en moet met kracht slikken. Ongemerkt probeer ik mijn vork neer te leggen, maar ik voel de ogen van de vrouw. De lucht van het eten geeft me een wee gevoel in mijn maag. Soms zegt iemand een paar woorden, dan eten ze weer zwijgend. Ik luister naar het geluid van de vorken en de verschillende toonaarden van slikken en kauwen.

Mijn maag maakt een krampachtige beweging en voor ik het kan tegenhouden boer ik heftig. Ik voel dat ik rood word van schaamte, maar niemand schijnt aandacht te schenken aan mijn dierlijke oprisping. Alleen de vrouw staakt de beweging van haar vork halverwege en staart me aan.

Als iedereen met eten klaar is zegt de vader op dezelfde korte toon: ‘Diet.’ Het meisje in de strakke jurk staat op en pakt een boek van het dressoirtje.

‘En Mozes gaf ons een wet,

De gemeente van Jacob werd zijn bezit.’

Het boek ligt open op haar schoot en ze leest met een eentonige dreun. Ik probeer te begrijpen wat ze leest. Soms zegt ze een paar woorden tweemaal, de tweede maal verandert ze de toonhoogte en maakt de klank van haar stem aflopend. Dan is het het einde van een zin.

‘Hijzelf werd koning van Jesjoeroen,

toen de hoofden van het volk zich verzamelden,

en de stammen van Israël zich aaneensloten…’

Haar stem is hoog.

‘Zich aaneensloten.’

Haar stem is gezakt naar een afsluitende klank.

Tijdens de eentonige voorlezing lijkt iedereen weg te zinken in een slaperig spijsverteren. Het meisje klapt de bijbel dicht en legt hem met een zakelijk gebaar terug op het kastje. De moeder kijkt tevreden en voldaan, zelfs naar mij. Als ze hun handen weer vouwen weet ik dat het eten is afgelopen. Plotseling krijg ik honger. Zouden we vanavond weer warm eten?

Boven de tafel hangt een glimmende strook kleefpapier in grillige kronkels, bezaaid met zwarte kluitjes vliegen. Een van hen zoemt nog, zo heftig dat ik er rillingen van langs mijn rug voel lopen. ‘Lieve God. Laat ik weer gauw thuis zijn. Help ze en bescherm ze. Ik zal alles doen wat U zegt…’ Voor die vlieg, moet ik daar ook voor bidden?

De stoelen worden van de tafel weggeschoven, iedereen staat op. Wat nu? Een nieuwe fase, of terug naar mijn stoel? Meint en het invalide meisje lopen de kamer uit. Ik voel de hand van de vader die me duwt. ‘Ga maar buiten kijken.’

Als ik de deur uitstap stoot de wind met grote heftigheid tegen me aan, ontneemt me mijn adem en gooit me bijna van mijn benen. Ik hang schuin tegen de rivier van wind, happend naar lucht en word twee onwillige passen achterwaarts gedwongen.

De twee kinderen verdwijnen om de hoek en gaan aan de zijkant van het huis, waar de wind minder is, op een bankje zitten. Ik draal schutterig achter ze aan en zoek naar iets dat ik zeggen kan, of vragen.

‘Achter de dijk,’ zegt de jongen, ‘is de haven. Daar ligt ons schip.’

Hij wijst. Het meisje maakt plaats op de bank. Voorzichtig schuif ik naast ze. Het lange gras op de dijk waait in grillige vormen, het beweegt als kolkend water.

‘Ik heet Meint,’ zegt de jongen en geeft me een hand. ‘Nu zijn we broers.’

Waar de weg langs de dijk omhoogloopt zie ik tussen het dak van een boerderij en een boomtop een aantal masten in een ongecoördineerde dans heen en weer schommelen. ‘Mogen jullie ook wel eens varen in de boot?’ Ik vraag het voorzichtig, maar het meisje barst in honend gelach uit alsof ik iets doms heb gezegd.

Meint geeft haar een duw, zodat ze voorover in het gras kiepert. ‘Ze heeft kinderverlamming gehad, nu zit ze met een lamme poot. Ze is die stadse taal niet gewend,’ laat hij er verontschuldigend op volgen. Het meisje hinkelt ongedurig voor ons heen en weer, alsof ze zichzelf uitput. Een vogeltje in een kooi.

Ons huis is het laatste van het plaatsje, het ligt afgezonderd van de andere huisjes die aan de voet van de dijk liggen. Een heel eind voorbij het dorp zie ik dat de dijk omhoogloopt in een puntige, zacht glooiende heuvel. Op de helling grazen wat koeien, klein als speelgoed. ‘Dat is het Klif,’ zegt Meint.