De ontdekking van een groot Europees meesterwerk

Wat Flauberts Madame Bovary is voor de Franse literatuur en Tolstojs Anna Karenina voor de Russische is De pop voor de Poolse. Velen beschouwen het magnum opus van Bolesław Prus als de grootste Poolse roman van de negentiende eeuw – of zelfs van alle tijden. Net als in die andere twee epische meesterwerken staat ook in De pop een tragische liefdesgeschiedenis centraal.

De bonkige, steenrijke selfmade man Staś Wokulski is tot over zijn oren verliefd op de beeldschone, koele aristocrate Izabela Łęcka. Om deze vrouw te veroveren zal Wokulski zijn ‘simpele’ levensstijl moeten opgeven. Hij begint de salons van Warschau te bezoeken, spendeert geld aan cadeaus en bloemen. Alles om in het gevlij te komen bij Izabela – en vooral ook bij haar vader Tomasz. Maar de oude adel laat de nouveau riche niet zomaar toe in haar domein.

Met de vertaling van zijn lievelingsboek liet topvertaler Karol Lesman een lang gekoesterde wens in vervulling gaan.

‘Deze ontzettend maffe, heerlijke roman fileert het zelfdestructieve, hopeloos romantische gedrag van een geniale selfmade tycoon die verliefd wordt op een leeghoofdige glamour girl. Proustiaans geduldig en subtiel ontleedt het boek de waandenkbeelden van een verliefdheid waarin klassenverschillen bepalend zijn.’
– Salon

‘Negentiende-eeuws realisme op zijn best.’
– Czesław Miłosz

‘Een geweldige, panoramische roman over negentiende-eeuws Polen.’
– The Independent

BOLESŁAW PRUS

De pop

Uit het Pools vertaald, toegelicht en van een nawoord voorzien door Karol Lesman

L.J. Veen Klassiek

Amsterdam/Antwerpen

Deze uitgave is gesubsidieerd door het Instytut Książki – the ©POLAND Translation Programme

De uitgever ontving voor deze uitgave een Schwob-bijdrage van het Nederlands Letterenfonds

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds en verbleef in het kader van het Translator’s Collegium van het Poolse Book Institute drie maanden in Villa Decius te Kraków

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 2015 Nederlandse vertaling Karol Lesman

© 2015 nawoord en toelichting Karol Lesman

Oorspronkelijke titel Lalka

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Getty Images

E-book Wim ten Brinke, www.studiowimtenbrinke.nl

ISBN978 90 204 1455 4

D/2015/0108/703

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2015, ISBN 978 90 204 1452 3

DEEL I

HOOFDSTUK EEN

De firma J. Mincel en S. Wokulski gezien door het glas van enkele flessen

IN HET BEGIN VAN 1878, toen de politieke wereld in beslag werd genomen door de Vrede van San Stefano*, de verkiezing van een nieuwe paus of de kansen op een Europese oorlog, toonden zowel de Warschause kooplieden als de intelligentsia uit de buurt van de Krakowskie Przedmieście*

* Zie voor de met * gemarkeerde woorden de verklarende woordenlijst

zich niet minder hartstochtelijk geïnteresseerd in de toekomst van de galanterieënzaak van de firma J. Mincel en S. Wokulski.

In een gerenommeerde eetgelegenheid, waar de eigenaren van linnengoedmagazijnen en wijndepots, fabrikanten van rijtuigen en hoedenmakers, solemnele gezinshoofden die van eigen fondsen leefden en huizenbezitters zonder betrekking zich voor het avondmaal hadden verzameld, werd evenveel over Engelands bewapening gesproken als over de firma J. Mincel en S. Wokulski. Gehuld in wolken sigarenrook en hangend over flessen van donker glas sloten sommige burgers van deze wijk weddenschappen af op de overwinning of de nederlaag van Engeland, andere op het bankroet van Wokulski; sommige noemden Bismarck een genie, andere Wokulski een avonturier; sommige hadden kritiek op het gedrag van president Mac-Mahon, andere beweerden dat Wokulski een verklaarde dwaas was, zo niet erger…

De heer Deklewski, een fabrikant van rijtuigen die zijn vermogen en positie te danken had aan standvastig arbeiden in dezelfde branche, alsook advocaat Węgrowicz, die al twintig jaar lang lid en beschermheer was van een en dezelfde liefdadigheidsinstelling, kenden Wokulski het langst en voorspelden het luidst diens ondergang. ‘Ondergang en insolventie moeten,’ zo sprak de heer Deklewski, ‘wel het eindstation zijn van een man die niet aan één branche vasthoudt en geen respect toont voor de milde gaven van vrouwe Fortuna.’ Advocaat Węgrowicz voegde aan elke al even diepzinnige sententie van zijn vriend op zijn beurt toe: ‘Een dwaas! Een dwaas…! Een avonturier…! Józiu, breng nog eens een biertje. En het hoeveelste flesje is dat?’

‘Het zesde, meneer de advocaat. Ik kom eraan…!’ antwoordde Józiu.

‘Het zesde al…? Wat vliegt de tijd…! Een dwaas. Een dwaas,’ mompelde advocaat Węgrowicz.

Voor de mensen die in dezelfde eetgelegenheid als de advocaat hun maaltijd gebruikten, voor de eigenaar ervan, de winkelbedienden en de loopjongens waren de oorzaak van het onheil dat Wokulski en zijn galanterieënzaak boven het hoofd hing, net zo helder als de gasvlammen die het lokaal verlichtten. Deze oorzaken lagen in een onrustig karakter, een avontuurlijk leven en ten slotte in de jongste handelwijze van iemand die, terwijl hij toch een aardige boterham verdiende en de mogelijkheid bezat om dit zo respectabele etablissement te frequenteren, vrijwillig had afgezien van bezoeken aan dit etablissement, zijn winkel aan de Goddelijke Voorzienigheid had overgelaten en in zijn eentje met alle van zijn vrouw geërfde contanten was afgereisd om in de oorlog tegen de Turken fortuin te gaan maken.

‘En misschien gaat hij dat nog doen ook… Leveranties aan het leger zijn een behoorlijk winstgevende handel,’ sprak de heer Szprot, een handelsagent die hier slechts incidenteel te gast was.

‘Hij gaat helemaal niks doen,’ antwoordde de heer Deklewski. ‘En ondertussen gaat een fatsoenlijke winkel naar de knoppen. Met leveranties verrijken zich enkel de Joden en Duitsers, wij Polen hebben daar geen kaas van gegeten.’

‘Misschien heeft Wokulski er wel kaas van gegeten?’

‘Een dwaas is hij! Een dwaas…!’ mompelde de advocaat. ‘Geef nog eens een biertje, Józiu. Het hoeveelste is dat…?’

‘Het zevende flesje, meneer de advocaat. Ik kom eraan.’

‘Het zevende al…? Wat vliegt de tijd, wat vliegt de tijd…’

De handelsagent, die uit hoofde van zijn functie behoefte had aan veelzijdige en uitputtende informatie over kooplieden, bracht zijn fles wijn en glas over naar het tafeltje van de advocaat en terwijl hij zijn zoete blik in diens betraande ogen verdronk, vroeg hij hem op gedempte toon: ‘Neemt u me niet kwalijk, maar… waarom noemt u Wokulski een dwaas…? Hebt u misschien trek in een sigaar…? Ik ken die Wokulski een beetje. Hij kwam bij mij altijd over als een gesloten en trots iemand. Bij een koopman is geslotenheid een deugd, trots een kwaal. Maar dat Wokulski neigingen zou hebben tot dwaasheid, dat heb ik nooit kunnen bespeuren.’

De raadsheer accepteerde de sigaar zonder speciale blijken van dankbaarheid. Zijn roodaangelopen gezicht, omgeven door plukken grijs haar boven zijn voorhoofd, op zijn kin en aan zijn wangen, leek op dat moment op een in zilver gezette carneool.

‘Ik noem hem,’ antwoordde hij, traag een stukje van zijn sigaar afbijtend en hem opstekend, ‘ik noem hem een dwaas aangezien ik hem al… Wacht eens even… vijftien… zeventien… achttien jaar ken… Het was in het jaar 1860… We aten toen vaak bij Hopfer. Hebt u Hopfer gekend…?’

‘Nou en of…!’

‘Welnu, Wokulski werkte indertijd als bediende bij Hopfer en hij was toen al een eind in de twintig…’

‘In een comestibleszaak?’

‘Ja. En net als Józiu vandaag bracht hij mij toen bier, rollade à la Nelson…’

‘En van die branche is hij overgestapt op de galanterieënhandel,’ voegde de handelsagent toe.

‘Wacht u even, niet zo snel,’ onderbrak de advocaat hem. ‘Hij is inderdaad overgestapt, alleen niet naar de galanterieënhandel, maar naar de Voorbereidende School en daarna naar de Hoofdschool, begrijpt u… Hij moest zo nodig geleerde worden…’

De handelsagent begon op een manier die op verbazing duidde zijn hoofd te schudden.

‘Niet te geloven!’ zei hij. ‘Hoe komt-ie erop?’

‘Hoe? Nou gewoon, door banden met de Medische Academie, met de School voor Schone Kunsten… In die tijd was iedereen heetgebakerd en hij wilde niet onderdoen voor de anderen. Overdag bediende hij de gasten aan de toog en hield de rekeningen bij en ’s avonds studeerde hij…’

‘Geen beste bediening dus.’

‘Niet anders dan bij anderen,’ antwoordde de advocaat wat onwillig met zijn arm zwaaiend. ‘Maar bediende hij je, dan was hij, de driftkop, onvriendelijk: bij het minste of geringste gesproken woord fronste hij als een boef de wenkbrauwen… Het moet gezegd, we spaarden hem niet, en nog het kwaadst kon je hem krijgen als je hem “meneer de consiliarius” noemde. Eén keer heeft hij iemand zo van repliek gediend dat het weinig had gescheeld of ze waren op de vuist gegaan.’

‘En natuurlijk leed de handel daaronder…’

‘Integendeel! Want toen zich in Warschau het gerucht verspreidde dat een bediende van Hopfer de Voorbereidende School wilde gaan volgen, gingen hele hordes daar ontbijten. Voornamelijk studentenvolk.’

‘En is hij de Voorbereidende School ook gaan volgen?’

‘Zeker, en hij heeft zelfs examen gedaan voor de Hoofdschool. Maar stelt u zich voor,’ ging de advocaat verder en sloeg daarbij de handelsagent op de knie, ‘in plaats van de opleiding af te maken, is hij nog voor het einde van het jaar van school gegaan…’

‘Wat is hij gaan doen?’

‘Welnu… Hij is met anderen gaan zaaien wat wij tot op de dag van vandaag oogsten, en zelf is hij uiteindelijk ergens in de buurt van Irkoetsk* terechtgekomen.’

‘Niet te geloven!’ verzuchtte de handelsagent.

‘Dat is nog niet alles… In 1870 is hij met een klein kapitaal in Warschau teruggekeerd. Een halfjaar heeft hij naar een betrekking lopen zoeken, waarbij hij in een wijde boog om de handel in specerijen heen liep, die haat hij tot op de dag van vandaag, net zo lang tot hij zich ten slotte door protectie van zijn huidige zaakwaarnemer Rzecki wist binnen te werken in de winkel van mevrouw Mincel, die juist weduwe was geworden, en een jaar later is hij met het veel oudere mens getrouwd.’

‘Geen verkeerde beslissing,’ merkte de handelsagent op.

‘Bepaald niet, nee. In één klap wist hij zich verzekerd van een bestaan en een werkomgeving waaraan hij rustig tot het eind van zijn leven voldoening zou hebben. Maar hij zat wel flink onder de plak bij dat mens!’

‘Ja, ze kunnen er wat van…’

‘En hoe!’ ging de advocaat verder. ‘Maar zie hoe het geluk hem toelachte. Anderhalf jaar terug moet het mens iets verkeerds hebben gegeten en is ze de pijp uit gegaan, en na vier jaar dwangarbeid was Wokulski zo vrij als een vogel en een aanzienlijke winkel en dertigduizend roebel aan contanten waar twee generaties Mincel voor hebben moeten werken rijker.’

‘Dat noem ik nog eens geluk hebben.’

‘Geluk hebben gehad,’ corrigeerde de advocaat hem, ‘maar hij heeft het niet gekoesterd. Een ander zou in zijn plaats met een deugdzaam meisje zijn getrouwd en in weelde hebben geleefd, want dat, meneer, wil vandaag de dag wat zeggen, een winkel met een reputatie en op zo’n uitstekende plek…! Maar de dwaas heeft de boel de boel gelaten en is in de oorlog zaken gaan doen. Hij moest zo nodig op miljoenenjacht, verduiveld nog aan toe!’

‘Misschien slaagt hij daar nog in ook,’ zei de agent.

‘Ja, ja!’ wond de advocaat zich op. ‘Józiu, geef nog eens een biertje. Denkt u dat hij in Turkije een nog rijkere dame aan de haak zal slaan dan wijlen mevrouw Mincel…? Józiu…!’

‘Ik kom eraan…! Hier komt het achtste…’

‘Het achtste?’ herhaalde de advocaat. ‘Dat kan niet. Wacht even… Eerst was daar het zesde, toen het zevende…’ mompelde hij met een hand voor zijn gezicht. ‘Het zou best kunnen dat dit het achtste is. Wat vliegt de tijd…!’

Ondanks de sombere voorspellingen van degenen die de dingen op nuchtere wijze beschouwden, raakte de galanterieënzaak van de firma J. Mincel en S. Wokulski niet alleen niet in verval, maar deed ze zelfs goede zaken. Het publiek, nieuwsgierig geworden door de geruchten over een naderend bankroet, begon in steeds groteren getale de winkel te bezoeken en nadat Wokulski Warschau had verlaten, begonnen Russische kooplieden zich voor de handelswaar aan te dienen. De bestellingen namen in aantal toe, er was sprake van een buitenlands krediet, wissels werden met de regelmaat van de klok betaald en in de winkel zag het zwart van de klanten die de drie bedienden nauwelijks aankonden: een spillebeen met blond haar die eruitzag alsof hij elk uur kon bezwijken aan de tering, de tweede was een donkerblonde jongeman met de baard van een filosoof en de gebaren van een vorst en de derde een dandy met een voor het schone geslacht dodelijk snorretje, die rook naar een chemisch laboratorium.

Noch de nieuwsgierigheid van het gemene volk echter, noch de fysieke en geestelijke kwaliteiten van de drie winkelbedienden, noch zelfs maar zijn gevestigde reputatie zouden de winkel van de ondergang hebben gered als de leiding ervan niet in handen was geweest van de vriend en plaatsvervanger van Wokulski, sinds veertig jaar medewerker van de firma, de heer Ignacy Rzecki.

HOOFDSTUK TWEE

Het bewind van een oude klerk

DE HEER IGNACY RZECKI woonde al vijfentwintig jaar in een kamertje naast de winkel. In die tijd had de winkel gewisseld van eigenaar en vloer, kasten en glas in de ramen, waren en winkelbedienden; maar de kamer van de heer Rzecki was altijd dezelfde gebleven. Hij had hetzelfde trieste raam dat uitkeek op dezelfde binnenplaats, achter hetzelfde traliewerk waaraan een misschien wel vijfentwintig jaar oud spinnenweb hing en een in elk geval vijfentwintig jaar oud gordijn dat ooit groen maar nu uit heimwee naar de zon verschoten was.

Bij het raam stond dezelfde zwarte tafel, bedekt met een kleed dat ook ooit groen was geweest, maar nu slechts vol vlekken zat. Daarop een grote zwarte inktpot met een grote zwarte zanddoos die aan hetzelfde onderstel zat vastgemaakt, een paar geelkoperen kandelaars voor talkkaarsen die niemand meer aanstak en een stalen snuiter waarmee niemand meer de pit bijknipte. Een ijzeren bed met een heel dunne matras, met erboven een nooit gebruikt dubbelloopsgeweer en eronder een koffer met gitaar die aan een kinderlijkkist deed denken, een smalle met leer overtrokken canapé, twee eveneens met leer overtrokken stoelen, een grote metalen waskom en een kleine kast in cerise vormden het ameublement van deze kamer, die door zijn lengte en de erin heersende schemer eerder aan een graftombe deed denken dan aan een woning.

Net als de kamer waren sinds een kwarteeuw de gewoonten van meneer Ignacy niet veranderd.

’s Ochtends werd hij steevast om zes uur wakker; dan lag hij nog even te luisteren of het op de stoel liggende horloge wel liep en keek hij naar de wijzers die samen één rechte lijn vormden. Hij wilde in alle rust opstaan, zonder veel omhaal, maar omdat hij koude voeten had en zijn enigszins verstijfde handen niet voldoende gehoorzaamden aan zijn wil, schoot hij plotseling overeind, sprong naar het midden van de kamer, rende na zijn slaapmuts op het bed te hebben geworpen naar de grote kom bij de kachel en waste zich daar van top tot teen, snuivend en proestend als een volbloed op leeftijd die aan de paardenraces terugdacht.

Tijdens het ritueel van het afdrogen met een ruwe badhanddoek keek hij met plezier naar zijn magere kuiten en zijn behaarde borst en mompelde: ‘En toch kom ik aan.’

In diezelfde tijd sprong zijn oude eenogige poedel Ir van de canapé en stond even later na kennelijk de laatste restjes slaap duchtig van zich te hebben afgeschud aan de deur te krabben, waarachter het noeste blazen in een samowar te horen was. Terwijl de heer Rzecki nog altijd doende was zich haastig te kleden, liet hij de hond naar buiten, zei goedemorgen tegen de huisknecht, haalde een theepot uit de kast, vergiste zich bij het knopen van zijn manchetten, rende naar de binnenplaats om te zien wat voor weer het was, brandde zich aan de hete thee, kamde zonder in de spiegel te kijken zijn haar, en om halfzeven was hij klaar.

Nadat hij had omgezien of de stropdas wel om zijn hals hing en zijn horloge en portemonnee in zijn zakken zaten, haalde meneer Ignacy uit het tafeltje een grote sleutel tevoorschijn en opende licht gebogen daarmee plechtig de met ijzeren plaatwerk beslagen achterdeur van de winkel. Samen met de huisknecht ging hij naar binnen, ze ontstaken enkele gasvlammetjes en terwijl de huisknecht de vloer aanveegde, las meneer Ignacy uit zijn aantekenboekje door een knijpbril het rooster van die dag voor: ‘Achthonderd roebel naar de bank brengen, aha…! Naar Lublin drie albums versturen, een dozijn portemonnees… Precies…! Naar Wenen een postcheque ter waarde van twaalfhonderd gulden*… Van het spoor de levering afhalen… De zadelmaker aanmanen vanwege het niet bezorgen van de koffers… Een bagatel…! Een brief aan Staś schrijven… Een bagatel…!’

Toen hij klaar was met lezen, stak hij nog wat vlammetjes aan en bij de weerschijn daarvan deed hij een ronde langs de waar in de vitrines en de kasten.

‘Manchetknopen, spelden, portemonnees… goed zo… Handschoenen, waaiers, stropdassen… ja ja. Wandelstokken, parasols, reistassen… En hier, de albums, de necessaires… Die saffierblauwe is gisteren verkocht, natuurlijk…! Kandelaars, inktpotten, presse-papiers… Porselein… Ik ben benieuwd waarom ze die vaas hebben omgedraaid…? Zeker… Nee, hij is niet beschadigd… Poppen met haar, een theater, een carrousel… Voor morgen moeten we de carrousel maar in de etalage zetten, want de fontein is inmiddels zo alledaags geworden. Een bagatel…! Het loopt al tegen achten… Ik wed dat Klejn de eerste zal zijn en Mraczewski de laatste. Natuurlijk… Hij heeft een of andere gouvernante leren kennen en heeft voor haar al een necessaire op rekening en met korting gekocht… Uiteraard… Zolang hij maar niet zonder korting gaat kopen en niet op rekening…’

Zo liep hij mompelend door de winkel, licht gebogen, met de handen in de zakken en de poedel achter hem aan. Zo nu en dan bleef het baasje staan om naar een of ander voorwerp te kijken en dan ging de hond op de vloer zitten en krabde met zijn achterpoot in zijn dikke, warrige haren en staarden de in een rijtje in een kast opgestelde poppen, klein, middenmaat en groot, met zwart en blond haar, hen met doodse ogen aan.

De gangdeur kraakte en daar was de heer Klejn, een broodmagere winkelbediende, met een trieste glimlach rond de blauwe lippen.

‘Als ik het niet dacht, ik wist dat u de eerste zou zijn. Goedemorgen,’ sprak meneer Ignacy. ‘Paweł! Doof het licht en doe de winkel open.’

De huisknecht kwam naar binnen gesloft en draaide het gas dicht. Even later waren het gekras van deurgrendels en het gekletter van staven te horen en kwam het daglicht de winkel binnenvallen, de enige klant die de zakenman nooit teleur zal stellen. Rzecki ging aan zijn schrijftafel bij het raam zitten. Klejn nam zijn vertrouwde plek bij het porselein in.

‘De patroon is nog niet terug, u hebt nog geen brief ontvangen?’ vroeg Klejn.

‘Ik verwacht hem half maart, hoogstens over een maand.’

‘Als hij niet door een nieuwe oorlog wordt tegengehouden.’

‘Staś… Meneer Wokulski,’ corrigeerde Rzecki zich, ‘schrijft dat er geen oorlog komt.’

‘De koersen dalen anders wel, en ik las net dat de Engelse vloot de Dardanellen binnen is gevaren.’

‘Dat zegt niks, er komt geen oorlog. Trouwens,’ verzuchtte meneer Ignacy, ‘wat kan ons een oorlog schelen waar geen Bonaparte aan deelneemt.’

‘De Bonapartes zijn klaar met hun carrière.’

‘Waarlijk…?’ glimlachte meneer Ignacy ironisch. ‘En ten faveure van wie mogen Mac-Mahon en Ducrot in januari die staatsgreep dan wel hebben gearrangeerd…? Gelooft u me, meneer Klejn, het bonapartisme is een macht van formaat…!’

‘Er is een grotere.’

‘En wat mag dat dan wel wezen?’ reageerde meneer Ignacy verbolgen. ‘Misschien een republiek met Gambetta…? Bismarck soms?’

‘Het socialisme…’ fluisterde de broodmagere winkelbediende terwijl hij zich achter het porselein verschool.

Meneer Ignacy plantte zijn knijpbril wat steviger op de neus en kwam op zijn stoel overeind, alsof hij in één beweging een nieuwe theorie wilde weerleggen die tegen zijn opvattingen indruiste, maar daarin werd hij gehinderd door de binnenkomst van een andere winkelbediende met een baardje.

‘Een goedendag, mijn waarde heer Lisiecki!’ wendde hij zich tot de nieuwkomer. ‘Een koude dag vandaag, nietwaar? Hoe laat mag het wel niet zijn in de stad, want mijn horloge loopt zeker voor. Volgens mij is het nog geen kwart over acht…?’

‘Het idee…! Uw horloge loopt ’s ochtends altijd voor en ’s avonds achter,’ antwoordde Lisiecki bits terwijl hij de rijp van zijn snor veegde.

‘Ik durf te wedden dat u gisteren een partijtje préférence hebt gespeeld.’

‘Reken maar. Dacht u soms dat ik er genoeg aan heb om de hele dag naar jullie galanterieën en naar uw grijze hoofd te kijken?’

‘Wel, mijnheer, ik ben liever een beetje grijzend dan kaal,’ zei meneer Ignacy verontwaardigd.

‘Het idee…!’ siste de heer Lisiecki. ‘Mijn kaalheid, als iemand die al wil zien, is een trieste familie-erfenis, maar uw grijze haren en norse karakter zijn de vruchten van de ouderdom die… ik zou willen respecteren.’

De eerste klant kwam de winkel binnen: een vrouw, gehuld in een ouderwetse mantel en een hoofddoek, die om een koperen kwispedoor vroeg. Meneer Ignacy maakte een diepe buiging en bood haar een stoel, terwijl de heer Lisiecki achter de kasten verdween en even later terugkwam om de cliënte met een waardige beweging het gewenste voorwerp te overhandigen. Vervolgens schreef hij de prijs van de kwispedoor op een briefje, gaf dat over zijn schouder door aan Rzecki en ging met de uitdrukking van een bankier die zojuist enkele tienduizenden roebels voor een liefdadigheidsdoel heeft gedoneerd, weer achter zijn toonbank staan.

De ruzie over de grijze haren en het kale hoofd was uit de wereld.

Pas rond negen uur kwam, of liever gezegd stormde de heer Mraczewski de winkel binnen, een mooie, blonde jongeman van iets over de twintig, met ogen als sterren, een koraalrode mond en een snorretje als twee giftige stiletto’s. Hij kwam in een wolk van geuren naar binnen gestoven en riep vanaf de drempel: ‘Ik durf te wedden dat het al halftien is. Ik ben een losbol, ik ben een non-valeur, ik deug niet, maar kan ik het helpen dat mijn moeder ziek is en ik een dokter moest gaan halen. Ik heb er wel zes bezocht…’

‘Zeker bij degenen wie u necessaires schenkt?’ vroeg Lisiecki.

‘Necessaires…? O, nee. Onze dokter zou nog geen speld aannemen. Hij is een deugdzaam man… Meneer Rzecki, is het echt waar dat het al halftien is? Mijn horloge is stil blijven staan.’

‘Het is bij-na ne-gen uur…’ antwoordde meneer Ignacy met de nodige nadruk.

‘Pas negen uur…? Nou, nou, wie had dat gedacht! En ik had me nog wel voorgenomen om vandaag als eerste in de winkel te zijn, nog voor de heer Klejn…’

‘Om vervolgens voor achten de winkel weer te verlaten,’ bemoeide de heer Lisiecki zich ermee.

Mraczewski staarde hem met zijn felblauwe ogen aan, waarin zich opperste verbazing aftekende.

‘Hoe weet u dat…?’ antwoordde hij. ‘Nou zeg, erewoord, die man heeft een profetische gave! Inderdaad vandaag, erewoord… moet ik voor zeven uur in de stad zijn, al zou het me mijn leven kosten, al zou ik… er ontslag voor moeten nemen…’

‘Begint u daar dan mee,’ viel Rzecki uit, ‘dan bent u nog voor elf uur vrij, wat heet, nu reeds, op dit moment, meneer Mraczewski. U zou graaf moeten zijn, geen verkoper, en het verbaast me dat u niet meteen voor dat beroep hebt gekozen, waarbij een mens altijd tijd heeft, meneer Mraczewski. Natuurlijk!’

‘Kom, kom, u zult in uw tijd toch ook weleens achter de meisjes aan hebben gezeten,’ zei Lisiecki. ‘Waarom nu zo de moraalridder spelen.’

‘Ik heb nooit ergens achteraan gezeten!’ riep Rzecki uit terwijl hij met zijn vuist op zijn schrijftafel sloeg.

‘Eindelijk komt hij ervoor uit dat hij al zijn hele leven een sukkel is,’ mompelde Lisiecki tegen Klejn, die in een glimlach beide wenkbrauwen hoog optrok.

Een tweede klant betrad de winkel en verlangde overschoenen. Mraczewski liep op de man toe.

‘De waarde heer wenst overschoentjes? Welke maat als ik vragen mag? Ach, de waarde heer weet het zeker niet meer! Niet iedereen heeft de tijd om na te denken over de maat van zijn overschoenen, dat is onze taak. De waarde heer vindt het goed als we even passen…? Zou u zo vriendelijk willen zijn even op het krukje plaats te nemen? Paweł! Breng eens een handdoek, doe meneers overschoenen uit en veeg zijn schoenen af…’

Paweł kwam met een doek naar binnen gerend en wierp zich voor de nieuwkomer ter aarde.

‘Maar meneer, neemt u me niet kwalijk…!’ zei de verbouwereerde klant in een poging zich te verontschuldigen.

‘Staat u me toe,’ sprak Mraczewski snel. ‘Dit is onze plicht. Volgens mij zijn deze goed,’ ging hij verder, waarbij hij een paar met een touwtje aan elkaar gebonden overschoenen overhandigde. ‘Schitterend, ze zien er fantastisch uit… de waarde heer heeft ook zo’n normale voet dat het ondenkbaar is dat je je in de maat zou kunnen vergissen. De waarde heer wenst zeker ook dat we zijn initialen erin aanbrengen… wat mogen dat voor lettertjes zijn…?’

‘L.P.,’ mompelde de klant, die het gevoel had kopje-onder te gaan in de bruisende spraakwaterval van de beleefde winkelbediende.

