Bloed en rouw, leger en kerk, leven en dood: Stendhal vat alles samen in de titel van zijn grootste meesterwerk. De held weet zich met groot talent en nog grotere eerzucht vanuit een nederige positie op te werken in een tussen republiek en koninkrijk weifelend Frankrijk; de liefde van twee invloedrijke vrouwen kan zijn val niet voorkomen.

STENDHAL

Het rood en het zwart

Kroniek van 1830

Vertaling en nawoord
Hans van Pinxteren

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam | Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 2011 Uitgeverij L.J. Veen
Oorspronkelijke titel Le rouge et le noir
Omslagontwerp Pankra

ISBN 978 90 204 1467 7
NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook www.facebook.com/ljveenklassiek/

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 8e druk, 2011, ISBN 978 90 204 1789 0

DEEL EEN

Waarheid, bittere waarheid.
– DANTON

HOOFDSTUK I

EEN STADJE

Put thousands together
Less bad,
But the cage less gay.1
– HOBBES

Verrières kan worden beschouwd als een van de mooiste stadjes in de Franche-Comté. De witte huizen met puntdaken van rode pannen liggen tegen de helling van een heuvel waarop het dichte loof van forse kastanjes zelfs de geringste oneffenheid markeert. Een paar honderd voet beneden de vervallen vestingmuren, die eertijds door de Spanjaarden zijn gebouwd, stroomt de Doubs.

Aan de noordzijde wordt Verrières beschut door een hoge berg, een uitloper van de Jura. De brokkelige toppen van de Verra worden al bij de eerste oktoberkou met sneeuw overdekt. Langs de berg stroomt een beek omlaag, doorsnijdt Verrières en brengt, alvorens uit te monden in de Doubs, een groot aantal houtzagen in beweging; deze heel eenvoudige industrie verschaft een zekere welstand aan de meeste inwoners, die veeleer boeren dan stadslui zijn. Toch is dit stadje niet door de houtzagen rijk geworden: de fabriek voor gedrukte stoffen, het zogeheten ‘Mulhousense linnen’, heeft gezorgd voor de algemene voorspoed waardoor, sedert de val van Napoleon, de gevels van bijna alle huizen in Verrières gerestaureerd konden worden.

Men is het stadje nog niet binnen, of men wordt overweldigd door het oorverdovend lawaai van een vervaarlijk ogende machine. Twintig zware hamers, die neervallen met een gedaver dat het plaveisel er van trilt, komen omhoog in een rad dat wordt aangedreven door het water van de bergstroom. Elke hamer produceert dagelijks ettelijke duizenden spijkers. Leuke, frisse meisjes leggen de stukjes ijzer klaar, die onder de geweldige hamerslagen veranderen in spijkers. Dit kennelijk zo ruwe werk brengt de reiziger die voor het eerst in de bergen komt die Frankrijk scheiden van Zwitserland, in grote verbazing. Als hij bij zijn aankomst in Verrières vraagt van wie die mooie spijkerfabriek is, die de voorbijgangers in de hoofdstraat verdooft, antwoordt men met een slepend accent: ‘O! Die is van mijnheer de burgemeester.’

De reiziger hoeft maar even halt te houden in deze hoofdstraat, die van de oever van de Doubs oploopt naar de top van de heuvel, of hij zal zo goed als zeker een grote man zien opdagen met drukke manieren en een gewichtig voorkomen.

Bij diens verschijning gaan meteen alle hoeden af. Zijn haar begint te grijzen en hij is in het grijs gekleed. Hij draagt verschillende ridderorden, heeft een hoog voorhoofd, een haviksneus, en zijn gezicht vertoont een zekere regelmaat: bij de eerste aanblik lijkt hij naast de waardigheid van dorpsburgemeester zelfs iets charmants uit te stralen, zoals je nog wel ziet bij mensen tegen de vijftig. Maar al gauw wordt de reiziger uit Parijs getroffen door een air van zelfgenoegzaamheid en gezapigheid, dat gepaard gaat met iets bekrompens en gebrek aan fantasie. En het dringt tot hem door dat het talent van deze man beperkt blijft tot het zich prompt laten uitbetalen van dat wat hèm toekomt, en tot het zo traag mogelijk betalen als hij zelf iets schuldig is.

Dit is de burgemeester van Verrières, mijnheer de Rênal. Als hij met statige tred de straat is overgestoken, gaat hij het gemeentehuis binnen en verdwijnt uit het zicht. Maar wanneer de reiziger zijn wandeling voortzet, ziet hij honderd pas verder heuvelopwaarts een nogal deftig huis en, door een ijzeren hek naast het huis, prachtige tuinen. Daarachter wordt de horizont gevormd door de heuvels van Bourgondië, die speciaal lijken geschapen om het oog te strelen. Bij deze aanblik vergeet de reiziger al gauw de giftige atmosfeer van kleine geldelijke belangen die hem begint te verstikken.

Hij krijgt te horen dat dit het huis van mijnheer de Rênal is. Van de winst die hij heeft gemaakt met zijn grote spijkerfabriek heeft de burgemeester deze mooie hardstenen woning gekocht, waaraan op het ogenblik de laatste hand wordt gelegd. Naar verluidt stamt hij uit een oud Spaans geslacht, dat zich volgens de overlevering lang voor de verovering door Lodewijk XIV2 in deze streek vestigde.

Sinds 1815 schaamt hij zich ervoor industrieel te zijn: dat jaar heeft hem tot burgemeester van Verrières gemaakt. De muren die de verschillende delen van deze prachtige, terrasgewijs naar de Doubs afdalende tuin stutten, zijn eveneens de beloning voor mijnheer de Rênals kennis van zaken in de ijzerhandel.

Verwacht niet dat u in Frankrijk de schilderachtige tuinen aantreft die Duitse fabriekssteden als Leipzig, Frankfort en Neurenberg omgeven. Al naar men er meer muren bouwt, meer rijen stenen op elkaar stapelt, kan men hier rekenen op een hogere achting van zijn buren. De met muren volgestouwde tuinen van mijnheer de Rênal worden des te meer bewonderd, omdat hij sommige van de lapjes grond heeft gekocht voor hun gewicht in goud. Zo nam de houtzagerij waarvan de bijzondere ligging aan de Doubs u bij uw binnenkomst in Verrières opviel, en waarop u de naam SOREL in grote kapitalen zag prijken op een reclamebord boven het dak, zes jaar geleden nog de ruimte in beslag waar momenteel de muur wordt opgericht voor het vierde terras in de tuinen van mijnheer de Rênal.

Ondanks zijn trots heeft de burgemeester de deur platgelopen bij de oude Sorel, een harde, koppige boer; hij heeft hem in klinkende munt moeten betalen om hem zover te krijgen dat hij zijn fabriek ergens anders neerzette. Wat de gemeenschappelijke beek betreft, die de zaag in beweging bracht, heeft mijnheer de Rênal dank zij het vertrouwen dat hij in Parijs geniet, gedaan gekregen dat deze werd omgelegd. Deze gunst werd hem na de verkiezingen van 182.3 verleend.

Vijfhonderd pas stroomafwaarts aan de Doubs heeft hij Sorel in ruil voor diens ene morgen land er vier moeten geven. En hoewel deze ligging veel gunstiger was voor zijn handel in vurehout, heeft vader Sorel, zoals men hem noemt sinds hij rijk is, uit het ongeduld en de obsessie van zijn buurman om grootgrondbezitter te worden, zesduizend frank weten te slaan.

Toch heeft deze regeling wel kritiek uitgelokt bij de weldenkenden in dit oord. Op een zondag vier jaar geleden, zag mijnheer de Rênal toen hij in ambtsgewaad de kerk uitkwam, hoe de oude Sorel, omringd door zijn drie zonen, hem met een glimlach opnam. Dit lachje heeft de gemoedsrust van de burgemeester een knauw gegeven; sedertdien denkt hij dat hij de ruil voordeliger had kunnen doen.

Wie in Verrières de algemene achting wil verwerven, moet, ook al bouwt hij nog zoveel muren, vooral geen ontwerp gebruiken dat uit Italië wordt meegebracht door metselaars die in de lente via de passen van de Jura naar Parijs trekken. De invoering van dat soort nieuwigheid zou de onvoorzichtige bouwer voor altijd de reputatie van losbol bezorgen, en hij zou het voorgoed hebben verbruid bij de fatsoenlijke, bezadigde lieden die in de Franche-Comté de achting uitdelen.

Feitelijk oefenen deze fatsoenlijke lieden een ergerlijk despotisme uit; door dit nare woord wordt het verblijf in kleine stadjes zo ondraaglijk voor wie heeft geleefd in de grote republiek met de naam Parijs. De tirannie van de openbare mening—en wat voor mening!—is in de kleine Franse stadjes even bête als in de Verenigde Staten van Amerika.

HOOFDSTUK II

EEN BURGEMEESTER

Gewichtigheid! Mijnheer, dat is toch niet niks? De achting van de dwazen, de verbazing van de kinderen, de afgunst van de rijken, de geringschatting van de wijze.
– BARNAVE

Gelukkig voor de reputatie van mijnheer de Rênal als bestuursambtenaar was er een geweldige stutmuur nodig voor de openbare wandelweg die zo’n honderd voet boven de Doubs langs de heuvel loopt. Dank zij de prachtige ligging heeft men hier een van Frankrijks meest pittoreske vergezichten. Maar elk voorjaar groef het vele regenwater voren in de weg en trok er diepe geulen door, zodat hij onbegaanbaar werd. Dit alom gevoelde ongerief stelde mijnheer de Rênal voor de gelukkige noodzaak zijn ambtstermijn onvergetelijk te maken door middel van een muur van twintig voet hoog en dertig tot veertig vadem lang.

De borstwering van deze muur, waarvoor mijnheer de Rênal drie maal een reis naar Parijs heeft moeten maken, omdat de voorlaatste minister van binnenlandse zaken zich tot de gezworen vijand van Verrières’ wandelweg had opgeworpen—de borstwering van deze muur verheft zich tegenwoordig vier voet boven de grond. En als om alle huidige en gewezen ministers te tarten, wordt hij op het ogenblik betegeld met arduinsteen.

Hoe vaak heb ik niet, nog mijmerend over de bals in Parijs die ik kort daarvoor had verlaten, en leunend met mijn borst tegen die grote blokken fraai grijze, ietwat blauwige steen, mijn blik laten waren over de vallei van de Doubs! Verder weg, op de linkeroever, slingeren vijf, zes dalen met kleine, voor het oog duidelijk te onderscheiden beken, die van de ene waterval overstromen in de andere en ten slotte uitmonden in de Doubs. In deze bergen is de zon erg heet; als zij volop schijnt, geniet de op het terras in dromen verzonken reiziger de beschutting van prachtige platanen. Deze hebben hun snelle groei en hun mooie, naar het blauw zwemende loof te danken aan de extra aarde die de burgemeester heeft laten storten achter zijn geweldige stutmuur, want ondanks het verzet van de gemeenteraad heeft hij de wandelweg meer dan zes voet verbreed (en hoewel hij conservatief is en ik liberaal4, vind ik dit in hem te prijzen); daarom kan naar zijn mening en naar die van mijnheer Valenod, de welvarende directeur van het armenhuis in Verrières, dit terras de vergelijking doorstaan met dat van Saint-Germain-en-Laye.

Ik voor mij heb slechts één ding aan te merken op de COURS DE LA FIDÉLITÉ5( deze officiële naam staat op wel vijftien of twintig plaatsen te lezen, op marmeren platen die mijnheer de Rênal het zoveelste erekruis hebben bezorgd); als ik één bezwaar zou hebben tegen de COURS DE LA FIDÉLITÉ is het wel de barbaarse wijze waarop de overheid de stoere platanen snoeit en aftopt. Wat zouden ze graag, in plaats van met hun lage, ronde, afgeknotte kruinen te gelijken op alledaagse planten uit de moestuin, uitgroeien tot die verheven vormen zoals je in Engeland ziet. Maar de wil van de burgemeester is wet, en twee keer per jaar worden alle aan de gemeente behorende bomen meedogenloos geamputeerd. De liberalen van het stadje beweren, maar zij overdrijven, dat de hand van de gemeentetuinman heel wat strenger is geworden sinds kapelaan Maslon gewoon is zich de opbrengst van de snoeiwerkzaamheden toe te eigenen. Deze jonge geestelijke werd een paar jaar geleden uit Besançon hierheen gezonden om een oogje te houden op pastoor Chélan en enkele andere zieleherders uit de omgeving.

Een oude bataljonsarts van het leger in Italië6, die zich had teruggetrokken in Verrières en die volgens de burgemeester zijn leven lang zowel jakobijn7 als bonapartist was, had het op een dag gewaagd om bij hem te komen klagen over de jaarlijks terugkerende verminking van die mooie bomen.

‘Ik houd van schaduw,’ antwoordde mijnheer de Rênal met dat beetje neerbuigendheid dat iemand past als hij het woord richt tot een chirurgijn die lid is van het Legioen van Eer. ‘Ik houd van schaduw, ik laat mijn bomen snoeien, zodat ze schaduw geven, en ik vind niet dat een boom voor iets anders is gemaakt, tenzij hij, zoals de nuttige noteboom, winst oplevert.’

Dit nu is het grote, allesoverheersende woord in Verrières: WINST OPLEVEREN. Het staat voor de hele filosofie van meer dan driekwart van de inwoners.

Winst opleveren is de drijfveer voor elke handeling in dit stadje dat zich zo aardig aan u voordeed. Als een vreemdeling hier aankomt, aangelokt door het schoon van de frisse, diepe dalen in de omgeving, beeldt hij zich aanvankelijk in dat de inwoners gevoelig zijn voor het schone; zij praten maar al te vaak over de schoonheid van hun streek: het valt niet te ontkennen dat ze er hoog van opgeven; maar dat komt omdat hierdoor een paar vreemdelingen worden aangetrokken, die met hun geld de herbergiers verrijken, wat door de heffing van gemeentebelastingen winst oplevert voor de stad.

Op een mooie herfstdag wandelde mijnheer de Rênal, gearmd met zijn vrouw, over de Cours de la Fidélité. Terwijl zij luisterde naar haar echtgenoot, die ernstig tegen haar sprak, volgde mevrouw de Rênal met een bezorgde blik de bewegingen van drie kleine jongens. De oudste, die een jaar of elf was, liep telkens naar de borstwering en maakte aanstalten om erop te klimmen. Dan sprak een zachte stem de naam Adolphe uit, en het kind zag af van zijn vermetel plan. Mevrouw de Rênal moest rond de dertig zijn, maar zij was nog een knappe verschijning.

‘Daar kon hij wel eens spijt van krijgen, dat heerschap uit Parijs,’ zei mijnheer de Rênal met een beledigd gezicht en nog bleker dan gewoonlijk. ‘Ik heb wel een paar vrienden aan het hof…’

Maar hoewel ik u een paar honderd bladzijden lang over de provincie wil vertellen, zal ik niet zo barbaars zijn u te kwellen met de omslachtigheid en de wijdlopigheid van een landelijke dialoog.

Het heerschap uit Parijs waar de burgemeester van Verrières zo’n hekel aan had, was niemand anders dan mijnheer Appert, die twee dagen eerder kans had gezien om niet alleen de gevangenis en het armenhuis van Verrières te bezoeken, maar ook het ziekenhuis, dat geheel belangeloos werd beheerd door de burgemeester en de voornaamste grootgrondbezitters aldaar.