‘Meneer Lisiecki, meneer Klejn, wilt u zo vriendelijk zijn de lettertjes aan te brengen. De waarde heer wenst dat de oude overschoenen worden ingepakt? Paweł! Veeg de overschoenen af en wikkel ze in wat vloeipapier. Of wenst de waarde heer misschien niet te worden gehinderd door een overbodige last? Paweł! Doe de overschoenen in de doos… Dat is dan twee roebel vijftig kopeke… Uw overschoenen met initialen zullen nu door niemand kunnen worden verwisseld, want het is hoogst onaangenaam om in plaats van net aangeschafte spullen ouwe troep aan te treffen… Twee roebel vijftig kopeke, te voldoen bij de kassa, met behulp van dit kaartje. Meneer de kassier, vijftig kopeke wisselgeld graag voor de waarde heer…’

Voordat de klant goed en wel was bekomen, had men hem de overschoenen al aangedaan, het wisselgeld teruggegeven en hem met diepe buigingen naar de deur begeleid. De cliënt bleef nog een tijdje op straat staan, gedachteloos starend naar de etalage waarachter Mraczewski hem een zoete glimlach en een stralende blik toewierp. Uiteindelijk maakte hij een wegwerpgebaar en vervolgde zijn weg, misschien wel denkend dat in een andere winkel overschoenen zonder initialen hem tien zloty* zouden hebben gekost.

Meneer Ignacy wendde zich tot Lisiecki en schudde zijn hoofd op een manier die getuigde van bewondering en tevredenheid. Mraczewski zag deze beweging vanuit een ooghoek, liep tot bij Lisiecki en zei toen halfluid: ‘Moet u nou toch zien, lijkt die oude van ons en profil niet sprekend op Napoleon III? Die neus… die snor… dat puntbaardje…’

‘Dan toch op een Napoleon met galstenen,’ antwoordde Lisiecki.

Op deze grap reageerde meneer Ignacy afkeurend met een vertrokken gezicht. Overigens mocht Mraczewski die avond voor zeven uur vertrekken en een paar dagen later kreeg hij in het persoonlijk memorandum van Rzecki de volgende notitie: ‘Hij zat bij De hugenoten* op de achtste rij stalles naast ene Matylda…???’

Hij zou troost kunnen putten uit de gedachte dat in datzelfde memorandum eveneens aantekeningen stonden over zijn beide andere collega’s, maar ook over de kassier, de bodes, ja zelfs over de huisknecht Paweł. Hoe kwam Rzecki aan al die details uit het leven van zijn medewerkers? Dat was een geheim dat hij aan niemand openbaarde.

Na eerst de kas te hebben overgedragen aan Lisiecki, die hij ondanks het voortdurende gebakkelei het meest vertrouwde, verdween meneer Ignacy rond één uur ’s middags naar zijn kamertje om er zijn bij een restaurant gehaalde middagmaal te nuttigen. Tegelijk met hem verliet Klejn de winkel en was om twee uur weer terug; vervolgens bleven hij en Rzecki in de winkel en gingen Lisiecki en Mraczewski eten. Om drie uur was iedereen weer op zijn plek.

Om acht uur ’s avonds werd afgesloten; de winkelbediendes gingen huns weegs en alleen Rzecki bleef achter. Hij deed de dagelijkse afrekening, controleerde de kas, stelde het werkplan op voor de volgende dag en ging bij zichzelf na: was alles gedaan wat vandaag gedaan had moeten worden? Voor elke verwaarloosde kwestie betaalde hij met lange slapeloosheid en naargeestige dromen over de teloorgang van de winkel, de prompte ondergang van de Bonaparte-dynastie en over het feit dat alles waar hij in het leven zijn hoop op had gevestigd, slechts flauwekul was.

‘Er komt allemaal niets van terecht! We zijn reddeloos verloren!’ verzuchtte hij dan, woelend in zijn harde beddengoed.

Verliep de dag goed, dan was meneer Ignacy content. Dan las hij voor het slapengaan De geschiedenis van het Consulaat en het Keizerrijk* of de krantenknipsels die de Italiaanse oorlog van het jaar 1859 beschreven of haalde hij, wat niet zo heel vaak gebeurde, zijn gitaar onder zijn bed vandaan en speelde daarop de Rákóczimars*, met een tenor van twijfelachtige kwaliteit meezingend.

Later droomde hij dan van uitgestrekte Hongaarse laagvlakten, van donkerblauwe en witte lijnen van in rookwolken gehulde legers… De volgende dag had hij steevast last van een somber humeur en klaagde hij over hoofdpijn.

Tot de meer aangename dagen behoorde wat hem betreft de zondag; dan maakte hij immers de plannen voor wat er een week lang in de etalage moest komen, om vervolgens deze plannen uit te voeren.

In zijn opvatting waren de etalages niet alleen een samenvatting van het aanbod van de winkel, maar moesten ze ook de aandacht trekken van de voorbijgangers door ofwel de meest modieuze waar dan wel een prachtige uitstalling of een aardigheidje. De rechteretalage, die was voorbestemd voor de luxeartikelen, herbergde meestal een bronzen beeld, een porseleinen vaas, de volledige inrichting van een boudoirtafel, waaromheen albums, kandelaars, portemonnees, waaiers lagen uitgestald, aangevuld met wandelstokken, parasols en een ontelbaar aantal kleine maar elegante voorwerpen. In de met stropdassen, handschoenen, overschoenen en parfums gevulde linkeretalage nam meestal bewegend speelgoed een centrale plaats in.

Soms ontwaakte gedurende deze eenzame bezigheden het kind in de oude klerk. Dan haalde hij alle mechanische speeltjes tevoorschijn en stalde hij deze uit op tafel. Er was een beer die in een paal klom, er was een kraaiende haan, een muis die kon rondrennen, een trein die over rails reed, een circusclown die op een paard galoppeerde en nog een tweede clown met zich mee droeg, en enkele paartjes die een wals dansten op de tonen van een onduidelijk stukje muziek. Al deze figuren werden door meneer Ignacy opgedraaid en allemaal tegelijk in beweging gezet. En als de haan begon te kraaien en te klepperen met zijn stijve vleugels, als de dode paartjes dansten, waarbij ze voortdurend tegen elkaar op botsten en dan weer stilvielen, als de loden passagiers van het treintje zonder bestemming hem verbaasd begonnen aan te kijken, en als die hele poppenwereld bij het flakkerende gaslicht tot fantastisch leven kwam, begon de oude klerk met zijn hoofd leunend op zijn ellebogen stilletjes te lachen en mompelde hij: ‘Hihi! Waar gaan jullie heen, reizigers…? Waarom haal je zulke halsbrekende toeren uit, acrobaat…? Wat heb je eraan om elkaar zo vast te pakken, dansers…? De veer loopt af en jullie gaan allemaal weer terug in de kast. Flauwekul, alles is flauwekul…! En als jullie konden denken, zouden jullie nog kunnen denken dat dit heel wat voorstelde…!’

Na deze en soortgelijke monologen pakte hij snel het speelgoed weer in en liep hij geïrriteerd rond in de lege winkel met die smerige hond van hem achter zich aan.

‘Handel is flauwekul… politiek is flauwekul… flauwekul is die reis naar Turkije… flauwekul is het ganse leven waarvan we ons het begin niet meer herinneren en het eind niet kennen… Waar is de waarheid…?’

Aangezien hij zulke zinnen soms hardop en in de openbaarheid uitsprak, werd hij als een zonderling beschouwd en plachten serieuze dames met huwbare dochters te zeggen: ‘Dat komt ervan als een man vrijgezel blijft!’

Zijn huis verliet meneer Ignacy zelden en slechts voor korte tijd, en normaal gesproken slenterde hij dan wat door de straten waar zijn collega’s of ander winkelpersoneel woonden. Dan trokken zijn lange, donkergroene Algerijnse mantel of zijn tabaksbruine colbert, zijn asgrijze broek met de zwarte streep en zijn vale hoge hoed, maar vooral ook zijn schuchtere gedrag alom de aandacht. Meneer Ignacy wist dat en kreeg daardoor steeds meer een hekel aan wandelen. Op zon- en feestdagen bleef hij liever urenlang in bed liggen kijken naar zijn getraliede raam, waarachter de grauwe muur te zien was van het naburige huis dat slechts gesierd werd door één enkel eveneens getralied venster, waarin soms een kuipje boter stond of het levenloze lichaam van een haas hing.

Maar hoe minder hij buiten kwam, des te vaker droomde hij van een verre reis naar het platteland of naar het buitenland. Steeds vaker doken in zijn dromen groene velden en donkere wouden op, waar hij zou willen ronddolen, terugdenkend aan zijn jonge jaren. Langzaam werd in hem het stomme verlangen naar die landschappen wakker, dus besloot hij onmiddellijk na de terugkeer van Wokulski ergens voor een hele zomer naartoe te gaan.

‘Tenminste nog één keer voor ik doodga, maar dan wel voor een paar maanden,’ zei hij tegen zijn collega’s, die om onduidelijke redenen om deze projecten moesten lachen.

Vrijwillig gescheiden van mens en natuur, ondergedompeld in de woelige maar benauwende maalstroom van winkelbelangen, voelde hij almaar sterker de behoefte om met iemand van gedachten te wisselen. En omdat hij sommigen niet vertrouwde en anderen niet naar hem wilden luisteren en Wokulski er niet was, ging hij dus maar in gesprek met zichzelf en hield hij in het diepste geheim een dagboek bij.

HOOFDSTUK DRIE

Het dagboek van een oude klerk

‘…TOT MIJN SPIJT stel ik al enkele jaren vast dat er op deze wereld steeds minder goede klerken en verstandige politici zijn, daar ze zich allemaal door de mode laten leiden. Een eenvoudige klerk kleedt zich om het kwartaal in een nieuw model broek, draagt een steeds vreemdere hoed en zet elke keer weer anders zijn kraag op. Evenzo veranderen politici van geloof: eertijds geloofden ze in Bismarck, gisteren in Gambetta en vandaag in Beaconsfield, die nog niet zo lang geleden een Jodenman was.

Schijnbaar is men vergeten dat je je in een winkel niet behoort te hullen in moderne kragen, je mag ze hoogstens verkopen, want straks blijft de klant nog zonder waar en zit de winkel zonder klanten. Politiek daarentegen dient niet te steunen op fortuinlijke personages doch op luisterrijke dynastieën. Metternich was net zo beroemd als Bismarck en Palmerston beroemder dan Beaconsfield, en wie vandaag de dag herinnert zich die nog? Ondertussen heeft het geslacht Bonaparte onder het bewind van Napoleon I Europa op zijn grondvesten doen schudden, daarna onder Napoleon III, maar ook vandaag de dag, ook al verklaren sommigen het failliet, beïnvloedt het geslacht door zijn trouwe dienaren Mac-Mahon en Ducrot het lot van Frankrijk.

Jullie zullen zien wat de kleine Napoleon IV* nog zal presteren, die zich in het geheim bij de Engelsen bekwaamt in de oorlogskunst! Maar tot zover hierover. In dit geschrift wens ik namelijk niet over de Bonapartes te spreken maar over mijzelf, opdat bekend moge worden hoe goede klerken en zij het niet geleerde, dan toch zeker verstandige politici gevormd werden. Voor dit doel is geen academie vereist, maar een voorbeeld: thuis en in de winkel.

Mijn vader was in zijn jonge jaren soldaat en op latere leeftijd conciërge bij de Commissie van Binnenlandse Zaken. Hij liep kaarsrecht, had kleine bakkebaarden en een opstaande snor; hij droeg een zwarte halsdoek en had een zilveren oorknopje in.

We woonden in de Oude Stad, samen met een tante die voor ambtenaren linnengoed waste en verstelde. We bewoonden twee kamertjes op de vierde verdieping, waar we het niet rijk hadden, maar waar we wel veel vreugde kenden, althans ik. In ons woonvertrek was het meest in het oog springende object de tafel, waarop mijn vader na zijn thuiskomst van kantoor enveloppen plakte; bij mijn tante daarentegen werd de belangrijkste plaats ingenomen door de wastobbe. Ik herinner me nog dat ik op dagen dat het mooi weer was vliegers opliet op straat en als het regende in de kamer zeepbellen blies.

Aan de wanden bij mijn tante hingen niets dan heiligen; maar het mochten er dan een heleboel zijn, toch deden ze in aantal onder voor de Napoleons waarmee vader zijn kamer had versierd. Er was een Napoleon bij in Egypte, een tweede bij Wagram, een derde bij Austerlitz, een vierde bij Moskou, een vijfde op de dag van zijn kroning, een zesde in apotheose. En terwijl tante, geschokt door zoveel profane schilderijen, een messing kruisbeeld aan de muur had gehangen, had vader om – zoals hij zei – Napoleon niet te beledigen een bronzen borstbeeld van hem gekocht en dat ook een plaats boven zijn bed gegeven.

“Je zult nog zien, ongelovige,” lamenteerde tante. “Ooit zullen ze je voor die fratsen met pek besmeuren.”

“Ach wat…! De keizer zal het heus niet zover laten komen,” antwoordde vader.

Geregeld kregen we bezoek van oud-collega’s van mijn vader: de heer Domański, die ook conciërge was, maar dan bij de Commissie van Financiën, en de heer Raczek, die in de ulica* Dunaj een groentekraam had. Het waren eenvoudige lieden (de heer Domański was zelfs liefhebber van anisette), maar bedachtzame politici. Allemaal, tante niet uitgezonderd, beweerden ze met de grootste stelligheid dat Napoleon I weliswaar in gevangenschap was gestorven, maar dat de wederopstanding van het geslacht der Bonapartes slechts een kwestie van tijd was. Na de eerste Napoleon zou er een tweede komen en als het met die slecht zou aflopen, zou er een volgende komen, net zo lang tot de een na de ander voor orde in de wereld zou hebben gezorgd.

“Je moet altijd klaarstaan om gehoor te geven aan de eerste oproep!” placht mijn vader te zeggen.

“Want gij kent dag noch uur,” voegde de heer Domański daar dan aan toe.

En de heer Raczek spuwde ter beaming, pijp in zijn mond, tot in tantes kamer.

“O wee als u in mijn tobbe spuwt, dan zal ik het u laten voelen…!” riep tante.

“U edele mag dan willen me iets te laten voelen, maar misschien ben ik daar wel helemaal niet van gediend,” mompelde de heer Raczek en spuwde in de richting van de schoorsteen.

“Bij… wat een smeerlappen, die grenadiers!” zei tante boos.

“U edele was anders nooit vies van ulanen. Zo is mij ter ore gekomen…”

Later is de heer Raczek met mijn tante getrouwd…

…Omdat hij wilde dat ik gereed zou zijn als het uur der gerechtigheid zou aanbreken, werkte vader tevens aan mijn educatie.

Zo leerde hij me lezen, schrijven, enveloppen plakken, maar voor alles moest ik gedrild worden. Al in mijn vroege kindertijd, toen het hemd nog achter uit mijn broek stak, drilde hij me. Ik herinner me nog als de dag van vandaag hoe vader mij commandeerde: “Halve draai rechts!” of “Linkerarm vooruit – mars…!” om mij vervolgens aan de staart van mijn kleren in de gewenste richting te trekken.

Dat was nog eens strikt geleid onderricht.

Soms wekte vader me ’s nachts en riep: “Te wapen…” en dan drilde hij me ondanks de verwensingen en tranen van tante en eindigde steevast met de zin: “Ignaś, wees te allen tijde paraat, schobbejak, want we kennen dag noch uur… Onthoud dat God ons de Bonapartes heeft gezonden om orde in de wereld te scheppen… zolang er geen orde en gerechtigheid zijn, zal het testament van de keizer niet zijn nageleefd.”

Ik kan niet zeggen dat het onaantastbare geloof van mijn vader in de Bonapartes en de gerechtigheid gedeeld werd door zijn beide collega’s. Soms sprak de heer Raczek, als de pijn in zijn been hem te veel werd, vloekend en steunend: “Ach, weet je, mijn beste, we wachten nu al zo lang op een nieuwe Napoleon. Ik begin al grijs te worden en takel af, en nog altijd is hij er niet. Nog even en we zitten als bedelaars aan de kerkpoort en als dan Napoleon komt, is het vast nog alleen om met ons de getijden te zingen.”

“Hij vindt vast wel jongeren.”

“Welke jongeren! De beteren onder hen hebben al voor ons de pijp aan Maarten gegeven en de jongsten zijn geen knip voor de neus waard. Er zijn er onder hen die nog nooit van Napoleon hebben gehoord.”

“Die van mij heeft anders wel van hem gehoord en zal hem zeker niet vergeten,” antwoordde vader met een knipoog naar mij.

De heer Domański werd nog somberder.

“De wereld gaat naar de haaien,” zei hij hoofdschuddend. “Het eten wordt almaar duurder, aan huur innen ze je ganse loon en wat de anisette betreft, zelfs daar wordt mee gesjoemeld. Vroeger werd je al vrolijk van een enkel glaasje en tegenwoordig ben je na een glas nog zo nuchter alsof je water hebt gedronken. Zelfs Napoleon zou hier geen gerechtigheid ten deel vallen.”

Waarop vader antwoordde: “Gerechtigheid komt er, ook zonder een Napoleon. Maar een Napoleon komt er.”

“Ik geloof er niets van,” mopperde de heer Raczek.

“En wat als hij toch komt…?” vroeg vader.

“Dat maken wij niet meer mee.”

“Ik maak dat vast nog mee,” antwoordde vader. “En Ignaś des te meer.”

Toen werden vaders woorden al diep in mijn geheugen gegrift, maar pas door de latere gebeurtenissen kregen ze hun schitterende, haast profetische karakter.

Rond het jaar 1840 begon hij te sukkelen met zijn gezondheid. Soms ging hij voor een paar dagen niet naar kantoor en ten slotte moest hij blijvend het bed houden.

De heer Raczek bezocht hem dagelijks en op een keer fluisterde hij starend naar zijn magere handen en gelige wangen: “Hé, ouwe jongen, ik denk niet dat we die Napoleon nog zullen meemaken.”

Waarop vader in alle rust zei: “Ik ga niet dood voordat ik over hem heb gehoord.”

De heer Raczek knikte en tante wreef haar tranen weg in de gedachte dat vader onzin uitkraamde. Wat kon je anders denken, nu de dood op de deur klopte en vader nog steeds uitkeek naar Napoleon…

Het ging al heel slecht met hem, hij had het laatste sacrament al ontvangen, toen de heer Raczek een paar dagen later op een vreemde manier opgewonden bij ons kwam binnenvallen en midden in de kamer staande uitriep: “Weet je, ouwe jongen, we hebben een Napoleon…”

“Waar?” vroeg tante.

“Wat dacht je, in Frankrijk.”

Vader schoot overeind, maar viel meteen weer terug in zijn kussens. Hij stak alleen zijn hand naar me uit en me met een blik die ik nooit zal vergeten aankijkend, fluisterde hij: “Goed onthouden, jongen…! Dit moet je goed onthouden…”

En toen gaf hij de geest.

In mijn latere leven heb ik me ervan kunnen vergewissen hoe voorspellend de opvattingen van mijn vader waren geweest. Allemaal hebben we de tweede napoleontische ster gezien die Italië en Hongarije heeft wakker geschud; en hoewel hij boven Sedan weer begon te zakken, geloof ik niet in het definitief uitdoven ervan. Wat kan mij een Bismarck, een Gambetta of een Beaconsfield schelen! Onrecht zal over de wereld regeren zolang er geen nieuwe Napoleon zal opstaan.

Een paar maanden na het overlijden van mijn vader overlegden de heer Raczek en de heer Domański met tante Zuzanna over wat er nu met mij moest gebeuren. De heer Domański wilde me onderbrengen bij een van zijn burelen en me geleidelijk laten opklimmen tot ambtenaar; tante was meer een voorstander van een ambacht en de heer Raczek was voor de groentebranche. Maar toen mij werd gevraagd waar mijn voorkeur naar uitging, antwoordde ik: “In een winkel werken.”

“Wie weet is dat nog wel het allerbeste,” merkte de heer Raczek op. “En waar zou je verkoper willen worden?”

“In die winkel aan de Podwale, waar in de deuropening een ruitersabel hangt en in de etalage een kozak staat.”

“Ik weet wat hij bedoelt,” bemoeide tante zich ermee. “Hij wil bij Mincel gaan werken.”

“Het valt te proberen,” sprak de heer Domański. “We kennen Mincel immers allemaal.”

De heer Raczek spuwde ter beaming tot in de schouw.

“O God allemachtig,” kreunde tante. “Straks spuwt die lummel nog op mij, nu mijn broer er niet meer is… Oei! Ongelukkige wees die ik ben…!”

“Het is me wat!” begon de heer Raczek. “U edele zou ook moeten trouwen, dan hoeft u geen wees meer te zijn.”

“En waar vind ik zo’n idioot die mij zou willen?”

“Nou, wie weet wil ik wel met u edele trouwen, want ik heb niemand die me kan insmeren,” mompelde de heer Raczek, diep naar de grond buigend om de as uit zijn pijp te kloppen. Tante moest ervan huilen en toen sprak de heer Domański: “Waarom zo om de hete brij heen draaien. U edele hebt niemand om voor u te zorgen en hij heeft geen huishoudster… trouw toch en ontferm jullie over Ignaś, en je hebt er meteen een kind bij. En nog een goedkoop kind ook, want Mincel geeft hem kost en inwoning, jullie hoeven hem alleen te kleden…”

“Watte…?” vroeg de heer Raczek terwijl hij tante aankeek.

“Wel, laat de jongen eerst maar eens in de leer gaan, en dan… wie weet durf ik het dan wel aan,” luidde tantes antwoord. “Ik heb altijd het gevoel gehad dat ik belabberd aan mijn einde zou komen…”

“Op naar Mincel!” sprak de heer Raczek terwijl hij van zijn krukje omhoogkwam. “Stel me alleen niet teleur, u edele!” voegde hij eraan toe, waarbij hij dreigend zijn vuist naar tante ophief.

Hij en de heer Domański gingen naar buiten en kwamen na ongeveer anderhalf uur, beiden behoorlijk rood aangelopen, weer terug. De heer Raczek was buiten adem en de heer Domański kon nauwelijks op zijn benen staan, waarschijnlijk omdat we een erg lastige trap hadden.

“Wat is er aan de hand…?” vroeg tante.

“Ze hebben de nieuwe Napoleon in het kruithuis opgesloten,” antwoordde de heer Domański.

“Niet in het kruithuis, maar in de vesting Waf… Waf…” voegde Raczek toe en wierp zijn muts op tafel.

“En hoe zit het nu met die jongen?”

“Die kan morgen met kleren en ondergoed naar Mincel,” antwoordde de heer Domański. “Niet naar de vesting Waf… Waf… Maar naar Ham… Ham of was het misschien Cham*… ik weet het zelf ook niet…”

“Zijn jullie helemaal gek geworden, stelletje zuiplappen!” schreeuwde tante terwijl ze de heer Raczek bij de arm greep.

“Alleen niet zo vertrouwelijk!” zei de heer Raczek boos. “Na het huwelijk is er tijd voor vertrouwelijkheden, maar nu… Hij moet morgen naar Mincel met ondergoed en kleren… Arme Napoleon…!”

Tante duwde de heer Raczek de deur uit, vervolgens de heer Domański en gooide hun hun mutsen achterna.

“Wegwezen, stelletje zuiplappen!”

“Leve Napoleon!” riep de heer Raczek en de heer Domański begon te zingen:

Wandelaar, als gij uw blik deez’ kant op richt,

Kom nader en sta stil bij dit geschrift…

Kom nader en sta stil bij dit geschrift.

Zijn stem verstilde langzaam, alsof hij bezig was in een put weg te zinken, viel in het trappenhuis volledig stil, om vervolgens vanaf de straat weer tot ons te komen. Even later klonk daar enig rumoer en toen ik uit het raam naar buiten keek, zag ik dat een politieagent de heer Raczek meevoerde naar het stadhuis.

Dit waren de gebeurtenissen die voorafgingen aan mijn intrede in het koopmansvak.

De winkel van Mincel kende ik al geruime tijd, omdat ik er vaak heen moest om voor vader papier te halen en voor tante zeep. Steeds rende ik er met blij gestemde nieuwsgierigheid heen om naar het achter de etalageruit hangende speelgoed te turen. Voor zover ik me kan herinneren, stond er in de etalage een enorme kozak die uit zichzelf opsprong en met zijn armen zwaaide, en in de deuropening een trommel, een ruitersabel en een leren paard met een echte staart.

Het interieur van de winkel zag eruit als een reusachtige kelder, waarvan ik vanwege de duisternis het einde nooit te zien kreeg. Ik weet alleen dat je voor peper, koffie en laurierbladeren naar links ging, naar de tafel waarachter enorme kasten stonden die vanaf het gewelf tot aan de vloer bestond uit lades. Papier, inkt, borden en glazen werden aan de tafel rechts verkocht, waar de vitrinekasten stonden, en voor zeep en stijfsel moest je verder de winkel in, waar je vaten en stapels houten kratten kon zien staan.

Zelfs het gewelf werd benut. Daar hingen lange rijen met mosterdzaad en verf gevulde blazen, een reusachtige lamp met een afdakje die ’s winters de hele dag door brandde, een net vol kurken en ten slotte een kleine opgezette krokodil van zo’n anderhalve el lang.

De eigenaar van de winkel was Jan Mincel, een oude man met een rood gezicht en een toef grijze haren onder zijn kin. Op elk uur van de dag zat hij bij het raam, op een met leer beklede zetel en gekleed in een blauwe bombazijnen kaftan, met een witte schort en een slaapmuts in dezelfde kleur. Voor hem op tafel lag een groot boek waarin hij de inkomsten schreef en vlak boven zijn hoofd hing een tros hoofdzakelijk voor de verkoop bestemde disciplines. De oude man nam het geld in ontvangst, gaf de klanten wisselgeld terug, schreef in zijn boek, zat soms wat te dutten, maar ondanks de vele bezigheden waakte hij met een onnavolgbare aandacht over de hele gang van zaken in de winkel. Ook trok hij zo nu en dan tot vreugde van de voorbijgangers op straat aan het touwtje van de in de etalage opspringende kozak en ten slotte – en dat beviel mij nog het minst – strafte hij ons voor verschillende vergrijpen met een van de disciplines uit de tros.

Ik zeg: ons, want voor de lijfstraffen waren we met drie kandidaten: ik en de twee neven van de ouweheer, Franc en Jan Mincel.

De oplettendheid van de patroon en diens handigheid in het gebruik van het reeënbeen ervoer ik reeds op de derde dag na mijn komst in de winkel.

Franc had voor een vrouwelijke klant voor tien grosz* rozijnen afgewogen. Nadat ik had gezien dat een rozijn op de toonbank was gevallen (op dat moment waren de ogen van de ouweheer gesloten), had ik die onopvallend opgeraapt en opgepeuzeld. Ik wilde net een pitje dat tussen mijn tanden was blijven zitten verwijderen, toen ik op mijn rug iets voelde als de krachtige aanraking van roodgloeiend ijzer.

“Jij, vlegel!” viel de ouwe Mincel uit en voor ik de situatie doorhad, had hij me er van kop tot teen nog een paar keer met de discipline van langs gegeven.

Ik kromp ineen van de pijn, maar vanaf dat moment heb ik nooit meer gedurfd iets uit de winkel in mijn mond te nemen. Amandelen, rozijnen, zelfs halvemaantjes hadden voor mij de smaak van peper.

Nadat hij op die manier met mij had afgerekend, hing de ouweheer de discipline weer terug aan de tros, schreef de rozijnen op en met de allervriendelijkste blik in zijn ogen begon hij weer aan het touwtje van de kozak te trekken. Kijkend naar zijn half glimlachende gezicht en halfgesloten ogen kon ik nauwelijks geloven dat deze joviale oude man zo’n kracht in zijn hand had. En nu pas zag ik dat van binnen uit de winkel gezien die kozak een stuk minder amusant oogde dan vanaf de straat.

In onze winkel kon je koloniale waren, galanterieën en zeep krijgen. De koloniale waren werden de klanten aangereikt door Franc Mincel, een jongeman van ruim dertig jaar met rood haar en een slaperige gelaatsuitdrukking. Hij kreeg het vaakst van zijn oom met de discipline, wanneer hij pijp rookte, te laat achter de toonbank verscheen, ’s nachts de hort op was geweest, maar vooral wanneer hij slordig de waar afwoog. De jongste daarentegen, Jan Mincel, die de galanterieën beheerde en zich behalve door onhandige gebaren onderscheidde door een zachtaardig karakter, werd op zijn beurt geslagen voor het stelen van gekleurd papier en het daarop schrijven van brieven aan jongedames.