‘Maar,’ zei mevrouw de Rênal schuchter, ‘wat voor kwaad kan die mijnheer uit Parijs je nu doen? Je behartigt de belangen van de armen toch met de grootste nauwgezetheid?’

‘Hij komt hier alleen maar om ons met smaad te overladen, en daarna publiceert hij artikelen in de liberale kranten.’

‘Die lees je toch nooit, lieve.’

‘Maar wij worden over die jakobijnse artikelen aangesproken; dat leidt ons maar af en verhindert ons goed te doen*. Ik persoonlijk vergeef het de pastoor nooit.’

* Historisch.

HOOFDSTUK III

HET WELZIJN VAN DE ARMEN

Een deugdzaam pastoor, zonder arglist,
is een zegen voor het dorp.
– FLEURY

Men dient te weten dat de pastoor van Verrières, een oude man van tachtig, die echter dank zij de verkwikkende berglucht beschikte over een stalen gestel en een ijzeren wil, gerechtigd was om op ieder uur van de dag de gevangenis, het ziekenhuis en zelfs het armenhuis te bezoeken. Nu was mijnheer Appert, die vanuit Parijs bij de pastoor was aanbevolen, zo verstandig geweest om ’s ochtends om zes uur precies aan te komen in het nieuwsgierige stadje, alwaar hij zich terstond had begeven naar de pastorie.

Pastoor Chélan las de brief die markies de La Mole, pair8 van Frankrijk en rijkste grondbezitter van de provincie, hem had geschreven, en hij verzonk in gedachten.

Ik ben oud en men mag mij hier wel, zei hij ten slotte bij zichzelf, ze zouden het niet wagen! Meteen daarna draaide hij zich om naar de heer uit Parijs, en ondanks zijn hoge leeftijd laaide in zijn ogen het heilig vuur van iemand die zich verheugt over het stellen van een goede, enigszins riskante daad:

‘Kom maar mee, mijnheer, en wees zo goed om in aanwezigheid van de cipier en vooral van de suppoosten van het armenhuis geen enkele mening ten beste te geven over wat daar valt te zien.’ Mijnheer Appert begreep dat hij een gewetensvol persoon voor zich had: hij volgde de eerwaarde pastoor, bezocht de gevangenis, het ziekenhuis, het armenhuis en stelde vele vragen; maar ondanks een aantal merkwaardige antwoorden veroorloofde hij zich geen enkel teken van afkeuring.

Dit bezoek duurde verscheidene uren. De pastoor nodigde mijnheer Appert uit voor het middagmaal, maar om zijn edelmoedige begeleider niet nog meer te compromitteren, zei hij dat hij nog een paar brieven moest schrijven. Tegen drieën voltooiden de heren hun inspectie van het armenhuis, waarna ze terugkeerden naar de gevangenis. Bij de poort troffen zij de cipier aan, een reusachtige, zes voet hoge man met kromme benen; door de angst zag zijn gemene tronie er nog afzichtelijker uit.

‘O pastoor,’ zei hij, zodra hij hen zag aankomen, ‘is de heer die u daar bij u hebt soms meneer Appert?’

‘Hoezo?’ vroeg de geestelijke.

‘Ik heb namelijk sinds gisteren het uitdrukkelijk bevel van mijnheer de prefect, en wel via een agent die de hele nacht door moet hebben gereden, om meneer Appert niet toe te laten in de gevangenis.’

‘Mijnheer Noiraud,’ zei de pastoor, ‘ik verklaar dat deze reiziger die ik bij me heb mijnheer Appert is. Erkent u dat ik het recht heb om dag en nacht de gevangenis binnen te gaan, en in gezelschap van wie ik wil?’

‘Jawel, meneer pastoor,’ zei de cipier zachtjes, en hij boog zijn hoofd als een buldog die gehoorzaamt uit vrees voor stokslagen. ‘Alleen, meneer pastoor, heb ik vrouw en kinderen; als iemand me verraadt, word ik ontslagen; ik heb enkel mijn baan om van te leven.’

‘Ik zou het ook vreselijk vinden als ik de mijne verloor,’ antwoordde de goede pastoor, en zijn stem klonk steeds geroerder.

‘Dat is nogal een verschil,’ vond de cipier. ‘Iedereen weet, meneer pastoor, dat u achthonderd frank rente per jaar trekt van een boerderijtje…’

Dit zijn de feiten die, op twintig verschillende manieren rondverteld, becommentarieerd en aangedikt, al twee dagen lang alle gevoelens van haat en nijd in Verrières voedden. Thans gaven zij aanleiding tot de kleine woordenwisseling die mijnheer de Rênal met zijn vrouw had. Die ochtend was hij, gevolgd door mijnheer Valenod, de directeur van het armenhuis, naar de pastoor gegaan om blijk te geven van zijn hevige ontevredenheid. Pastoor Chélan genoot van niemand enige bescherming; hij begreep ten volle wat hun woorden voor hem inhielden.

‘Goed dan, heren! Met mijn tachtig jaren zal ik de derde pastoor zijn die in deze streek van zijn ambt wordt ontheven. Ik woon hier nu al zesenvijftig jaar; ik heb bijna alle inwoners van dit stadje gedoopt, dat nog maar een gehucht was toen ik hier kwam. Ik trouw elke dag jonge mensen, van wie ik de grootouders nog heb getrouwd. Verrières is mijn gezin; maar toen ik die vreemdeling zag, heb ik bij mezelf gezegd: “Die man uit Parijs zou best een liberaal kunnen zijn, dat zijn er maar al te veel; maar wat voor kwaad kan hij onze armen en zieken nu doen?”

De verwijten van mijnheer de Rênal, en vooral die van mijnheer Valenod, de directeur van het armenhuis, werden steeds heviger.

‘Wel heren! Laat mij dan uit mijn ambt zetten,’ had de oude pastoor uitgeroepen met een bevende stem. ‘Ik zal hier toch blijven wonen. Zoals bekend heb ik achtenveertig jaar geleden een lapje grond geërfd dat achthonderd frank opbrengt. Daar kan ik van rondkomen. Ik zal van dit ambt niet rijk worden, heren, en misschien ben ik daarom wel niet zo bang als ik met ontslag word bedreigd.’

Mijnheer de Rênal kon best met zijn vrouw overweg, maar wist niet wat hij moest antwoorden op de vraag die zij schuchter voor hem herhaalde: ‘Wat kan die mijnheer uit Parijs de gevangenen nu voor kwaad doen?’ Hij stond op het punt in woede uit te barsten, toen zij een kreet slaakte. Haar tweede zoontje was boven op de terrasmuur geklommen en rende er overheen, hoewel de muur meer dan twintig voet uitrees boven de wijngaard die aan de andere kant lag. Om hem niet aan het schrikken te maken, zodat hij zou vallen, durfde mevrouw de Rênal niets tegen hem te zeggen. Ten slotte keek het joch lachend om zijn waagstuk naar zijn moeder, zag hoe bleek zij was, sprong op de promenade en rende naar haar toe. Hij kreeg een stevige uitbrander.

Dit kleine voorval veranderde de loop van het gesprek.

‘Ik wil absoluut Sorel, de zoon van de houtzager, in huis nemen,’ zei mijnheer de Rênal. ‘Hij kan op de kinderen letten, want die beginnen ons over het hoofd te groeien. Het is een jonge priester, althans dat scheelt niet veel, een knap latinist die de kinderen wat bij kan brengen, want hij heeft karakter, zegt de pastoor. Ik zal hem driehonderd frank en de kost geven. Ik twijfelde eerst wel een beetje aan zijn moraal, want hij is een pupil geweest van die oude chirurgijn, lid van het Legioen van Eer, die onder het voorwendsel dat hij hun neef was, bij de Sorels is ingetrokken. Die man kan eigenlijk best een geheim agent van de liberalen zijn geweest; hij zei dat de berglucht hier tegen zijn astma hielp; maar dat is nog niet bewezen. Hij had alle veldtochten van Buonaparte in Italië meegemaakt, en er wordt zelfs beweerd dat hij indertijd tegen het keizerrijk9 heeft gestemd. Die liberaal heeft de jonge Sorel Latijn geleerd en hem zijn hele verzameling boeken nagelaten. Ik zou er dan ook niet over hebben gedacht om voor onze kinderen de zoon van de timmerman te nemen, als de pastoor niet daags vóór die kwestie waardoor we voorgoed zijn gebrouilleerd, tegen mij had gezegd dat die Sorel al drie jaar theologie studeert en naar het seminarie wil; het is dus geen liberaal, maar een latinist.

Deze regeling komt om meer dan één reden van pas,’ vervolgde mijnheer de Rênal, en hij keek zijn vrouw listig aan. ‘Valenod is zo trots als een pauw op de twee mooie Normandische paarden die hij onlangs heeft aangeschaft voor zijn koets. Maar een gouverneur voor zijn kinderen heeft hij niet.’

‘Die zou hij best van ons kunnen afnemen.’

‘Je bent het dus met mij eens?’ zei mijnheer de Rênal, en met een glimlach dankte hij zijn vrouw dat zij op zo’n uitstekende gedachte was gekomen. ‘Goed, dat is dan afgesproken.’

‘God, lieve, wat neem jíj gauw een besluit!’

‘Tja, ik heb nu eenmaal karakter, dat heeft de pastoor wel gemerkt. Laten we wèl wezen, we zijn hier omringd door liberalen. Al die linnenhandelaars zijn jaloers op me, dat weet ik zeker; een paar daarvan beginnen rijk te worden. Nu, ik vind het heel plezierig als zij kunnen zien hoe de kinderen van de heer de Rênal naar de promenade gaan onder leiding van hun gouverneur. Dat zal indruk maken. Mijn grootvader vertelde ons dikwijls dat hij in zijn jonge jaren een gouverneur had gehad. Laat hij me nu honderd daalder kosten, dat moeten we dan maar beschouwen als een noodzakelijke uitgave om onze stand op te houden.’

Dit plotselinge besluit stemde mevrouw de Rênal tot nadenken. Zij was een rijzige, welgevormde vrouw die, zoals dat in deze bergstreek heet, de schoonheid van het land was geweest. Haar voorkomen kenmerkte zich door een zekere eenvoud en haar manier van doen had iets jeugdigs; bij een Parijzenaar zou deze naïeve gratie in al haar onschuld en levendigheid zelfs gedachten aan een zoet genot hebben gewekt. Als men haar dit had verteld, zou mevrouw de Rênal zich diep hebben geschaamd voor dit soort succes. Behaagzucht noch gekunsteldheid hadden ooit haar hart beroerd. Van mijnheer Valenod, de welvarende directeur van het armenhuis, werd gezegd dat hij haar tevergeefs het hof had gemaakt, wat een bijzondere luister aan haar deugd had verleend; want deze heer Valenod, een grote, forsgebouwde jongeman met blozend gelaat en dikke, zwarte bakkebaarden, behoorde tot dat grove, brutale en lawaaierig slag mannen dat in de provincie voor knap doorgaat.

De zeer schuchtere mevrouw de Rênal, die ogenschijnlijk heel gelijkmoedig was, stoorde zich met name aan de drukke manier van doen en de luidruchtigheid van mijnheer Valenod. Door haar afkeer van wat in Verrières ‘plezier’ heet, had zij de reputatie gekregen heel trots op haar afkomst te zijn. Daarvan gaf zij zich geen rekenschap, maar toen ze merkte dat de inwoners van de stad minder vaak bij haar kwamen, was ze daar blij om geweest. Wij willen niet verhelen dat zij in de ogen van de dames nogal onnozel was, omdat zij nooit haar echtgenoot paaide om mooie hoeden uit Parijs of Besançon voor haar te kopen. Zolang men haar maar rustig in haar mooie tuin liet rondlopen, kwam er geen klacht over haar lippen.

In de onbevangenheid van haar gemoed had zij zich nooit vermeten een oordeel over haar man te vellen, zomin als zij zich had bekend dat hij haar verveelde. Zij leefde in de veronderstelling, zonder dit voor zichzelf uit te spreken, dat er tussen man en vrouw geen betere verhouding kon bestaan. Zij hield vooral van mijnheer de Rênal als hij met haar sprak over de plannen die hij had met hun kinderen, van wie hij de eerste voor de krijgsdienst, de tweede voor de rechterlijke macht en de derde voor de kerk had bestemd. Al bij al vond zij mijnheer de Rênal lang niet zo vervelend als de andere mannen uit haar kennissenkring.

Dit oordeel over haar wederhelft was begrijpelijk. De burgemeester van Verrières ging door voor een geestig en vooral welgemanierd persoon, dank zij een half dozijn anekdotes die hij had geërfd van een oom. De oude kapitein de Rênal had vóór de Revolutie gediend in het regiment infanterie van de hertog van Orléans10; en als hij naar Parijs ging, werd hij toegelaten tot de salons van de vorst. Hij had er mevrouw de Montesson ontmoet, de vermaarde mevrouw de Genlis en mijnheer Ducrest, de ontwerper van het Palais-Royal. Deze persoonlijkheden kwamen maar al te vaak voor in de verhalen van mijnheer de Rênal. Maar gaandeweg kon hij zich zulke subtiel te vertellen kwesties moeilijker herinneren, en sinds enige tijd bracht hij alleen bij bijzondere gelegenheden zijn anekdotes over het huis Orléans ten gehore. Omdat hij trouwens heel beleefd was, behalve als er sprake was van geld, werd hij terecht als de meest aristocratische persoon van Verrières beschouwd.

HOOFDSTUK IV

EEN VADER EN EEN ZOON

E sarà mia colpa
Se cosi è?11
– MACHIAVELLI

Mijn vrouw heeft werkelijk hersens! zei de burgemeester van Verrières bij zichzelf toen hij de volgende ochtend om zes uur naar de zagerij van vader Sorel liep. Ik zei dat nu wel tegen haar om mijn overwicht op haar te behouden, maar ik had er niet aan gedacht dat als ik dat fratertje Sorel niet neem, die naar men zegt Latijn spreekt als de beste, de directeur van het armenhuis met zijn rusteloze aard wel eens op hetzelfde idee zou kunnen komen, en dan neemt hij hem van me af. Wat zou hij niet zelfvoldaan over de gouverneur van zijn kinderen spreken!… Zal die gouverneur zijn toog blijven dragen als hij eenmaal bij mij in dienst is?

Mijnheer de Rênal werd nog helemaal in beslag genomen door deze vraag, toen hij in de verte een boer zag staan, een bijna zes voet grote man, die al voor dag en dauw moest zijn begonnen met het opmeten van stukken hout die op het jaagpad langs de Doubs lagen. De man keek niet echt blij toen hij de burgemeester zag aankomen, want de stukken hout versperden de weg en lagen daar dus in strijd met de wet.

Vader Sorel, want die was het, was heel verbaasd, maar meer nog in zijn schik met het zonderlinge voorstel dat mijnheer de Rênal hem deed betreffende zijn zoon Julien. Intussen luisterde hij naar hem met gespeelde onverschilligheid en met het mistroostige, knorrige gezicht waarmee de bewoners van dit berggebied hun geslepenheid maskeren. Deze gelaatsuitdrukking, die doet denken aan een Egyptische fellah, dateert nog uit de tijd van de Spaanse overheersing, toen ze in slavernij leefden.

Sorel antwoordde aanvankelijk slechts met de hele litanie van eerbetuigingen die hij uit zijn hoofd kende. Terwijl hij deze holle frasen herhaalde met een scheve glimlach, die op zijn gezicht de daarin verankerde valse, aan het doortrapte grenzende trekken nog verscherpte, probeerde de oude boer naarstig te bedenken wat voor reden een zo aanzienlijk persoon kon hebben om zo’n nietsnut als zijn zoon bij zich in huis te nemen. Hij was erg ontevreden over Julien, en nu bood mijnheer de Rênal hem juist voor deze jongen geheel onverwachts een jaarloon van driehonderd frank, benevens de kost en zelfs de kleding. Dit laatste detail, dat de gewiekste vader Sorel terstond had bedongen, was eveneens door mijnheer de Rênal toegezegd.

Deze voorwaarde had de burgemeester pijnlijk getroffen. Aangezien Sorel niet dolblij met mijn voorstel is, terwijl hij dat toch eigenlijk zou moeten zijn, is het duidelijk, zei hij bij zichzelf, dat hij aanbiedingen van andere zijde heeft gekregen; en wie anders kan dat zijn dan Valenod? Tevergeefs drong mijnheer de Rênal er bij Sorel op aan meteen een besluit te nemen; de sluwe oude boer weigerde dit hardnekkig; hij wilde, zei hij, eerst zijn zoon polsen, alsof in de provincie een rijke vader ooit zijn onvermogende zoon zou polsen tenzij voor de vorm.

Een zaagmolen op waterkracht bestaat uit een loods langs een beek. Het dak wordt gestut door een kapconstructie die rust op vier zware houten zuilen. Op een hoogte van acht tot tien voet ziet men midden in de loods een zaag op en neer gaan, terwijl een heel eenvoudig mechanisme een stuk hout tegen de zaag duwt. Een door de beek in beweging gebracht rad stuwt dit dubbele mechanisme, dat zowel de zaag op en neer beweegt als het stuk hout gestadig tegen de zaag aanduwt, die er planken van maakt.

Toen hij bij zijn werkplaats kwam, riep vader Sorel met een stentorstem om Julien; geen antwoord. Hij zag alleen zijn oudste zoons, kerels als reuzen, die met hun zware bijlen de stammen van de sparren vierkant hakten en ze daarna naar de zaag droegen. In hun werk opgaand, volgden zij precies het op het hout aangebrachte zwarte merk en hieuwen er met iedere bijlslag enorme spaanders af. Zij hoorden de stem van hun vader niet. Nu liep hij naar de loods, ging naar binnen, maar zag Julien niet op zijn plaats naast de zaag staan. Hij ontdekte hem vijf of zes voet hoger, waar hij, in plaats van nauwlettend toe te zien op de beweging van de machinerie, schrijlings op een van de hanebalken zat te lezen. Erger kon niet voor de oude Sorel. Hij zou Julien misschien hebben vergeven dat hij, in tegenstelling tot zijn oudere broers, te tenger was voor dit zware werk; maar die leesmanie van hem vond hij vreselijk; hijzelf kon niet lezen.

Tevergeefs riep hij een paar keer naar Julien. De jongeman was zo verdiept in zijn boek dat veeleer hierdoor dan door het geraas van de zaag, het woedend geroep niet tot hem doordrong. Ten slotte sprong de vader ondanks zijn leeftijd behendig op de boom die juist door de zaag werd bewerkt, en vandaar op de dwarsbalk die het dak ondersteunde. Een harde klap, en het boek vloog uit Juliens handen de beek in; bij een tweede al net zo harde klap, een draai om zijn oren, verloor hij zijn evenwicht; hij dreigde twaalf tot vijftien voet te vallen, en zou zijn verpletterd tussen de hefbomen van de draaiende machine, als zijn vader hem niet met zijn linkerhand had tegengehouden:

‘Luilak! Lees je dan nog steeds die vervloekte boeken van je, terwijl je op de zaag moet letten? Doe dat voor mijn part ’s avonds maar, als je bij de pastoor je tijd verbeuzelt!’

Hoewel het hem duizelde en de harde slag zich striemend rood op zijn gezicht aftekende, keerde Julien naar de hem toegewezen plaats naast de zaag terug. Hij had tranen in zijn ogen, niet zozeer vanwege de fysieke pijn alswel om het verlies van zijn lievelingsboek.

‘Kom naar beneden, stuk ongeluk, ik moet met je praten.’ Door het geraas van de machine drong dit bevel al evenmin tot Julien door. Omdat zijn vader al beneden stond en niet opnieuw op de machine wilde klimmen, ging hij een staak halen waarmee men noten uit de boom slaat, en gaf hem daarmee een slag op zijn schouder. Julien stond nog niet op de grond, of de oude Sorel begon hem ruw voor zich uitduwend naar huis te drijven. God mag weten wat hij met me voorheeft, zei de jongen bij zichzelf. Intussen keek hij treurig naar de beek waarin zijn boek was verdwenen. Het was precies dat werk dat hij boven alle andere stelde, het Memoriaal van Sint-Helena.12

Zijn wangen zagen vuurrood, hij had zijn ogen neergeslagen. Het was een kleine jongeman, achttien, negentien jaar oud, een frêle verschijning, met onregelmatige maar fijngetekende trekken en een arendsneus. Uit zijn grote zwarte ogen, die in rustiger momenten nadenkendheid en vuur verrieden, sprak thans een verterende haat. Door de lage inplant van zijn donkerbruine haar had hij een laag voorhoofd, zodat hij als hij woedend was er boosaardig uitzag. Onder de talloze variaties van het menselijk gelaat was er wellicht geen zo uitzonderlijk en treffend als dat van hem. Zijn rank en goed gevormd figuur verried meer lenigheid dan kracht. Van jongs af aan hadden zijn uitermate dromerig gezicht en zijn grote bleekheid zijn vader doen geloven dat hij niet lang zou leven, of althans dat hij zijn leven lang zijn familie tot last zou zijn. Daar hij thuis door iedereen werd veracht, haatte hij zijn broers en zijn vader, ’s Zondags bij het spel op het dorpsplein verloor hij altijd.

Sinds een klein jaar begonnen de meisjes hem om zijn knappe gezicht met enige welwillendheid te bejegenen. Door iedereen veracht als een slappeling, had Julien een grote verering gekoesterd voor de oude bataljonsarts die het op een dag had gewaagd de burgemeester aan te spreken over de platanen.

Soms betaalde deze chirurgijn vader Sorel het dagloon voor zijn zoon en gaf hem les in Latijn en geschiedenis, dat wil zeggen in dat wat hij zelf van de geschiedenis wist: de Italiaanse veldtocht van 1796. Bij zijn dood had hij hem zijn kruis van het Legioen van Eer nagelaten, zijn achterstallig wachtgeld en dertig tot veertig boeken, waarvan het kostbaarste zojuist was beland in de gemeenschappelijke beek die op last van de burgemeester was omgelegd.

Zodra hij binnenshuis was, voelde Julien zich door de sterke hand van zijn vader bij zijn schouder gegrepen; hij huiverde en rekende op een paar klappen.

‘Geef antwoord en lieg niet,’ riep de oude boer hard in zijn oren, terwijl hij hem met zijn hand omdraaide, zoals een kind een tinnen soldaatje omdraait. De grote zwarte, met tranen gevulde ogen van Julien staarden recht in de venijnige grijze oogjes van de oude timmerbaas, die keek alsof hij hem wilde peilen tot op de bodem van zijn ziel.

HOOFDSTUK V

EEN ONDERHANDELING

Cunctando restituit rem.13
– ENNIUS

‘Geef antwoord en probeer niet te liegen, boekenwurm! Hoe ken je mevrouw de Rênal, wanneer heb je met haar gesproken?’

‘Ik heb nog nooit met haar gesproken,’ antwoordde Julien, ’ik heb die dame alleen maar in de kerk gezien.’

‘Dan zul je wel naar haar gekeken hebben, brutale aap!’

‘Nooit! U weet dat ik in de kerk alleen maar aandacht heb voor God,’ vervolgde Julien op een schijnheilig toontje, dat hem heel geschikt leek om te voorkomen dat hij opnieuw een paar draaien om zijn oren kreeg.

‘En toch steekt er wat achter,’ antwoordde de sluwe boer, en hij zweeg even. ‘Maar van jou word ik ook niets wijzer, vervloekte huichelaar. Hoe dan ook, ik zal van je verlost worden, en daar zal mijn zagerij wel bij varen. De pastoor of iemand anders heeft je aan een luizebaantje geholpen. Ga je boeltje pakken, dan breng ik je naar mijnheer de Rênal: je wordt gouverneur van zijn kinderen.’

‘Wat krijg ik daarvoor?’

‘De kost, kleding en driehonderd frank loon.’

‘Ik wil geen knecht worden.’

‘Snotaap! Wie zegt er dat je knecht wordt? Dacht je soms dat ik mijn zoon knecht zou laten worden?’

‘Maar met wie moet ik samen eten?’

Deze vraag bracht de oude Sorel van zijn stuk, hij besefte dat hij er verstandig aan deed niet te veel te zeggen; hij werd kwaad op Julien en schold hem de huid vol, maakte hem uit voor gulzigaard en liep weg om zijn andere zoons te raadplegen.

Even later zag Julien hen, leunend op hun bijlen, met elkaar staan overleggen. Een tijdlang sloeg hij hen gade, maar daar dit hem niets wijzer maakte, ging hij aan de andere kant van de zaag staan om niet te worden verrast. Hij wilde zich bezinnen op deze onverwachte boodschap die zijn leven een andere wending gaf, maar hij voelde zich niet in staat rustig na te denken; zijn gedachten en zijn fantasie waren alleen nog maar gericht op hetgeen hij te zien zou krijgen in het mooie huis van mijnheer de Rênal.

Je kunt er maar beter van afzien, zei hij bij zichzelf, dan dat je je laat vernederen en samen met de bedienden eet. Mijn vader zal me ertoe willen dwingen, maar ik sterf net zo lief. Ik heb vijftien frank en acht stuiver gespaard, ik ga er vannacht vandoor. Langs binnenweggetjes, waar ik geen gendarmes hoef te vrezen, ben ik in twee dagen in Besançon; daar neem ik dienst als soldaat, en zo nodig ga ik naar Zwitserland. Maar dan kan ik mijn toekomst wel vergeten, mijn carrière: dat mooie priesterambt dat alle deuren voor mij openzet.

De weerzin om samen met de bedienden te eten was Julien niet aangeboren; om carrière te maken, zou hij nog wel andere, pijnlijker dingen hebben gedaan. Hij ontleende deze afkeer aan de Bekentenissen van Rousseau. Dit was het enige boek waaruit hij putte om zich een voorstelling van de wereld te maken. Mèt de bulletins van het grote leger14 en het Memoriaal van Sint-Helena vormde het zíjn koran. Voor deze drie werken zou hij door het vuur zijn gegaan. Om een ander geschrift had hij nooit iets gegeven. In navolging van de oude bataljonsarts beschouwde hij alle andere boeken ter wereld als bedriegerij, geschreven door op winst beluste schurken.

Naast een vurig gemoed bezat Julien een van die uitzonderlijke, zo dikwijls aan dwaasheid grenzende geheugens. Om de oude pastoor Chélan in te palmen, van wie hij besefte dat zijn toekomst afhing, had hij het hele Nieuwe Testament in het Latijn uit zijn hoofd geleerd, evenals het boek De Paus van Joseph de Maistre15, en in het een geloofde hij al net żo min als in het andere.

Die dag vermeden Sorel en zijn zoon het als bij afspraak om met elkaar te praten. Tegen de avond ging Julien naar de pastoor voor zijn onderricht in godgeleerdheid, maar hij vond het niet verstandig hem iets te zeggen over het vreemde voorstel dat aan zijn vader was gedaan. Misschien is het wel een valstrik, dacht hij, laat ik maar doen of ik het vergeten ben.

Vroeg in de volgende ochtend ontbood mijnheer de Rênal de oude Sorel; toen deze ten slotte kwam opdagen nadat hij een paar uur op zich had laten wachten, begon hij al bij de deur met het maken van wel honderd excuses, afgewisseld met even zoveel diepe buigingen. Door overal bezwaar tegen te maken kreeg Sorel te horen dat zijn zoon samen met de heer en de vrouw des huizes zou eten, en als er bezoek was alleen met de kinderen in een afzonderlijke kamer. Al naar hem duidelijker werd dat de burgemeester er echt zijn zinnen op had gezet, kwam Sorel met meer tegenwerpingen, en vol achterdocht en verwondering vroeg hij de kamer te zien waar zijn zoon zou slapen. Het was een groot, keurig gemeubileerd vertrek, waar men al bezig was de bedden van de drie kinderen heen te brengen.

Toen hij dit zag, kreeg de oude boer een ingeving; meteen vroeg hij zelfverzekerd naar het kostuum dat zijn zoon zou krijgen. Mijnheer de Rênal deed zijn bureau open en haalde er honderd frank uit.

‘Met dit geld kan uw zoon naar Durand gaan, de lakenkoopman, en er een zwart pak bestellen.’

‘En als ik hem nu eens bij u vandaan zou halen,’ zei de boer, die plotseling alle plichtplegingen vergat, ‘houdt hij dan dat zwarte pak?’

‘Zeker.’

‘Best!’ zei Sorel met een slepende stem, ‘dan hoeven we het dus over nog maar één ding eens te worden: het loon dat hij van u krijgt.’

‘Wat!’ riep mijnheer de Rênal verontwaardigd. ‘Daarover zijn we het gisteren al eens geworden: ik geef hem driehonderd frank; me dunkt dat dat veel is, misschien wel te veel.’

‘Zeker, dat was úw bod,’ zei de oude Sorel nog trager. Hij keek mijnheer de Rênal strak aan, en met een vindingrijkheid die alleen zal verbazen als men de boeren uit de Franche-Comté niet kent, voegde hij eraan toe: ‘Wij kunnen ergens anders meer krijgen.’

Deze woorden veroorzaakten een schok bij de burgemeester. Hij herstelde zich echter, en na een moeilijk verlopend gesprek van ruim twee uur, waarbij ieder woord op een goudschaaltje werd gewogen, behaalde de sluwe boer de overwinning op de rijke die het best kon missen. De talrijke artikelen die het nieuwe bestaan van Julien moesten regelen, werden punt voor punt vastgelegd; niet alleen werd er een loon van vierhonderd frank per jaar voor hem bedongen, maar dit moest vooruit worden betaald, telkens op de eerste van de maand.

‘Goed! Ik geef hem vijfendertig frank,’ zei mijnheer de Rênal.

‘Om het af te ronden zou zo’n rijk en edelmoedig iemand als mijnheer de burgemeester,’ zei de boer flemend, ‘er best zesendertig van kunnen maken.’

‘Afgesproken,’ zei mijnheer de Rênal, ‘maar nu is het genoeg.’