Alleen August Katz, die bij de zeep stond, onderging geen ruw leren uitbranders. Dit schriel manspersoon onderscheidde zich door een buitengewone nauwgezetheid. Bij het krieken van de dag verscheen hij op het werk, sneed de zeep en woog het stijfsel af als een automaat; hij at wat de pot schafte, in het donkerste hoekje van de winkel, zich er bijna voor schamend dat hij menselijke behoeften had. ’s Avonds om negen uur verdween hij weer uit de winkel.

In deze omgeving heb ik acht jaar doorgebracht, waarvan elke dag op alle andere dagen leek als een druppel herfstregen op andere druppels herfstregen. Ik stond om vijf uur op, waste me en veegde de winkel aan. Om zes uur opende ik de voordeur alsmede het vensterluik. Op dat moment kwam ergens van de straat August Katz tevoorschijn, trok zijn geklede jas uit, deed een schort voor en posteerde zich zwijgend tussen een vat groene zeep en een zuil opgestapelde blokken gele zeep. Vervolgens kwam de oude Mincel door de deur naar de binnenplaats gesneld en mompelde: “Morgen!”, corrigeerde zijn slaapmuts, haalde het kasboek uit de lade, nam plaats in zijn zetel en trok een paar keer aan het touwtje van de kozak. Na hem verscheen pas Jan Mincel en nadat hij zijn oom een handkus had gegeven, nam hij plaats achter zijn toonbank, waarop hij ’s zomers vliegen ving en in de winter met een vinger of een vuist allerlei figuren tekende.

Franc moest gewoonlijk naar de winkel worden geroepen. Met slaperige ogen kwam hij geeuwend binnen, gaf een onverschillige kus op de arm van zijn oom en bleef de hele dag aan zijn hoofd krabben op een manier die kon duiden op vreselijke slaap of op vreselijke zorgen. Er ging vrijwel geen ochtend voorbij waarop zijn oom hem niet met een geërgerde blik op zijn gemanoeuvreer vroeg: “Zo vlegel… en waar heb jij uitgehangen?”

Ondertussen ontwaakte op straat het rumoer en schoven er voor het winkelraam almaar vaker voorbijgangers langs. Nu eens een dienstmeid, dan weer een houthakker, een dame met een capuchon, dan weer een schoenmakersjongen, een heerschap met een vierkante pet, de ene zowel als de andere kant op, als figuren in een kijkdoos. Over straat hobbelden karren, werden vaten voortgerold, reden koetsjes af en aan… Er kwamen steeds meer mensen bij, steeds meer karren, totdat het uiteindelijk één groot straatleven werd, waaruit zo nu en dan iemand bij ons binnenliep om een boodschap te doen.

“Peper voor drie grosz…”

“Graag een pond* koffie…”

“Doet u nog maar wat rijst…”

“Een half pond zeep…”

“Een grosz laurierblad…”

Langzaam maar zeker raakte de winkel vol met voor het merendeel bediendes en armoedig geklede vrouwspersonen. Vooral dan trok Franc Mincel een moeilijk gezicht: hij schoof lades open en dicht, deed de waar in puntzakken van grauw pakpapier, rende het trapje op, pakte weer iets in, en dit alles deed hij met de beklagenswaardige blik van iemand die geen toestemming krijgt om te geeuwen. Ten slotte was er zo’n menigte klanten dat ook Jan Mincel en ik Franc moesten helpen bij de verkoop.

De ouweheer bleef maar zitten schrijven en wisselgeld afgeven, van tijd tot tijd met zijn vingers aan zijn witte slaapmuts wriemelend, waarvan het blauwe kwastje voortdurend voor een van zijn ogen bungelde. Soms trok hij aan de kozak en van tijd tot tijd haalde hij bliksemsnel de discipline tevoorschijn en zwiepte ermee op een van zijn neven. Maar zelden begreep ik: wat wil de man? Daarbij waren de neven niet echt scheutig met verklaringen met betrekking tot de oorzaken van zijn opvliegendheid.

Rond de klok van achten werd de toestroom van klanten minder. Dan verscheen achter in de winkel de dikke huishoudster met een mand met broodjes en bekers (Franc keerde haar de rug toe) en achter haar aan kwam de moeder van onze patroon, een mager oud besje in een gele jurk, met een reusachtige muts op haar hoofd en een kan koffie in de hand. Nadat ze haar gerei op de tafel had gezet, zei ze met haar kraakstem: “Gut Morgen, meine Kinder! Der Kaffee ist schon fertig…”

En dan begon ze de koffie in de witte porseleinen bekers te schenken.

Vervolgens kwam de oude Mincel naar haar toe gelopen en gaf haar een handkus met de woorden: “Gut Morgen, meine Mutter!”

Daarvoor kreeg hij een beker koffie met drie broodjes.

Daarna waren Franc Mincel, Jan Mincel, August Katz en als laatste ik aan de beurt. Ieder van ons gaf het oudje een kus op haar droge, met blauwe aders getekende hand en ieder van ons zei: “Gut Morgen, Grossmutter!”

En hij kreeg de beker met de drie broodjes waar hij recht op had.

Hadden we eenmaal in haast onze koffie gedronken, dan nam de huishoudster de lege mand en de vuile bekers weer mee en het besje haar kan en verdwenen de twee.

Buiten hobbelden nog steeds karren voort en stroomde in beide richtingen een mensenmassa, waaruit om de zoveel tijd iemand zich losmaakte en de winkel binnenstapte.

“Mag ik wat stijfsel…”

“Graag wat amandelen voor tien grosz.”

“Een grosz zoethout.”

“Groene zeep…”

Rond het middaguur werd de drukte achter de toonbank van de koloniale waar minder en verschenen er daarentegen steeds meer klanten in het rechtergedeelte van de winkel, bij Jan. Hier kocht men borden, glazen, strijkijzers, koffiemolens, poppen en soms ook grote parasols, saffierblauwe en felrode. De kopers, mannen en vrouwen, waren goedgekleed, namen plaats op de stoelen en lieten zich een massa voorwerpen tonen, daarbij afdingend en om steeds weer nieuwe voorwerpen vragend.

Ik weet nog dat, terwijl ik in het linkergedeelte van de winkel heen en weer rende en druk doende was met het inpakken van de koopwaar, mij in het rechtergedeelte nog het meest de gedachte bezighield: wat wil deze of gene klant nu daadwerkelijk en wat gaat hij kopen? Maar uiteindelijk werd ook hier veel verkocht; de dagelijkse inkomsten uit de galanterieënhandel vielen zelfs enkele malen hoger uit dan die van de koloniale waren en de zeep.

De oude Mincel verscheen ook op zondag in de winkel. ’s Ochtends bad hij en rond het middaguur riep hij mij bij zich voor een soort les.

“Sag mir – zeg me: Was ist das? – wat is dat? Das ist Schublade – dat is een schuiflade. Kijk eens wat er in die schuiflade zit. Es ist Zimt – dat is kaneel. Waar is kaneel voor nodig? Voor de zupe, voor het toetje hebben we kaneel nodig. Wat is kaneel? Dat is zo een bast van ene boom. Waar woont zo een kaneelboom? In Indië woont zo een boom. Kijk eens op de wereldbol – hier ligt Indië. Geef mij eens voor tien grosz kaneel… O, du Spitzbube…! als ik jou tien keer discipline geef, jij weten zal hoeveel kaneel je voor tien grosz verkopen moet…”

Op die manier doorliepen we elke lade in de winkel en de geschiedenis van elke waar. En als Mincel niet moe was, dicteerde hij me nog enkele rekensommen, liet me de boeken optellen of de zakenbrieven van onze winkel schrijven.

Mincel was heel netjes, hij duldde geen stof, veegde het van de kleinste voorwerpen. Alleen de disciplines hoefde hij nooit af te stoffen dankzij zijn zondagse colleges boekhouding, geografie en warenkennis.

Langzaam maar zeker raakten we in een paar jaar zo aan elkaar gewend dat de oude Mincel het niet meer zonder mij kon stellen en ik zelfs zijn disciplines begon te beschouwen als iets dat hoorde bij familieverhoudingen. Ik weet nog dat ik groen werd van spijt toen ik een kostbare samowar had beschadigd en de oude Mincel in plaats van naar de discipline te grijpen riep: “Wat maak je nou, Ignaz…? Wat maak je nou…!”

Ik had liever slaag met alle disciplines gehad dan opnieuw die trillende stem aan te moeten horen en die verschrikte blik van de patroon te moeten zien.

Het middagmaal aten we op een doordeweekse dag in de winkel, eerst de twee jonge Mincels en August Katz, en vervolgens ik en de patroon. Op zon- en feestdagen gingen we met z’n allen naar boven en namen plaats aan de grote tafel. Op elke kerstavond gaf Mincel ons cadeautjes en tuigde zijn moeder in het diepste geheim voor ons (en haar zoon) de kerstboom op. Ten slotte kregen we op elke eerste van de maand allemaal ons loon (ik ontving tien zloty). Bij die gelegenheid moest iedereen zich legitimeren met wat hij gespaard had: ik, Katz, de twee neven en de bediening. Als je niet gespaard had of liever gezegd, als je niet elke dag enkele groszen opzij had gelegd, was dat in de ogen van Mincel eenzelfde vergrijp als diefstal. Zover mijn herinnering reikt, hebben er een paar winkelbediendes en leerlingen in onze winkel gewerkt die de patroon alleen daarom heeft ontslagen, omdat ze niets hadden gespaard. De dag waarop dat uitkwam, was de laatste van hun verblijf hier. Beloftes, bezweringen, handkussen hielpen niet, zelfs niet als je je ter aarde wierp. De ouwe kwam niet uit zijn zetel, hij keek niet naar de rekwestranten, maar wees slechts met een vinger naar de deur en sprak maar één woord: “Fort! Fort…!” Het principe van sparen werd bij hem een ziekelijke hebbelijkheid.

De goede man had maar één slechte eigenschap: hij haatte Napoleon. Zelf had hij het nooit over hem, maar bij de klank van de naam Bonaparte kreeg hij aanvallen van razernij; zijn gezicht werd grauw, hij spuwde en brulde: “De schelm! Der Spitzbube! De bandiet…!”

De eerste keer dat ik dergelijke afgrijselijke lasteringen hoorde, viel ik zowat flauw. Ik wilde de oude man van repliek dienen en de benen nemen naar de heer Raczek, die inmiddels met mijn tante was getrouwd. Maar plotseling zag ik dat Jan Mincel met zijn hand voor zijn mond iets mompelde en een bepaald gezicht trok tegen Katz. Ik spitste mijn oren en dit is wat Jan zei: “Dat zijn sprookjes, oom, sprookjes! Napoleon was een toffe kerel, al was het alleen maar vanwege het feit dat hij die Duitse schooiers heeft verjaagd. Nietwaar, Katz?”

Maar August Katz sloeg zijn ogen neer en ging verder met het snijden van zeep.

Ik stond perplex, maar op hetzelfde moment vatte ik sympathie op voor Jan Mincel en August Katz. Mettertijd kwam ik erachter dat er in onze kleine winkel twee grote fracties bestonden waarvan de ene, bestaande uit de oude Mincel en zijn moeder, gesteld was op de Duitsers en de tweede, gevormd door de jonge Mincels en Katz, hen haatte. Voor zover ik me kan herinneren, was alleen ik neutraal.

In het jaar 1846 bereikten ons berichten over de vlucht van Lodewijk Napoleon uit de gevangenis. Dit was een belangrijk jaar voor mij, want ik werd klerk en onze patroon, de oude Jan Mincel, kwam onder nogal merkwaardige omstandigheden om het leven.

In datzelfde jaar ging de handel in onze winkel achteruit, zowel als gevolg van de algehele onrust als vanwege het feit dat onze patroon al te vaak en al te luid Lodewijk Napoleon verwenste. De mensen begonnen een hekel aan ons te krijgen en zelfs had iemand (Katz misschien…?) op een dag een ruit bij ons ingegooid.

Welnu, dit voorval lokte het publiek eerder naar de winkel dan dat het eruit werd weggehouden en een week lang kenden we een niet eerder vertoonde omzet; de buren benijdden ons erom. Maar na een week nam deze kunstmatige drukte weer af en was het opnieuw vaak stil in de zaak.

Op een avond ging er bij afwezigheid van onze patroon, wat op zich al een ongewoon fenomeen was, een tweede steen door de winkelruit. De verschrikte Mincels vlogen naar boven en zochten hun oom. Katz rende de straat op op zoek naar de dader van de vernieling en trof daar twee politieagenten die… ja, raad eens wie…? met zich meevoerden… Niemand meer of minder dan onze patroon, op beschuldiging van dat hij deze keer, en vermoedelijk ook de vorige, de ruit had ingegooid…

Vergeefs probeerde de ouweheer eronderuit te komen: niet alleen was zijn aanslag opgemerkt, bovendien had hij ook een steen bij zich… De stakker moest dan ook mee naar het stadhuis.

Na veel uitleg en explicatie verdween de zaak uiteraard in de doofpot, maar sindsdien was de ouweheer zijn humeur kwijt en begon hij af te vallen. Op een dag is hij, nadat hij in zijn zetel bij het raam had plaatsgenomen, er niet meer uit opgestaan. Hij stierf met zijn kin op het handelsboek en in zijn hand het touwtje waarmee hij de kozak in beweging zette.

Nog een paar jaar na de dood van hun oom dreven de neven de winkel aan de Podwale gezamenlijk en pas rond het jaar 1850 verdeelden ze deze als volgt: Franc bleef met de koloniale waren ter plekke en Jan verhuisde met de galanterieën en de zeep naar de Krakowskie Przedmieście, naar het lokaal waar wij momenteel gevestigd zijn. Enkele jaren later trouwde Jan met de schone Małgorzata Pfeifer, terwijl zij (ze ruste in vrede) na weduwe te zijn geworden haar hand schonk aan Staś Wokulski, die op die manier de zaak erfde welke twee generaties lang geleid was door de Mincels.

De moeder van onze patroon heeft nog een hele tijd geleefd; toen ik in 1853 uit het buitenland terugkeerde, trof ik haar in blakende gezondheid. Nog steeds kwam zij ’s ochtends de winkel binnen en altijd zei ze: “Gut Morgen, meine Kinder! Der Kaffee ist schon fertig…”

Alleen haar stem werd door de jaren heen zachter, totdat hij er uiteindelijk voor immer het zwijgen toe deed.

In mijn tijd was de patroon vader en onderwijzer voor zijn praktikanten en de meest waakzame winkelbediende; zijn moeder of echtgenote was de gastvrouw en alle familieleden werknemers. Vandaag de dag neemt de patroon slechts de inkomsten uit de handel in ontvangst, meestentijds kent hij die niet en doet hij nog het meest zijn best om zijn kinderen geen kooplieden te laten worden. Ik heb het hier niet over Staś Wokulski, die grootsere plannen heeft, ik vind alleen in het algemeen dat een koopman in de winkel zou moeten zitten en zijn mensen zou moeten vormen, als hij fatsoenlijke mensen wil hebben.

Overal hoor je dat Andrássy* zeventig miljoen gulden heeft geëist voor onvoorziene uitgaven. Dus ook Oostenrijk-Hongarije is zich aan het bewapenen en Staś schrijft me ondertussen dat er geen oorlog komt. Aangezien hij nooit een blaaskaak is geweest, moet hij wel erg goed in de politiek zijn ingewijd, en in dat geval zit hij niet vanwege zijn liefde voor de handel in Bulgarije…

Ik ben benieuwd wat hij van plan is. Ben benieuwd…!’

HOOFDSTUK VIER

De terugkeer

HET IS EEN ZONDAG, een sombere maartse dag; het loopt tegen de middag, maar de straten van Warschau zijn vrijwel leeg. De mensen komen hun huizen niet uit of houden zich schuil in poorten of zoeken diep buigend voor de hen striemende regen en sneeuw een veilig heenkomen. Je hoort haast geen geratel van huurrijtuigen, want de huurrijtuigen staan stil. Koetsiers komen van de bok en kruipen onder de kap van hun rijtuig en de door de regen doorweekte en met sneeuw bedekte paarden zien eruit alsof ze elk moment onder de dissel zullen schuilen en zich met hun eigen oren willen bedekken.

Desondanks of misschien wel door dit slechte weer is de in zijn betraliede kamer gezeten meneer Ignacy vrolijk gestemd. De winkelzaken gaan voorspoedig, de etalage voor de komende week is al ingericht, maar voor alles kan nu elke dag Wokulski terugkomen. Eindelijk zal meneer Ignacy de rekeningen aan een ander kunnen overlaten alsook de last van het bestieren van de winkel, en op zijn laatst over twee maanden gaat hij met vakantie. Na vijfentwintig jaar hard werken – en hoe! – heeft hij die rust wel verdiend. Hij zal alleen over politiek kunnen mijmeren, hij zal lopen, rennen en springen in de velden en bossen, hij zal fluiten en zelfs zingen zoals toen hij nog jong was. Ware het niet dat hij zo’n last heeft van reumatische pijnen, die op het platteland trouwens vanzelf zullen ophouden…

Dus hoewel de natte sneeuw tegen zijn betraliede venster striemt, hoewel het zo hard regent dat het donker wordt in de kamer, heeft meneer Ignacy een lentehumeur. Hij haalt de gitaar onder zijn bed vandaan, stemt hem en na een paar akkoorden te hebben aangeslagen begint hij met nasale stem een zeer romantisch lied te zingen:

De lente ontwaakt in gans de natuur

Begroet door nachtegaals tedere lied…

In het groene bosje boven de vliet,

Bloeien twee schone rozen puur.

De betoverende klanken wekken de op de bank slapende poedel, die met één oog zijn baasje begint te observeren. Deze klanken doen meer, want op de binnenplaats roepen ze een reusachtige schaduw op die voor het betraliede raam komt staan en het vertrek probeert binnen te kijken, zo meneer Ignacy’s aandacht op zich vestigend.

Ja, dat moet Paweł zijn, denkt meneer Ignacy.

Maar Ir is een andere mening toegedaan; hij springt namelijk van de bank en gaat onrustig aan de deur staan snuffelen alsof hij een vreemde ruikt.

Er klinkt geritsel in het halletje. Een hand zoekt naar de klink, eindelijk gaat de deur open en in de deuropening staat iemand gekleed in een enorme bontmantel, besprenkeld met sneeuw en regendruppels.

‘Wie bent u?’ vroeg meneer Ignacy, en zijn gezicht kleurde helemaal rood.

‘Ken je me dan niet meer, ouwe jongen…?’ antwoordde de gast zacht en langzaam.

Meneer Ignacy raakte steeds meer in verwarring. Hij plaatste de knijpbril die voortdurend van zijn neus viel terug, vervolgens haalde hij van onder het bed de lijkkistachtige doos tevoorschijn, stopte er gehaast de gitaar in en legde diezelfde doos met de gitaar op zijn bed.

Ondertussen had de gast zijn enorme mantel en muts van schapenbont afgedaan en begon de eenogige Ir na hem te hebben besnuffeld met zijn staart te kwispelen, tegen hem aan te schurken en ging vervolgens blij grommend aan zijn voeten liggen.

Meneer Ignacy naderde de gast ontroerd en krommer dan ooit.

‘Volgens mij…’ zei hij handenwringend. ‘Volgens mij heb ik het genoegen…’

Vervolgens leidde hij met zijn ogen knipperend de gast naar het raam.

‘Staś… zo waar als God mij lief is…!’

Hij klopte hem op zijn opgezette borst, drukte zijn rechter- en zijn linkerhand en na een hand op zijn pas geknipte hoofd te hebben gelegd, maakte hij eindelijk een gebaar alsof hij hem in de buurt van zijn kruin met zalf wilde insmeren.

‘Hahaha…!’ lachte meneer Ignacy. ‘Staś in hoogsteigen persoon… Staś terug uit de oorlog…! Zo, en nu pas herinner je je dat je een winkel hebt en vrienden?’ zei hij erachteraan terwijl hij hem een ferme klap op zijn schouderblad gaf. ‘De duivel moge me halen als je niet iets van een soldaat of een zeeman hebt, maar nooit iets van een koopman… Acht maanden is hij niet in de winkel geweest…! Wat een ribbenkast… Wat een kop…’

De gast moest ook lachen. Hij omhelsde Ignacy en zoende hem enkele malen vurig op beide wangen die de klerk om beurten naar hem toe wendde, zonder overigens terug te zoenen.

‘En, ouwe jongen, hoe is het met jou?’ sprak de gast. ‘Je bent magerder geworden, bleker…’

‘Zeker, ik probeer wat aan te komen.’

‘Je bent grijs geworden… Hoe gaat het met je?’

‘Uitstekend. Ook in de winkel gaat het lang niet slecht, onze omzet is wat groter geworden. En in januari en februari hadden we wat gemarchandeer gehad voor zo’n vijfentwintigduizend roebel… Mijn beste Staś…! Acht maanden is hij niet thuis geweest… Een bagatel… Maar ga toch zitten.’

‘Vanzelf,’ antwoordde de gast terwijl hij op de slaapbank ging zitten waarop juist Ir was gaan liggen en nu zijn kop op zijn knieën legde.

Meneer Ignacy schoof een stoel dichterbij.

‘Wil je misschien wat eten? Ik heb ham en een beetje kaviaar.’

‘Graag.’

‘Wil je misschien iets drinken? Ik heb een fles lekkere Hongaarse wijn, maar ik heb maar één heel wijnglas.’

‘Ik drink wel uit een gewoon glas,’ antwoordde de gast.

Meneer Ignacy begon door de kamer te drentelen, achtereenvolgens een kast, een kistje en een tafellade opentrekkend.

Hij schonk de wijn in en zette hem weer weg, vervolgens legde hij de ham en enkele broodjes op tafel. Zijn handen en oogleden trilden en er ging een tijdje overheen alvorens hij voldoende rustig was om de eerder opgesomde voorraad op één plek bijeen te krijgen. Pas een glas wijn gaf hem zijn duchtig verstoorde morele evenwicht terug.

Wokulski zat inmiddels te eten.

‘En, heb je nog nieuws?’ sprak meneer Ignacy op een al wat rustiger toon, waarbij hij even de knie van zijn gast aanraakte.

‘Ik neem aan dat je de politiek bedoelt,’ antwoordde Wokulski. ‘Er komt vrede.’

‘En waarom bewapent Oostenrijk zich dan?’

‘Waarom het zich voor zestig miljoen gulden bewapent…? Het wil Bosnië en Hercegovina annexeren.’

Ignacy’s pupillen verwijdden zich.

‘Oostenrijk wil annexeren…?’ herhaalde hij. ‘Waarom…?’

‘Waarom?’ lachte Wokulski. ‘Omdat Turkije dat niet kan verhinderen.’

‘En wat vindt Engeland daarvan?’

‘Engeland krijgt compensatie.’

‘Ten koste van Turkije?’

‘Dat spreekt voor zich. De zwakkeren betalen altijd de prijs voor het geredetwist tussen sterkeren.’

‘Maar waar blijft de rechtvaardigheid?’ riep Ignacy.

‘Het rechtvaardige is dat de sterkeren groter in aantal worden en groeien en dat de zwakkeren verdwijnen. Anders zou de wereld een tehuis voor invaliden worden, en dat zou pas onrechtvaardig zijn.’

Ignacy schoof zijn stoel wat dichterbij.

‘En dat ben jij, Staś, die dat zegt…? Serieus, zonder gekkigheid?’

Wokulski keek hem met een rustige blik aan.

‘Dat zeg ik,’ antwoordde hij. ‘Wat is daar vreemd aan? Geldt diezelfde wet niet voor mij, voor jou, voor ons allemaal…? Ik heb te lang zelfmedelijden gehad om nu sentimenteel te worden vanwege Turkije.’

Meneer Ignacy sloeg zijn ogen neer en deed er het zwijgen toe. Wokulski ging door met eten.

‘En hoe is het jou vergaan?’ vroeg Rzecki alweer op gewone toon.

Wokulski’s ogen schitterden. Hij legde zijn broodje neer en leunde tegen de leuning van de slaapbank.

‘Weet je nog,’ zei hij, ‘hoeveel geld ik bij me heb gestoken toen ik hier wegging?’

‘Dertigduizend roebel, al het contante geld.’

‘En wat denk je: hoeveel heb ik mee teruggenomen?’

‘Vijft… zo’n veertigduizend… Heb ik goed geraden…?’ vroeg Rzecki hem met een onzekere blik.

Wokulski schonk nog een glas wijn in en dronk dit langzaam leeg.

‘Tweehonderdvijftigduizend roebel, waarvan een groot deel in goud,’ zei hij stellig. ‘En omdat ik opdracht heb gegeven bankbiljetten aan te kopen die ik na het sluiten van de vrede weer zal verkopen, heb ik straks meer dan driehonderdduizend roebel…’

Rzecki boog zich naar hem toe en opende zijn mond.

‘Wees maar niet bang,’ ging Wokulski verder. ‘Die duiten heb ik op een eerlijke manier verdiend, zelfs door hard werken, heel hard werken… Het hele geheim is dat ik een rijke vennoot had en ik me tevredenstelde met een vier- tot vijfmaal lagere winst dan anderen. Daarom was mijn groeiend kapitaal ook voortdurend in beweging. En,’ zo voegde hij er even later aan toe, ‘ik heb ook enorm veel geluk gehad… Als een speler die bij roulette tien keer op rij op hetzelfde cijfer inzet. Grof spel…? Bijna elke maand zette ik mijn hele vermogen op het spel, en elke dag mijn leven.’

‘En alleen daarom ben je daarheen gegaan?’ vroeg Ignacy.

Wokulski keek hem spottend aan.

‘Had je anders gewild dat ik een Turkse Wallenrod* werd…?’

‘Voor je vermogen je leven op het spel te zetten als je een rustige boterham hebt…!’ mopperde meneer Ignacy terwijl hij zijn hoofd schudde en zijn wenkbrauwen optrok.

Wokulski trilde van boosheid en sprong op van de bank.

‘Dat rustige brood,’ zei hij met gebalde vuisten, ‘heeft mij de keel dichtgeknepen en dat gedurende zes jaar…! Weet je dan niet meer hoe vaak ik op één dag gewezen werd op die twee generaties Mincel of op de engelachtige goedheid van mijn echtgenote? Wie van mijn verre of naaste bekenden, afgezien van jou dan, treiterde mij daar niet mee in woord, gebaar of desnoods met een oogopslag? Hoe vaak is er over mij gezegd, en bijna in mijn gezicht, dat ik me zou voeden uit de schort van mijn vrouw, dat ik alles te danken heb aan het werk van de Mincels en niets, maar dan ook niets aan mijn eigen inzet, hoewel ik het ben die deze kraam heeft uitgebouwd, zijn inkomsten verdubbeld…

De Mincels en altijd maar weer die Mincels…! Laten ze me vandaag de dag met die Mincels vergelijken. In mijn dooie eentje heb ik in een halfjaar tien keer meer verdiend dan twee generaties Mincel in een halve eeuw. Om datgene te verwerven wat ik te midden van kogels, messen en tyfus heb verworven, zouden duizend Mincels hebben moeten zweten in hun winkeltjes en met hun slaapmutsen op. Nu weet ik hoeveel Mincels ik waard ben en God zal me liefhebben, voor een dergelijk resultaat zou ik zo mijn spel herhalen! Ik riskeer liever een faillissement en de dood dan dat ik degenen dank verschuldigd zou moeten zijn die paraplu’s bij me kopen of een voetval maken voor degenen die in mijn winkel een watercloset aanschaffen…’

‘Hij is geen steek veranderd!’ fluisterde Rzecki.

Wokulski bedaarde. Hij steunde op Ignacy’s schouder en terwijl hij hem in de ogen keek sprak hij mild: ‘Je bent toch niet boos, hè, ouwe jongen…?’

‘Waarom zou ik? Alsof ik niet weet dat een wolf nooit op schapen zal passen… Uiteraard…’

‘En hoe is het bij jullie? Vertel me dat eens.’

‘Precies zoals ik je in de rapporten schreef. De zaken gaan goed, we hebben meer handel en nog meer bestellingen. Er moet nodig een klerk bij.’

‘We nemen er twee, we breiden de winkel uit, het wordt grandioos.’

‘Een bagatel!’

Wokulski keek van opzij naar hem en er verscheen een glimlach op zijn gezicht, want hij zag dat de ouwe man zijn goede humeur terugkreeg.

‘En hoe gaat het in de stad? In de winkel moet het, zolang jij daar zit, wel goed gaan.’

‘In de stad…’

‘Zijn er van de oude klandizie nog mensen weggevallen?’ onderbrak Wokulski hem terwijl hij steeds sneller door de kamer begon te lopen.

‘Niemand. Er zijn alleen nieuwe bij gekomen.’

‘Aha… aha…’

Wokulski bleef staan alsof hij even aarzelde. Hij schonk opnieuw een glas wijn in en dronk het in één teug leeg.

‘En Łęcki, koopt die bij ons…?’

‘Steeds vaker op rekening.’

‘Dus hij is nog wel klant…’ Op dat moment slaakte Wokulski een zucht. ‘Hoe staat het ervoor?’

‘Het schijnt dat hij volledig aan de grond zit en dat zijn huis waarschijnlijk dit jaar nog wordt geveild.’

Wokulski boog zich over de slaapbank en begon met Ir te spelen.

‘Alsjeblieft… En is mejuffrouw Łęcka nog niet getrouwd?’

‘Nee.’

‘En is ze dat ook niet van plan…?’

‘Dat durf ik ernstig te betwijfelen. Wie trouwt er vandaag de dag met een jongedame die hoge eisen stelt en geen enkele bruidsschat heeft. Ze wordt oud, hoewel ze nog heel mooi is. Uiteraard…’

Wokulski stond op en rekte zich uit. Zijn strenge gezicht kreeg een vreemd tedere uitdrukking.

‘Mijn lieve ouwe jongen!’ zei hij terwijl hij Ignacy’s hand pakte. ‘Mijn goede oude vriend! Jij hebt er zelfs geen vermoeden van hoe blij ik ben dat ik je zie, en nog wel in deze kamer. Weet je nog hoeveel avonden en nachten ik hier heb doorgebracht… hoe je mij eten hebt gebracht… hoe je mij je beste kleren hebt gegeven… Weet je dat nog…?’

Rzecki keek hem nauwlettend aan en dacht bij zichzelf dat de wijn goed moest zijn, nu die Wokulski zo loslippig had gemaakt.

Wokulski ging op de slaapbank zitten en met zijn hoofd tegen de wand zei hij als het ware tot zichzelf: ‘Je hebt geen idee van wat ik heb doorstaan, ver van iedereen, onzeker of ik ooit nog iemand terug zou zien, zo verschrikkelijk eenzaam. Want weet je, de ergste eenzaamheid is niet die welke de mens omringt, maar de leegte in hemzelf, als hij geen enkele warme blik, geen hartelijk woord, noch een vonkje hoop uit zijn vaderland te verwachten heeft…’

Meneer Ignacy schoof wat op zijn stoel bij wijze van protest.

‘Herinner je je dan niet meer,’ zei hij, ‘dat ik je in het begin zeer hartelijke brieven heb geschreven, zeker, misschien zelfs wel iets te sentimenteel. Jouw korte antwoorden hebben mij pas pijnlijk getroffen.’

‘Neem ik jou dan iets kwalijk…?’

‘Des te minder kun je dat doen ten aanzien van de andere werknemers, die jou niet zo goed kennen als ik.’

Wokulski herstelde zich.

‘Maar ik neem hen dan ook helemaal niets kwalijk. Misschien jou een klein beetje, omdat je zo weinig schreef over… de stad… Bovendien raakte de Koerier* vaak zoek op het postkantoor, er kwamen hiaten in de berichtgeving en ik kreeg de ergste voorgevoelens.’

‘Waarom eigenlijk? Er was bij ons toch helemaal geen oorlog?’ antwoordde meneer Ignacy met enige verbazing.

‘Ach ja…! Jullie hebben je nog behoorlijk vermaakt. Zo herinner ik me dat jullie in december een voorstelling van fantastische tableaux vivants hebben gehad.’

‘Alleen, naar dat soort gekkigheid ga ik niet.’

‘Dat is ook zo. Maar ik had er die dag – desnoods – tienduizend roebel voor overgehad om er getuige van te kunnen zijn. Een nog veel grotere gekkigheid…! Waar of niet…?’

‘Ongetwijfeld, hoewel hier eenzaamheid veel verklaart, en verveling…’

‘En wat dacht je van heimwee,’ onderbrak Wokulski hem. ‘Elke seconde vrij van mijn werk werd erdoor opgevreten, elk uur dat ik rust had. Schenk nog eens wat wijn in, Ignacy.’

Hij dronk de wijn op, begon opnieuw door de kamer te lopen en sprak met gedempte stem: ‘De eerste keer overviel me dat tijdens een tochtje over de Donau, ’s avonds tot diep in de nacht. Ik voer alleen en een zigeuner was mijn gids. Omdat ik geen gesprek kon aanknopen, keek ik maar wat naar de oevers. Je had op die plek net zulke zanderige oevers als bij ons. En de bomen leken op onze wilgen, de heuvels waren begroeid met hazelaars en bosjes dennenbomen. Even had ik het idee dat ik weer thuis was en dat ik voor het vallen van de nacht jullie opnieuw zou zien. De nacht viel maar tegelijkertijd verdwenen ook de oevers uit mijn ogen. Ik bevond me op een reusachtige strook water waarin zich hier en daar een ster spiegelde.

Toen dacht ik dat ik zo ver van huis was dat het laatste dat mij met jullie verbond, nog slechts die sterren waren, dat op dat moment bij jullie er misschien wel helemaal niemand naar keek, dat niemand zich mij herinnerde, niemand… Ik voelde een soort innerlijke verscheurdheid, en pas toen drong tot me door hoe diep de wond in mijn ziel was.’

‘Het klopt dat ik nooit belangstelling voor sterren heb gehad,’ fluisterde meneer Ignacy.

‘Sinds die dag leed ik aan een vreemde ziekte,’ zei Wokulski. ‘Zolang ik nog brieven schreef, rekeningen opstelde, goederen in ontvangst nam, mijn agenten erop uitstuurde, zolang ik lasten tilde en defecte karren uitlaadde of op mijn hoede was voor een plunderende insluiper, kende ik een betrekkelijke rust. Maar ik hoefde me maar van mijn zaken af te keren of zelfs maar voor even de pen neer te leggen of ik voelde een pijnscheut alsof er – snap je dat, Ignacy? – een zandkorrel in mijn hart viel. Het gebeurde ook wel dat ik ergens liep, at, praatte, helder nadacht, in een mooie omgeving rondkeek, zelfs lachte en vrolijk was, en dat ik desondanks ergens een doffe steek voelde, een soort minuscule onrust, een oneindig kleine angst.

Die chronische, doodvermoeiende toestand blies elke aangelegenheid op tot een storm. De boom met een enigszins bekende vorm, een afgeplatte heuvel, de kleur van een wolk, het overvliegen van een vogel, zelfs een windvlaag maakte zonder enige aanleiding zo’n razende wanhoop in me wakker dat ik de mensen ontvluchtte. Ik zocht ergens een holletje zo leeg dat ik er, door niemand gehoord, als een hond op de grond zou kunnen gaan liggen janken van de pijn.

Soms werd ik in deze vlucht voor mijzelf nagejaagd door de nacht. Dan kwamen mij van achter de struiken, de omgevallen stammen en stronken grauwe schaduwen tegemoet en bogen somber hun hoofden met bleke ogen. En alle geritsel van bladeren, het verre gebonk van boerenkarren, het geruis van stromend water, alles vloeide ineen tot één deerniswekkende stem die mij vroeg: “Ach, voorbijganger! Wat is er met jou gebeurd…?”

Ach, wat was er met mij gebeurd…?’

‘Ik begrijp er niets van,’ onderbrak Ignacy hem. ‘Wat was dat voor razernij?’

‘Wat…? Heimwee.’

‘Heimwee waarnaar?’

Wokulski sidderde.

‘Heimwee waarnaar? Wel… naar alles… naar thuis…’

‘Waarom ben je dan niet teruggekomen?’

‘Wat zou ik aan een terugkeer hebben gehad…? Trouwens… ik kon niet.’

‘Ik kon niet?’ herhaalde Ignacy.

‘Ik kon niet… en daarmee basta! Ik had niets om naar terug te keren,’ antwoordde Wokulski ongeduldig. ‘Hier of daar sterven, wat maakte het uit… Geef me nog wat wijn,’ besloot hij plotseling terwijl hij zijn hand uitstak.

Rzecki keek naar zijn koortsachtige gezicht en schoof de fles uit het zicht.

‘Laat toch,’ zei hij. ‘Je bent al zo opgewonden.’

‘Daarom wil ik ook drinken…’

‘Daarom zou je niet moeten drinken,’ onderbrak Ignacy hem. ‘Je praat te veel… misschien wel meer dan je zou willen,’ voegde hij er met nadruk aan toe.

Wokulski bond in. Hij dacht even na en hoofdschuddend zei hij: ‘Je vergist je.’

‘Ik zal het je bewijzen,’ antwoordde Ignacy op gedempte toon. ‘Je bent daar niet alleen heen gegaan om geld te verdienen…’

‘Zeker,’ zei Wokulski na enig nadenken.

‘Want wat moet iemand met driehonderdduizend roebel als hij met duizend in een jaar toekomt…?’

‘Dat is ook zo.’

Rzecki bracht zijn mond wat dichter naar zijn oor.

‘Daarbij zeg ik je ook nog dat je dat geld niet voor jezelf hebt meegebracht…’

‘Wie weet heb je wel gelijk.’

‘Ik heb meer gelijk dan je denkt…’

Wokulski begon ineens te lachen.

‘Ach zo, denk je dat?’ riep hij uit. ‘Ik verzeker je dat je helemaal niets weet, ouwe dromer.’

‘Ik ben bang voor je nuchterheid die maakt dat je loopt te kletsen als een gestoorde. Begrijp je me, Staś…?’

Wokulski lachte nog steeds.

‘Je hebt gelijk, ik ben geen drank meer gewend, de wijn is me naar het hoofd gestegen. Maar ik heb mijn zinnen alweer op een rijtje. Ik zeg je alleen dat je je schromelijk vergist. En teneinde me voor volledige dronkenschap te behoeden moet je jezelf nog maar wat inschenken… op het welslagen van mijn plannen.’

Ignacy schonk zijn glas vol en terwijl hij Wokulski een stevige handdruk gaf, zei hij: ‘Op het welslagen van grootse plannen…’

‘Groots voor mij, maar in werkelijkheid tamelijk bescheiden.’

‘Voor mijn part,’ zei Ignacy. ‘Ik ben al zo oud dat ik maar beter niets kan weten… ik ben zelfs al zo oud dat ik nog maar één ding wil: een mooie dood. Geef me je woord dat als het zover is, je me iets laat weten…’

‘Ja, als het zover is, mag je mijn koppelaar zijn.’

‘Dat ben ik al een keer geweest en dat was geen succes…’ zei Ignacy.

‘Met die weduwe, zeven jaar geleden?’

‘Vijftien jaar.’

‘Jij weet het altijd beter,’ lachte Wokulski. ‘Nog altijd dezelfde!’

‘En jij bent ook dezelfde. Op het welslagen van jouw plannen… Wat die ook mogen zijn, het enige wat ik weet, is dat ze jou vast waardig zijn. En nu… hou ik mijn mond…’

Dit gezegd hebbende dronk Ignacy zijn wijnglas leeg en smeet het op de grond. Het glas versplinterde met een gerinkel dat Ir wekte.

‘Laten we naar de winkel gaan,’ sprak Ignacy. ‘Er zijn gesprekken waarna het goed is over zaken te praten.’

Hij haalde een sleutel uit de tafellade en samen liepen ze naar buiten. In het portaal waaide de natte sneeuw hun tegemoet. Rzecki opende de deur van de winkel en stak enkele lampen aan.

‘Wat een handel!’ riep Wokulski uit. ‘Is dit allemaal nieuw?’

‘Bijna. Wil je het zien…? Dit hier is het porselein. Mag ik je erop wijzen…’

‘Later… Geef me het kasboek eens.’

‘Met de inkomsten…?’

‘Nee, met de debiteuren…’

Rzecki opende het bureau, haalde het boek eruit en schoof een zetel dichterbij. Wokulski ging zitten en na een blik op een lijst zocht hij nog maar naar één naam.

‘Honderdveertig roebel,’ zei hij al lezend. ‘Nou, dat is nog niet eens zo weinig…’

‘Wie is dat?’ vroeg Ignacy. ‘Ah… Łęcki…’

‘Mejuffrouw Łęcka heeft ook een open krediet… heel goed,’ ging Wokulski verder nadat hij zijn gezicht tot vlak bij het kasboek had gebracht alsof het handschrift erin onduidelijk was. ‘Ah… ah… Hier heeft ze een portemonnee aangeschaft… Voor drie roebel…? Dat is toch zeker veel te duur…’

‘Helemaal niet,’ bemoeide Ignacy zich ermee. ‘Een perfecte portemonnee, ik heb die zelf nog voor haar uitgezocht.’

‘Wat voor een?’ vroeg Wokulski terloops en sloot het boek.

‘Van die plank daar. Je ziet hoe schattig ze zijn.’

‘Ze moet er nogal in hebben staan zoeken… Het schijnt dat ze nogal veeleisend is…’

‘Ze heeft helemaal niet staan zoeken, waarom zou ze erin hebben staan zoeken?’ antwoordde Ignacy. ‘Deze hier heeft ze bekeken…’

‘Deze…?’

‘Maar ze had liever die…’

‘Ah, die…’ luisterde Wokulski terwijl hij een portemonnee ter hand nam.

‘Maar ik heb haar een andere geadviseerd, in die smaak…’

‘Weet je, en toch is het mooi gemaakt.’

‘Die ik had uitgekozen was nog mooier.’

‘Deze vind ik veel mooier. Weet je… ik neem deze, want die van mij is helemaal versleten…’

‘Wacht even, ik heb nog wel ergens een beter exemplaar voor je,’ riep Rzecki uit.

‘Wat maakt het uit. Laat nog eens wat andere waar zien, misschien zit er iets bij dat ik kan gebruiken.’

‘Manchetknopen heb je…? Een stropdas, overschoenen, een paraplu…’

‘Geef me maar een paraplu, wel… en een stropdas. Zoek jij er maar een uit. Ik ben vandaag de enige klant en bovendien betaal ik contant.’

‘Een heel goede gewoonte,’ antwoordde Rzecki blij. Hij haalde snel een stropdas uit een lade en een paraplu uit de etalage en gaf deze met een glimlach aan Wokulski. ‘Na aftrek van de korting,’ voegde hij eraan toe, ‘betaal je als handelaar zeven roebel. Een prima paraplu… Een bagatel…’

‘Kom, dan gaan we terug naar jou,’ sprak Wokulski.

‘Wil je de winkel niet even bekijken?’ vroeg Ignacy.

‘Ach, die kan me…’

‘Kan jou je eigen winkel niets schelen, zo’n prachtige winkel…?’ vroeg Ignacy verbaasd.

‘Hoe kom je daar nou weer bij, hoe kun je nu denken… Maar ik ben een beetje moe.’

‘Je hebt helemaal gelijk,’ antwoordde Rzecki. ‘Gelijk is gelijk. Kom, we gaan.’

Hij draaide de lampen uit en na Wokulski voor te hebben laten gaan, sloot hij de winkel af. In het portaal kwam de natte sneeuw hun weer tegemoet en troffen ze Paweł, die het middageten droeg.

HOOFDSTUK VIJF

Democratisering van een heer ende dromen van een jongedame uit de hogere kringen

DE HEER TOMASZ ŁĘCKI woonde met zijn enige dochter Izabela en zijn nicht juffrouw Florentyna niet in zijn eigen huis, maar huurde een appartement dat bestond uit acht kamers aan de aleja* Ujazdowska. Hij had hier een salon met drie vensters, een eigen kabinet, het boudoir van zijn dochter, een slaapkamer voor zichzelf, een slaapkamer voor zijn dochter, een eetkamer, een kamer voor juffrouw Florentyna en een kleedkamer, niet meegerekend de keuken en de woning voor het dienstpersoneel dat bestond uit de oude kamerdienaar Mikołaj, zijn vrouw die kokkin was en het dienstmeisje Anusia.

De woning bezat vele voordelen. Ze was droog, warm, ruim, licht. Ze had marmeren trappen, gas, elektrische bellen en stromend water. Elke kamer stond naar behoefte met de andere in verbinding of vormde er een gesloten eenheid mee. Aan voorzieningen was er voldoende, niet te weinig en niet te veel, en elk onderdeel onderscheidde zich eerder door comfortabele eenvoud dan door in het oog springende versieringen. Het dressoir wekte bij de aanschouwer het gevoel van zekerheid dat er geen zilver uit zou verdwijnen; het bed bracht bij hen die deze verdienden veilige rust in gedachten; de tafel kon je verzwaren met wat je wilde, op een stoel kon je gaan zitten zonder de angst dat hij het zou begeven, in een fauteuil kon je wegdromen.

Wie binnenkwam, had de nodige bewegingsvrijheid; hij hoefde niet bang te zijn dat iemand hem voor de voeten zou lopen of iets kapot zou maken. Wachtend op de heer des huizes verveelde hij zich niet, hij werd immers omringd door zaken die de moeite van het bekijken waard waren. Tegelijk bracht de aanblik van de voorwerpen die niet van gisteren waren en nog meerdere generaties mee konden hem in een plechtige stemming.

Tegen deze achtergrond van ernst tekenden de bewoners zich gunstig af.

De heer Tomasz Łęcki was een man van ruim over de zestig, klein van stuk, corpulent, sanguinisch. Hij had een klein wit snorretje en omhoog gekamde haren, in dezelfde kleur. Hij had grijze, begripvolle ogen, een rechte rug en bezat een parmantige loop. Op straat gingen de mensen voor hem uit de weg en simpele lieden zeiden: dat moet een heer van de heren zijn.

Inderdaad kende de heer Łęcki in zijn geslacht hele rijen senatoren. Zijn vader had nog vele miljoenen gehad en hijzelf was nog als jongeman zeer bemiddeld geweest. Later verdween echter een deel van zijn vermogen als gevolg van de politieke gebeurtenissen, de rest ging op aan reizen door Europa en relaties in de hogere kringen. Meneer Tomasz vertoefde voor 1870 enige tijd aan het Franse hof, vervolgens aan het Weense en daarna aan het Italiaanse. Betoverd door de schoonheid van zijn dochter schonk Victor Emanuel hem zijn vriendschap en wilde hij hem zelfs de titel van graaf verlenen. Het was dan ook niet zo vreemd dat meneer Tomasz na de dood van de grote koning gedurende twee maanden een rouwband aan zijn hoed droeg.

Sinds een paar jaar verliet meneer Tomasz Warschau niet meer, omdat hij te weinig geld had om aan de verschillende hoven te schitteren. Daarentegen werd zijn woning het brandpunt van de elegante wereld en ze bleef dat tot het moment waarop geruchten de ronde deden dat meneer Tomasz niet alleen zijn vermogen, maar zelfs juffrouw Izabela’s bruidsschat bezig was kwijt te raken.

Als eerste trokken zich de huwelijkskandidaten terug, daarna volgden de dames met lelijke dochters hun voorbeeld en met de rest brak meneer Tomasz overigens zelf, en hij hield zijn kennissenkring beperkt tot louter familiale relaties. Maar toen hij ook hier een daling van de gevoelstemperatuur bemerkte, trok hij zich volledig terug uit de hogere kringen en liet hij zich tot ergernis van vele geachte lieden als huiseigenaar inschrijven in de Koopmans Sociëteit. Men wilde hem daar voorzitter maken, waarvoor hij echter bedankte.

Alleen zijn dochter bleef de bejaarde gravin Karolowa bezoeken en een paar van haar vriendinnen, wat vervolgens weer voedsel gaf aan het gerucht dat meneer Tomasz nog enig vermogen bezat en dat hij met de hogere kringen deels uit gekkigheid had gebroken, deels om werkelijke vrienden te leren kennen en een echtgenoot voor zijn dochter te vinden die haar zou liefhebben om haarzelf en niet om de bruidsschat.

Dus opnieuw begon zich rond mejuffrouw Łęcka een menigte aanbidders te verzamelen en lagen er op het tafeltje in haar salon stapels visitekaartjes. Maar gasten werden niet ontvangen, wat onder hen overigens geen al te grote opschudding teweegbracht, aangezien inmiddels een derde gerucht de ronde deed, namelijk dat Łęcki’s huis zou worden geveild.

Deze keer ontstond in de hogere kringen confusie. Sommigen beweerden dat meneer Tomasz failliet was verklaard, anderen waren bereid er een eed op te doen dat hij een vermogen achter de hand hield om het geluk van zijn enig kind te garanderen. Huwelijkskandidaten en hun families verkeerden in een kwellende onzekerheid. Om geen enkel risico te lopen noch achter het net te vissen, bleven zij juffrouw Izabela eer betonen zonder zich al te zeer te engageren en lieten stilletjes in haar huis hun kaartjes achter, daarbij God smekend dat zij toch vooral niet zouden worden uitgenodigd voordat de situatie zou zijn opgehelderd.

Van tegenbezoeken van de kant van meneer Tomasz was geen sprake. Als excuus golden zijn excentriciteit en het verdriet om het heengaan van Victor Emanuel.

Onderwijl wandelde meneer Tomasz overdag over de lanen en speelde hij ’s avonds whist in de sociëteit. Zijn gelaatsuitdrukking was altijd zo kalm en zijn houding zo waardig dat de aanbidders van zijn dochter volslagen het hoofd verloren. Die met meer tact wachtten, maar die met meer durf, begonnen haar opnieuw kwijnende blikken, een stille verzuchting of een trillende handdruk te schenken welke mejuffrouw beantwoordde met een ijselijke en niet zelden minachtende onverschilligheid.

Mejuffrouw Łęcka was een buitengemeen mooie vrouw. Alles aan haar was origineel en volmaakt. Haar lengte was meer dan gemiddeld, ze was bijzonder welgevormd, ze had volle blonde haren met een asgrijze tint, een recht neusje, een licht naar beneden gebogen mond, parelwitte tanden, voorbeeldige handen en voeten. Bijzondere indruk maakten haar ogen die soms donker en dromerig waren, dan weer vol vonken van vrolijkheid, soms lichtblauw en ijskoud.

Frapperend was het spel van haar fysionomie. Als ze sprak, spraken haar mond, wenkbrauwen, neusvleugels, handen, haar hele gestalte en vooral de ogen waarmee ze, zo leek het, haar hele ziel in haar toehoorder wilde gieten. Als ze luisterde, leek ze de ziel van de verteller te willen leegdrinken. Haar ogen konden omhelzen, strelen, huilen zonder tranen, branden en bevriezen. Soms kon je de indruk hebben dat ze haar armen dromerig om iemand heen zou slaan en haar hoofd op diens schouder zou laten rusten, maar als de gelukkige dan smolt van genot, kon ze plotseling een beweging maken die duidelijk maakte dat ze ongrijpbaar was, omdat ze hem ofwel ontglipte, ofwel hem afstootte, ofwel een huisknecht simpelweg de opdracht gaf haar aanbidder de deur uit te zetten…

Een interessant fenomeen was ook de ziel van juffrouw Izabela.

Als iemand haar in alle oprechtheid zou vragen wat de wereld voorstelde en wat zijzelf, dan zou ze onherroepelijk hebben geantwoord dat de wereld een betoverde tuin vol van toverkastelen was en zijzelf een in lichamelijke vormen gevangen godin of nimf.

Juffrouw Izabela leefde vanaf de wieg in een mooie en niet alleen bovenmenselijke, maar ook bovennatuurlijke wereld. Ze sliep in dons, kleedde zich in zijde en borduurwerk, zat in gebeeldhouwde en gestoffeerde ebbenhouten of palissander meubelen, dronk uit kristal, at van zilver en als goud zo kostbaar porselein.

Voor haar bestonden geen jaargetijden, alleen de eeuwigdurende lente, een en al mild licht, levende bloemen en geuren, noch de getijden van de dag, aangezien zij soms maanden achtereen om acht uur ’s ochtends naar bed ging en om twee uur ’s nachts haar middagmaal nuttigde. Verschillen in geografische ligging bestonden voor haar niet, aangezien zich in Parijs, Wenen, Rome, Berlijn of Londen dezelfde mensen bevonden, dezelfde gewoonten, dezelfde voorwerpen en zelfs dezelfde gerechten: soepen van algen uit de Stille Zuidzee, oesters uit de Noordzee, vis uit de Atlantische Oceaan of uit de Middellandse Zee, wild uit alle landen, fruit uit alle delen van de wereld. Voor haar bestond zelfs geen zwaartekracht, aangezien stoelen onder haar werden geschoven, borden haar werden aangereikt, zijzelf over straat werd vervoerd, de trap op geleid en een berg op gedragen.

Een voile beschermde haar tegen de wind, een rijtuig tegen de regen, sabelbont tegen de kou, een parasol en handschoenen tegen de zon. En zo leefde ze dag in dag uit, maand in maand uit, jaar in jaar uit, hoog verheven boven de mensen en zelfs boven de wetten van de natuur. Tweemaal was ze overvallen door een vreselijke storm, eenmaal in de Alpen, de andere keer op de Middellandse Zee. De dappersten sidderden van angst, maar juffrouw Izabela had lachend geluisterd naar het kabaal van de geteisterde rotsen en het kraken van het schip, niet eens bedacht op mogelijk gevaar. De natuur bezorgde haar een mooi schouwspel van bliksem, steen en zeediepten, zoals die haar op een ander tijdstip boven het Meer van Genève de maan had getoond of boven de watervallen van de Rijn de de zon verhullende wolken uiteen had gedreven. Datzelfde deden immers elke dag de toneelmeesters, en die riepen zelfs in opgewonden dames geen angst op.

Die wereld van eeuwige lente, waar zijde ruiste, alleen gebeeldhouwde bomen groeiden en de klei bedekt was met artistiek schilderwerk, die wereld kende haar eigen specifieke bevolking. Haar feitelijke bewoners waren vorsten en vorstinnen, graven en gravinnen naast zeer oude en vermogende adel van beiderlei kunne. Daarvan maakten ook in de echt verbonden dames en getrouwde heren deel uit als gastvrouw en gastheer, matrones die nette manieren en goede gebruiken patroneerden en oudere heren die op de beste plaatsen aan tafel gingen zitten, de jeugd huwelijksaanzoeken deden, haar zegenden en kaartspeelden. Er waren ook bisschoppen, effigieën van God op aarde, hoge ambtenaren wier aanwezigheid de wereld beschermde tegen maatschappelijke wanorde en aardbevingen, en ten slotte kinderen, kleine cherubijnen, uit de hemel gezonden opdat de ouderen kinderbals konden organiseren.

Te midden van de vaste ingezetenen van deze betoverde wereld verscheen van tijd tot tijd een gewone sterveling die op de vleugels van zijn reputatie naar de toppen van de Olympus had weten te vliegen. Gewoonlijk was dat een ingenieur die oceanen met elkaar had verbonden of boringen had verricht in de Alpen of zelfs Alpen had aangelegd. Er was een kapitein bij die in een gevecht met de wilden zijn compagnie had verloren en zelf overdekt met wonden zijn redding te danken had gehad aan de liefde van een zwarte prinses. Er was ook een wereldreiziger die schijnbaar een nieuw werelddeel had ontdekt, met zijn schip op een onbewoond eiland schipbreuk had geleden en misschien zelfs wel mensenvlees had geproefd.

Ten slotte verkeerden hier ook beroemde schilders en bovenal bevlogen dichters die in de albums van gravinnen mooie gedichten schreven, hopeloos verliefd konden worden en de charmes van hun wrede godinnen vereeuwigden, eerst in kranten en daarna in afzonderlijke, op velijnpapier gedrukte dichtbundels.

Deze hele bevolking, waar in livreien geklede lakeien, gezelschapsdames, arme nichten en hogere posities begerende neven tussendoor manoeuvreerden, deze hele bevolking vierde eeuwig feest.