De woede zette zijn stem kracht bij. De boer begreep dat hij niet moest proberen verder te gaan. Nu nam mijnheer de Rênal het initiatief. Hij dacht er niet aan om het eerste maandgeld van zesendertig frank uit te betalen aan de oude Sorel, die het dolgraag voor zijn zoon in ontvangst wou nemen. Mijnheer de Rênal bedacht ineens dat hij zijn vrouw zou moeten vertellen wat voor rol hij had gespeeld in deze onderhandeling.

‘Geef me de honderd frank terug die ik u heb gegeven,’ zei hij ontstemd. ‘Durand is me nog iets schuldig. Ik ga met uw zoon mee en bestel zelf wel dat zwarte pak.’

Na dit krachtig optreden begon Sorel weer behoedzaam met zijn plichtplegingen; dit duurde geruime tijd. Toen hij ten slotte besefte dat er werkelijk niets meer uit viel te slaan, nam hij afscheid. Zijn beleefdheden eindigden met de woorden: ‘Ik zal mijn zoon naar het kasteel sturen.’

Die naam gaven de inwoners van het stadje aan het huis van de burgemeester als ze bij hem in het gevlei wilden komen.

Toen hij weer bij zijn zagerij was, kon Sorel zijn zoon nergens vinden. Daar hij weinig vertrouwen had in wat hem te wachten stond, was Julien midden in de nacht weggegaan. Hij had besloten zijn boeken en zijn kruis van het Legioen van Eer in veiligheid te brengen. Hij had alles meegenomen naar de jonge houthandelaar Fouqué, een vriend van hem die woonde op de hoge, over Verrières uitziende berg.

Bij zijn terugkomst zei zijn vader: ‘God mag weten, vervloekte luilak, of je ooit voldoende eergevoel zult hebben om me schadeloos te stellen voor het eten dat ik je nu al zoveel jaar heb voorgeschoten! Pak je boeltje en ga naar de burgemeester.’

Verbaasd dat hij niet geslagen werd, maakte Julien dat hij wegkwam. Maar hij was nog niet uit het zicht van zijn vreselijke vader, of hij vertraagde de pas. Het leek hem in zijn hypocrisie niet onverstandig om even de kerk aan te doen.

Choqueert de term hypocrisie u? Om tot dit afschuwelijke woord te komen, had de ziel van de boerenzoon het nodige moeten verwerken.

In zijn prille jeugd was Julien idolaat geworden van het krijgswezen bij de aanblik van een stel dragonders uit het zesde regiment. Deze hadden, met hun lange witte mantels en hun zwartbepluimde helmen, bij hun terugkeer uit Italië hun paarden vastgemaakt aan het traliehek van zijn vaders huis. Later luisterde hij enthousiast naar de verhalen van de oude bataljonsarts over de veldslagen bij de brug van Lodi, bij Arcole en Rivoli; en hij zag de vlammende blikken die de oude man wierp op zijn erekruis.

Maar toen Julien veertien was, begon men in Verrières een kerk te bouwen die voor zo’n kleine stad prachtig mag heten. Met name vier marmeren zuilen maakten indruk op Julien; deze waren vermaard tot in de wijde omtrek vanwege de dodelijke haat die ze veroorzaakten tussen de kantonrechter en een jonge, uit Besançon gestuurde kapelaan, die doorging voor een spion van de congregatie.16 De kantonrechter liep het risico, dat was tenminste de publieke opinie, zijn betrekking te verliezen. Hij had het immers gewaagd een geschil te hebben met een geestelijke die bijna om de twee weken naar Besançon ging, waar hij naar men zei Zijne Hoogwaardigheid de bisschop ontmoette.

Daarop velde de kantonrechter, vader van een groot gezin, verscheidene vonnisssen die als onrechtvaardig werden beschouwd; deze sprak hij steeds uit tegen inwoners die de Constitutionnel17 lazen. De vrome partij had gezegevierd. Wel ging het slechts om bedragen van drie tot vijf frank; maar een van deze lage boetes moest worden betaald door de peetoom van Julien, een spijkersmid. In zijn woede riep de man: ‘Wat een ommezwaai! En dan te bedenken dat die kantonrechter al meer dan twintig jaar voor een fatsoenlijk man doorging!’ Juliens vriend, de bataljonsarts, was toen al dood.

Plotseling hield Julien op over Napoleon te praten; hij zei dat hij priester wilde worden, en in de zagerij van zijn vader zat hij voortdurend een Latijnse bijbel, die hij had geleend van de pastoor, uit zijn hoofd te leren. Opgetogen over zijn vorderingen gaf deze goede grijsaard hem avonden lang onderricht in godgeleerdheid. In zijn aanwezigheid gaf Julien uitsluitend blijk van vrome gevoelens. Wie had kunnen vermoeden dat achter dit zo bleke, tere meisjesgezicht het onwrikbare besluit schuilging om liever duizend doden te sterven dan geen carrière te maken!

Carrière maken betekende voor Julien in de eerste plaats: wegkomen uit Verrières; hij verafschuwde zijn geboortestreek. Al wat hij hier zag verlamde zijn verbeeldingskracht.

Van kindsbeen af had hij ogenblikken van vervoering gekend. Dan droomde hij ervan nog eens te worden voorgesteld aan de mooie vrouwen in Parijs, hij zou hun aandacht wel weten te trekken met opzienbarende daden. Waarom zou hij niet door een van hen worden bemind, zoals Bonaparte toen hij nog arm was de liefde had gewonnen van de stralende madame de Beauharnais? Al jarenlang ging er in Juliens leven misschien geen uur voorbij waarin hij zich niet voorhield dat Bonaparte zich, met behulp van zijn degen, van onbekend en onvermogend luitenant had opgewerkt tot heerser over de wereld. Dit denkbeeld troostte hem in zijn ongeluk, dat hem groot toescheen, en het verdubbelde zijn vreugde, als hij die had.

De bouw van de kerk en de vonnissen van de kantonrechter openden hem plotseling de ogen; een idee dat bij hem opkwam, verwarde hem wekenlang en maakte zich ten slotte van hem meester met de onverbiddelijkheid van de eerste gedachte die een hartstochtelijke ziel meent zelf te hebben uitgevonden.

Toen Napoleon van zich deed spreken, was Frankrijk bang voor een invasie; bekwame militairen waren noodzakelijk en in zwang. Tegenwoordig zie je geestelijken van veertig jaar met een inkomen van honderdduizend frank, dat wil zeggen drie keer zoveel als de beroemde divisiegeneraals van Napoleon. Ze hebben mensen nodig die hen terzijde staan. Neem nu de kantonrechter die, zo braaf en fatsoenlijk als hij tot nu toe was, op zijn oude dag nog zijn eer verliest omdat hij bang is een jonge kapelaan van dertig te mishagen. Ik moet priester worden.

Op een keer, midden in zijn nieuwbakken vroomheid—Julien studeerde toen al twee jaar theologie—verried hij zich doordat het hem verterende vuur plotseling oplaaide. Op een diner voor priesters bij pastoor Chélan thuis, waar de brave geestelijke hem had voorgesteld als een wonder van geleerdheid, begon hij ineens hartstochtelijk Napoleon te bewieroken. Hij bond zijn rechterarm tegen zijn borst, zei dat hij hem had ontwricht bij het verslepen van een boomstam en droeg hem twee maanden lang in deze hinderlijke stand. Na deze zelfkastijding schonk hij zich vergiffenis. Dit nu was de jongeman van negentien jaar, die men met zijn frêle verschijning nauwelijks zeventien zou hebben gegeven, en die met een pakje onder zijn arm de prachtige kerk van Verrières binnenging.

Hij vond hem somber en verlaten. Ter gelegenheid van een feest was voor alle ramen van het gebouw een karmijnrode stof gehangen. De kaatsende zon wierp er een verblindend schijnsel op, dat hoogst indrukwekkend was en van een gewijd karakter. Julien huiverde. Daar hij alleen in de kerk was, ging hij in de bank zitten die er het mooist uitzag. Deze was voorzien van het wapen van mijnheer de Rênal.

Op de bidstoel zag Julien een stuk papier liggen dat bedrukt was en dat daar wel leek neergelegd om gelezen te worden. Hij keek ernaar en las:

Bijzonderheden omtrent de terechtstelling en de laatste ogenblikken van Louis Jenrel, terechtgesteld te Besançon op…

Het papier was gescheurd. Aan de achterkant waren de aanvangswoorden van een zin te lezen: De eerste schrede.

Wie zou dat papier daar hebben neergelegd? vroeg Julien zich af. Arme kerel, voegde hij er met een zucht aan toe, zijn naam eindigt net als de mijne… En hij verfrommelde het papier.

Toen hij naar buiten ging, dacht Julien dat hij bij het wijwatervat bloed zag, maar het was wijwater dat iemand op de grond had gemorst: door de weerschijn van de rode gordijnen voor de ramen leek het net bloed.

Ten slotte schaamde Julien zich voor zijn heimelijke angst.

Ik ben toch geen lafaard? zei hij bij zichzelf. Te wapen!

Deze uitdrukking, die zo vaak was teruggekeerd in de krijgsverhalen van de oude arts, had voor Julien een heldhaftige klank. Hij richtte zich op en liep met snelle schreden naar het huis van mijnheer de Rênal.

Zodra hij het zo’n twintig passen voor zich zag liggen, werd hij ondanks zijn goede voornemens bevangen door hevige schroom. Het ijzeren hek stond open, hij vond het indrukwekkend, hij moest erdoor naar binnen.

Julien was niet de enige die van slag raakte door zijn komst naar dit huis. In haar verregaande schuchterheid voelde mevrouw de Rênal zich zeer ontdaan bij de gedachte aan de vreemdeling die zich uit hoofde van zijn functie voortdurend tussen haar en haar kinderen zou stellen. Zij was eraan gewend dat haar zoontjes bij haar op de kamer sliepen. Die ochtend had zij veel gehuild toen zij hun bedjes naar het voor de gouverneur bestemde vertrek had zien brengen. Tevergeefs had zij aan haar man gevraagd of het bed van de jongste, Stanislas-Xavier, naar haar kamer mocht worden teruggebracht.

Mevrouw de Rênal was in haar vrouwelijke fijngevoeligheid tot het uiterste geprikkeld. Zij had zich een beeld gevormd van een heel onaangenaam persoon, grof en slecht gekamd, wiens plicht het was haar kinderen af te snauwen, alleen omdat hij Latijn kende, een barbaarse taal waarvoor haar zoons met de zweep zouden krijgen.

HOOFDSTUK VI

VERVELING

Non su più cosa son,
Cosa facio.18
– MOZART (FIGARO)

Met de levendigheid en de gratie die haar eigen waren als zij ver van mannenblikken was, liep mevrouw de Rênal door de glazen salondeur de tuin in; bij de voordeur zag zij een boerenjongen staan, bijna een kind nog, wiens inbleek gezicht de sporen van tranen vertoonde. Hij had een spierwit hemd aan en droeg over zijn arm een keurig jasje van paars ratiné.

De boerenzoon had een zo blanke gelaatskleur, zulke zachte ogen, dat in de ietwat romantische geest van mevrouw de Rênal de gedachte opkwam dat het misschien wel een verkleed meisje was, dat de burgemeester om een gunst kwam vragen. Zij voelde medelijden met dat arme schepsel, dat voor de buitendeur was blijven staan en kennelijk de hand niet naar de bel durfde brengen. Mevrouw de Rênal liep naar voren, een ogenblik afgeleid van haar bitter verdriet om de komst van de gouverneur. Omdat Julien met zijn gezicht naar de deur toe stond, zag hij haar niet aankomen. Hij schrok toen een zachte stem vlak bij zijn oor zei:

‘Wat kom je doen, beste jongen?’

Snel draaide Julien zich om, en getroffen door de lieftallige oogopslag van mevrouw de Rênal vergat hij ten dele zijn verlegenheid. Zich verbazend over haar schoonheid vergat hij al gauw alles, zelfs wat hij kwam doen. Mevrouw de Rênal had haar vraag herhaald.

‘Ik word hier gouverneur, mevrouw,’ zei hij ten slotte, vol schaamte over zijn tranen, die hij probeerde weg te wissen.

Mevrouw de Rênal stond sprakeloos, zij keken elkaar van zeer nabij aan. Julien had nog nooit een zo goed geklede vrouw ontmoet, en zeker niet een die er zo stralend uitzag en zo vriendelijk tegen hem sprak. Mevrouw de Rênal keek naar de grote tranen die waren achtergebleven op de eerst zo bleke en nu zo blozende wangen van de boerenzoon. Even later begon zij te lachen met de uitgelatenheid van een meisje, zij lachte zichzelf uit en kon haar geluk niet op. Wat! Daar had je nu de gouverneur van wie zij zich had ingebeeld dat het een morsige, slecht geklede priester was, die haar kinderen zou komen afsnauwen en slaan!

‘Maar,’ zei ze ten slotte, ‘spreekt u dan Latijn, mijnheer?’

Dit ‘mijnheer’ verbaasde Julien zo, dat hij even moest nadenken.

‘Ja mevrouw,’ zei hij schuchter.

Mevrouw de Rênal was zó blij dat zij het waagde tegen Julien te zeggen:

‘Zult u niet te veel op mijn arme kinderen mopperen?’

‘Mopperen? Ik?’ vroeg Julien verbaasd. ‘Waarom zou ik?’

‘Echt waar, mijnheer?’ vervolgde ze na een korte pauze, en in haar stem klonk steeds meer emotie door. ‘Belooft u me dat u goed voor hen zult zijn?’

Dat hij nu opnieuw mijnheer werd genoemd, in volle ernst, en nog wel door een zo mooi geklede dame, ging al Juliens verwachtingen te boven. Hoeveel luchtkastelen hij als jongen ook had gebouwd, toch had hij zich altijd voorgehouden dat geen enkele deftige dame zich ooit zou verwaardigen met hem te spreken als hij geen fraai uniform droeg. Van haar kant was mevrouw de Rênal volkomen overrompeld door Juliens mooie gelaatskleur, zijn grote donkere ogen en zijn prachtige haar, dat nog meer krulde dan gewoonlijk, omdat hij kort tevoren om zich op te frissen zijn hoofd had gedompeld in het bekken van de stadsfontein. Tot haar grote vreugde bleek die akelige gouverneur, voor wiens hardvochtigheid en strengheid zij zo bang was geweest, zo verlegen als een meisje te zijn. De tegenstelling tussen wat ze gevreesd had en wat ze nu waarnam, was voor een zo vreedzame ziel als mevrouw de Rênal een zaak van groot belang. Ten slotte herstelde zij zich van haar verbazing. Het bevreemdde haar dat zij zomaar bij haar huisdeur stond met deze jongeman in hemdsmouwen, en nog wel zo dicht bij hem.

‘Laten we naar binnen gaan, mijnheer,’ zei ze ietwat bedremmeld.

Nog nooit had een louter aangename ervaring mevrouw de Rênal zo diep getroffen, nog nooit was een zo gracieuze verschijning gevolgd op een zo kwellende vrees. Haar leuke kinderen, aan wie zij zoveel zorg had besteed, zouden dus niet in handen vallen van een morsige, knorrige priester. In de vestibule draaide zij zich om naar Julien, die haar bedeesd volgde. Het verbaasde gezicht dat hij trok bij de aanblik van een zo mooi huis, maakte hem voor mevrouw de Rênal nog charmanter. Zij kon haar ogen bijna niet geloven, zij had toch gedacht dat een gouverneur een zwart pak zou dragen.