Vanaf twaalf uur werden over en weer visites afgelegd en gegeven en tegenbezoeken gebracht of modewinkels bezocht. In aanloop naar de avond amuseerde men zich voor, tijdens en na het diner. Vervolgens werd er naar een concert of naar het theater gereden om daar naar een andere kunstmatige wereld te kijken, waar de helden zelden aten en werkten, maar daarentegen voortdurend met zichzelf in gesprek waren, waar de ontrouw van vrouwen een bron van grote catastrofes werd en waar een minnaar die door de echtgenoot in de vijfde akte werd vermoord, de volgende dag in de eerste akte uit de doden opstond, om vervolgens weer diezelfde fouten te begaan en tegen zichzelf te gaan staan praten zonder door de personen om hem heen te worden gehoord. Na het verlaten van het theater werd er weer in de salons verzameld, waar het personeel koude en warme dranken serveerde, ingehuurde zangers zongen, jonge echtgenotes naar de verhalen van de gehavende kapitein over de zwarte prinses luisterden, jongedames met dichters over zielsverwantschap spraken, oudere heren aan ingenieurs hun opvattingen over het ingenieurschap uiteenzetten en dames van middelbare leeftijd met toespelingen en blikken streden om de wereldreiziger die mensenvlees had gegeten. Daarna ging men aan tafel voor het souper, waar de monden aten, de magen verteerden en de laarsjes spraken over de gevoelens van ijzige harten en de dromen van onaangedane hoofden. En vervolgens ging men uiteen om in een werkelijke slaap kracht op te doen voor de droom van het leven.

Behalve deze toverwereld bestond er nog een andere wereld, de gewone.

Van het bestaan daarvan was juffrouw Izabela op de hoogte en ze mocht er zelfs vanuit het raam van haar rijtuig, de treinwagon of haar eigen woning graag naar kijken. In deze omlijsting en vanaf die afstand kwam zij haar schilderachtig en zelfs sympathiek voor. Ze aanschouwde boeren die langzaam de aarde ploegden, grote, door een mager paard getrokken karren, dragers van fruit en groenten, een oude man die op een straatweg stenen hieuw, koeriers die zich ergens heen haastten, knappe en opdringerige bloemenvrouwen, een familie bestaande uit een vader, een moddervette moeder en vier kinderen, paartjes die hand in hand liepen, een dandy uit de lagere kringen die in een rijtuig reed en zich op een grappige manier breed had gemaakt, soms een begrafenisstoet. En ze zei tegen zichzelf dat die wereld, ook al was ze lager, mooi was; ze was zelfs mooier dan de genrestukken, aangezien ze bewoog en elk moment veranderde.

En juffrouw Izabela wist dat er, zoals in een oranjerie bloemen bloeiden en in wijngaarden druiven, in die andere wereld de dingen groeiden die zij nodig had. Daar kwamen haar trouwe Mikołaj en Anusia vandaan, daar werden de fauteuils vervaardigd, het porselein, het kristal, daar werden de frotteurs geboren, de stoffeerders, de tuinlieden en de jongedames die haar jurken naaiden. Bij een bezoek aan een modemagazijn liet ze zich een keer naar het naaiatelier leiden en keek ze geboeid naar de werkneemsters die daar zaten te knippen, losjes te naaien en lagen kleding op patronen te leggen. Ze was er zeker van dat het hun een enorm plezier deed, aangezien de jongedames die haar de maat opnamen of haar jurken pasten, altijd glimlachten en er hun altijd veel aan gelegen was dat het kledingstuk haar werkelijk goed stond.

En ook wist juffrouw Izabela dat in die andere, gewone wereld ongelukkige mensen leefden. Dus gaf ze opdracht iedere arme die haar pad kruiste enkele zloty’s te geven; ze zag eens een armlastige moeder met een als was zo bleek kind aan de borst en schonk haar haar armband, vieze bedelende kinderen overlaadde ze met snoepjes en gaf hun met een vroom gevoel een kus. Ze dacht dat in een van deze arme drommels, misschien wel in elk van hen, Christus schuilde die haar pad kruiste om haar zo in de gelegenheid te stellen een goede daad te verrichten.

In het algemeen had ze voor mensen uit de lagere wereld een welwillend hart. Haar kwamen de woorden uit de Heilige Schrift in gedachten: ‘In het zweet des aanschijns zult gij werken.’ Kennelijk hadden ze een of andere zware zonde begaan, aangezien ze veroordeeld waren tot werken; maar engelen zoals zij konden niet onaangedaan blijven door hun lot. Engelen als zij, voor wie de hevigste vorm van arbeid het aanraken van een elektrische bel of het geven van een bevel was.

Slechts één keer maakte de lagere wereld een overweldigende indruk op haar.

Dat was op een dag, in Frankrijk, tijdens een bezoek aan een ijzerfabriek. Terwijl ze een berg afdaalde, in een omgeving met veel bossen en weiden, zag ze onder een saffieren hemel een ravijn gevuld met zwarte rookwolken en witte stoom en hoorde ze het doffe gedreun, gekraak en gesis van machines. Daarna zag ze ovens als middeleeuwse, vlammen uitstotende torens, reusachtige raderen die met de snelheid van bliksemschichten ronddraaiden, enorme stellages die uit zichzelf over rails voortbewogen, een stroom van witheet ijzer en halfnaakte arbeiders, als bronzen beelden, met sombere blikken. Boven dat alles hingen een bloedrode gloed, het grommen van raderen, het kreunen van blaasbalgen, het geklop van hamers en de ongeduldige ademstoten van stoomketels, en onder haar voeten voelde ze de siddering van een angstige aarde.

Toen had ze het idee dat ze uit de hoogten van de gelukzalige Olympus was neergedaald in de hopeloze krater van Vulcanus, waar cyclopen bliksemschichten smeedden die de Olympus zelf in puin konden leggen. Legendes over in opstand gekomen reuzen kwamen bij haar op, over het einde van die schitterende wereld waarin zij verkeerde, en voor het eerst van haar leven werd zij, voor wie maarschalken en senatoren diepe buigingen maakten, door angst aangegrepen.

‘Wat een vreselijke mensen, papa…’ fluisterde ze tegen haar vader.

Haar vader antwoordde niet, greep alleen haar arm wat steviger vast.

‘Maar vrouwen doen ze toch zeker niets.’

‘Nee, zelfs zij niet,’ antwoordde meneer Tomasz.

Op hetzelfde moment schaamde juffrouw Izabela zich bij de gedachte dat ze zich alleen om vrouwen had bekommerd. Dus snel voegde ze eraan toe: ‘Maar als ze ons niets doen, dan doen ze het vast ook jullie niet…’

Maar meneer Tomasz glimlachte slechts en schudde het hoofd. In die tijd werd veel gesproken over het naderende einde van de oude wereld en meneer Tomasz voelde dat ook diep wanneer het hem zoveel moeite kostte geld van zijn lasthebbers los te krijgen.

Dat bezoek aan de fabriek vormde een belangrijke episode in het leven van juffrouw Izabela. Met religieuze eerbied las ze de poëzie van haar verre neef Zygmunt en het kwam haar voor dat ze die dag de illustratie voor De niet-goddelijke komedie* had gevonden. Sindsdien droomde ze zo rond het schemeruur dat zich daarboven, op de in de zon badende berg vanwaar haar calèche naar de fabriek was afgedaald, de Schansen van de Heilige Drievuldigheid bevonden en dat in dat met rook en stoom bedekte dal het kamp lag van de opstandige democraten die nu elk moment de bestorming konden beginnen en haar schitterende wereld vernietigen.

Nu pas begreep ze hoe hevig ze dat geestelijke vaderland liefhad, waar kristallen kroonluchters de zon vervingen, tapijten de aarde, beelden en zuilen de bomen. Dat tweede vaderland dat de aristocratie van alle volkeren, de voortreffelijkheid van alle tijden en de mooiste verworvenheden van de beschaving omvatte.

En dat allemaal stond op het punt ineen te storten, te sterven of te worden weggevaagd…! Die ridderlijke jeugd die met zo’n gevoel zong, met zoveel lieftalligheid danste, met een glimlach duelleerde of in het midden van het meer in het water sprong voor een verloren bloempje…? Zouden al die lieve vriendinnen moeten sterven die haar met zoveel strelingen hadden gekoesterd of aan haar voeten zittend haar zoveel kleine geheimpjes hadden verteld, of ver van haar verwijderd haar zoveel lange, ellenlange brieven hadden geschreven, waarin tedere gevoelens zich mengden met een twijfelachtige spelling?

En dat brave personeel dat met zijn heren omging alsof ze hun levenslange liefde, trouw en gedienstigheid hadden beloofd? En die modistes die haar altijd met een glimlach begroetten en aan het allerkleinste detail van haar toilet dachten, zo precies op de hoogte waren van haar triomfen? En die prachtige paarden, waarvan de vlucht door de zwaluw werd benijd, en die slimme, als mensen toegenegen honden, en die tuinen, waar een menselijke hand heuvels had opgetrokken, stromen uitgegoten, bomen had gemodelleerd…? En dat alles zou ooit moeten verdwijnen…?

Zulke gedachten brachten op juffrouw Izabela’s gezicht een nieuwe uitdrukking van mild verdriet die haar alleen nog maar mooier maakte. Men zei dat ze nu helemaal volwassen was geworden.

Nu ze begreep dat de grote wereld een hogere wereld was, kwam juffrouw Izabela er langzaam maar zeker achter dat een mens alleen die hoogten kon bereiken en er duurzaam kon vertoeven met behulp van twee vleugels: geboorte en vermogen. Geboorte en vermogen daarentegen waren gehecht aan zekere uitverkoren families, als de bloem en de vrucht aan de sinaasappelboom. Het was ook heel wel mogelijk dat de goede God bij het zien van twee zielen met klinkende namen, namen die door de knoop van het huwelijk met elkaar waren verbonden, hun inkomsten zou vermeerderen en hun een opvoedengel zou sturen die in het verdere verloop de faam van de geslachten met hun deugden, goede positie en schoonheid hoog zou houden. Vandaar de plicht om niet al te gehaast in het huwelijksbootje te stappen, waarvan oude dames en heren op leeftijd wisten mee te praten. Alles stond of viel met een juiste keuze van naam en vermogen. De liefde immers, niet die hevige waarvan de dichters droomden, maar die echte christelijke liefde, kwam pas na het sacrament en het was volstrekt voldoende wanneer de echtgenote zich in huis mooi presenteerde en de man met zijn voortreffelijkheid haar in de wereld bijstond.

Zo was het vroeger en het was goed zo, volgens de overeenkomstige opinie van alle matrones. Vandaag de dag werd dat nog weleens vergeten en was het slecht gesteld: de mesalliances namen hand over hand toe en grote families vielen uiteen.

‘En geluk bestaat niet in het huwelijk,’ voegde juffrouw Izabela, aan wie jonge echtgenotes menig huiselijk geheim toevertrouwden, er stilletjes aan toe.

Dankzij die verhalen kreeg ze zelfs een grote hekel aan het huwelijk en een lichte minachting voor mannen.

Een echtgenoot in ochtendjas die in aanwezigheid van zijn vrouw geeuwt, haar met een mond vol sigarenrook een zoen geeft en herhaaldelijk zegt: ‘Ach, laat me toch met rust’, of gewoon: ‘Je bent dom…!’ De echtgenoot die in huis stampij maakt vanwege een nieuwe hoed en buitenshuis geld uitgeeft aan equipages voor actrices, dat is een allesbehalve aanlokkelijk creatuur. En het ergst van allemaal was dat ieder van hen voor het huwelijk een hartstochtelijk aanbidder was, verkommerde als hij zijn geliefde lange tijd niet zag, kleurde als hij haar tegenkwam, en je had er zelfs bij die beloofden zich uit liefde voor haar door het hoofd te schieten.

Op haar achttiende tiranniseerde juffrouw Izabela de mannen met kilte. Toen Victor Emanuel haar eens een handkus gaf, smeekte ze haar vader nog diezelfde dag uit Rome te vertrekken. In Parijs vroeg een zekere rijke Franse graaf haar ten huwelijk; zij antwoordde hem dat ze Poolse was en dat ze niet met een buitenlander zou trouwen. De magnaat Podolski wees ze af met de zinsnede dat ze haar hand slechts zou geven aan degene die echt van haar hield en daar zag het voorlopig niet naar uit, en het huwelijksaanzoek van een zekere Amerikaanse miljonair beantwoordde ze met een onbedaarlijke lachbui.

Dergelijk gedrag creëerde voor een paar jaar een leegte rond de jongedame. Ze werd bewonderd en aanbeden, maar op afstand, niemand wilde immers een smalende afwijzing riskeren.

Na haar eerste afkeer te hebben overwonnen, begreep juffrouw Izabela dat je het huwelijk moest nemen zoals het was. Ze was al bereid te trouwen, op voorwaarde echter dat haar toekomstige partner haar beviel, een goede naam had en een overeenkomstig vermogen. Inderdaad kwam ze zo nu en dan mooie, rijke en adellijke mannen tegen, maar gelukkig verenigde geen van hen alle drie de voorwaarden in zich, dus weer verstreken er enkele jaren.

Plotseling deed het gerucht de ronde dat de zaken van meneer Tomasz er zeer slecht voor stonden en bleven er van een heel legioen concurrenten slechts twee serieuze kandidaten over: een zekere baron en een maarschalk, allebei rijk, maar oud.

Nu juffrouw Izabela had ingezien dat in de grote wereld de grond onder haar voeten wegzakte, besloot ze het scala van haar eisen naar beneden bij te stellen. Maar aangezien de baron en de maarschalk haar met een onoverkomelijke weerzin vervulden, stelde ze een definitieve beslissing tot nader order uit. Ondertussen had meneer Tomasz gebroken met de beau monde. De maarschalk die maar geen antwoord kreeg, was naar het platteland vertrokken, de diepbedroefde baron naar het buitenland, en juffrouw Izabela was geheel alleen achtergebleven. Ze wist weliswaar dat beiden op de eerste de beste afroep van haar zouden terugkeren, maar wie moest ze kiezen…? Hoe haar afkeer in te dammen…? Maar vooral: was het niet ongehoord om zich zo tot slachtoffer te maken, terwijl ze toch een bepaalde vorm van zekerheid koesterde dat ze ooit haar vermogen zou terugkrijgen en wist dat ze dan opnieuw zou kunnen kiezen. Maar die keer zou ze echt een keuze maken, nu ze had ingezien hoe zwaar haar een leven viel buiten de wereld van de salons…

Eén kwestie vereenvoudigde voor haar in hoge mate het sluiten van een standshuwelijk. Juffrouw Izabela werd nooit verliefd. Daar was haar kille temperament debet aan, haar geloof in een huwelijk zonder poëtische franje, kortom een ideale liefde, de vreemdste waar ooit iemand van had gehoord.

Bij een bezoek aan een kunstgalerie had ze ooit een beeld van Apollo gezien dat zo’n sterke indruk op haar had gemaakt dat ze er een mooie kopie van had gekocht en die in haar boudoir had opgesteld. Ze kon er uren naar zitten kijken, eraan denken en… wie weet hoeveel kussen de armen en benen van de marmeren godheid niet hadden verwarmd…? En het wonder geschiedde: het door de liefhebbende vrouw gestreelde brok steen werd levend. Toen ze een keer ’s nachts huilend in slaap was gevallen, was de onsterfelijke van zijn voetstuk gestapt en met de lauwerkrans op zijn hoofd en een bovennatuurlijk licht uitstralend naar haar toe gekomen.

Hij was op de rand van haar bed gaan zitten, had lang met ogen waaruit de eeuwigheid blikte naar haar zitten kijken en had haar vervolgens in een stevige omarming omhelsd en met de kussen van zijn blanke mond haar tranen weggevaagd en haar koorts afgekoeld.

Sindsdien bezocht hij haar steeds vaker en terwijl ze onmachtig in zijn armen lag, fluisterde hij, de god van het licht, haar de nog niet eerder in een mensentaal uitgesproken geheimen van hemel en aarde in. En uit liefde voor haar verrichtte hij een nog groter wonder, daar hij in zijn goddelijk aangezicht achtereenvolgens de verfraaide trekken toonde van mensen die ooit indruk op haar hadden gemaakt.

De ene keer leek hij op de jongere uitvoering van een heldhaftige generaal die zojuist een veldslag had gewonnen en vanuit zijn zadel neerkeek op de dood van enkele duizenden van zijn dappere strijders. Bij een andere gelegenheid deed zijn gezicht denken aan dat van een wereldberoemde tenor, wie vrouwen bloemen toewierpen en voor wie mannen de paarden van zijn calèche uitspanden. Een andere keer was hij een vrolijke en knappe prins van het bloed van een van de oudste regerende huizen; dan weer een dappere brandweerman die het legioen van eer had gekregen voor het redden van drie personen uit de vlammen op een vijfde verdieping; of hij was een groot tekenaar die de wereld versteld deed staan met de rijkdom van zijn verbeelding, en een andere keer was hij een Venetiaanse gondelier of een circusacrobaat van grote schoonheid en kracht.

Ieder van deze mannen wist voor enige tijd Izabela’s geheime gedachten bezig te houden, aan ieder van hen wijdde zij haar stilste verzuchtingen, begrijpend dat zij om een of andere reden niet van hem kon houden, en ieder van hen vertoonde zich door toedoen van de godheid in zijn gedaante, in half werkelijke dromen. En deze visioenen gaven Izabela’s ogen de nieuwe uitdrukking van bovenaardse overpeinzing. Soms staarden ze ergens ver over de mensen en de wereld heen; en als dan ook nog eens die gouden en asgrijze haren van haar wat eigenaardig over haar voorhoofd lagen, alsof een mysterieus briesje ze uiteen had geblazen, dachten degenen die haar aanschouwden een engel of een heilige te zien.

Een jaar eerder had op een van zulke momenten Wokulski juffrouw Izabela gezien. Vanaf dat moment kende zijn hart geen rust meer.

Vrijwel tegelijkertijd had meneer Tomasz gebroken met de beau monde en had hij zich als teken van zijn revolutionaire sympathieën ingeschreven bij de Koopmans Sociëteit. Hier speelde hij whist met ooit door hem verachte grafdelvers, borstelmakers en stokers, links en rechts verkondigend dat de aristocratie het recht niet had zich in exclusiviteit te hullen, maar de verlichte bourgeoisie diende voor te gaan en middels deze de hele natie. In ruil daarvoor waren de vandaag de dag trotse grafdelvers, borstelmakers en stokers het erover eens dat meneer Tomasz de enige aristocraat was die zich bewust was van zijn plichten ten aanzien van het land en deze ook nog eens gewetensvol nakwam. En waaraan ze konden toevoegen: deze dagelijks van negen uur ’s avonds tot middernacht nakwam.

En terwijl meneer Tomasz op die manier het juk van zijn positie torste, bracht juffrouw Izabela haar tijd door in de eenzaamheid en stilte van haar schitterende appartement. Soms zat Mikołaj al zwaar te dutten in een fauteuil en was juffrouw Florentyna met watjes in de oren al goed en wel in dromenland, maar wilde de door herinneringen verdreven slaap nog niet aankloppen bij Izabela. Dan stapte ze uit bed en zwierf gekleed in een lichte ochtendjapon urenlang door de salon, waar het tapijt haar voetstappen dempte en het enige licht het licht was dat van twee schamele straatlantaarns kwam.

Ze liep en liep, terwijl het reusachtige vertrek gevuld raakte met haar sombere gedachten en spookverschijningen van de mensen die hier ooit hadden vertoefd. Hier dommelde de oude prinses, daar informeerden twee gravinnen bij de prelaat: mag je een kind dopen met rozenwater? Hier richtte een zwerm jongemannen verlangende blikken op haar of probeerde met geveinsde onverschilligheid haar nieuwsgierigheid te wekken, daar streelde een guirlande van jongedames haar met een blik, een en al bewondering of jaloezie. Een zee van licht, geritsel, conversatie waarvan het grootste gedeelte, als vlinders rond een bloem, rond Izabela’s schoonheid kringelde. Waar zij verscheen, verbleekte alles naast haar; andere vrouwen waren voor haar achtergrond, de mannen slaven.

En dat alles was verleden tijd…! En nu was het in deze salon koud, donker en leeg… Alleen zij en de onzichtbare spin van het verdriet die altijd een grijs net spint over de plekken waar wij ooit gelukkig zijn geweest en waar dat geluk van weg is gevlucht. Nu al weggevlucht…! Juffrouw Izabela liet haar vingers knakken in een poging haar tranen tegen te houden, waarvoor ze zich zelfs in de leegte van de nacht schaamde.

Allemaal hadden ze haar in de steek gelaten, met uitzondering van gravin Karolowa, die haar opzocht als ze in de put zat en breeduit op de bank gezeten zuchtend oreerde: ‘Ja, mijn beste Belcia, je moet toegeven dat je een paar onvergeeflijke fouten hebt begaan. Ik heb het niet over Victor Emanuel, want dat was de kortstondige gril van een koning, wat van het liberale slag en trouwens beladen met nogal wat schulden. Voor zulke verhoudingen moet je, zou ik zo zeggen, niet zozeer meer tact als wel meer ervaring hebben,’ ging de gravin verder, waarbij ze zedig haar oogleden neersloeg. ‘Maar om graaf Saint-Auguste te laten schieten, of zo je wilt, de bons te geven, dat had je beter niet kunnen doen…! Een jongeman, vermogend, heel goed, en dan met zo’n carrière! Op dit moment zit hij juist een deputatie bij de Heilige Stoel voor en ongetwijfeld gaat hij een speciale zegen voor zijn hele gezin krijgen, nou, en graaf Chambord noemt hem cher cousin… Ach, mijn hemel!’

‘Ik denk, tante, dat het te laat is om me daar nu om te bekommeren,’ bracht juffrouw Izabela in.

‘Maar misschien wil ik jou wel bekommeren, arm kind! Ook zonder dit alles staan je klappen te wachten die alleen een diep geloof enigermate kan verzachten. Je weet ongetwijfeld dat je vader alles kwijt is, zelfs de rest van je bruidsschat?’

‘Wat kan ik daaraan doen?’

‘En toch ben jij de enige die daar iets aan kan doen en ook zou moeten doen,’ sprak de gravin met nadruk. ‘De maarschalk is weliswaar geen adonis, maar… Als onze verplichtingen zo gemakkelijk te vervullen waren, zou verdienste niet bestaan. Trouwens, mijn hemel, wie belet ons om op de bodem van onze ziel een ideaal te hebben waarmee onze gedachten de moeilijkste momenten van ons leven zoet maakt? Uiteindelijk kan ik je verzekeren dat de positie van een mooie vrouw die een oude echtgenoot heeft, niet eens zo slecht is. Iedereen toont belangstelling voor haar, er wordt over gesproken, van haar opofferingsgezindheid wordt hoog opgegeven en een oude echtgenoot is bovendien minder veeleisend dan een echtgenoot van gemiddelde leeftijd…’

‘Och, tante…’

‘Niet zo geëxalteerd, Belcia! Je bent geen zestien meer en het leven moet je serieus nemen. Je kunt toch niet voor een of andere overgevoeligheid het bestaan van je vader opofferen of desnoods dat van Flora en jullie personeel. En denk er nog maar eens goed over na hoeveel goeds jij met dat nobele hartje van je wel niet kunt doen, als je eenmaal de beschikking hebt over een aanzienlijk vermogen.’

‘Maar tante dan toch, de maarschalk is weerzinwekkend. Hij heeft geen echtgenote nodig, maar een kinderjuffrouw die hem zijn mond afveegt.’

‘Ik wil niet zweren bij de maarschalk, wel, de baron…’

‘De baron is nog ouder, hij verft zijn haren, hij bepoedert zich met rouge en heeft vlekken op zijn handen.’

De gravin kwam omhoog van de bank.

‘Ik ga niet aandringen, mijn beste, ik ben geen koppelaarster, daarvoor moet je bij mevrouw Meliton zijn. Ik wijs er alleen op dat je vader een catastrofe boven het hoofd hangt.’

‘We hebben toch nog ons huis.’

‘Dat op zijn laatst met Sint-Jan verkocht gaat worden, zodat zelfs jouw prijs gaat zakken.’

‘Hoezo, een huis dat honderdduizend heeft gekost, gaan ze voor zestigduizend verkopen…?’

‘Want meer is het niet waard, omdat je vader te veel heeft uitgegeven. Ik weet dat van de bouwmeester die het in opdracht van Krzeszowska heeft bekeken.’

‘Dan hebben we in het uiterste geval nog het servies… het tafelzilver…’ barstte juffrouw Izabela uit terwijl ze de handen in elkaar sloeg.

De gravin kuste haar verschillende malen.

‘Lief kind, lieve schat,’ zei ze snikkend. ‘Dat ik jou ook dit hartzeer moet bezorgen…! Luister… Je vader heeft nog wisselschulden, voor een paar duizend roebel. Welnu, die schulden… stel je voor… die schulden heeft iemand opgekocht… enkele dagen geleden, eind maart. We vermoeden dat Krzeszowska dat heeft gedaan…’

‘Wat een laagheid…!’ fluisterde juffrouw Izabela. ‘Maar wat kan zij me schelen…? Om een paar duizend roebel te dekken zijn mijn servies en het tafelzilver voldoende.’

‘Die zijn onvergelijkbaar veel meer waard, maar… wie koopt er vandaag de dag nog zulke kostbare dingen?’

‘In elk geval ga ik het proberen,’ sprak juffrouw Izabela koortsachtig. ‘Ik ga mevrouw Meliton vragen, zij kan me erbij helpen…’

‘Denk er anders nog even over na, of het niet zonde is van zo’n mooi aandenken.’

Juffrouw Izabela moest glimlachen.

‘Ach tante… Dus ik moet aarzelen tussen mezelf verkopen en het servies van de hand doen…? Want dat we afstand zouden moeten doen van onze meubels, zal ik nooit toestaan… Ach, die Krzeszowska… dat opkopen van wissels… wat een laagheid!’

‘Wel, misschien is zij het niet eens.’

‘Dus ligt er nu zeker een nieuwe vijand op de loer, nog erger dan zij.’

‘Misschien is het tante Honorata,’ probeerde de gravin haar gerust te stellen. ‘Weet ik veel? Misschien wil zij Tomasz helpen, alleen door hem met iets te dreigen. Maar het ga je goed, mijn lief kind, adieu…’

Hiermee kwam er een eind aan het gesprek in een met Franse woordjes doorspekt Pools dat daardoor steeds meer was gaan lijken op een mensengezicht met huiduitslag.

HOOFDSTUK ZES

Hoe nieuwe mensen opdagen aan oude horizonnen

BEGIN APRIL, een van die maanden die dienen als overgang van winter naar lente. Er ligt geen sneeuw meer, maar er is nog geen groen; de bomen zijn zwart, de grasperken grauw en de hemel grijs: hij oogt als met zilveren en gouden draadjes doorweven marmer.

Het is ongeveer vijf uur in de namiddag. Juffrouw Izabela zit in haar boudoir en leest de nieuwste roman van Zola: Une Page d’amour. Ze leest zonder aandacht, elk moment slaat ze haar ogen op, kijkt door het raam naar buiten, en zich daar maar half van bewust constateert ze dat de takken van de bomen zwart zijn en de hemel grijs. Opnieuw keert ze terug naar haar lectuur, dan laat ze haar blik door het boudoir gaan, en zich daar maar half van bewust bedenkt ze dat haar meubels bedekt zijn met een hemelsblauw stof en haar blauwe ochtendjasje een grijze tint heeft en de festoenen van het witte gordijn veel weg hebben van enorme ijspegels. Dan vergeet ze waar ze op dat moment aan dacht en vraagt ze zich af: Waar dacht ik ook alweer aan…? Och ja, dat is waar ook, aan de paascollecte… En plotseling voelt ze de behoefte aan een ritje in een open rijtuig, en tegelijkertijd neemt ze het de hemel kwalijk dat die zo grijs is, dat de goudkleurige aders erop zo dun zijn… Een zekere onrust, een zekere verwachting kwellen haar, maar ze is er niet zeker van waar ze op zit te wachten: op het moment dat de wolken uiteen zullen worden gerukt of dat de huisknecht binnenkomt en haar een brief zal overhandigen waarin ze wordt uitgenodigd voor de paascollecte? Het is kort dag en ze is nog nergens gevraagd.

Opnieuw leest ze in de roman, het hoofdstuk waarin tijdens een sterrennacht monsieur Rambaud kleine Jeannes kapotte pop repareert, Hélène tranen van mateloos verdriet huilt en de abt Jouve haar heeft aangeraden te trouwen. Juffrouw Izabela voelt dit verdriet en wie weet, als er op dat moment in plaats van wolken sterren aan de hemel hadden gestaan, was ze misschien net zoals Hélène in huilen uitgebarsten. Het is niettemin nog maar een paar dagen tot aan de paascollecte en nog steeds is ze niet gevraagd. Dat ze zal worden gevraagd, dat weet ze, maar waarom moet daar zo lang mee worden gewacht…?

‘De vrouwen die zo vurig op zoek lijken naar God zijn vaak ongelukkige wezens wier harten door hartstocht worden verteerd. Zij gaan naar de kerk om daar een man te aanbidden,’ zegt abt Jouve.