‘Is het echt waar, mijnheer,’ vroeg ze, en ze bleef weer staan, doodsbang dat de verheugende ontdekking die zij had gedaan op een vergissing berustte, ‘spreekt u Latijn?’

Deze woorden kwetsten Julien in zijn trots en verbraken de betovering waarin hij sinds een kwartier verkeerde.

‘Inderdaad mevrouw,’ zei hij, en hij probeerde een onderkoelde toon aan te slaan, ‘ik spreek even goed Latijn als mijnheer pastoor, en soms is hij zelfs zo vriendelijk te zeggen dat ik het beter spreek dan hij.’

Mevrouw de Rênal vond dat Julien heel kwaad keek, hij was op twee pas afstand van haar blijven staan. Zij kwam dichterbij en zei zacht:

‘Zult u mijn kinderen de eerste dagen echt niet met de zweep geven, zelfs niet als ze hun les niet kennen?’

Deze zachte, bijna smekende intonatie van een zo mooie dame maakte dat Julien helemaal vergat wat hij aan zijn reputatie als latinist verschuldigd was. Het gezicht van mevrouw de Rênal was vlak bij het zijne, hij rook de zoete geur van zomerse vrouwenkleren, iets heel wonderlijks voor een arme boerenzoon. Julien werd pioenrood, en zuchtend zei hij met een stem die oversloeg: ‘Wees niet bang, mevrouw, ik zal u in alles gehoorzamen.’ Nu pas, nu haar ongerustheid om haar kinderen geheel was verdwenen, viel het mevrouw de Rênal op hoe uitzonderlijk mooi Julien was. De bijna vrouwelijke trekken van zijn gelaat en zijn verlegenheid maakten volstrekt geen belachelijke indruk op deze vrouw, die zelf zo buitengewoon timide was. Een manhaftig uiterlijk, dat men doorgaans noodzakelijk acht bij mannelijk schoon, zou haar schrik hebben ingeboezemd.

‘Hoe oud bent u, mijnheer?’ vroeg zij.

‘Bijna negentien.’

‘Mijn oudste zoon is elf,’ hernam mevrouw de Rênal geheel gerustgesteld, ‘hij en u zouden bijna kameraden kunnen zijn, u zult redelijk tegen hem zijn. Eén keer heeft zijn vader het nodig gevonden hem te slaan; de jongen is er een hele week ziek van geweest, en toch was het maar een klein klapje.’

Wat een verschil met mij, dacht Julien. Gisteren heeft mijn vader me nog geslagen. Wat zijn die rijkelui toch gelukkig!

Nu al was mevrouw de Rênal zich bewust van de geringste verandering in het gemoed van de gouverneur. Zij hield deze opwelling van droefheid voor verlegenheid en wilde hem een hart onder de riem steken.

‘Hoe heet u, mijnheer?’ vroeg ze, met in haar stem een gracieuze toon waarvan Julien de bekoring onderging zonder het te beseffen.

‘Ik heet Julien Sorel, mevrouw; ik huiver nu ik voor het eerst van mijn leven een vreemd huis inga, ik vraag u om uw bescherming en of u mij de eerste dagen veel wilt vergeven. Ik ben nooit naar school gegaan, daar was ik te arm voor; ik heb nooit met anderen gesproken dan met mijn neef de bataljonsarts, lid van het Legioen van Eer, en met pastoor Chélan. Hij kan voor mij instaan. Mijn broers hebben me altijd geslagen, geloof hen niet als zij kwaad van mij spreken. Vergeeft u mij mijn fouten, mevrouw, ik zal nooit iets kwaads in de zin hebben.’

Tijdens deze alleenspraak groeide Juliens zelfvertrouwen, hij keek naar mevrouw de Rênal. Zo werkt volmaakte gratie als deze strookt met iemands aard, vooral wanneer degene die erdoor gesierd wordt niet weet dat hij deze gratie heeft. Julien, die oog had voor vrouwelijk schoon, zou op dat moment hebben gezworen dat ze niet ouder was dan twintig. Terstond kwam de drieste gedachte in hem op haar hand te kussen. Al gauw echter schrok hij terug voor deze gedachte; even later zei hij bij zichzelf: het zou laf van me zijn als ik iets naliet dat me van nut kan zijn en misschien de verachting vermindert die zo’n mooie dame wel zal voelen voor een arme arbeider die nog maar net uit de zagerij komt. Misschien werd Julien ietwat aangemoedigd door de term ‘een mooie jongen’, die hij nu al sedert een half jaar op zondag een paar meisjes hoorde bezigen. Terwijl hij zo in tweestrijd verkeerde, lichtte mevrouw de Rênal hem met een paar woorden in over de wijze waarop hij de kinderen moest aanpakken. Julien deed zich zoveel geweld aan dat hij opnieuw heel bleek werd, en met een strak gezicht zei hij:

‘Mevrouw, ik zal uw kinderen nooit slaan; bij God, ik zweer het.’

Terwijl hij dit zei, waagde hij het de hand van mevrouw de Rênal te pakken en naar zijn lippen te brengen. Zij was verbaasd over dit gebaar, en bij nader inzien geschokt. Omdat het heel warm was, had zij onder haar sjaal blote armen, en door de beweging waarmee Julien haar hand naar zijn lippen bracht, was de sjaal weggegleden. Even later verweet zij zich dat ze niet meteen boos was geworden.

Omdat hij hoorde praten, kwam mijnheer de Rênal uit zijn werkkamer; en op de verheven, vaderlijke toon waarmee hij op het stadhuis een huwelijk voltrok, zei hij tegen Julien:

‘Het is van belang dat ik u spreek voordat de kinderen u zien.’

Hij liet Julien een kamer binnen, en aan zijn vrouw, die hen alleen wilde laten, vroeg hij ook mee te komen. Nadat hij de deur had gesloten, ging mijnheer de Rênal zitten met een plechtstatig gezicht.

‘Mijnheer pastoor heeft mij gezegd dat u een oppassend jongmens bent, iedereen zal u hier met achting behandelen, en als ik tevreden over u ben, help ik u later om iets voor uzelf op te zetten. Ik wil dat u geen contact meer hebt met familieleden of vrienden: hun manier van doen is niet passend voor mijn kinderen. Hier hebt u zesendertig frank voor de eerste maand; maar u moet mij uw erewoord geven dat uw vader er geen stuiver van krijgt.’

Mijnheer de Rênal was gebeten op de oude man, omdat deze hem te slim af was geweest.

‘En nu, mijnheer, want naar mijn orders moet iedereen u hier mijnheer noemen, en u zult het voorrecht leren kennen om in huis te komen bij mensen die weten hoe het hoort; en nu, mijnheer, het is niet gepast dat de kinderen u in hemdsmouwen zien. Hebben de bedienden hem gezien?’ vroeg mijnheer de Rênal aań zijn vrouw.

‘Nee, lieve,’ antwoordde zij, in gedachten verzonken.

‘Des te beter! Trek deze maar aan,’ zei hij tegen de verbaasde jongeman, en hij gaf hem een geklede jas van zichzelf. ‘En nu gaan we naar Durand, de lakenhandelaar.’

Toen mijnheer de Rênal ruim een uur later terugkwam met de nieuwe gouverneur, die nu geheel in het zwart was gestoken, zag hij zijn vrouw nog steeds op dezelfde plaats zitten. Zij voelde zich door Juliens aanwezigheid gerustgesteld, en terwijl zij hem gadesloeg, vergat zij haar vrees. Julien dacht niet meer aan haar; ondanks al zijn wantrouwen jegens de mensheid en het lot, was het hem op dit moment als een kind te moede; en sinds zijn bezoek aan de kerk, waar hij zo had gebeefd, leken hem geen drie uur maar drie jaar te zijn voorbijgegaan. Hij zag de ijzige blik van mevrouw de Rênal en begreep dat zij woedend was omdat hij het had gewaagd haar hand te kussen. Maar het gevoel van trots, ontstaan uit de aanraking met kleren die zo verschilden van wat hij normaal droeg, deed hem zijn zelfbeheersing verliezen, en zijn verlangen om zijn vreugde te verbergen was zo groot dat al zijn bewegingen iets bruusks en grotesks kregen. Mevrouw de Rênal keek hem verbaasd aan.

‘Ernst, mijnheer,’ zei mijnheer de Rênal, ‘als u door mijn kinderen en mijn bedienden gerespecteerd wilt worden.’

‘Mijnheer,’ antwoordde Julien, ‘ik voel mij niet op mijn gemak in deze nieuwe kleren; ik ben maar een arme boerenzoon die nooit iets anders heeft gedragen dan jasjes; als u het goed vindt, trek ik mij terug in mijn kamer.’

‘Hoe vind je de nieuwe aanwinst?’ vroeg mijnheer de Rênal aan zijn vrouw.

Instinctief, zonder zelf te weten waarom, verborg mevrouw de Rênal de waarheid voor haar man.

‘Ik ben niet zo verrukt als jij van die boerenjongen; je maakt er, met al die voorkomendheid van je, nog een brutale vlegel van, die je binnen een maand zult moeten ontslaan.’

‘Nou, dan ontslaan we hem weer; het kan me honderd frank kosten, en Verrières is meteen vertrouwd met de aanblik van een gouverneur voor de kinderen van de heer de Rênal. Zoiets zou onmogelijk zijn als ik Julien liet rondlopen in een werkmansplunje. Als ik hem ontsla, houd ik natuurlijk het zwarte pak dat ik bij de lakenkoopman heb besteld. Dan krijgt hij alleen het pasklare kostuum dat ik bij de kleermaker aantrof en dat ik hem meteen heb laten aantrekken.’

Het uur dat Julien doorbracht in zijn kamer, leek mevrouw de Rênal maar een ogenblik te duren. De kinderen waren op de hoogte gesteld van de komst van de nieuwe gouverneur, en zij bestormden hun moeder met vragen. Ten slotte kwam Julien binnen. Hij was een ander mens. Het zou onjuist zijn te zeggen dat hij ernstig was, hij was de ernst in eigen persoon. Hij werd voorgesteld aan de kinderen en sprak hen toe op een wijze waar zelfs mijnheer de Rênal versteld van stond.

‘Ik ben hier gekomen, mijne heren,’ zei hij aan het einde van zijn toespraak, ‘om jullie Latijn te leren. Jullie weten wat dat is, een les opzeggen. Hier heb je de bijbel,’ en hij hield hun een zwart ingebonden deeltje voor. ‘Dit vertelt in het bijzonder het verhaal van Christus, Onze Heer; het is het deel dat het Nieuwe Testament wordt genoemd. Ik zal jullie vaak je les laten opzeggen, overhoren jullie mij nu maar eerst.’

Adolphe, de oudste jongen, had het boek aangepakt.

‘Sla het zo maar ergens open,’ vervolgde Julien, ‘en noem mij de eerste woorden van een alinea. Dan zal ik het heilige boek dat ons allen leert hoe wij ons moeten gedragen, uit mijn hoofd opzeggen, totdat jullie willen dat ik stop.’

Adolphe maakte het boek open, las een paar woorden, en Julien reciteerde de hele bladzijde met hetzelfde gemak als waarmee hij zijn moedertaal sprak. Mijnheer de Rênal keek zijn vrouw triomfantelijk aan. Toen de kinderen de verbazing van hun ouders zagen, zetten ze grote ogen op. Er verscheen een bediende in de deur van de salon, Julien bleef Latijn spreken. De bediende hoorde eerst roerloos toe; na een poosje verdween hij echter. Even later kwamen het kamermeisje van mevrouw en de keukenmeid bij de deur staan; intussen had Adolphe het boek al op acht plaatsen geopend, en Julien reciteerde nog steeds met hetzelfde gemak.

‘Ach God, wat een leuk fratertje!’ zei het hartelijke, heel vrome keukenmeisje hardop.

Dit kwam mijnheer de Rênals eigenliefde te na; in plaats van te bedenken hoe hij de gouverneur aan de tand kon voelen, was hij druk bezig een paar woorden Latijn in zijn geheugen op te roepen; ten slotte wist hij een regel van Horatius te citeren. Julien kende slechts het Latijn van zijn bijbel. Hij fronste zijn wenkbrauwen en antwoordde:

’Het heilig ambt waaraan ik mij wijd, verbiedt mij een zo profane dichter te lezen.’

Mijnheer de Rênal citeerde nogal wat verzen die hij aan Horatius toedichtte. Hij legde aan zijn kinderen uit wat voor iemand Horatius was; maar de kinderen luisterden nauwelijks naar zijn woorden en keken in stomme bewondering naar Julien.

Daar de bedienden nog steeds bij de deur stonden, meende Julien door te moeten gaan met de demonstratie:

‘Nu,’ zei hij tegen het jongste kind, ‘moet jongeheer Stanislas-Xavier me ook een passage uit het heilige boek aanwijzen.’

Vol trots las de kleine Stanislas zo goed en zo kwaad als het ging de beginwoorden van een alinea, en Julien reciteerde de hele bladzijde. Om de triomf van mijnheer de Rênal volledig te maken, kwamen mijnheer Valenod, de eigenaar van de mooie Normandische paarden, en mijnheer Charcot de Maugiron, de onderprefect van het arrondissement, ook nog binnen. Dit voorval leverde Julien de titel ‘mijnheer’ op; zelfs de bedienden durfden hem die niet te weigeren.

Die avond kwam heel Verrières naar mijnheer de Rênal om het wonder in ogenschouw te nemen. Julien antwoordde iedereen met een somber gezicht, waarmee hij de mensen op afstand hield. Zijn roem verspreidde zich zó snel door de stad dat mijnheer de Rênal een paar dagen later, uit angst dat zijn gouverneur hem zou worden afgetroggeld, Julien voorstelde een contract voor twee jaar te tekenen.

‘Nee mijnheer,’ antwoordde Julien koel, ‘als u mij zoudt willen ontslaan, zou ik verplicht zijn te vertrekken. Een contract dat mij vastlegt zonder dat het u tot iets verplicht, trekt de verhoudingen scheef, dat wil ik niet.’

Julien gedroeg zich zo voorbeeldig dat hij binnen een maand zelfs door mijnheer de Rênal werd gerespecteerd. Daar de pastoor in onmin leefde met de heren de Rênal en Valenod, kon niemand Juliens oude passie voor Napoleon verraden, en hijzelf sprak slechts met afschuw over die man.

HOOFDSTUK VII

VERWANTE ZIELEN

Zij kunnen het hart niet raken
zonder het te krenken.
– EEN MODERNE AUTEUR

De kinderen waren dol op hem, hij gaf niets om hen; zijn gedachten waren elders. Wat de knaapjes ook deden, hij verloor nooit zijn geduld. Hij was een goede gouverneur, koel, rechtvaardig, onbewogen en toch bemind, omdat zijn komst in zekere zin de verveling had verdreven. Hijzelf voelde slechts haat en afschuw voor de hogere kringen waarin hij was toegelaten, maar wel aan het ondereind van de tafel, wat misschien deze haat en afschuw verklaart. Nu en dan waren er galadiners, waarop hij slechts met moeite zijn haat kon bedwingen voor al wat hem omgaf. Eens, op Saint-Louis19, toen mijnheer Valenod weer eens het hoogste woord bij mijnheer de Rênal voerde, had Julien zich bijna verraden; hij vluchtte naar de tuin, zogenaamd omdat hij zich met de kinderen moest bezighouden. Wat geven ze hoog op van het fatsoen, tierde hij, alsof er geen andere deugd bestaat! Maar intussen zijn ze wel vol consideratie en platvloers respect voor een man die, sinds hij het welzijn van de armen behartigt, zijn fortuin zeker heeft verdubbeld of verdrievoudigd! Ik durf te wedden dat hij zelfs nog winst slaat uit de fondsen die bestemd zijn voor de vondelingen, die stakkers wier armoe nog heiliger is dan die van de anderen. Ach! Monsters! Monsters! En ook ik ben een soort vondeling, gehaat door mijn vader, mijn broers, mijn hele familie.