Die brave abt, wat deed hij zijn best om die arme Hélène gerust te stellen! denkt juffrouw Izabela, en plotseling werpt ze haar boek weg. Abt Jouve herinnert haar eraan dat ze al twee maanden bezig is met het borduren van een koord voor een kerkklokje en dat dat nog steeds niet af is. Ze staat op uit haar fauteuil en schuift een tafeltje naar het venster met een tamboereerraam, een doosje met zijde in allerlei kleuren en een kleurenpatroon; ze spreidt het koord uit en begint er geestdriftig rozen en kruizen op te naaien. Onder invloed van het werk vat ze moed. Iemand die zoals zij de kerk dient, kan niet vergeten worden bij de Goede Weekcollecte. Ze kiest een zijden draad uit, rijgt deze aan haar naald en gaat door met naaien. Haar blik schiet van het patroon naar het borduurwerk, haar hand van boven naar beneden, van beneden naar boven, maar in haar gedachten rijst de vraag die te maken heeft met haar tenue voor de graven en haar toilet met Pasen. Deze vraag neemt al snel haar hele aandacht in beslag, brengt een floers voor haar ogen en doet haar hand stilvallen. De jurk, de hoed, de sjaal en de parasol, die moesten allemaal nieuw zijn, terwijl er nog maar zo weinig tijd was en er niet alleen nog niets was besteld, maar er ook nog niets was uitgekozen…

Dan bedenkt ze ineens dat haar servies en tafelzilver al bij de juwelier liggen, misschien was er al een koper en wie weet werden ze vandaag of morgen al verkocht. Juffrouw Izabela voelt haar hart ineenkrimpen vanwege het servies en het tafelzilver, maar ze ervaart enige opluchting bij de gedachte aan de collecte en haar nieuwe toilet. Het zou weleens een heel mooi toilet kunnen worden, maar wat voor een…?

Ze schuift het tamboereerraam opzij en pakt van het tafeltje, waarop Shakespeare, Dante, een album met Europese beroemdheden alsook enkele tijdschriften liggen, Le Moniteur de la Mode, en begint er met opperste aandacht in te bladeren. Hier staat een toilet voor een diner; dat daar zijn lentecreaties voor jongedames, mevrouwen, echtgenotes, jonge echtgenotes en hun moeders! Hier heb je jurken om visites af te leggen, voor ceremonies, om in te wandelen; zes nieuwe modellen voor een hoed; tien verschillende stoffen; tientallen kleuren… Wat moest ze kiezen, o God…? Ze kan geen keuze maken zonder juffrouw Florentyna en een modiste te raadplegen…

Juffrouw Izabela werpt met tegenzin het modetijdschrift weg en neemt op de chaise longue een half liggende pose aan. Met haar als voor een gebed gevouwen handen steunt ze op de leuning en met het hoofd op haar handen kijkt ze met dromerige ogen naar de hemel. De paascollecte, een nieuw toilet, de wolken aan de hemel, dat alles vloeide in haar verbeelding in elkaar, tegen de achtergrond van het verdriet om het servies en een licht gevoel van schaamte dat ze het van de hand moest doen.

‘Ach, wat maakt het uit!’ zegt ze tegen zichzelf en opnieuw wil ze dat de wolken, al was het maar voor even, uiteen worden gereten. Maar het wolkendek wordt dichter en in haar hart nemen verdriet, schaamte en onrust toe. Haar blik valt op het tafeltje naast de chaise longue, op het missaal met de ivoren band. Juffrouw Izabela neemt het boek ter hand en langzaam, blad voor blad, gaat ze erin op zoek naar het gebed: Acte de résignation, en na dat te hebben gevonden begint ze te lezen: ‘Que votre nom soit bien béni à jamais, bien qui avez voulu m’éprouver par cette peine.’ En naarmate ze leest, wordt de grijze hemel helderder en bij haar laatste woorden… ‘et d’attendre en paix votre divin secours…’ barsten de wolken en toont zich een stuk helderblauw, vult het boudoir van juffrouw Izabela zich met licht en haar ziel met rust. Nu is ze er zeker van dat haar gebeden zijn verhoord, dat ze het allermooiste toilet van allemaal en de allerbeste kerk voor de collecte zal krijgen.

Op dat moment gaat zachtjes de deur van haar boudoir open; in de deuropening staat juffrouw Florentyna, rijzig, gekleed in het zwart, verlegen, met twee vingers een brief vasthoudend en zegt zachtjes: ‘Van mevrouw Karolowa.’

‘Ach, dat gaat over de collecte,’ antwoordt juffrouw Izabela met een betoverende glimlach. ‘De hele dag heb je niet naar me omgekeken, Florcia.’

‘Ik wilde je niet storen.’

‘In deze verveling…?’ vraagt juffrouw Izabela. ‘Wie weet hadden we ons wel vrolijker verveeld in één kamer.’

‘De brief…’ zegt het wezen in de zwarte jurk schuchter, waarbij ze haar hand in de richting van juffrouw Izabela uitsteekt.

‘Ik ken de inhoud,’ onderbreekt juffrouw Izabela haar. ‘Kom even bij me zitten en als je er niets op tegen hebt, lees deze brief dan even voor.’

Juffrouw Florentyna neemt schuchter plaats in een fauteuil, pakt bedachtzaam een vouwbeen van het bureau en snijdt met de grootst mogelijke voorzichtigheid de envelop open. Ze legt het mesje terug op het bureau, daarna de envelop, spreidt het papier open en met een zachte, melodieuze stem leest ze de brief, die in het Frans is geschreven, voor:

Beste Bela! Vergeef me dat ik het woord tot je richt in een kwestie waarover alleen jij en je vader het recht hebben te beslissen. Ik weet, mijn lieve kind, dat je bezig bent afstand te doen van je servies en tafelzilver, je hebt het me trouwens zelf verteld. Ik weet ook dat er zich een afnemer heeft gemeld die jullie vijfduizend roebel biedt, naar mijn mening te weinig, hoewel je in deze tijd moeilijk meer mag verwachten. Maar na een gesprek dat ik in deze kwestie heb gehad met Krzeszowska, begin ik nu toch te vrezen dat dit prachtige aandenken weleens in verkeerde handen zou kunnen vallen.

Ik zou dat graag willen voorkomen, ik stel je met andere woorden voor, als je je daar tenminste in kunt vinden, drieduizend roebel te lenen op onderpand van het genoemde servies en tafelzilver. Ik ben van mening dat het vandaag de dag beter is wanneer ze in mijn bezit zijn, aangezien jouw vader zo in de problemen zit. Je kunt ze terugnemen wanneer je wilt en mocht ik komen te overlijden, zelfs zonder de lening terug te geven.

Ik wil me niet opdringen, maar ik stel het je alleen voor. Denk rustig na over wat je beter uitkomt en denk vooral na over de gevolgen.

Voor zover ik je ken, zou je het als bijzonder pijnlijk ervaren wanneer mocht blijken dat onze familiestukken de tafel versierden van een of andere bankier of deel uitmaakten van de bruidsschat van zijn dochter.

Ik stuur je duizenden kussen,

Joanna

PS. Stel je voor wat een geluk mijn tehuis is overkomen. Toen ik gisteren in de winkel van die befaamde Wokulski was, heb ik hem in voorzichtige bewoordingen om een kleine gift voor mijn weesjes gevraagd. Ik rekende op een dozijn roebel, maar hij bood me, of je het gelooft of niet, duizend, precies zoals ik het zeg: duizend roebel, en daarbij zei hij nog dat hij geen lager bedrag in mijn handen zou hebben durven leggen. Nog een paar van zulke Wokulski’s en ik word op mijn oude dag nog democraat.

Toen juffrouw Florentyna klaar was met het lezen van de brief durfde ze er haar ogen niet van op te slaan. Uiteindelijk wist ze de moed te verzamelen en keek ze op: juffrouw Izabela zat bleekjes op de chaise longue, de handen in elkaar geslagen.

‘Wat vind jij daar nou van, Florcia?’ vroeg ze na een tijdje.

‘Ik denk,’ antwoordde de gevraagde zachtjes, ‘dat mevrouw Karolowa in het begin van de brief haar standpunt in deze zaak zeer treffend uit de doeken heeft gedaan.’

‘Wat een vernedering!’ fluisterde juffrouw Izabela met haar hand nerveus kloppend op de chaise longue.

‘Een vernedering is het om iemand drieduizend roebel te bieden als onderpand voor het tafelzilver op het moment dat een vreemde vijfduizend biedt… Een andere vernedering zie ik niet.’

‘Hoe zij ons behandelt… Ik denk echt dat we geruïneerd zijn…’

‘Ach, Belcia…!’ onderbrak juffrouw Florentyna haar in een opleving. ‘Juist deze wrange brief bewijst dat jullie niet geruïneerd zijn. Tante is nogal eens wrang, maar ze weet je ongeluk te besparen. Als jullie werkelijk een ruïnering boven het hoofd hangt, hebben jullie in haar een gevoelige en delicate troosteres.’

‘Bedankt.’

‘En daar hoef je niet bang voor te zijn. Morgen krijgen we vijfduizend roebel en daarmee kunnen we het huis een halfjaar lang onderhouden… desnoods een kwartaal. Over een paar maanden…’

‘Wordt ons huis geveild…’

‘Een puur formele kwestie, meer niet. Jullie kunnen er zelfs nog winst mee maken, terwijl vandaag de dag een huis alleen maar een last is. Wel, en als tante Hortensja de geest geeft, krijg je zo’n honderdduizend roebel. Trouwens,’ voegde juffrouw Florentyna er even later met opgetrokken wenkbrauwen aan toe, ‘ik weet niet eens helemaal zeker of je vader niet nog wat van zijn vermogen overheeft. Iedereen denkt dat…’

Juffrouw Izabela kwam even vanuit de chaise longue naar voren hangen en pakte de hand van juffrouw Florentyna.

‘Florcia,’ zei ze met een wat zachtere stem, ‘tegen wie heb je het…? Dus jij vindt mij echt alleen maar een huwbare jongedame die niets in de gaten heeft en nergens benul van heeft…? Denk je dat ik niet weet,’ zei ze nog wat zachter, ‘dat je nu al een maand geld leent van Mikołaj om het huis te onderhouden…?’

‘Misschien doet je vader dit wel expres…’

‘Wil hij dan misschien ook dat je elke ochtend wat roebels in zijn portefeuille stopt?’

Juffrouw Florentyna keek haar in de ogen en schudde het hoofd.

‘Je weet te veel,’ antwoordde ze. ‘Maar niet alles. Al twee weken lang, misschien een dag of tien, zie ik dat je vader elke dag zo’n vijftien tot twintig roebel heeft…’

‘Dus hij maakt schulden…’

‘Nee, je vader maakt nooit schulden in de stad. Elke crediteur komt met een lening aan huis en in je vaders kabinet krijgt hij of een kwitantie of rente. In dat opzicht ken je hem niet.’

‘Dus waar haalt hij dan dat geld vandaan?’

‘Weet ik niet. Ik zie dat hij geld heeft en ik hoor dat hij het altijd heeft gehad.’

‘Waarom laat hij mij dan dat tafelzilver verkopen?’ vroeg juffrouw Izabela vasthoudend.

‘Misschien wil hij de familie op de kast jagen.’

‘En wie heeft zijn wissels opgekocht?’

Juffrouw Florentyna maakte een beweging met haar armen die berusting uitdrukte.

‘Krzeszowska heeft ze niet gekocht,’ zei ze. ‘Dat weet ik zeker. Dus, of tante Hortensja, of…’

‘Of…?’

‘Of vader zelf. Je weet toch zelf wel wat je vader allemaal doet om de familie ongerust te maken en er vervolgens de draak mee te steken…’

‘Waarom zou hij mij, ons, ongerust maken?’

‘Ik denk dat je gerust kunt zijn. Een dochter zou haar vader onbeperkt moeten vertrouwen.’

‘Ach, ja…!’ fluisterde juffrouw Izabela in gedachten verzonken.

Haar in het zwart geklede nicht kwam langzaam overeind en verliet stilletjes het vertrek.

Juffrouw Izabela begon opnieuw haar kamer rond te kijken, die haar grijs voorkwam, naar de zwarte takken die achter het raam wiegden, naar een stel mussen dat misschien over de bouw van een nest zat te tsjilpen, naar de hemel die gelijkmatig grijs, zonder ook maar één lichter streepje was geworden. In haar herinnering kwam opnieuw de kwestie van de collecte en het nieuwe toilet tot leven, maar beide zaken kwamen haar nu zo futiel voor, bijna zo ridicuul, dat ze eraan denkend even haar schouders ophaalde.

Het waren andere kwesties die haar dwarszaten: waarom het servies niet afgestaan aan gravin Karolowa, en: hoe kwam vader aan zijn geld? Als hij het vroeger ook al had, waarom had hij dan schulden bij Mikołaj gemaakt…? En als hij dat geld niet had, uit welke bron putte hij dan vandaag de dag…? Als zij het servies en het tafelzilver aan haar tante zou geven, liep ze de mogelijkheid mis om ze voordelig van de hand te doen, maar als ze ze voor vijfduizend verkocht, kon het familieaandenken inderdaad in verkeerde handen vallen, zoals de gravin schreef.

Plotseling werd deze gedachtegang onderbroken: haar oplettende oor had in de verderop gelegen kamers geruis opgevangen. Het waren mannelijke voetstappen, gelijkmatig, rustig. In de salon werden ze enigszins gedempt door het tapijt, in de eetkamer werden ze weer wat luider, in haar slaapkamer werd het weer stil, alsof iemand haar op zijn tenen naderde.

‘Kom binnen, papa,’ zei juffrouw Izabela toen ze het kloppen op haar deur had gehoord.

Meneer Tomasz kwam binnen. Ze probeerde op te staan van de chaise longue, maar haar vader stond dat niet toe. Hij omhelsde haar, kuste haar op het voorhoofd en voordat hij naast haar ging zitten, wierp hij een blik op de enorme spiegel aan de wand. Hij zag daar zijn knappe gezicht, zijn grijze snor, het donkere, onberispelijke jacquet, zijn glad gestreken broek die recht van de kleermaker leek te komen en bevond dat alles goed was.

‘Ik hoor,’ zei hij met een glimlach tot zijn dochter, ‘dat de jongedame correspondentie ontvangt die haar humeur bederft.’

‘Ach papa, je moest eens weten wat voor toon tante aanslaat…’

‘Vast de toon van iemand die last van haar zenuwen heeft. Dat mag je haar niet kwalijk nemen.’

‘Bleef het daar maar bij. Ik ben bang dat zij gelijk heeft en dat ons tafelzilver echt nog op de tafel van een of andere bankier zou kunnen belanden.’

Ze drukte haar hoofd tegen de schouder van haar vader. Meneer Tomasz keek onwillekeurig in de spiegel op het tafeltje en moest in gedachten erkennen dat zij tweeën op dit moment een zeer fraaie groep vormden. Vooral heel fraai werd de angst die op het gelaat van zijn dochter geschreven stond, beantwoord door zijn rust. Hij glimlachte.

‘De tafel van een of andere bankier…!’ herhaalde hij. ‘Het tafelzilver van onze voorouders heeft al op tafels van Tataren, kozakken en opstandige boeren gelegen, en niet alleen heeft dat ons niet uit ons evenwicht gebracht, het heeft ook nog eer gebracht. Wie strijdt, riskeert verlies.’

‘Zij hebben door een oorlog verliezen geleden,’ voerde juffrouw Izabela aan.

‘En is er vandaag de dag soms geen oorlog…? Alleen de wapens zijn veranderd: in plaats van met een zeis of een jatagan wordt er met roebels gestreden. Joasia heeft dat goed begrepen door niet het servies maar haar familiebezit te verkopen, of door de ruïnes van een kasteel af te breken voor de bouw van een graanschuur.’

‘Dus wij zijn verslagen…’ fluisterde juffrouw Izabela.

‘Nee, mijn kind,’ antwoordde meneer Tomasz terwijl hij zijn rug rechtte. ‘Wij staan pas aan het begin van onze triomf, en het zou me niet verbazen als mijn zuster en die hele coterie van haar daar juist bang voor zijn. Zij zijn zo diep ingeslapen dat elk blijk van levendigheid, elke wat vermetele stap van mij hen van hun stuk brengt,’ voegde hij er als het ware voor zichzelf aan toe.

‘Van jou, papa?’

‘Ja. Zij dachten dat ik hun om hulp zou vragen. Joasia zelf zou mij graag haar zaakwaarnemer maken. Ik heb hun echter bedankt voor een pensioen en heb me tot de middenstand gewend. Ik heb bij deze mensen zodanig aan autoriteit gewonnen dat het onze kringen langzamerhand angst inboezemt. Zij dachten dat ik naar het tweede plan zou verdwijnen en nu zien ze dat ik weleens op het eerste plan zou kunnen aantreden.’

‘Jij, papa?’

‘Ik. Tot nu toe heb ik gezwegen, omdat ik geen geschikte uitvoerders had. Vandaag heb ik iemand gevonden die mijn ideeën begrijpt en nu ga ik over tot handelen.’

‘En wie mag dat dan wel zijn?’ vroeg juffrouw Izabela terwijl ze vol bewondering naar haar vader keek.

‘Een zekere Wokulski, een koopman, een man van ijzer. Met zijn hulp kan ik onze middenstand organiseren, ik ga een genootschap oprichten voor handel met het Oosten, op die manier zal ik de industrie op gang brengen…’

‘Jij, papa?’

‘En dan zullen we eens zien wie op het eerste plan komt, al was het maar bij eventuele verkiezingen voor de gemeenteraad…’

Juffrouw Izabela luisterde met wijd opengesperde ogen.

‘Is die man over wie je het hebt, papa,’ fluisterde ze, ‘niet een of andere afperser, een avonturier?’

‘Je kent hem dus niet?’ vroeg meneer Tomasz. ‘Toch is hij een van onze leveranciers.’

‘Ik ken zijn winkel, een erg mooie winkel,’ zei juffrouw Izabela in gedachten verzonken. ‘Ze hebben daar een oude klerk die er een beetje uitziet als een zonderling maar die buitengewoon aardig is… Ach, volgens mij heb ik een paar dagen geleden ook de eigenaar ontmoet… Hij ziet eruit als een boerenpummel…’

‘Wokulski een boerenpummel…?’ vroeg meneer Tomasz verbaasd. ‘Hij is inderdaad een beetje stijf, maar erg beleefd.’

Juffrouw Izabela schudde haar hoofd.

‘Geen aardig iemand,’ antwoordde ze plotseling levendig. ‘Nu herinner ik het me weer… Toen ik dinsdag in de winkel was, vroeg ik hem naar de prijs van een waaier. Je had moeten zien hoe hij naar me keek…! Hij gaf niet eens antwoord, stak alleen zijn reusachtige rode hand uit naar een klerk – een zelfs tamelijk elegante jongeman – en mompelde met een stem waarin woede voelbaar was: “De heer Morawski of Mraczewski – ik weet niet meer precies hoe hij heette –, mevrouw hier vraagt naar de prijs van een waaier.” Nou… u hebt wel een weinig interessante compagnon gevonden…!’ zei juffrouw Izabela lachend.

‘Een man met een waanzinnige energie, een man van ijzer,’ antwoordde meneer Tomasz. ‘Dat zijn ze allemaal. Je zult ze leren kennen, want ik denk erover om hier in huis enkele vergaderingen te beleggen. Ze zijn allemaal even origineel, maar hij is de origineelste van allemaal.’

‘Papa wil die heren hier ontvangen…?’

‘Ik moet met enkelen van hen overleggen. En wat die lui van ons betreft,’ voegde hij er nog aan toe, terwijl hij zijn dochter in de ogen keek, ‘kan ik je verzekeren dat als zij horen wie er bij mij over de vloer komt, er niet een van hen in de salon zal ontbreken.’

Op hetzelfde moment kwam Florentyna binnen en nodigde hen uit voor het diner. Meneer Tomasz gaf zijn dochter een arm en gedrieën liepen ze naar de eetkamer, waar de soepterrine al klaarstond alsook de in een livrei en met een grote witte stropdas getooide Mikołaj.

‘Ik moet lachen om Belcia,’ sprak meneer Tomasz tegen zijn nicht die de bouillon uit de terrine opschepte. ‘Stel je voor, Flora, Wokulski heeft op haar de indruk gemaakt van een boerenpummel. Ken jij hem?’

‘Wie kent vandaag de dag Wokulski niet,’ antwoordde juffrouw Florentyna, terwijl ze Mikołaj het bord van meneer gaf. ‘Tja, elegant mag hij dan niet zijn, indruk maakt hij wel…’

‘Die van een boomstronk met rode handen,’ viel juffrouw Izabela haar lachend in de rede.

‘Hij doet me aan Trosti denken, weet je nog, Bela, die kolonel van de schutters in Parijs,’ antwoordde meneer Tomasz.

‘En mij aan een beeld van een zegevierende gladiator,’ bracht juffrouw Florentyna met melodieuze stem in. ‘Weet je nog, Bela, in Florence, die ene met het opgeheven zwaard? Een hard gezicht, zelfs woest, maar mooi.’

‘En die rooie handen…?’ vroeg juffrouw Izabela.

‘Die zijn zo gevroren in Siberië,’ verklaarde juffrouw Florentyna met een accent.

‘Wat deed hij daar?’

‘Boete doen voor jeugdige extase,’ sprak meneer Tomasz. ‘Dat zij hem vergeven.’

‘Ach, dus hij is ook al een held…!’

‘En een miljonair,’ voegde juffrouw Florentyna toe.

‘En een miljonair?’ herhaalde juffrouw Izabela. ‘Ik begin zowaar te geloven dat papa een goede keuze heeft gemaakt door hem als compagnon te nemen. Hoewel…’

‘Hoewel wat…?’ vroeg haar vader.

‘Wat zegt de wereld van deze maatschap?’

‘Wie de macht in handen heeft, heeft de wereld aan zijn voeten.’

Net toen Mikołaj de biefstuk had opgediend, werd er in de hal gescheld. De oude bediende verliet de eetkamer en kwam even later terug met een brief op een zilveren of misschien geplateerd blad.

‘Van mevrouw de gravin,’ zei hij.

‘Dit is voor jou, Bela,’ sprak meneer Tomasz toen hij de brief aanpakte. ‘Sta me toe dat ik je hier vervang bij het slikken van deze nieuwe pil.’

Hij opende de brief, begon te lezen en met een glimlach gaf hij hem aan juffrouw Izabela.

‘Alsjeblieft,’ riep hij uit. ‘Dit is Joasia ten voeten uit in deze brief. Zenuwen, altijd maar zenuwen…!’

Juffrouw Izabela schoof haar bord terzijde en met een onrustige blik liet ze haar ogen over het papier gaan. Maar geleidelijk klaarde haar gelaat op.

‘Moet je horen, Florcia,’ sprak ze, ‘dit is interessant. Tante schrijft:

Mijn beste Bela! Vergeet, engel van me, mijn vorige brief. Uiteindelijk gaat jouw servies mij ook helemaal niets aan en we vinden wel een ander als je gaat trouwen. Maar waar het mij om gaat, is dat je per se bij mij de collecte doet en juist ook daarom was ik van plan je de vorige keer te schrijven, niet over dat servies. Die arme zenuwen ook van me! Als je ze niet helemaal wilt ontregelen, moet je op mijn verzoek ingaan.

Het graf in onze kerk wordt echt fantastisch. Mijn brave Wokulski schenkt een fontein, zingende kunstvogels, een speeldoos die alleen maar ernstige stukken zal spelen en een massa tapijten. Hozer levert de bloemen en amateurs zullen een concert geven voor orgel, viool, cello en stem. Ik ben dolenthousiast, maar mocht jij te midden van al dit wonderlijks ontbreken, ik zou ziek worden. Dus…? Ik omhels je en kus je duizendmaal, je liefhebbende tante,

Joanna

PS. Morgen gaan we naar de winkel om een lentekostuum te bestellen. Ik mag sterven als je het niet van me zou aannemen.’

Juffrouw Izabela straalde. Deze brief voldeed aan al haar verwachtingen.

‘Wokulski is ongeëvenaard,’ sprak meneer Tomasz lachend. ‘Stormenderhand heeft hij Joasia voor zich gewonnen, die me niet alleen niet langer mijn compagnon zal misgunnen, maar zelfs bereid zal zijn een gevecht met mij om hem aan te gaan.’

Mikołaj diende de kip op.

‘Het moet wel een geniaal iemand zijn,’ merkte juffrouw Florentyna op.

‘Wokulski…? Nou, nee,’ zei meneer Tomasz. ‘Hij is slechts een man met een waanzinnige energie, maar wat de gave om te combineren betreft zal ik niet ontkennen dat hij die in hoge mate bezit.’

‘Als je het mij vraagt, levert hij daarvoor de bewijzen.’

‘Dat zijn allemaal bewijzen voor louter energie,’ antwoordde meneer Tomasz. ‘De gave van combineren, een geniaal brein herken je aan andere zaken, desnoods… aan het kaartspel. Ik speel vaak genoeg piket met hem, waar het uitsluitend aankomt op combineren. Met als resultaat dat ik acht tot tien roebel heb verloren en er ongeveer zeventig heb gewonnen, zonder dat ik wil pretenderen dat ik geniaal ben,’ voegde hij er in alle bescheidenheid aan toe.

Juffrouw Izabela liet haar vork uit haar handen vallen. Ze werd bleek en nadat ze naar haar voorhoofd had gegrepen, fluisterde ze: ‘Ah…! Ah…!’

Haar vader en juffrouw Florentyna stonden op van hun stoelen.

‘Wat heb je, Bela…?’ vroeg een angstige meneer Tomasz.

‘Niets,’ antwoordde ze terwijl ze van tafel ging. ‘Migraine. Ik voel hem al een uur opkomen… Het is niets, papa…’

Ze gaf haar vader een handkus en ging naar haar kamer.

‘Een plotseling opgekomen migraine gaat ook zo weer over,’ sprak meneer Tomasz. ‘Ga naar haar toe, Florcia. Ik ga even de stad in, want ik moet nog een paar mensen zien, maar ik kom niet te laat thuis. Pas jij ondertussen een beetje op haar, mijn lieve Florcia, alsjeblieft,’ zei meneer Tomasz met het serene voorkomen van een man zonder wiens aanbevelingen of verzoeken de wereld er niet al te best voor zou staan.

‘Ik ga zo naar haar toe, ik moet hier alleen nog even opruimen,’ antwoordde juffrouw Florentyna, voor wie de orde in huis een belangrijker aangelegenheid was dan wiens migraine ook.

De schemer spreidde zich al uit over de aarde… Juffrouw Izabela was opnieuw alleen in haar boudoir; ze had zich op de chaise longue laten vallen en had met beide armen haar gezicht afgeschermd. Vanonder een cascade van stoffen die tot op de vloer hingen, staken haar smalle pantoffel en een stukje kous; maar niemand die het zag en ook zijzelf dacht er niet aan. Op dat moment werd haar ziel opnieuw gekweld door woede, spijt en schaamte. Tante had haar verontschuldigingen aangeboden, zijzelf zou bij het fraaiste graf collecteren en het mooiste toilet dragen; niettemin was ze ongelukkig… Ze voelde zich alsof ze na een volle salon te zijn binnengekomen plotseling een enorme vetvlek van een affreuze vorm en kleur op haar nieuwe robe had ontdekt, alsof ze haar jurk ergens op de keukentrap had bezoedeld. De gedachte hieraan was zo walgelijk dat haar mond volliep met speeksel.

Wat een afschuwelijke situatie…! Al een maand maken ze bij hun huisknecht schulden en sinds tien dagen wint haar vader voor zijn kleine uitgaven geld met kaarten… Winnen, waarom niet… Er zijn heren die duizenden roebels winnen, maar niet om in de eerste behoeften te voorzien en toch zeker niet van kooplieden. Ach, als het had gekund, was ze voor haar vader op de knieën gegaan en had ze hem gesmeekt om niet met dit soort mensen te spelen, in elk geval niet nu het er met hun vermogen zo slecht voor stond. Over een paar dagen, als ze het geld voor haar servies zou innen, zou ze haar vader een paar honderd roebel ter hand stellen met het verzoek die tegen de heer Wokulski te verliezen, om hem guller te belonen dan zij Mikołaj zou belonen voor de gemaakte schulden.

Maar gaf het wel pas dat zij dit deed of zelfs maar met haar vader besprak…?

‘Wokulski…? Wokulski…?’ fluisterde juffrouw Izabela.