Een paar dagen voor Saint-Louis, toen Julien in zijn eentje liep te brevieren in het bosje van ‘Le Belvédère’, dat uitziet over de ‘Cours de la Fidélité’, had hij vergeefs geprobeerd zijn beide broers te ontlopen, die hij op een verlaten pad van verre zag aankomen. De jaloezie van deze grove werklui werd zozeer geprikkeld door het keurig uiterlijk van hun broer, zijn mooie zwarte pak en zijn onverholen minachting voor hen, dat ze hem tot bloedens toe en half bewusteloos hadden geslagen. Mevrouw de Rênal, die met mijnheer Valenod en de onderprefect aan het wandelen was, kwam toevallig door het bosje, zag Julien op de grond liggen en dacht dat hij dood was. Haar ontsteltenis was zo hevig dat mijnheer Valenod er jaloers van werd.

Hij maakte zich echter te vroeg ongerust. Julien vond mevrouw de Rênal heel mooi, maar haatte haar om deze schoonheid; het was de eerste klip waarop zijn carrière bijna was gestrand. Hij sprak zo weinig mogelijk met haar, om haar de vervoering te doen vergeten die hem die eerste dag ertoe had gebracht haar hand te kussen.

Elisa, het kamermeisje van mevrouw de Rênal, was verliefd geworden op de jonge gouverneur; zij sprak vaak met haar meesteres over hem. Elisa’s verliefdheid bezorgde Julien de haat van een van de bedienden. Op een dag hoorde hij deze man tegen Elisa zeggen: ‘Sinds die smerige gouverneur in huis is, wil je niets meer van me weten.’ Julien verdiende die smaad niet, maar in zijn trots gekwetst verdubbelde hij de zorg die hij aan zijn uiterlijk besteedde. Wat ook verdubbelde, was de haat van mijnheer Valenod. Hij zei openlijk dat zoveel behaagzucht niet gepast was voor een jong pastoortje. Want op een soutane na ging Julien inderdaad gekleed als een geestelijke.

Het viel mevrouw de Rênal op dat hij meer dan gebruikelijk met Elisa praatte; ze vernam dat deze gesprekken het gevolg waren van Juliens wel zeer schaarse garderobe. Hij had zo weinig linnengoed dat hij het heel dikwijls buitenshuis moest laten wassen, en bij deze kleine zorgen was Elisa hem van dienst. Mevrouw de Rênal was ontdaan over deze verregaande armoe, die zij nooit had vermoed. Zij had hem het liefst een en ander gegeven, maar durfde dat toch niet te doen; dit innerlijk conflict was het eerste pijnlijke gevoel dat Julien bij haar teweegbracht. Tot dusver had de naam Julien een zuivere, louter verstandelijke vreugde bij haar opgeroepen. Daar zij Juliens armoede onverdraaglijk vond, sprak mevrouw de Rênal er met haar man over om hem wat linnengoed cadeau te doen.

‘Wat een dwaasheid!’ antwoordde hij. ‘Cadeaus geven aan iemand over wie we meer dan tevreden zijn en die ons uitstekend dient? Zoiets heeft alleen zin als hij zijn taak zou verwaarlozen, om hem te stimuleren.’

Mevrouw de Rênal voelde zich vernederd door deze kijk op de dingen; toch zou haar dit niet zijn opgevallen vóór de komst van Julien. Als zij de uiterst nette, overigens heel eenvoudige kleding van de jonge geestelijke zag, zei ze bij zichzelf: Arme jongen, hoe speelt hij het klaar?

Gaandeweg kreeg zij, in plaats van er aanstoot aan te nemen, medelijden met Julien om al wat hem ontbrak.

Mevrouw de Rênal was een van die vrouwen uit de provincie die men de eerste twee weken na de kennismaking makkelijk voor een onnozele hals zou kunnen houden. Zij had geen enkele levenservaring en was weinig genegen tot praten. Fijngevoelig en terughoudend als ze was, schonk zij vanuit de hang naar geluk die alle wezens eigen is, meestal geen aandacht aan het doen en laten van de grove lieden in wier midden het lot haar had geworpen.

Als zij ook maar enige ontwikkeling had bezeten, zouden haar natuurlijkheid en haar levendige geest de aandacht hebben getrokken. Maar als rijke erfdochter was zij opgevoed bij nonnen die het Heilig Hart van Jezus vurig aanbaden en die een felle haat koesterden jegens alle Fransen die de jezuïeten vijandig gezind waren. Mevrouw de Rênal had genoeg gezond verstand om weldra al wat zij in het klooster had geleerd als dwaasheid van zich af te zetten; maar zij stelde er niets voor in de plaats, en ten slotte wist ze helemaal niets. De vleierijen waarvan zij als erfgename van een groot fortuin al vroeg het mikpunt was geweest, alsmede een sterke neiging tot een hartstochtelijke geloofsbeleving, hadden ervoor gezorgd dat zij een geheel naar binnen gekeerd bestaan leidde. Ogenschijnlijk was zij uiterst inschikkelijk en zij legde een meegaandheid aan de dag, die de mannen van Verrières tot voorbeeld stelden aan hun vrouwen en die de trots uitmaakte van mijnheer de Rênal; maar haar gedragingen vloeiden in feite voort uit een bijzonder fier karakter. Menig om haar trots vermaarde prinses schenkt oneindig veel meer aandacht aan het doen en laten van de haar omringende edellieden dan deze schijnbaar zo gedweeë en bescheiden vrouw zich aantrok van de woorden of daden van haar echtgenoot. Tot Juliens komst had zij eigenlijk alleen aandacht voor haar kinderen gehad. Hun ziektetjes, hun verdriet, hun kleine vreugden legden beslag op het gevoelsleven van deze ziel, die tot dan toe alleen God had aanbeden in het Heilig Hartklooster van Besançon.

Hoewel zij het aan niemand zou willen bekennen, bracht een koortsaanval van een van haar zoontjes haar bijna in dezelfde gemoedstoestand als wanneer het kind zou zijn gestorven. Een ruwe schaterlach, een schouderophalen met daarbij een banale opmerking over de dwaasheid van de vrouwen, waren haar in de eerste jaren van haar huwelijk steeds ten deel gevallen als zij, uit behoefte om haar hart te luchten, haar man dit soort verdrietigheden had toevertrouwd. Dergelijke grapjes boorden mevrouw de Rênal als een dolk in het hart, vooral wanneer het haar kinderen betrof. Dit was wat zij nu ondervond, in plaats van het overgedienstig, mierzoet gevlei dat haar tijdens haar jeugd in het jezuïetenklooster had vervolgd. Zij werd gevormd door het verdriet. Te trots om over haar leed te praten, zelfs niet tegen haar vriendin, mevrouw Derville, veronderstelde zij dat alle mannen zo waren als haar echtgenoot, mijnheer Valenod en onderprefect Charcot de Maugiron. Ruwheid en de grofste onverschilligheid voor al wat niet met geld, erebaantjes en ridderorden had te maken, een blinde haat voor elke redenering die hun zienswijze bestreed, leken haar bij deze sekse even vanzelfsprekend als het dragen van laarzen en een vilten hoed.

Na lange jaren was mevrouw de Rênal nog altijd niet gewend aan deze mensen van geld in wier midden zij moest leven.

Vandaar het succes van de boerenzoon Julien. In haar verwantschap met deze edele; trotse ziel ervoer zij een zoete vreugde, waar de tover van het nieuwe extra luister aan gaf. Al gauw had mevrouw de Rênal hem zijn buitengewone onwetendheid vergeven, die hem des te bekoorlijker maakte, en zijn onbehouwen manieren, die zij wist te verbeteren. Zij vond het de moeite waard naar hem te luisteren, zelfs wanneer er werd gepraat over de gewoonste dingen, zelfs wanneer het ging over een arme hond die op straat was overreden door een hardrijdende boerenkar. Bij de aanblik van dit lijden had haar man ruw gelachen, maar zij had gezien hoe Juliens sierlijk welvende zwarte wenkbrauwen zich samentrokken. Gaandeweg leek het haar dat edelmoedigheid, zieleadel en menselijkheid uitsluitend waren te vinden bij deze jonge frater. Voor hem voelde zij alle genegenheid, ja zelfs de bewondering die deze deugden opwekken bij edelgeboren zielen.

In Parijs zou de verhouding van Julien tot mevrouw de Rênal weldra eenvoudiger zijn geworden; maar in Parijs is de liefde een kind van de romans. Drie, vier romans en zelfs de liedjes in het cabaret zouden de jonge gouverneur en zijn verlegen meesteres opheldering hebben verschaft over hun relatie. De romans zouden hun hebben aangegeven welke rol te spelen, welk model na te bootsen; en vroeg of laat zou de ijdelheid Julien ertoe hebben gebracht, zij het ook zonder enig genoegen en wellicht zelfs tegen zijn zin, dit voorbeeld te volgen.

In een stadje in Aveyron of de Pyreneeën zou, vanwege de hitte van het klimaat, het geringste voorval van doorslaggevende betekenis zijn geweest. Maar onder onze meer sombere hemels ziet een arme jongeman—die slechts eerzuchtig is omdat zijn fijnere aard verlangt naar sommige genietingen die het geld verschaft—, elke dag een oprecht deugdzame vrouw van dertig, die zich uitsluitend wijdt aan haar kinderen, terwijl zij het voorbeeld voor haar gedragingen geenszins haalt uit de romans. In de provincie gaat alles langzaam, stap voor stap, er is meer natuurlijkheid.

Dikwijls was mevrouw de Rênal tot tranen toe bewogen als zij dacht aan de armoede van de jonge gouverneur. Op een dag trof Julien haar inderdaad huilend aan.

‘Ach mevrouw, is er iets ergs gebeurd?’

‘Nee, beste vriend,’ antwoordde zij, ‘roep de kinderen maar, dan gaan we wandelen.’

Zij nam zijn arm en leunde wel zo op hem dat Julien het maar vreemd vond. Het was de eerste keer dat zij hem ‘beste vriend’ had genoemd.

Tegen het eind van de wandeling zag Julien dat ze heel rood was geworden. Zij ging langzamer lopen.

‘U zult wel hebben gehoord,’ zei ze zonder hem aan te zien, ‘dat ik de enige erfgename ben van een heel rijke tante die in Besançon woont. Zij overlaadt mij met geschenken… Mijn zoontjes maken zulke verbazende vorderingen… dat ik u zou willen verzoeken een klein geschenk van mij te willen aanvaarden, als blijk van dankbaarheid. Het is maar een klein bedrag, waarvoor u wat linnengoed kunt aanschaffen. Maar…’ voegde zij eraan toe, en zij werd nog roder en hield op met spreken.

‘Wat, mevrouw?’ vroeg Julien.

‘Het is niet nodig,’ vervolgde zij, terwijl zij haar hoofd boog, ‘dat u hierover met mijn man praat.’

‘Mevrouw, ik ben wel gering, maar niet gemeen,’ antwoordde Julien, die met vlammende ogen bleef staan en zich in zijn volle lengte oprichtte. ‘U hebt hier niet genoeg over nagedacht. Ik zou minder dan een knecht zijn als ik mij ertoe leende iets voor mijnheer de Rênal te verbergen dat verband houdt met mijn geld.’

Mevrouw de Rênal was hevig ontsteld.

‘De burgemeester,’ vervolgde Julien, ‘heeft mij sinds ik in zijn huis woon vijf keer zesendertig frank gegeven; ik ben bereid om mijn kasboekje te laten zien aan mijnheer de Rênal en aan wie dan ook, zelfs aan mijnheer Valenod, die mij haat.’

De rest van de weg had mevrouw de Rênal trillend en bleek weggetrokken afgelegd, en ze waren thuisgekomen zonder dat een van beiden een voorwendsel had kunnen vinden om het gesprek te hervatten. In Juliens trotse hart werd de liefde voor mevrouw de Rênal hoe langer hoe onmogelijker; wat haar betreft, zij respecteerde hem, zij bewonderde hem; zij was door hem terechtgewezen. En zichzelf wijsmakend dat zij zo de vernedering goedmaakte die ze hem ongewild had aangedaan, veroorloofde zij zich de tederste zorgen. Een week lang vond mevrouw de Rênal al haar geluk in het nieuwe van deze vorm van aandacht. Juliens woede werd er ten dele door gestild; hij zag er in de verste verte geen persoonlijke voorkeur in.

Kijk, zei hij bij zichzelf, zo zijn die rijkelui nu: eerst vernederen ze je en dan denken ze dat ze het weer goed kunnen maken met wat vleierij!

Het hart van mevrouw de Rênal was zo vol en nog zo naïef dat zij, ondanks haar voornemens, haar man toch vertelde welk aanbod zij Julien had gedaan en op welke wijze dit was afgewezen.

‘Wat!’ zei mijnheer de Rênal hevig gepikeerd, ‘heb je je een weigering laten welgevallen van een knecht?’

En toen zijn vrouw aanstoot nam aan dit woord:

‘Ik spreek, mevrouw, als wijlen de Prins van Condé, toen hij zijn kamerheren voorstelde aan zijn nieuwe gade: “Al die lieden,” zei hij, ‘zijn onze knechten.’ Ik heb je die passage voorgelezen uit de Memoires van Besenval20, die van het grootste belang zijn voor mensen van stand. Al wat niet van adel is, bij je inwoont en salaris ontvangt, is je knecht. Ik ga eens een hartig woordje met die mijnheer Julien spreken en hem honderd frank geven.’

‘Ach, lieve,’ zei mevrouw de Rênal bevend, ‘doe het dan tenminste als er geen bedienden bij zijn.’

‘Ja, die zouden maar jaloers worden, en terecht,’ zei haar man terwijl hij wegliep, en hij bedacht dat het wel een erg hoog bedrag was.

Bijna wezenloos van verdriet viel mevrouw de Rênal op een stoel neer. Hij gaat Julien vernederen, en dat is mijn schuld! Zij voelde afschuw voor haar man en verborg haar gezicht in haar handen. Zij besloot hem nooit meer in vertrouwen te nemen.

Toen zij Julien terugzag, beefde ze over al haar leden, zij voelde zich zo beklemd dat zij geen woord kon uitbrengen. In haar verwarring pakte ze zijn handen stevig vast.

‘Wel, beste vriend,’ zei ze ten slotte, ‘bent u tevreden over mijn man?’

‘Waarom niet?’ antwoordde Julien met een bitter lachje. ‘Hij heeft mij honderd frank gegeven.’

Mevrouw de Rênal keek hem aan met een onzekere blik.

‘Geef me een arm,’ zei ze ten slotte met in haar stem een onversaagdheid die Julien nog nooit eerder bij haar had opgemerkt.