Wie is die Wokulski toch, die zich vandaag zo plotseling aan haar had gemanifesteerd, en meteen van verschillende kanten, in allerlei gedaanten. Wat had hij van doen met tante, met vader…?

En ze denkt nu al een paar weken over die man te hebben horen spreken. Een of andere koopman had onlangs een paar duizend roebel aan weldadigheid geschonken, maar ze was er niet zeker van of dit nu over iemand ging die in de handel in vrouwenkleding zat dan wel in bontmantels. Vervolgens had ze horen zeggen dat er ook een koopman tijdens de Bulgaarse oorlog behoorlijk fortuin had gemaakt, alleen had ze niet goed opgelet of het nu de schoenmaker was bij wie ze haar laarsjes liet maken die zich had verrijkt of haar kapper. En nu pas wist ze dat de koopman die het geld voor de weldadigheid had gegeven en degene die een groot vermogen had weten te verwerven, een en dezelfde persoon waren, en wel juist deze Wokulski die met kaarten geld aan haar vader verloor en die haar tante, de om haar trots bekendstaande gravin Karolowa, ‘mijn brave Wokulski!’ noemde.

Op dat moment herinnerde ze zich zelfs de fysionomie van deze man, die in de winkel niet tegen haar had willen praten, maar die slechts na zich achter enkele reusachtige Japanse vazen te hebben teruggetrokken, somber naar haar had staan staren. En hoe hij naar haar had staan kijken…

Op een dag was ze met juffrouw Florentyna in een patisserie in een opwelling chocolade gaan drinken. Ze waren bij het raam gaan zitten, waarachter zich enkele haveloze kinderen hadden verzameld. De kinderen hadden naar haar, de chocolade en de gebakjes staan gapen met de nieuwsgierigheid en gulzigheid van hongerige diertjes, en deze koopman had op dezelfde manier naar haar staan kijken.

Een lichte siddering trok door juffrouw Izabela. En dat moest de compagnon worden van haar vader…? Waar had hij die compagnon voor nodig…? Hoe zou haar vader er toch toe zijn gekomen om handelsmaatschappen op te richten, bepaalde verreikende plannen te beramen waar hij vroeger zelfs niet van droomde…? Hij wilde zich met behulp van de middenstand aan de top van de aristocratie nestelen; hij wilde gekozen worden in een gemeenteraad die er niet was en ook niet komen zou…

Maar deze Wokulski was vast een oplichter, misschien wel een bedrieger die op zoek was naar een bekende naam op het uithangbord van zijn ondernemingen. Zulke gevallen waren bekend. Hoeveel mooie namen van Duitse en Hongaarse adel waren in handelsoperaties opgedoken die zij niet eens begreep en haar vader waarschijnlijk evenmin.

Het was inmiddels volledig donker geworden; op straat gingen de lantaarns aan waarvan het schijnsel het boudoir van juffrouw Izabela binnenviel en op het plafond de omlijsting van het raam en de plooien van de gordijnen schilderde. Het zag eruit als een kruis tegen een achtergrond van klaarheid die langzaam verhuld werd door een dichte wolk.

Waar heb ik eerder zo’n kruis, zo’n wolk en zo’n klaarheid gezien? vraagt juffrouw Izabela zich af. Ze haalt zich allerlei plekken voor de geest die ze eerder heeft gezien en begint te dagdromen.

Ze rijdt in een open rijtuig door een bekende plaats. Het landschap lijkt op een reusachtige, door bossen en groene bergen gevormde ring en haar rijtuig bevindt zich aan de rand van die ring en daalt af. Maar daalt het wel? Want er komt niets naderbij, terwijl het zich ook nergens van verwijdert, het is net of het rijtuig op dezelfde plek blijft staan. Toch daalt het: dat is te zien aan de afbeelding van de zon die weerspiegeld wordt in een geverniste vleugel van het rijtuig en trillend traag naar achteren schuift. Je kunt het geratel trouwens horen… is dit het geratel van een rijtuig op het wegdek…? Nee, dit zijn machines die ratelen, die ergens in het diepe van deze ring van bergen en bossen aan het werk zijn. Het ziet er, daar beneden, zelfs uit als een meer van zwarte rook en witte stoom, gevat in een groene omlijsting.

Nu ziet juffrouw Izabela haar vader die naast haar zit en aandachtig zijn nagels bekijkt en van tijd tot tijd een blik op het landschap werpt. Het rijtuig staat nog steeds aan de rand van de ring, zogenaamd onbeweeglijk; alleen de afbeelding van de in de geverniste vleugel weerkaatste zon schuift langzaam naar achter. Deze schijnbare rust of ook verborgen beweging verschrikt juffrouw Izabela in hoge mate. ‘Rijden we of staan we stil?’ vraagt ze haar vader. Maar haar vader geeft geen antwoord, alsof hij haar niet ziet; hij kijkt naar zijn mooie nagels en werpt zo nu en dan een blik op de omgeving…

Dan (het rijtuig trilt en er klinkt geratel) doemt er uit de diepte van het meer van zwarte rook en witte stoom een tot zijn middel zichtbare man op. Hij heeft kortgeknipte haren, een bruinverbrand gezicht dat doet denken aan Trosti, de kolonel van de schutters (of misschien de gladiator in Florence?), en enorme rode handen. Hij is gekleed in een besmeurd overhemd met tot voorbij de elleboog opgestroopte mouwen; in zijn linkerhand, dicht tegen zijn borstkas, houdt hij zijn kaarten, in een waaier bij elkaar gestoken, in zijn rechterhand die boven zijn hoofd uitsteekt heeft hij een kaart, kennelijk met de bedoeling deze zo dadelijk voor op de zitting van het rijtuig te werpen. De rest van het personage gaat in nevelen verloren.

‘Wat doet hij, vader?’ vraagt juffrouw Izabela angstig.

‘Hij speelt met mij,’ antwoordt haar vader, die ook kaarten in zijn hand heeft.

‘Maar dit is een vreselijke man, papa!’

‘Zelfs zulke lieden doen vrouwen geen kwaad,’ antwoordt meneer Tomasz.

Nu pas ziet juffrouw Izabela dat de man in het hemd met een speciale blik naar haar staat te kijken, terwijl hij nog steeds een kaart boven zijn hoofd houdt. Rook en stoom, wervelend in de vallei, versluieren nu en dan zijn openstaande hemd en streng gelaat; het verdrinkt erin… dan is het weg. Alleen van achter de rook is nog de bleke schittering te zien van zijn ogen en boven de rook een tot de elleboog ontblote arm en… een kaart.

‘Wat houdt die kaart in, papa…?’ vraagt ze haar vader.

Maar haar vader kijkt in alle rust naar zijn kaarten en geeft geen antwoord, alsof hij haar niet ziet.

‘Wanneer gaan we eindelijk weg van deze plek…?’

Maar hoewel het rijtuig trilt en de in de vleugel weerkaatste zon achterwaarts beweegt, is daar beneden nog altijd een meer van rook te zien en een daarin ondergedompelde man, zijn arm boven het hoofd en… een kaart.

Juffrouw Izabela wordt bevangen door een nerveuze onrust, ze concentreert zich op al haar herinneringen, op al haar gedachten om te kunnen raden: wat betekent die kaart in de hand van die man…?

Is dat het geld dat hij aan haar vader bij het piketten heeft verloren? Ik geloof er niks van. De schenking die hij het Weldadig Genootschap heeft gedaan? Dat ook niet. De duizend roebel die hij haar tante heeft gegeven, of misschien is het wel de kwitantie voor de fontein, de vogeltjes en de tapijten om het graf des Heren mee te versieren…? Ook niet. Dat zou haar allemaal niet hebben verontrust.

Geleidelijk neemt een steeds grotere vrees bezit van juffrouw Izabela. Waren het soms de wissels van haar vader die onlangs door iemand zijn opgekocht…? In dat geval zal hij met het geld voor het servies en het tafelzilver allereerst die schuld kunnen afbetalen en zal hij zich kunnen bevrijden van deze crediteur. Maar de in de rook ondergedompelde man kijkt haar nog steeds in de ogen en gooit zijn kaart nog altijd niet neer. Dus misschien… Ach…!

Juffrouw Izabela staat met een ruk op van haar chaise longue, stoot in de duisternis tegen een krukje en schelt met trillende handen. Ze schelt nog een tweede keer, er komt geen antwoord, dus rent ze de gang op en loopt in de deuropening juffrouw Florentyna tegen het lijf die haar bij de hand neemt en vol verbazing zegt: ‘Wat is er met je, Belcia…?’

Het licht op de gang brengt juffrouw Izabela enigszins tot bedaren. Ze lacht.

‘Hier, Florcia, neem deze lamp mee naar mijn kamer. Is papa er?’

‘Die loopt net de deur uit.’

‘En Mikołaj?’

‘Die komt zo terug, hij is een brief gaan wegbrengen naar de koerier. Is je hoofdpijn erger geworden?’ vraagt juffrouw Florentyna.

‘Nee,’ lacht juffrouw Izabela. ‘Ik heb alleen even een dutje gedaan en heb wat eng gedroomd.’

Juffrouw Florentyna pakt de lamp en met haar nicht gaat juffrouw Izabela haar boudoir binnen. Ze neemt plaats op de chaise longue, schermt met een arm haar ogen af voor het licht en zegt: ‘Weet je, Florcia, ik heb me bedacht, ik ga mijn tafelzilver niet aan een vreemde verkopen. Dat kan zomaar in God weet wiens handen vallen. Ga, als je zo vriendelijk wilt zijn, aan mijn bureau zitten en schrijf aan tante dat… ik inga op haar voorstel. Ze mag ons vierduizend roebel lenen en het servies en tafelzilver zijn van haar.’

Juffrouw Florentyna kijkt haar hoogst verbaasd aan en geeft dan ten slotte antwoord: ‘Dat is onmogelijk, Belcia.’

‘Waarom…?’

‘Een kwartier geleden heb ik een brief gekregen van mevrouw Meliton, waarin ze schrijft dat het tafelzilver en servies al door iemand zijn gekocht.’

‘Nu al…? Wie heeft het gekocht?’ roept juffrouw Izabela uit terwijl ze haar nicht bij de arm grijpt.

Juffrouw Florentyna is in de war.

‘Het schijnt dat een koopman uit Rusland…’ zegt ze, maar het is duidelijk dat ze niet de waarheid spreekt.

‘Jij weet iets, Florcia…! Alsjeblieft, zeg het me…!’ smeekt juffrouw Izabela haar. Haar ogen lopen vol tranen.

‘Ik kan het tegen jou trouwens wel zeggen, alleen mag je dit geheim niet aan je vader verklappen,’ luidt het verzoek van haar nicht.

‘Dus wie…? Nou, wie heeft ze gekocht…?’

‘Wokulski,’ antwoordt juffrouw Florentyna.

Op hetzelfde moment worden de ogen van juffrouw Izabela droog en krijgen ze de kleur van staal. Boos duwt ze de handen van haar nicht van zich af, opnieuw ijsbeert ze door haar boudoir, gaat ten slotte op een stoeltje zitten, recht tegenover juffrouw Florentyna. Ze is niet langer een bangige en zenuwachtige schoonheid, maar een grande dame die op het punt staat iemand van het personeel terecht te wijzen en misschien zelfs wel te ontslaan.

‘Vertel mij eens, nicht,’ zegt ze met een mooie contra-alt, ‘wat is dat voor een belachelijk complot dat jullie tegen mij smeden?’

‘Ik…? Een complot…?’ herhaalt juffrouw Florentyna terwijl ze haar armen tegen haar boezem drukt. ‘Ik snap je niet, Bela…’

‘Ja. Jij, mevrouw Meliton en die… vermakelijke held… Wokulski…’

‘Ik en Wokulski…?’ herhaalt juffrouw Florentyna. Deze keer is haar verbazing zo oprecht dat er niet aan valt te twijfelen.

‘Laten we aannemen dat je geen complot aan het smeden bent,’ gaat juffrouw Izabela verder. ‘Maar er is iets wat je weet…’

‘Over Wokulski weet ik wat iedereen weet. Hij heeft de winkel waar wij onze boodschappen doen, hij heeft fortuin gemaakt in de oorlog…’

‘En dat hij bezig is papa bij een handelsmaatschap te betrekken, daar heb je niets van gehoord…?’

De heldere ogen van juffrouw Florentyna worden ineens heel erg groot.

‘Betrekt hij jouw vader dan bij een maatschap…?’ zegt ze schouderophalend. ‘Bij welke maatschap zou hij hem kunnen betrekken…?’

Op hetzelfde moment schrikt ze van haar eigen woorden…

Juffrouw Izabela kan niet aan haar onschuld twijfelen; opnieuw loopt ze een paar keer door haar boudoir met de tred van een gekooide leeuwin en plotseling vraagt ze: ‘Vertel me dan tenminste: wat vind je van die man?’

‘Ik van die Wokulski…? Ik vind niets van hem, behalve dan misschien dat hij op zoek is naar bekendheid en relaties.’

‘Dus voor die bekendheid heeft hij duizend roebel aan een weeshuis geschonken?’

‘Ongetwijfeld. Hij heeft immers tweemaal zoveel aan weldadigheid gegeven.’

‘Maar waarom heeft hij mijn servies en tafelzilver gekocht?’

‘Ongetwijfeld om die weer met winst te verkopen,’ antwoordt juffrouw Florentyna. ‘In Engeland betalen ze goed voor deze waar.’

‘Maar waarom… heeft hij papa’s wissels opgekocht?’

‘Hoe weet je dat hij dat heeft gedaan? Daar zou hij geen enkel belang bij hebben.’

‘Ik mag dan niets weten,’ onderbreekt juffrouw Izabela haar koortsachtig, ‘maar ik voorvoel alles, ik heb het door… Deze man wil nauwere contacten met ons aanknopen…’

‘Maar met je vader heeft hij al kennisgemaakt,’ zegt juffrouw Florentyna daarop.

‘Dus hij wil contact met mij…!’ riep juffrouw Izabela plotseling uit. ‘Ik heb dat gezien aan…’

Ze schaamde zich eraan toe te voegen: zijn blik.

‘Oordeel je niet een beetje te snel, Belcia…?’

‘Nee. Dat wat ik op dit moment ervaar, is geen vooroordeel, eerder helderziendheid. Je hebt er zelfs geen idee van hoe lang ik deze man al ken, of liever gezegd hoe lang hij mij nu al achtervolgt. Nu pas herinner ik me dat er vorig jaar geen theatervoorstelling, geen concert, geen lezing kon plaatsvinden of ik kwam hem tegen, en pas vandaag komt deze… geesteloze figuur me zo afschrikwekkend voor…’

Juffrouw Florentyna week achteruit in haar stoel en fluisterde: ‘Dus jij denkt dat hij de moed heeft gehad om…’

‘Zijn zinnen op mij te zetten…?’ onderbrak juffrouw Izabela haar met een lach. ‘Dat zou ik hem niet eens willen verbieden. Ik ben nu ook weer niet zo naïef, noch vals bescheiden om niet te weten dat ik in de smaak val… Mijn hemel! Zelfs bij het personeel… Ooit kon ik er kwaad om worden als een bedelares ons op straat voor de voeten liep, aanbelde of brieven schreef met het verzoek om steun. Alleen vandaag begrijp ik de woorden van de Verlosser beter: “Wie veel gegeven is, van hem zal veel worden verlangd.”

Trouwens,’ voegde ze er schouderophalend aan toe, ‘mannen vereren ons op zo’n bruuske manier met hun bewondering dat ik me niet eens meer verbaas over hun aanstellerij of hun impertinente blikken, maar alleen wanneer het anders is. Als ik tijdens een receptie iemand tegenkom die mij niet over zijn sympathie en smart spreekt of die niet mistroostig zwijgt op een manier die een nog grotere sympathie en smart verraadt, of die mij geen ijselijke onverschilligheid toont, ten teken van de grootste sympathie en smart, ja, dan voelt het alsof ik iets mis, alsof ik mijn waaier of mijn zakdoek ben vergeten… Och, leer ze mij kennen! Al die donjuans, dichters, filosofen, helden, al die tedere, belangeloze, gebroken, dromerige of sterke zielen… Ik ken die hele maskerade en ik verzeker je dat ik me er uitstekend mee vermaak. Ha! Ha! Ha…! Wat zijn ze bespottelijk…’

‘Ik begrijp je niet, Belcia…’ onderbrak juffrouw Florentyna haar, terwijl ze haar armen spreidde.

‘Je begrijpt het niet…? Dan ben je waarschijnlijk geen vrouw.’

Juffrouw Florentyna maakte een afwijzend en vervolgens aarzelend gebaar.

‘Luister,’ onderbrak juffrouw Izabela haar. ‘Sinds een jaar zijn we onze positie in de wereld kwijt. Ontken het maar niet, want het is zo, we weten het allemaal. Vandaag de dag zijn we geruïneerd…’

‘Je overdrijft…’

‘Ach, Flora, je hoeft me heus niet te troosten, lieg maar niet…! Heb je tijdens het diner dan niet gehoord dat zelfs die paar roebel waar vader tegenwoordig over beschikt met kaarten zijn gewonnen van die…’

Onder het uitspreken van deze woorden trilde juffrouw Izabela over haar hele lichaam. Haar ogen glinsterden, haar gezicht vertoonde vlekken.

‘En op zo’n moment komt die… handelaar aanzetten, hij koopt onze wissels op, ons servies, hij betovert vader en tante, kortom hij is van alle kanten bezig mij met zijn netten te omsingelen, zoals een jager dat met wild doet. Dit is al geen trieste aanbidder meer, dit is geen concurrent die je kunt afwijzen, dit is een… veroveraar…! Hij zucht niet maar verzekert zich op slinkse wijze van tantes genade, hij bindt vader met handen en voeten en mij wil hij met geweld nemen, of me er minstens toe dwingen me uit mezelf aan hem te geven… Zie je het geraffineerde van zijn boze opzet dan niet?’

Juffrouw Florentyna schrok.

‘In dat geval is er een heel simpele uitweg. Vertel het…’

‘Aan wie en wat…? Aan tante die bereid is die meneer te steunen, zodat ze me kan dwingen mijn hand aan die maarschalk te schenken…? Of moet ik het soms mijn vader vertellen en hem de schrik op het lijf jagen en de catastrofe versnellen? Ik doe nog maar één ding: ik ga niet toestaan dat vader zich bij welke maatschap dan ook laat betrekken, al moet ik me daarvoor aan zijn voeten werpen, al zou ik daarvoor… hem dat in naam van mijn overleden moeder moeten verbieden…’

Juffrouw Florentyna keek haar verrukt aan.

‘Werkelijk, Belcia,’ sprak ze, ‘je overdrijft. Met jouw energie en geniale inzicht…’

‘Je kent die mensen niet, en ik heb ze aan het werk gezien. In hun handen buigen stalen rails als twijgen. Het zijn verschrikkelijke lieden. Ze zijn in staat voor hun doelstellingen de grootste aardse krachten die wij niet eens kennen in beweging te zetten. Zij zijn in staat te breken, vallen te zetten, zich te vervlakken, alles te riskeren, zelfs… lijdzaam te wachten…’

‘Je hebt te veel romannetjes gelezen.’

‘Ik baseer me op mijn voorgevoelens die waarschuwen… die roepen dat deze man oorlog is gaan voeren om mij te veroveren. En hij is nog niet terug of hij omsingelt me van alle kanten… Maar laat hij gewaarschuwd zijn…! Wil hij me kopen? Goed, laat hij me kopen…! Hij zal erachter komen dat ik heel duur ben… Hij wil me in zijn netten vangen…? Goed, laat hij ze uitwerpen… maar ik zal hem te slim af zijn, desnoods… door in de armen van de maarschalk te vluchten… O mijn hemel! Ik had nooit kunnen vermoeden dat de afgrond waarin we worden gestort zo diep is, totdat ik de bodem met eigen ogen had aanschouwd. Vanuit de salons van het Quirinaal* naar de winkel… Dit is al geen val meer, dit is een schande…’

Ze nam plaats op de chaise longue en met haar hoofd in haar armen barstte ze in snikken uit.

HOOFDSTUK ZEVEN

De duif ontmoet de slang

HET SERVIES EN HET TAFELZILVER van de familie Łęcki waren reeds verkocht en zelfs de juwelier had het geld al naar meneer Tomasz gebracht, na eerst voor zichzelf zo’n honderdvijftig roebel voor opslag en bemiddeling te hebben gerekend. Desondanks werd de liefde van gravin Karolowa voor juffrouw Izabela er niet minder op; zeker, haar energie en opoffering die ze bij de verkoop van het familieaandenken aan de dag had gelegd, hadden in het hart van de oude dame een nieuwe bron van familiegevoel opgewekt. Niet alleen had ze juffrouw Izabela dringend gevraagd om een mooi kostuum aan te nemen, niet alleen kwam ze elke dag bij haar op bezoek of nodigde ze haar bij zich thuis uit, maar ook (wat een blijk van ongekende genegenheid was) had ze haar voor de hele Schorselwoensdag haar calèche aangeboden.

‘Ga lekker uit rijden, engel van me, maak een ritje door de stad,’ zei de gravin terwijl ze haar nicht kuste. ‘En doe tegelijk wat kleine boodschappen. Maar niet vergeten er tijdens de collecte schattig uit te zien… Zo schattig als alleen jij kunt zijn…! Alsjeblieft…’

Juffrouw Izabela gaf geen antwoord, maar haar blik en de rode kleur deden vermoeden dat ze een en al bereidheid was om tantes wens in vervulling te doen gaan.

Op Schorselwoensdag, ’s ochtends om elf uur stipt, zat juffrouw Izabela al in een calèche samen met haar onafscheidelijke compagnon, juffrouw Florentyna. Door de lanen trokken lentebriesjes die die bijzondere, strenge geur aandroegen welke voorafgaat aan het ontbotten van de bladeren aan de bomen en het verschijnen van de sleutelbloem; de grauwe grasperken kregen al een groenachtige tint; de zon brandde zo fel dat de dames hun parasols openklapten.

‘Een heerlijke dag,’ verzuchtte juffrouw Izabela, kijkend naar de hier en daar door witte wolken bevlekte hemel.

‘Waarheen wilt u edele gebracht worden?’ vroeg de lakei terwijl hij het deurtje van de calèche sloot.

‘Naar de winkel van Wokulski,’ antwoordde juffrouw Izabela in nerveuze haast.

De lakei sprong op de bok en de mollige vossen zetten zich met een plechtige draf in beweging, briesend en schuddend met hun hoofden.

‘Belcia, waarom naar Wokulski?’ vroeg juffrouw Florentyna enigszins verbaasd.

‘Ik wil Parijse handschoenen kopen, een paar flaconnetjes parfum…’

‘Die kun je ook ergens anders krijgen.’

‘Ik wil ze daar kopen,’ antwoordde juffrouw Izabela droog.

Sinds een paar dagen werd ze gekweld door een eigenaardige onrust die ze al eens eerder in haar leven had gevoeld. Toen ze een paar jaar geleden in het buitenland in een dierentuin was, zag ze in een van de kooien een enorme tijger zo tegen de tralies geleund liggen slapen dat een deel van zijn kop en één oor naar buiten staken.

Toen juffrouw Izabela dit zag, voelde ze een onweerstaanbaar verlangen om de tijger bij zijn oor te pakken. De geur van de kooi vervulde haar met walging, de machtige poten van het dier met een onbeschrijfelijke angst, maar desondanks voelde ze dat ze hoe dan ook het oor van de tijger moest aanraken.

Deze vreemde aantrekkingskracht kwam haar gevaarlijk, ja zelfs belachelijk voor. Ze zette zich eroverheen en liep verder, maar na een paar minuten keerde ze op haar schreden terug. Opnieuw week ze terug, keek nog wat in andere kooien, probeerde aan iets anders te denken. Tevergeefs. Ze liep terug en hoewel de tijger niet meer sliep, maar slechts snorrend zijn verschrikkelijke poten lag te likken, rende juffrouw Izabela naar de kooi, stak haar hand naar binnen en raakte trillend en met een bleek gezicht het tijgeroor aan.

Een ogenblik later schaamde ze zich voor haar waanzin, maar tegelijkertijd voelde ze die bittere tevredenheid die mensen kennen die bij een belangrijke kwestie gehoor geven aan de stem van hun instinct.

Vandaag was er een vergelijkbaar soort verlangen in haar ontwaakt. Ze had een afkeer van Wokulski, haar hart kromp ineen alleen al bij het vermoeden dat deze man meer zou kunnen hebben betaald voor het tafelzilver dan het waard was en desondanks voelde ze een onweerstaanbare aantrekkingskracht om de winkel binnen te gaan, Wokulski in de ogen te kijken en hem voor een paar kleinig-heden juist met geld dat van hem afkomstig was te betalen. Angst bekroop haar bij de gedachte aan een ontmoeting, maar een onverklaarbaar instinct stuwde haar voort.

Op de Krakowskie Przedmieście zag ze al van verre het uithangbord met het opschrift J. MINCEL EN S. WOKULSKI en een huis dichterbij bevond zich een nog niet voltooide winkel met aan de voorkant vijf ramen met spiegelend glas. Van de hierbij werkzame ambachtslieden en arbeiders was er een aantal vanbinnen bezig de ramen schoon te wrijven, terwijl enkele andere de deuren en de lijsten vergulden en verfden en weer andere reusachtige koperen stangen voor de ramen plaatsten.

‘Wat voor winkel zijn ze daar aan het bouwen?’ vroeg ze juffrouw Florentyna.

‘Volgens mij voor Wokulski, want ik heb gehoord dat hij een grotere ruimte heeft aangekocht.’

Voor mij, die winkel! dacht juffrouw Izabela terwijl ze aan haar handschoen trok.

De calèche bleef staan, de lakei sprong van de bok en hielp de dames uitstappen. Maar toen hij vervolgens met enig kabaal de deur naar de winkel van Wokulski had geopend, voelde juffrouw Izabela zich ineens zo slap worden dat haar benen onder haar wankelden. Heel even wilde ze terug naar het rijtuig en weg van hier; niettemin wist ze zich te beheersen en stapte ze met opgeheven hoofd naar binnen.

De heer Rzecki stond al in het midden van de winkel en verwelkomde haar handenwrijvend met enkele diepe buigingen. Verderop in de winkel was de heer Lisiecki, zo nu en dan zijn vingers door zijn prachtige baard halend, doende met sierlijke en waardige bewegingen een zekere op een stoel gezeten dame bronzen kandelaars aan te prijzen. De nietige Klejn hielp een jongeman die bij het zien van juffrouw Izabela snel een knijpbril op zijn neus zette bij het uitkiezen van een wandelstok, terwijl de naar heliotroop geurende Mraczewski zijn snijdende blik en scherpe snorretje op twee blozende meisjes richtte die de dame vergezelden en allerlei badkamerprulletjes bekeken.

Rechts van de deur zat achter een bureau Wokulski over rekeningen gebogen.

Bij het binnenkomen van juffrouw Izabela corrigeerde de jongeman die de wandelstokken bekeek zijn kraag rond de hals, keken de twee jonge meisjes elkaar aan, onderbrak de heer Lisiecki halverwege zijn elegante frase over de stijl van de kandelaars maar handhaafde zijn elegante pose en draaide zelfs de naar zijn uiteenzetting luisterende dame zich met enige moeite op haar stoel om. Een ogenblik was de winkel gehuld in stilte, die juffrouw Izabela pas onderbrak door met een mooie contra-alt te zeggen: ‘Is de heer Mraczewski ook aanwezig…?’

‘Meneer Mraczewski…!’ herhaalde de heer Ignacy.

Mraczewski stond al naast juffrouw Izabela, rood als een kers, geurend als een wierookvat, met een als een toefje riethalmen gebogen hoofd.

‘We wilden graag een paar handschoenen van u…’

‘Maatje vijfenhalf,’ antwoordde Mraczewski en hij hield al een doos vast die onder invloed van juffrouw Izabela’s blik licht trilde in zijn handen.

‘Nou nee…’ onderbrak de juffrouw hem met een glimlach. ‘Vijfendriekwart… Bent u dat alweer vergeten…?!’

‘Mevrouw, er zijn dingen die een mens nooit vergeet. Maar als u per se vijfendriekwart wilt, dan zal ik u van dienst zijn, in de hoop dat u ons binnenkort wederom zult vereren met uw komst. Want handschoenen in maat vijfendriekwart,’ voegde hij er met een lichte zucht aan toe, terwijl hij haar enkele andere dozen voorhield, ‘zullen beslist van uw handjes glijden…’

‘Een genie!’ fluisterde meneer Ignacy met een knipoog naar Lisiecki, die laatdunkend zijn mond bewoog.

De op de stoel gezeten dame wendde zich weer naar de kandelaars, de twee jongedames naar een toilettafel van olijfhout, de jongeman met de knijpbril op zijn neus begon opnieuw een wandelstok uit te zoeken en zo keerden de dingen in de winkel naar hun kalme ritme terug. Alleen de koortsachtige Mraczewski rende trapje op en af, trok lades open en haalde steeds weer nieuwe dozen tevoorschijn, waarbij hij juffrouw Izabela zowel in het Pools als in het Frans uitlegde dat ze geen andere handschoenen kon dragen dan die in maat vijfenhalf, noch andere parfums kon gebruiken dan de originele van Atkinson, noch haar tafeltje kon versieren met andere snuisterijen dan die uit Parijs.

Wokulski boog zich zo ver over zijn bureau dat de aders op zijn voorhoofd zwollen en rekende nog steeds in gedachten: 29 plus 36 maakt 65, plus 15 is 80, en 73 dat is… dat is…

Hier onderbrak hij zijn gedachten en keek schuins in de richting van juffrouw Izabela, die in gesprek was met Mraczewski. Beiden stonden en profil naar hem toegekeerd; hij zag dus de aan juffrouw Izabela gehechte brandende blik van de klerk die zij demonstratief beantwoordde met een glimlach en blikken van milde aanmoediging.

29 plus 36 maakt 65, plus 15… telde Wokulski in gedachten, maar plotseling brak de pen in zijn hand. Zonder zijn hoofd op te tillen haalde hij een nieuwe kroontjespen uit de lade en tegelijkertijd ontviel hem, onduidelijk hoe dat kwam, onder het rekenen de vraag: En ik zou van haar moeten houden…? Flauwekul! Een jaar lang heb ik aan een of andere hersenziekte geleden en heb ik gedacht dat ik verliefd was… 29 plus 36… 29 plus 36… Ik zou nooit hebben vermoed dat ze me in zo hoge mate onverschillig liet… Hoe ze naar die ezel staat te kijken… Maar ja, blijkbaar is het een persoon die zelfs met winkelbedienden koketteert en wie weet dat ook wel doet met voermannen en lakeien…! Voor het eerst voel ik rust… Godallemachtig… Wat heb ik hiernaar verlangd…

Er waren nog een paar mensen de winkel binnengekomen die Mraczewski onwillig te woord stond terwijl hij de pakjes langzaam dichtbond.

Juffrouw Izabela was wat dichter bij Wokulski komen staan en terwijl ze met haar parasol in zijn richting wees, zei ze stellig: ‘Flora, wees zo goed om die meneer te betalen. We gaan naar huis.’

‘De kassa is hier,’ zei Rzecki terwijl hij op juffrouw Florentyna toe liep. Hij nam het geld van haar aan en beiden trokken zich wat verder terug in de winkel.

Juffrouw Izabela was langzaam wat meer opgeschoven in de richting van het bureau waarachter Wokulski zat. Ze zag erg bleek. Het leek wel of de aanblik van die man een magnetische invloed op haar uitoefende.

‘Heb ik het genoegen met de heer Wokulski?’

Wokulski stond op van zijn stoel en antwoordde onverschillig: ‘Waarmee kan ik u van dienst zijn?’

‘Bent u degene die ons servies en tafelzilver heeft gekocht?’ Ze sprak met een geknepen stem.

‘Dat was ik, mevrouw.’

Nu aarzelde juffrouw Izabela. Kort daarop verscheen echter weer een lichtrode blos op haar gezicht. Ze ging verder: ‘U gaat die spullen zeker verkopen?’

‘Met dat doel heb ik ze gekocht.’

De rode kleur op het gezicht van juffrouw Izabela werd intenser.

‘De toekomstige koper woont in Warschau?’ vroeg ze verder.

‘Deze spullen ga ik niet hier verkopen, maar in het buitenland. Daar… leveren ze meer op,’ voegde hij eraan toe, omdat hij een vraag in haar ogen zag.

‘Denkt u er veel op te verdienen?’

‘Ik heb het gekocht om er winst mee te maken.’

‘Is dat misschien de reden waarom mijn vader niet weet dat het tafelzilver in uw bezit is?’ sprak ze ironisch.

Wokulski’s mond trilde.

‘Het servies en het tafelzilver heb ik bij een juwelier gekocht. Daar maak ik geen geheim van. Derden betrek ik niet in deze zaak, aangezien dat in de handel niet gebruikelijk is.’

Ondanks deze barse antwoorden haalde juffrouw Izabela opgelucht adem. Haar ogen werden zelfs wat donkerder en verloren de schittering van de haat.

‘En stel nu dat mijn vader zich bedenkt en hij deze voorwerpen terug zou willen kopen, voor welke prijs zou u ze dan afstaan?’

‘Voor dezelfde als waarvoor ik ze heb gekocht. Uiteraard met bijtelling van een overeenkomstig percentage van… zes… tot acht op jaarbasis.’

‘En waarmee u afziet van een verwachte winst…? Hoezo dat…?’ onderbrak ze hem gehaast.

‘Omdat, beste mevrouw, handel niet berust op het maken van verwachte winst maar op een voortdurende omzet van contanten.’

‘Ik groet u en… dank u voor de uitleg,’ sprak juffrouw Izabela, die zag dat haar gezelschapsdame de rekening had vereffend.

Wokulski maakte een buiging en ging opnieuw achter zijn boek zitten.

Toen de pakketjes door de huisknecht waren meegenomen en de dames hun plaats in de koets hadden ingenomen, sprak juffrouw Florentyna op verwijtende toon: ‘Heb je met die man gesproken, Bela…?’

‘Ja, en ik heb er geen spijt van. Hij heeft alles gelogen, maar…’

‘Wat bedoel je met “maar”…?’ vroeg juffrouw Florentyna wat ongerust.

‘Stel me geen vragen… Zeg niets tegen me, als je niet wilt dat ik op straat in huilen uitbarst…’

En even later voegde ze er in het Frans aan toe: ‘Trouwens, misschien heb ik er slecht aan gedaan hiernaartoe te komen, maar… Het is me allemaal om het even…!’

‘Ik vind, Belcia,’ sprak haar gezelschapsdame op ernstige toon en haar zo de mond snoerend, ‘dat je hier met je vader of tante over moet spreken.’

‘Wil je daarmee zeggen,’ onderbrak juffrouw Izabela haar, ‘dat ik met de maarschalk of de baron moet gaan praten? Dat kan altijd nog… vandaag heb ik daar de moed nog niet voor.’

Het gesprek viel stil. De dames keerden zwijgend huiswaarts; juffrouw Izabela bleef de hele dag geïrriteerd.

Na het vertrek van juffrouw Izabela uit de winkel keerde Wokulski terug naar zijn berekeningen en telde hij foutloos twee grote kolommen met getallen op. Halverwege de derde bleef hij steken en verbaasde hij zich over de rust die in zijn ziel was neergedaald. Na de koorts en een verlangen van een heel door uitbarstingen van waanzin onderbroken jaar, vanwaar nu ineens deze onverschilligheid? Breng iemand pardoes over vanuit de balzaal naar een bos of vanuit de stoffige gevangenis naar een koel en uitgestrekt veld, en hij zal niet minder aangedaan of verbluft zijn.

Kennelijk was ik een jaar lang ten prooi aan een gedeeltelijke gekte, dacht Wokulski. Er was geen gevaar, geen offer dat ik voor deze persoon niet zou hebben getrotseerd, zou hebben gebracht, en ik heb haar nog maar net gezien of ze laat me al volledig koud.

En hoe ze met me praatte. Met hoeveel minachting voor een armzalige koopman. ‘Betaal die meneer…!’ Amusant zijn die grandes dames… een non-valeur, een bedrieger, zelfs een dief, als het maar een naam heeft, vormt voor hen goed gezelschap, terwijl hij met zijn uiterlijk in plaats van aan haar vader eerder aan de lakei van haar moeder doet denken. Maar de koopman is een paria… Wat kan het mij trouwens schelen, creperen jullie maar in alle rust…!

Opnieuw telde hij een kolom op, zonder er ook maar op te letten wat er intussen in de winkel gebeurde.

Hoe weet ze, gingen zijn gedachten verder, dat ik dat servies en het tafelzilver heb gekocht…? En hoe ze er probeerde achter te komen of ik er niet meer voor heb betaald dan ze waard zijn! Met alle plezier zou ik hun dat familieaandenken hebben geschonken. Ik zou haar mijn hele leven erkentelijk moeten zijn, want als die gekte voor haar er niet geweest was, had ik nooit zo’n vermogen verdiend en was ik verpieterd achter mijn bureau. En nu word ik vast bedroefd zonder al die spijt, al die wanhoop en hoop… Wat is het leven toch dom…! We jagen op deze aardbol een visioen na dat ieder van ons in zijn hart draagt en pas als het zich daaruit heeft bevrijd, zien we in dat het waanzin is geweest… Wie had ooit gedacht dat er zulke wonderlijke geneeswijzen bestaan? Een uur geleden zat ik nog vol gif en op dit moment ben ik zo rustig, en op een of andere manier zo leeg, alsof mijn ziel en ingewanden uit me zijn verdwenen, en alleen huid en kleren over zijn. Wat zal ik doen? Hoe moet ik verder leven…? Ik denk dat ik maar eens naar die tentoonstelling in Parijs ga, en daarna de Alpen in…

Op dat moment kwam Rzecki op zijn tenen naderbij en fluisterde: ‘Hij is goed, hè, die Mraczewski? Hoe hij met vrouwen praat!’

‘Als een brutaal friseurtje,’ antwoordde Wokulski zonder zijn ogen van het kasboek op te slaan.

‘Onze vrouwelijke klanten hebben hem zo gemaakt,’ antwoordde de oude klerk, maar omdat hij zag dat hij zijn principaal stoorde, trok hij zich terug. Wokulski verzonk opnieuw in gedachten. Hij keek even naar Mraczewski en pas op dat moment zag hij dat de jongeman iets bijzonders had in zijn fysionomie.

Ja, zo dacht hij, hij is op het brutale af dom, en ongetwijfeld daarom valt hij zo in de smaak bij de vrouwen.

Hij had zin om te lachen, zowel om de aan het adres van de mooie jongeling gezonden blikken van juffrouw Izabela als om de eigen fantomen die hem vandaag zo plotseling hadden verlaten.

Toen ging hem een rilling door de leden; hij hoorde de naam van juffrouw Izabela en zag dat er geen klant meer in de winkel was.

‘Wel, vandaag hebt u niet geheimzinnig gedaan met dat geflirt van u,’ sprak Klejn met een trieste glimlach tegen Mraczewski.

‘Maar zoals zij ook naar me keek, ach…!’ zuchtte Mraczewski, met de ene hand op zijn borst en met de andere zijn snorretje opdraaiend. ‘Ik ben er zeker van,’ zei hij, ‘dat ik over een paar dagen een welriekend briefje mag verwachten. Vervolgens het eerste rendez-vous en dan: “Voor u breek ik met de beginselen waarmee ik ben opgevoed”, gevolgd door: “Veracht u me niet?” Het ene moment is alles koek en ei, maar even later zit een mens in de nesten…’

‘Wat zevert u nou!’ onderbrak Lisiecki hem. ‘We kennen uw veroveringen immers: ze heten allemaal Matylda, op wie u met een portie braadvlees en een pul bier indruk denkt te maken.’

‘De Matylda’s zijn voor alledag, de dames voor de feestdagen. Maar Iza is de grootste hoogtijdag. Mijn erewoord dat ik geen vrouw ken die zo’n duivelse indruk op me heeft gemaakt… Maar zij heeft ook een oogje op mij!’

De deur sloeg dicht en een heerschap met grijs haar betrad de winkel; hij vroeg om een beugel voor zijn zakhorloge en schreeuwde en sloeg zo hard met zijn wandelstok dat het wel leek of hij van plan was de hele japannerie te kopen.

Wokulski luisterde onbewogen naar de snoeverij van Mraczewski. Het voelde alsof er zware lasten op zijn hoofd en borst neerkwamen.

‘Uiteindelijk gaat het me ook helemaal niets aan,’ fluisterde hij.

Na het grijze heerschap kwam een dame de winkel binnen die naar een parasol vroeg, vervolgens een man van middelbare leeftijd die een hoed wilde aanschaffen, daarna een jongeman die een sigarettenkoker wilde kopen, ten slotte drie jongedames van wie er een naar Szolc-handschoenen vroeg, maar per se die van Szolc, want andere droeg ze niet.

Wokulski sloeg het kasboek dicht, kwam langzaam van zijn stoel omhoog en nadat hij zijn hoed had gepakt die op zijn bureau lag, liep hij op de deur af. Hij voelde ademnood en het was of zijn schedel uit elkaar klapte.

Meneer Ignacy versperde hem de weg.

‘Ga je ervandoor…? Misschien kun je even naar de andere winkel gaan kijken,’ sprak hij.

‘Ik ga nergens kijken, ik ben moe,’ antwoordde Wokulski zonder hem in de ogen te zien.

Toen hij weg was, stootte Lisiecki even tegen Rzecki’s arm.

‘Het lijkt wel of die ouwe financiële problemen heeft,’ fluisterde hij.

‘Nou,’ antwoordde meneer Ignacy, ‘het in gang zetten van zulke grote zaken als die in Moskou is heel wat! Dat spreekt.’

‘Waarom begint hij daar dan ook aan?’

‘Om ons daarvan loonsverhoging te kunnen geven,’ antwoordde meneer Ignacy streng.

‘Al zette hij er honderd nieuwe in gang, voor mijn part in Irkoetsk, als hij elk jaar die loonsverhoging maar geeft,’ sprak Lisiecki. ‘Ik ga er met hem niet over bakkeleien. Maar niettemin vind ik dat hij enorm is veranderd, en dat zag je vooral vandaag. De Joden, meneer, het zijn de Joden,’ voegde hij eraan toe. ‘Als die lucht krijgen van zijn project geven ze hem het nakijken.’

‘Ach, de Joden…’

‘Die Joden ja, zeg ik, die Joden…! Die houden iedereen kort en staan niet toe dat een of andere Wokulski ze voor de voeten loopt, geen Jood, noch een bekeerde Jood.’

‘Wokulski legt het aan met de adel,’ antwoordde Ignacy. ‘Daar zit ook kapitaal.’

‘Wie weet wat erger is: een Jood of iemand van adel,’ liet Klejn zich terloops ontvallen en trok bijzonder klaaglijk zijn wenkbrauwen op.

HOOFDSTUK ACHT

Meditaties

EENMAAL BUITEN BLEEF Wokulski op het trottoir staan, alsof hij even moest nadenken over welke kant hij op zou gaan. Hij werd nergens heen getrokken. Pas toen hij toevallig naar rechts keek, naar zijn nieuwe winkel, waar de laatste hand aan werd gelegd en waarvoor zich al de nodige mensen ophielden, wendde hij zich met tegenzin de andere kant op en sloeg links af.

Wat vreemd hoe weinig me dit alles kan schelen, sprak hij tot zichzelf. Vervolgens dacht hij aan het dozijn mensen dat al werk had en aan die tientallen die vanaf 1 mei door hem aan de slag konden en aan die honderden voor wie hij in de loop van een jaar nieuw werk zou scheppen en aan die duizenden die dankzij zijn goedkope waar hun miezerige bestaan wat zouden kunnen verbeteren, en hij voelde dat al die mensen en hun gezinnen hem op dit moment hoegenaamd niets konden schelen.

Ik doe de winkel van de hand, ik vorm geen maatschap en ik vertrek naar het buitenland, dacht hij.

En de teleurstelling die je de mensen bezorgt, die hun hoop op jou hebben gevestigd…?

Teleurstelling…? Alsof mijzelf geen teleurstelling is overkomen…?

Al lopend voelde Wokulski een zeker ongemak, maar pas nadat hij hierover had nagedacht, merkte hij dat hij er last van had mensen voortdurend uit de weg te moeten gaan; hij liep dus naar de overkant van de straat, waar het minder druk was.

En toch is die Mraczewski een eerloos type, dacht hij. Hoe kun je zulke dingen in de winkel zeggen…? Over een paar dagen zal ik wel een briefje krijgen, en daarna een rendez-vous…! Ha, het is haar eigen schuld, je moet ook niet koketteren met narren… Trouwens, wat kan mij het schelen.

Hij voelde een vreemde leegte in zijn ziel en helemaal op de bodem iets als een druppel brandend bitter. Geen enkele kracht, geen enkel verlangen, niets, slechts dat ene druppeltje, zo klein dat je het niet eens zien kon en zo bitter dat je er de hele wereld mee kon vergiftigen.

‘Tijdelijke apathie, uitputting, gebrek aan afwisseling… Ik denk te veel aan zaken,’ zei hij.

Hij bleef staan en keek om zich heen. Het was een paar dagen voor de feestdagen en het mooie weer had een massa mensen op de been gebracht. Het snoer rijtuigen en de bonte golvende menigte tussen het standbeeld van Copernicus en de zuil van koning Sigismund* zagen eruit als een zwerm vogels die zich net op dat moment boven de stad verhief, op weg naar het noorden.

‘Opmerkelijk,’ zei hij hardop. ‘Elke vogel daarboven en ieder mens hier op aarde heeft het idee dat hij de richting op gaat die hij wil. En pas als iemand terzijde staat, ziet hij dat ze allemaal worden voortgestuwd door een fatale stroming die sterker is dan hun vermoedens en verlangens. Misschien wel diezelfde die de streep vonken doet opstijgen die in de nacht door een locomotief in de lucht worden geblazen… Een ogenblik lichten ze op om vervolgens voor de hele eeuwigheid uit te doven, en dat noemt men leven.

Voorbij gaan hele mensengeslachten,

Als golven wanneer wind de zeeën kwelt;

En je hebt geen vreugd van wat zij dachten,

En geen pijn van wat hun herinnering vertelt.*

Waar heb ik dit gelezen…? Wat maakt het uit.’

Het onophoudelijke geratel en geruis waren voor Wokulski niet te harden en zijn innerlijke leegte was godgeklaagd. Hij wilde iets aanpakken en moest denken aan die keer dat een buitenlandse kapitalist hem naar zijn mening had gevraagd over de kwestie van boulevards langs de Wisła. Hij had daarover een vooropgezette mening: Warschau drukte met heel zijn gewicht op de Wisła en schoof er langzaam maar zeker naartoe. Als je de rivieroever met boulevards zou versterken, zou daar weleens het mooiste deel van de stad kunnen ontstaan: gebouwen, winkels, lanen…

‘Misschien moet ik eens gaan kijken hoe dat eruit zou kunnen zien,’ fluisterde Wokulski en liep de ulica Karowa in.

Voor de poort die daarheen leidde zag hij een met touwen behangen kruier zonder schoeisel die rechtstreeks uit een fonteintje water dronk; het water had hem helemaal onder gespat, maar hij keek uiterst tevreden uit zijn lachende ogen.

Wel, deze man heeft wat hij verlangde. Ik ben nog maar nauwelijks tot de bron geraakt of ik kom al tot de ontdekking dat hij niet alleen is verdwenen, maar ook dat mijn verlangens aan het opdrogen zijn. En toch word ik benijd en vraagt men mij medelijden met hem te hebben. Wat een afschuwelijk misverstand!

Op de ulica Karowa kreeg hij wat meer lucht. Hij voelde zich een schutblaadje dat door de molen van het grootsteedse leven was verstoten en dat langzaam omlaaggleed, in een tussen eeuwenoude muren ingeklemde goot.

Hoezo boulevards…? dacht hij. Ze staan er een tijdje en raken dan in verval, overwoekerd door groen en brokkelen af, zoals deze muren hier. De mensen die ze met grote inzet hebben gebouwd, wilden er misschien ook wel gezondheid, veiligheid en rijkdom mee bereiken, en misschien wel feesten en liefkozingen. En waar zijn ze nu…? Wat blijft, zijn als het slakkenhuis van een oud tijdperk gebarsten muren. En het hele nut van deze hopen stenen en duizend andere hopen zal zijn dat een toekomstige geoloog ze de schaal van menselijke productiviteit zal noemen, zoals wij vandaag de dag de koraalriffen of het krijt de schalen noemen van de productiviteit der protozoën.

En wat heeft de mens aan zijn inspanning…?

En van al het werk dat hij hier heeft opgebouwd…?

Nietigheid is van zijn arbeid de heraut,

En zijn leven van oogleden een knippering.

Waar heb ik dit eerder gelezen…? Wat maakt het uit.

Halverwege bleef hij staan en keek hij naar de zich tussen de Nowy Zjazd en de Tamka aan zijn voeten uitstrekkende wijk. Hem viel de gelijkenis op met een ladder, waarvan de ene kant bestond uit de ulica Dobra en de andere uit de lijn ulica Garbarska tot aan de Topiel en waarvan een dozijn dwarssteegjes als het ware de sporten vormden.

Nooit zullen we deze liggende ladder beklimmen, dacht hij bij zichzelf. Dit is een zieke, wilde hoek.

Vol verbittering constateerde hij dat deze onder het vuil van de gehele stad bedolven strook land langs de rivier niets anders zou kunnen baren dan parterrebouw en eenverdiepinghuisjes in de kleur van chocola en lichtgeel, donkergroen en oranje. Niets dan witte en zwarte schuttingen die om lege pleinen stonden, van waaruit hier en daar een herenhuis van enkele verdiepingen omhoogstak als een dennenboom die is overgebleven van een gekapt woud, geschrokken van de eigen eenzaamheid.

‘Niets, niets…!’ herhaalde hij zwervend door steegjes waar je krotten zag die tot onder het straatniveau waren ingezakt en waarvan de daken bedekt waren met mos, lokalen die dag en nacht met traliewerk waren afgesloten, dichtgespijkerde deuren, naar voor en achter overhellende muren, ramen die met papier waren opgelapt of met vodden opgevuld.

Hij liep en keek door de smerige ramen in de huizen naar binnen en verzadigde zich aan de aanblik van kasten zonder deuren, stoelen op drie poten, banken met versleten zittingen, klokken met maar één wijzer en kapotte wijzerplaten. Hij liep zachtjes te lachen bij de aanblik van eeuwig wachtende dagloners, ambachtslieden die zich enkel verhuurden om oude kleding te verstellen, koopvrouwtjes wier hele vermogen een mand met oudbakken koekjes was… bij de aanblik van sjofele mannen, verwilderd uitziende kinderen en ongelooflijk smerige vrouwen.

Ziedaar een miniatuur van een land, dacht hij, waarin alles erop gericht is de mensen in het verderf te storten en het ras uit te roeien. De een sterft van armoede, de ander van overdaad. Het werk wordt de mens ontnomen om geboren verliezers te voeden; barmhartigheid kweekt brutale leeghoofden en armoede, niet in staat om aan hulpmiddelen te komen, omringt zich met eeuwig hongerige kinderen wier grootste deugd is dat ze snel doodgaan.

Hier kan een individu met eigen initiatief niets uitrichten, want alles spant hier samen om het te knevelen en te gebruiken in een doelloze strijd om niets.

Vervolgens schoot hem in grote lijnen zijn eigen geschiedenis te binnen. Nog als kind, hunkerend naar kennis, werd hij tewerkgesteld in een winkel met een restaurant. Zich als klerk in nachtwerk uitslovend, werd hij het mikpunt van spot, te beginnen bij de keukenhulpjes en eindigend bij de zich in de winkel bedrinkende intelligentsia. Toen hij uiteindelijk de universiteit had gehaald, werd hij geplaagd met de porties die hij nog niet zo lang geleden aan de gasten had opgediend.

Pas in Siberië had hij kunnen uitrusten. Daar kon hij werken, daar verwierf hij erkenning en vriendschap bij mensen als Czerski, Czekanowski, Dybowski*. Hij keerde bijna als geleerde naar Polen terug, waar hij naar een passende betrekking zoekend overschreeuwd werd en de handel in werd gestuurd…

‘Toch een mooie boterham in deze moeilijke tijden!’

Wel, en toen keerde hij terug in de handel en vervolgens gingen er stemmen op dat hij zich had laten kopen en op de zak leefde van zijn vrouw en het werk van de Mincels.

Het toeval wilde dat een aantal jaren later zijn vrouw kwam te overlijden en hem een aanzienlijk vermogen naliet. Na haar te hebben begraven, had Wokulski zich enigszins van de winkel afgekeerd en was hij opnieuw in de boeken gedoken. En misschien zou hij van een galanterieënkoopman voorgoed een geleerde natuurkundige zijn geworden als hij niet een keer in het theater juffrouw Izabela had gezien.

Ze zat in de loge met haar vader en juffrouw Florentyna en was gekleed in een witte jurk. Ze keek niet naar het toneel dat op dat moment aller aandacht opeiste, maar ergens voor zich uit, onduidelijk waarheen en waarnaar. Dacht ze soms aan Apollo…?

Wokulski had de hele tijd naar haar zitten kijken.

Ze had een bijzondere indruk op hem gemaakt. Hij had het idee dat hij haar al eens eerder had gezien en dat hij haar goed kende. Hij keek nog wat beter naar haar dromerige ogen en moest om een onduidelijke reden terugdenken aan de onmetelijke rust van de Siberische leegte, waar het soms zo stil was dat je er bijna het geruis kon horen van geesten die op de terugweg waren naar het Westen. Pas later kwam hij op de gedachte dat hij haar nergens en nooit eerder had gezien, maar dat het was of hij haar al heel lang had verwacht.

Ben je het of ben je het niet? vroeg hij zich in gedachten af, omdat hij zijn ogen niet van haar kon afhouden.

Sindsdien dacht hij nog maar weinig aan de winkel en aan zijn boeken, maar zocht hij voortdurend naar een gelegenheid om juffrouw Izabela te zien in het theater, op een concert of bij een lezing. Hij zou zijn gevoelens niet liefde willen noemen en hij betwijfelde zelfs of er in de mensentaal wel een overeenkomstige uitdrukking voor bestond. Hij voelde alleen dat ze een soort mystiek punt voor hem was geworden waarin al zijn herinneringen, verlangens en hoop samenkwamen, een brandpunt zonder welk het leven geen vorm, ja zelfs geen zin had. Het personeel in de koloniale winkel, de universiteit, Siberië, het trouwen met de weduwe Mincel en uiteindelijk zijn willekeurige gang naar het theater, terwijl hij daar helemaal geen zin in had, dat alles waren paden en etappes waarover en waarin het lot hem leidde naar de aanblik van juffrouw Izabela.

Vanaf dat moment had de tijd voor hem twee fasen. Als hij naar juffrouw Izabela keek, voelde hij zich volkomen rustig en als het ware groter; als hij haar niet zag, dacht hij aan haar en verlangde hij naar haar. Soms kwam het hem voor dat zijn gevoelens zich vergisten en dat juffrouw Izabela helemaal niet het middelpunt van zijn ziel was, maar een gewone en misschien zelfs wel erg alledaagse huwbare deerne. En toen kwam hij op dit merkwaardige plan: ik stel me voor en vraag haar op de man af: ‘Ben jij degene op wie ik mijn leven lang heb gewacht…? Als je dat niet bent, ga ik heen zonder wrok en spijt…’

Even later zag hij in dat dit plan symptomen verried van een mentale afwijking. De kwestie: wat is ze en wat is ze niet schoof hij dus terzijde en hij besloot hoe dan ook juffrouw Izabela te leren kennen.

Toen kwam hij erachter dat er onder zijn kennissen niemand was die hem bij huize Łęcki kon introduceren. Erger nog, de heer Łęcki en mejuffrouw waren klanten in zijn winkel, maar een dergelijke verhouding maakte in plaats van deze te vergemakkelijken de kennismaking eerder moeilijker.

Na verloop van tijd had hij de voorwaarden voor een nadere kennismaking met juffrouw Izabela geformuleerd. Om niets meer dan een openhartig gesprek met haar te kunnen voeren moest hij:

Geen koopman zijn of een heel rijke koopman zijn.

Op zijn minst van adel zijn en betrekkingen hebben in aristocratische kringen.

Boven alles echter veel geld bezitten.

Zich als man van adel te kunnen legitimeren was geen moeilijke opgave.

Vorig jaar mei was Wokulski begonnen hier werk van te maken, waarbij zijn vertrek naar Bulgarije de zaak in zoverre had versneld dat hij al in december het getuigschrift in de zak had. Met het vermogen was het aanzienlijk lastiger gegaan; daarbij had het lot hem dan ook een handje geholpen.