Zij had de moed om naar de boekhandelaar van Verrières te gaan, ook al had deze de kwalijke reputatie een liberaal te zijn. Daar zocht zij boeken uit voor een bedrag van tien louis, en gaf ze aan haar zoons. Maar het waren boeken waarvan zij wist dat Julien ze graag wilde hebben. Toen zij nog in de winkel waren, stond zij erop dat de kinderen hun naam schreven in de boeken die zij gekregen hadden. Terwijl mevrouw de Rênal blij was dat zij de moed gevonden had Julien enigszins schadeloos te stellen, was deze verbaasd over de hoeveelheid boeken die hij bij de boekhandelaar zag. Nog nooit had hij een zo profane plaats durven betreden; zijn hart bonsde. Hij hield zich geen moment bezig met wat er wel in mevrouw de Rênal kon omgaan, maar dacht er diep over na hoe een jonge student in de theologie zich een paar van zulke boeken zou kunnen verschaffen. Hij kwam tot de slotsom dat, als hij het slim aanlegde, hij mijnheer de Rênal ervan moest kunnen overtuigen dat zijn zoons de geschiedenis van de beroemde edellieden uit hun provincie nodig hadden als leerstof. Na een maand ijveren slaagde Julien in zijn opzet, en wel zo volledig dat hij een tijdje later mijnheer de Rênal iets durfde voor te stellen dat nòg pijnlijker voor de aristocratische burgemeester was; want door een abonnement te nemen bij de boekhandelaar zou hij een liberaal helpen zijn fortuin te vergroten. Mijnheer de Rênal gaf ruiterlijk toe dat het wijs zou zijn om zijn oudste zoon kennis te laten nemen van een aantal werken die hij later, in de gesprekken op de militaire academie, zou tegenkomen; maar halsstarrig weigerde de burgemeester verder te gaan. Julien vermoedde wel dat daar iets achter stak, maar wat het nu precies was wist hij niet.

‘Het lijkt me hoogst ongepast, mijnheer,’ zei Julien op een dag, ‘wanneer de edele naam van de Rênals in het vunze register van de boekhandelaar zou staan.’

Het gelaat van mijnheer de Rênal klaarde op.

‘Het zou ook heel kwalijk voor een arme theologiestudent zijn,’ vervolgde hij op een wat nederiger toon, ‘als men op een dag ontdekte dat míjn naam geregistreerd staat bij een boekhandelaar die een leesbibliotheek houdt. De liberalen zouden mij ervan kunnen beschuldigen dat ik de schandelijkste boeken heb aangevraagd; wie weet zouden ze mij zelfs de titels van die perverse boeken aanwrijven!’

Maar Julien dwaalde van zijn onderwerp af. Hij zag hoe het gezicht van de burgemeester weer een vage, norse uitdrukking kreeg, en deed er het zwijgen toe. Ik hèb hem, zei hij bij zichzelf.

Een paar dagen later, toen in het bijzijn van mijnheer de Rênal het oudste kind iets aan Julien vroeg over een boek dat werd aangekondigd in de Quotidienne21, zei de jonge gouverneur:

‘Om de jakobijnen geen reden tot triomf te geven en mij toch in de gelegenheid te stellen jongeheer Adolphe van antwoord te dienen, zou de geringste van uw bedienden een abonnement bij de boekhandelaar kunnen nemen.’

‘Dat is zo’n kwaad idee nog niet,’ zei mijnheer de Rênal, kennelijk zeer in zijn schik.

‘In ieder geval zou duidelijk gesteld moeten worden,’ zei Julien gewichtig, met het schier misnoegde gezicht van iemand die datgene waarnaar hij zozeer heeft verlangd in vervulling ziet gaan, ‘duidelijk gesteld dat de knecht geen enkele roman neemt. Want als die gevaarlijke boeken hier eenmaal in huis zijn, zouden ze de meisjes van mevrouw kunnen bederven, evenals de knecht zelf.’

‘Vergeet de politieke pamfletten niet,’ voegde mijnheer de Rênal er neerbuigend aan toe. Hij wilde de gouverneur van zijn kinderen niet laten merken dat hij hem erom bewonderde een zo vernuftig compromis te hebben bedacht.

Zo bestond Juliens leven uit een aaneenschakeling van kleine onderhandelingen; en het welslagen daarvan hield hem veel meer bezig dan de voorkeur die mevrouw de Rênal duidelijk voor hem voelde en die hij, als hij maar even had opgelet, zó had kunnen lezen in haar hart.

Hij kwam ten huize van de burgemeester opnieuw in de positie waarin hij zijn hele leven had verkeerd. Net als in zijn vaders zagerij voelde hij ook hier een diepe minachting voor de mensen met wie hij samenleefde, en hij werd door hen gehaat. Elke dag weer zag hij, aan de verhalen van de onderprefect, van mijnheer Valenod en van de andere huisvrienden, naar aanleiding van gebeurtenissen die zich onder hun ogen afspeelden, hoe weinig hun ideeën strookten met de werkelijkheid. Als een daad hèm bewonderenswaardig toescheen, dan wekte die juist de afkeuring van de mensen uit zijn omgeving. Inwendig was zijn reactie steeds: wat een monsters, of: wat een dwazen! Het grappige was dat hij, bij al zijn hoogmoed, vaak volstrekt niet begreep waarover ze het hadden.

In zijn hele leven had hij alleen vrijuit gesproken met de oude bataljonsarts; de weinige denkbeelden die hij er op nahield, hadden betrekking op Napoleons Italiaanse veldtochten of op de heelkunde. Zijn jeugdig hart schiep behagen in het omstandige verhaal van de pijnlijkste operaties; hij zei bij zichzelf: ik zou nog geen spier hebben vertrokken.

De eerste keer dat mevrouw de Rênal een gesprek met hem aanving dat niet over de opvoeding van de kinderen ging, begon hij te praten over operaties op de snijtafel; zij verbleekte en verzocht hem op te houden.

Daarbuiten wist Julien niets. Zo ontstond er zodra hij alleen was met mevrouw de Rênal, in wier nabijheid hij zijn dagen doorbracht, een hoogst merkwaardige stilte. Al gedroeg hij zich in de salon nog zo nederig, zij las in zijn ogen een blik van intellectuele superioriteit ten aanzien van ieder die bij haar kwam. Was zij even alleen met hem, dan zag zij dat hij zich kennelijk niet op zijn gemak voelde. Zij werd er onrustig van, want met haar vrouwelijke intuïtie begreep ze dat zijn verwarring geenszins van tedere aard was.

Op grond van een vaag idee, afkomstig uit een verhaal over de gegoede kringen, zoals hem dat was gedaan door de oude bataljonsarts, hoefde er maar een stilte te vallen als hij in het gezelschap van vrouwen verkeerde, of Julien voelde zich vernederd alsof dit zwijgen zijn persoonlijke schuld was. Dit pijnlijk gevoel werd nog honderd keer zo sterk als hij met een vrouw alleen was. Vol romaneske ideeën en overdreven voorstellingen van wat een man moet zeggen als hij met een vrouw alleen is, kwam zijn verbeelding in zulke momenten slechts tot verwarde en ontoelaatbare gedachten. Hij was in de wolken, en toch kon hij dit zo vernederende zwijgen niet verbreken. Zo werd, tijdens zijn lange wandelingen met mevrouw de Rênal en de kinderen, de strenge uitdrukking op zijn gezicht nog aangescherpt door de ergste kwellingen. Hij had een gruwelijke hekel aan zichzelf. Als hij zich dwong toch te spreken, zei hij ongelukkigerwijze de meest belachelijke dingen. Tot overmaat van ramp zag hij zijn eigen dwaasheid en maakte die erger dan zij was; maar wat hij niet zag was de uitdrukking van zijn ogen; die waren zo mooi en verrieden zoveel vuur dat ze soms, als goede toneelspelers, tover gaven aan iets dat daarvan gespeend was. Mevrouw de Rênal merkte dat hij, alleen met haar, dan pas iets aardigs zei, als hij door een onverwachte gebeurtenis werd afgeleid en er niet aan dacht een compliment te maken. Daar de vrienden des huizes haar niet verwenden met nieuwe, briljante ideeën, genoot zij met volle teugen van Juliens geestige invallen.

Sedert de val van Napoleon wordt ieder spoor van galanterie streng geweerd uit het leven in de provincie. Iedereen vreest voor zijn baantje. Bedriegers zoeken steun bij de congregatie, en de hypocrisie tiert welig, zelfs in liberale kring. De verveling neemt toe. Er blijft geen ander vermaak over dan lezen en akkerbouw.

Mevrouw de Rênal, die als rijke erfgename van een vrome tante op haar zestiende was uitgehuwelijkt aan een heer van stand, had in haar leven nooit iets ondervonden of gezien dat ook maar in de verte op liefde leek. Alleen haar biechtvader, de brave pastoor Chélan, had haar in verband met de avances van mijnheer Valenod over de liefde gesproken, en hij had er een zó stuitend beeld van geschetst dat dit woord haar slechts deed denken aan de meest weerzinwekkende uitspattingen. De liefde, zoals zij daarvan kennis had genomen in de schaarse romans die zij las, beschouwde zij als een uitzondering of misschien zelfs als iets onnatuurlijks. Dank zij deze onwetendheid kwam de volmaakt gelukkige mevrouw de Rênal, hoewel zij zich voortdurend bezighield met Julien, geen moment op het idee zich ook maar het geringste verwijt te maken.

HOOFDSTUK VIII

KLEINE VOORVALLEN

Then there were sighs, the deeper for suppression.
And stolen glances, sweeter for the theft,
And burning blushes, though for no transgression.
– DON JUAN, I.7422

De engelachtige zachtheid van mevrouw de Rênal, die voortsproot uit haar karakter en haar huidig geluk, werd enigszins verstoord als zij dacht aan haar kamermeisje. Elisa kreeg een erfenis, ging biechten bij pastoor Chélan en vertelde hem dat zij erover dacht met Julien te trouwen. De pastoor was oprecht verheugd voor zijn vriend; maar tot zijn verbazing zei Julien hem resoluut dat het aanbod van juffrouw Elisa hem niet paste.

‘Wees op je hoede, mijn zoon, voor wat er in je hart omgaat,’ zei de priester met gefronste wenkbrauwen. ‘Ik wens je geluk met je roeping, als dàt de reden is waarom je een fortuin afslaat dat meer dan toereikend is. Ik ben nu al ruim zesenvijftig jaar pastoor in Verrières, en toch word ik naar alle waarschijnlijkheid uit mijn ambt gezet. Dat is een klap voor mij, ook al heb ik nog altijd een jaarinkomen van achthonderd frank. Ik vertel je dit, omdat je je geen illusies moet maken over wat je als priester te wachten staat. Als je in het gevlei wilt komen bij degenen die de macht hebben, roep je de eeuwige verdoemenis over je af. Je zou carrière kunnen maken, maar dan moet je de armen benadelen, de onderprefect, de burgemeester, de grote lui naar de ogen zien en je in dienst stellen van hun hartstochten. Een dergelijk gedrag, dat de wereld savoir-vivre noemt, is misschien voor een leek niet geheel onverenigbaar met zijn zieleheil, maar in onze staat moet men een keuze doen; het is òf slagen in deze wereld òf in de andere, een middenweg is er niet. Toe, beste vriend, denk nog eens goed na, en kom over drie dagen terug om me te zeggen wat je hebt besloten. Tot mijn spijt zie ik diep in je hart een sombere gloed die niet wijst op de voor een priester vereiste gematigdheid en verzaking van alle aardse goederen. Ik verwacht veel van je verstand, maar neem me niet kwalijk dat ik het zeg,’ voegde de goede pastoor er met tranen in zijn ogen aan toe, ‘ik beef voor je zieleheil als je priester wordt.’

Julien schaamde zich voor zijn ontroering; nu hij voor het eerst van zijn leven zag dat iemand van hem hield, huilde hij van vreugde, en om zijn tranen te verbergen ging hij de uitgestrekte bossen boven Verrières in.

Hoe kom ik in zo’n situatie terecht? dacht hij ten slotte; ik voel dat ik mijn leven wel honderd keer zou willen geven voor die goede pastoor Chélan, en toch heeft hij me zojuist bewezen dat ik een dwaas ben. Als ik iemand moet misleiden is het wel hèm, en juist hij doorziet me. Die heimelijke gloed waarover hij sprak, dat is mijn plan om carrière te maken. Hij denkt dat ik onwaardig ben om priester te worden, en dat terwijl ik mij nog wel inbeeldde dat mijn opoffering van die vijftig louis rente per jaar, hem een hoge dunk zou geven van mijn vroomheid en mijn roeping.

Voortaan, vervolgde Julien, reken ik uitsluitend op trekken in mijn karakter die ik al heb getoetst op hun betrouwbaarheid. Wie had ooit gedacht dat ik er plezier in zou scheppen tranen te storten en dat ik zou houden van iemand die me bewijst dat ik niets dan een dwaas ben!

Drie dagen later had Julien de uitvlucht gevonden waarvan hij zich al de eerste dag had moeten bedienen. Zijn uitvlucht kwam neer op laster, maar wat gaf dat? Hij bekende de pastoor heel aarzelend dat hij, om een reden die hij hem niet kon uitleggen omdat een derde hierdoor geschaad zou worden, van meet af aan had moeten afzien van de voorgestelde verbintenis. Zo wierp hij een smet op Elisa’s gedrag. Pastoor Chélan vond dat zijn manier van doen een zeker werelds vuur verried en dat dit wel zeer afweek van de bezieling die een aankomend priester betaamt.

‘Beste vriend,’ drukte hij hem nogmaals op het hart, ‘word toch liever een achtenswaardig en kundig middenstander dan een priester zonder roeping.’

Deze nieuwe pogingen om hem te overreden wist Julien, althans in woorden, uitstekend te weerleggen: hij kwam met verklaringen die een jonge, vrome seminarist zou hebben gesierd; maar de toon waarop hij sprak, het slecht verborgen vuur dat in zijn ogen laaide, verontrustten pastoor Chélan.

Men moet niet te slecht denken van Julien; hij bedacht precies de woorden die pasten bij een sluwe, berekenende hypocrisie. Dat is niet gering voor iemand van zijn leeftijd. Wat de toon en de gebaren aangaat: hij leefde te midden van buitenmensen; het had hem ontbroken aan grote voorbeelden. Naderhand, zodra hij in de gelegenheid was de echte heren van nabij te leren kennen, werd hij werkelijk bewonderenswaardig, niet alleen in woord maar ook in gebaar.

Het verbaasde mevrouw de Rênal dat het pas verworven kapitaal haar kamermeisje niet gelukkiger maakte; zij zag haar telkens naar de pastoor gaan, en dan kwam ze terug met rood behuilde ogen; ten slotte vertelde Elisa haar over haar trouwplannen.

Mevrouw de Rênal dacht dat zij ziek was; een soort koorts hield haar uit haar slaap; zij leefde pas op als zij haar kamermeisje of Julien zag. Zij kon alleen maar aan hen denken en aan het geluk dat zij samen zouden vinden. In betoverende kleuren schilderde zij zich hun armoedig huisje af, waar ze van vijftig louis rente per jaar zouden moeten leven. Julien zou best advocaat kunnen worden in Bray, waar de onderprefectuur was gevestigd, twee mijl gaans van Verrières; in dat geval zou ze hem nog wel eens zien.

Mevouw de Rênal dacht werkelijk dat zij gek werd; ze zei dit tegen haar man, en ten slotte werd ze ziek. Diezelfde avond, toen Elisa haar bediende, zag zij het meisje huilen. Nu verafschuwde zij haar en viel tegen haar uit; daarop vroeg zij haar om vergeving. Elisa begon nog harder te huilen; ze zei dat, als haar meesteres het haar toestond, zij al haar tegenspoed zou vertellen.

‘Doe dat maar,’ antwoordde mevrouw de Rênal.

‘Ach mevrouw, hij wijst me af; slechte mensen hebben hem zeker kwaad van mij verteld, hij gelooft ze.’

‘Wie wijst je af?’ zei mevrouw de Rênal, met moeite ademhalend.

‘Wie anders, mevrouw, dan Julien?’ snikte het meisje. ’Mijnheer pastoor heeft zijn weerstand niet kunnen overwinnen; want de pastoor vindt dat hij een eerzaam meisje niet mag afwijzen, zogenaamd omdat zij kamermeisje is geweest. Tenslotte is de vader van Julien ook maar een timmerman, en hoe verdiende hij zelf zijn brood voordat hij bij mevrouw kwam?’

Mevrouw de Rênal luisterde niet meer; een bovenmatig geluksgevoel had haar bijna van haar zinnen beroofd. Steeds weer liet zij het meisje herhalen dat Julien echt geweigerd had, en wel zo stellig dat hij onmogelijk meer tot een verstandiger besluit kon komen.

‘Ik zal nog een laatste poging wagen,’ zei ze tegen haar kamermeisje. ‘Ik zal met Julien praten.’

De volgende dag na de lunch veroorloofde mevrouw de Rênal zich het zoet genot om te pleiten voor haar rivale, en een uur lang zag zij hoe de hand en het fortuin van Elisa hardnekkig werden geweigerd.

Allengs liet Julien zijn afgemeten antwoorden varen, en ten slotte weerlegde hij heel geestig de wijze redenaties van mevrouw de Rênal. Zij kon geen weerstand bieden aan het geluksgevoel dat zich na zoveel dagen van wanhoop als een bergstroom uitstortte in haar hart. Zij kreeg een flauwte. Toen zij, weer tot zichzelf gekomen, naar haar kamer was gebracht, stuurde zij iedereen weg. Zij was zeer verbaasd.

Zou ik soms verliefd zijn op Julien? vroeg zij zich ten slotte af.

Deze ontdekking, waarvan zij op elk ander tijdstip in grote verwarring zou zijn geraakt, ten prooi aan zelfverwijt, liet haar nu onverschillig, alsof zij slechts naar een merkwaardig schouwspel keek. Uitgeput door al wat ze zojuist had doorstaan, was zij niet langer ontvankelijk voor de stem van de hartstocht.

Mevrouw de Rênal probeerde te werken, maar zij viel in een diepe slaap; toen zij wakker werd, schrok zij niet meer zo hevig als zij had moeten doen. Zij was dermate gelukkig dat zij het allemaal niet zo somber inzag. Deze goede provinciaalse vrouw had zich in haar naïviteit en onschuld nooit afgepijnigd om haar ziel ontvankelijk te maken voor ongekende nuances van leed of gevoel. Vóór de komst van Julien volledig in beslag genomen door de enorme hoeveelheid werk die ver van Parijs het lot is van elke rechtgeaarde huismoeder, dacht mevrouw de Rênal over de hartstochten zoals wij over de loterij: niets dan bedriegerij waar alleen gekken hun geluk in zoeken.

De bel luidde voor het avondmaal; mevrouw de Rênal bloosde hevig toen zij de stem hoorde van Julien, die de kinderen aan tafel bracht. Door haar verliefdheid wat geraffineerder geworden, zei ze, om te verklaren waarom ze zo rood zag, dat ze vreselijke hoofdpijn had.

‘Zo zijn de vrouwen nu,’ antwoordde mijnheer de Rênal met een ruwe lach. ‘Aan die machines valt altijd wel wat te repareren!'

Ofschoon mevrouw de Rênal gewend was aan dit soort geestigheden, trof de klank van zijn stem haar onaangenaam. Om haar gedachten te verzetten keek zij naar Juliens gezicht; al was hij de lelijkste man ter wereld geweest, dan nog zou hij op dit moment bij haar in de smaak zijn gevallen.

Erop gespitst de gewoonten van het hof te imiteren, vestigde mijnheer de Rênal zich als de eerste mooie lentedagen aanbraken in Vergy, het dorp dat beroemd is geworden door het tragische avontuur van Gabrielle23. Op een paar honderd passen van de zo schilderachtige ruïne van de gotische kerk bezit mijnheer de Rênal een oud kasteel met vier torens en een tuin in de stijl van de Tuilerieën, met veel bukshagen en lanen van kastanjes, die tweemaal per jaar worden gesnoeid. Een aangrenzend veld, beplant met appelbomen, diende als promenade. Achter in de boomgaard stonden acht tot tien prachtige notebomen; hun dicht gebladerte verhief zich misschien wel tachtig voet hoog.

‘Elk van die vervloekte notebomen,’ zei mijnheer de Rênal als zijn vrouw ze bewonderde, ‘kost me de oogst van een halve morgen land: in hun schaduw rijpt het koren niet.’

Het leek mevrouw de Rênal wel of zij het landschap voor het eerst aanschouwde; zij was buiten zichzelf van bewondering. Zij werd bezield door een gevoelen dat haar geestkrachtig en besluitvaardig maakte. Al de tweede dag na hun aankomst in Vergy, toen mijnheer de Rênal naar de stad was teruggekeerd om de zaken op het gemeentehuis te behartigen, nam zij op haar eigen kosten werklieden aan. Julien had haar op het idee gebracht een zandweggetje aan te leggen door de boomgaard, onder de notebomen door, zodat de kinderen ’s morgens vroeg zouden kunnen wandelen zonder dat hun schoenen nat werden van de dauw. Dit plan werd ten uitvoer gebracht binnen de vierentwintig uur nadat het was opgekomen. Mevrouw de Rênal bracht de hele dag vrolijk door met Julien, om de werklieden aanwijzingen te geven.

Toen de burgemeester uit de stad terugkwam, trof hij zeer tot zijn verbazing een nieuw gebaand pad aan. Ook mevrouw de Rênal was verbaasd, en wel over zijn komst; zij was zijn hele bestaan vergeten. Twee maanden lang mopperde hij erover dat men zo brutaal was geweest een zo belangrijke reparatie uit te voeren zonder hem te raadplegen, maar mevrouw de Rênal had het op háár kosten laten doen, en dat verschafte hem enige troost.

Zij bracht haar dagen door met haar kinderen, en samen renden ze door de boomgaard en joegen op vlinders. Ze hadden grote netten gemaakt van doorzichtig gaas, en daarin vingen ze de arme lepidoptera. Dat was de barbaarse naam die Julien aan mevrouw de Rênal had geleerd. Want zij had het mooie werk van Godart24 laten komen uit Besançon, en Julien vertelde haar over de merkwaardige gewoonten van deze insekten.

Ze prikten ze zonder erbarmen op een groot kartonnen bord, waarvoor Julien eveneens had gezorgd.

Eindelijk was er een onderwerp waarover mevrouw de Rênal en Julien het samen konden hebben; hij kende niet langer de afschuwelijke foltering die de momenten van stilzwijgen hem bezorgden.

Zij praatten voortdurend met elkaar, met een buitengewone belangstelling, maar altijd over heel onschuldige zaken. Dit bedrijvige leven, vol vrolijke bezigheden, was iedereen naar de zin, behalve juffrouw Elisa, die zich overladen zag met werk. ‘Zelfs met carnaval,’ zei ze, ‘als er bal is in Verrières, heeft mevrouw zich nog nooit zo om haar toilet bekommerd als nu; ze verkleedt zich wel twee of drie keer per dag.’

Daar wij hier niemand beter willen voordoen dan hij is, zullen wij niet verhelen dat mevrouw de Rênal, die een prachtige huid had, zich japonnen liet aanmeten die haar armen en haar hals een heel stuk bloot lieten. Zij was welgevormd, en deze kleding stond haar betoverend.

‘U bent nog nooit zo jong geweest, mevrouw,’ zeiden haar vrienden uit Verrières, die in Vergy kwamen eten. (Dat is zo de plaatselijke manier van spreken.)

Vreemd genoeg, al zal men dat nauwelijks willen geloven, was het zonder enige bijbedoeling dat mevrouw de Rênal zoveel aandacht aan haar uiterlijk besteedde. Zij deed dit omdat zij het prettig vond; en zonder er verder bij na te denken was zij, als ze niet met de kinderen en Julien op vlinderjacht ging, altijd met Elisa in de weer om japonnen in elkaar te zetten. De enige keer dat ze naar Verrières toog, was omdat ze zin had nieuwe zomerjurken te kopen, die net uit Mulhouse waren aangekomen.

Zij kwam terug naar Vergy meteen jonge vrouw, een familielid van haar. Sinds haar huwelijk had mevrouw de Rênal zich allengs gehecht aan mevrouw Derville, die vroeger samen met haar op de Heilig Hartschool had gezeten.

Mevrouw Derville lachte vaak om wat zij de dwaze ideeën van haar nicht noemde: ‘Zelf zou ik nooit op dat idee zijn gekomen,’ zei ze dan. Over dit soort plotse invallen, die men in Parijs bon-mots zou noemen, schaamde mevrouw de Rênal zich in het bijzijn van haar echtgenoot, alsof het niets dan nonsens was; maar de aanwezigheid van mevrouw Derville gaf haar moed. Aanvankelijk deelde zij haar schuchter haar gedachten mee, maar als de twee dames geruime tijd alleen waren, kwam mevrouw de Rênal los, en een lange eenzame ochtend vloog voorbij en bracht de vriendinnen in een vrolijke stemming. Bij dit bezoek echter vond de schrandere mevrouw Derville haar nichtje lang niet zo vrolijk, maar veel gelukkiger.

Julien had sinds zijn komst op het buiten werkelijk als een kind geleefd, en hij holde met evenveel plezier als zijn leerlingen achter de vlinders aan. Alleen, ver van de anderen, en intuïtief geen vrees koesterend voor mevrouw de Rênal, gaf hij zich na zoveel gedwongenheid en diplomatiek gemanoeuvreer over aan de vreugde om het bestaan, die op zijn leeftijd, te midden van de mooiste bergen ter wereld, zo intens kan zijn.

Toen mevrouw Derville arriveerde, had Julien meteen het gevoel dat hij er een vriendin bij kreeg; hij haastte zich om haar het uitzicht te tonen dat men aan het einde van het nieuwe weggetje bij de notebomen heeft; inderdaad is dat even mooi, zo niet mooier dan de prachtigste panorama’s van Zwitserland en de Italiaanse meren. Als men de steile helling beklimt, die daar enkele passen vandaan begint, komt men al gauw bij diepe afgronden, omzoomd met eikenbossen die bijna doorlopen tot aan het riviertje. Naar de toppen van deze steile rotsen bracht Julien, vrij en blij en zelfs meer dan dat, de koning te rijk, de beide vriendinnen, en genoot van hun bewondering bij deze schitterende vergezichten.

‘Het doet mij denken aan muziek van Mozart,’ zei mevrouw Derville.

De afgunst van zijn broers en de aanwezigheid van een grimmige, despotische vader hadden voor Julien de charme bedorven van Verrières’ landelijke omgeving. In Vergy stuitte hij niet op zulke bittere herinneringen; voor het eerst van zijn leven zag hij geen vijanden. Als mijnheer de Rênal in de stad was, wat dikwijls voorkwam, durfde hij te lezen; weldra kon hij ’s nachts, in plaats van te lezen—en dan nog moest hij zijn lamp afdekken onder een omgekeerde bloemenvaas—rustig gaan slapen. Overdag,in de pauze tussen de lessen die hij aan de kinderen gaf, ging hij naar de rotsen met het enige boek dat zijn gedragingen bepaalde en hem tot vervoering bracht. Het was zijn geluk en zijn zaligheid, het bood hem troost in momenten van neerslachtigheid.

Bepaalde uitspraken van Napoleon over de vrouwen, zijn commentaar op de verdienste van romans die onder zijn regering in de mode waren, brachten hem nu voor het eerst op denkbeelden die iedere andere jongeman van zijn leeftijd al lang zou hebben gehad.

Er braken dagen aan van grote hitte. Het werd een gewoonte de avonden door te brengen onder een reusachtige linde dicht bij het huis. Het was daar stikdonker. Op een avond zat Julien geanimeerd te praten, hij haalde zijn hart op aan het genoegen welsprekend te zijn ten aanhoren van jonge vrouwen; onder het gesticuleren raakte hij de hand van mevrouw de Rênal, die op de leuning rustte van een geverfde houten tuinstoel.

De hand werd ijlings teruggetrokken, maar Julien vond het zijn plicht om te zorgen dat die hand zich niet terugtrok als hij haar aanraakte. De gedachte dat hij een plicht moest vervullen en dat hij, wanneer hij faalde, belachelijk zou zijn of, erger nog, zou blijven zitten met een gevoel van minderwaardigheid, verdreef op slag alle vreugde uit zijn hart.

HOOFDSTUK IX

EEN AVOND BUITEN

De Dido van Guérin25, een
charmante schets.
– STROMBECK

Toen hij de volgende morgen mevrouw de Rênal terugzag, had hij een vreemde blik in zijn ogen; hij nam haar op als een vijand met wie hij slag moest leveren. Deze blik, die zo anders was dan de vorige dag, maakte mevrouw de Rênal geheel van streek: zij was toch aardig voor hem geweest, en nu leek het wel of hij boos was. Zij kon haar ogen niet losmaken van de zijne.

Door de aanwezigheid van mevrouw Derville hoefde Julien minder te spreken en kon hij zich meer bezighouden met wat er in hem omging. Al wat hij die dag deed was lezen in dat meeslepende boek dat hem staalde en zijn ziel verkwikte.

Hij gaf de kinderen een stuk korter les, en toen daarna de komst van mevrouw de Rênal hem eraan herinnerde dat hij zorg moest dragen voor zijn eigen glorie, nam hij het besluit dat zij hem absoluut nog deze avond haar hand moest laten vasthouden.

Toen de zon wegzonk en het beslissende moment naderde, begon Juliens hart onstuimig te kloppen. De avond viel. Tot zijn vreugde zag hij dat het een donkere nacht zou worden; het was hem of een enorme last van zijn borst werd weggenomen. Zware wolken aan de hemel, voortgedreven door een zwoele wind, schenen onweer aan te kondigen. De twee vriendinnen wandelden nog tot heel laat. Alles wat zij die avond deden, kwam Julien bizar voor. Zij genoten van dit weer, dat voor bepaalde fijngevoelige zielen het genot om lief te hebben nog schijnt te vergroten.

Ten slotte gingen ze zitten, mevrouw de Rênal naast Julien, en mevrouw Derville vlak bij haar vriendin. Julien kon alleen maar denken aan de volvoering van zijn waagstuk, en wist niet wat hij zeggen moest. Het gesprek wilde niet vlotten.