RAINER MARIA RILKE

Brieven over Cézanne

Vertaald en van een nawoord
en aantekeningen voorzien door
Philip van der Eijk

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

Oorspronkelijke titel Briefe über Cézanne
Omslagontwerp Marry van Baar
Omslagbeeld Paul Cézanne Cézanne à la palette
(1885–’87), Bridgeman Art Library
E-book 358atwork, Almere

ISBN 9789020414684
NUR 302

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 3e druk, 2007, ISBN 9789020406665

Op een of andere manier moet ook ik ertoe komen dingen te maken, niet plastische, geschreven dingen, — werkelijke dingen, die uit het handwerk tevoorschijn komen. Op een of andere manier moet ook ik het kleinste basiselement, de cel van mijn kunst ontdekken, het tastbare onstoffelijke middel tot uitbeelding voor alles...

Aan Lou Andreas-Salomé, 10 augustus 1903

Hôtel du Quai Voltaire

Maandag 3 juni 1907

(...) Hoezeer zijn elders zien en werken twee verschillende dingen; je ziet en denkt: later —. Hier zijn ze bijna hetzelfde. Je bent weer hier:1 dat is niet verwonderlijk, niet merkwaardig, niet opvallend; het is niet eens een feest; want een feest zou al een onderbreking zijn. Nee, de dingen hier nemen bezit van je, gaan met je verder en gaan met je mee naar alles en door alles heen, door klein en groot. Alles wat was, rangschikt zich anders, gaat in reeksen staan alsof er iemand bij staat en bevelen geeft; en het tegenwoordige is in alle indringendheid tegenwoordig, alsof het op zijn knieën ligt en voor je bidt (...)

1. Rilke was na een verblijf van tien maanden op Capri en in Rome op 30 mei 1907 in Parijs teruggekeerd.

Parijs vie, 29, rue Cassette

Maandag 24 juni 1907

(...) vanmorgen vroeg je lange brief, met al je gedachten (...) Kunstwerken komen immers altijd voort uit het in gevaar geweest zijn, uit het tot in het diepst doorleefd hebben van een ervaring, tot waar geen mens meer verder kan. Want hoe verder je gaat, des te eigener, des te persoonlijker, des te unieker een belevenis wordt, en het kunstwerk is ten slotte de noodzakelijke, niet te onderdrukken en zo definitief mogelijke verwoording van deze eigensoortigheid (...) Hierin ligt de enorme hulp die het kunstwerk biedt aan het leven van degene die het moet maken —: dat het de samenvatting ervan is; de kraal in de rozenkrans waarbij zijn leven een gebed uitspreekt, het steeds terugkerende, voor hemzelf gegeven bewijs van de eenheid en de waarachtigheid ervan, dat zich echter alleen naar hem toekeert en naar buiten toe anoniem aandoet, naamloos, slechts als noodzakelijkheid, als werkelijkheid, als bestaan —.

Het komt er dus voor ons hoe dan ook op aan onszelf tot het uiterste te toetsen en te beproeven, maar waarschijnlijk ook met de verplichting dit uiterste niet vóór zijn binnentreden in het kunstwerk te verwoorden, te delen, mede te delen: immers als iets unieks, dat niemand anders zou kunnen en mogen begrijpen, als persoonlijke waanzin bij wijze van spreken, moet het in het werk binnengaan om daarin tot geldigheid te komen en de wet zichtbaar te maken, zoals een aangeboren tekening die pas in de transparantie van de kunst zichtbaar wordt. — Toch bestaan er twee vrijheden om mede te delen, en deze lijken mij de uiterst mogelijke: die tegenover het voltooide kunstwerk, én die binnen het eigenlijke dagelijkse leven, in die zin dat je jezelf voor ogen houdt wat je door het werken geworden bent en dat je jezelf in wisselwerking daarmee staande houdt en helpt en (in deemoedige zin:) bewondert. Maar zowel in het ene als in het andere geval moet je jezelf resultaten laten zien, en het is geen gebrek aan vertrouwen, geen wederzijds te kort schieten en geen definitieve nederlaag wanneer je de instrumenten van dit worden niet onder ogen wilt zien, die zoveel verwarrends en pijnlijks in zich hebben en zoveel dat alleen voor persoonlijk gebruik waarde heeft. Vaak bedenk ik me hoe idioot, hoe destructief het voor Van Gogh geweest zou zijn wanneer hij het unieke van zijn visioenen met iemand had moeten delen of zijn motieven samen met een ander had moeten beschouwen, vóórdat hij daaruit zijn schilderijen gemaakt zou hebben, deze existenties die hem met hart en ziel gelijk geven, die voor hem instaan, die zijn werkelijkheid bezweren. In brieven leek het hem soms wel nodig (al spreekt hij ook daar meestal over dingen die hij al gemaakt heeft); maar nauwelijks was daar Gauguin, de verlangde verwant, de gelijkgestemde —: of hij moest zich uit wanhoop de oren afsnijden, nadat ze tevoren vastbesloten waren elkaar te haten en, wanneer de gelegenheid zich voordeed, van kant te maken. (En dat is dan nog maar één ding: van kunstenaar tot kunstenaar. Weer iets anders is de vrouw en het aandeel dat zij heeft.) En een derde ding (maar slechts denkbaar als opgave voor de hogere jaren) de complicatie dat de vrouw kunstenaar is. / Ach, dat is toch al een geheel nieuwe kwestie, en de gedachten bijten zich aan alle kanten in je vast wanneer je je maar een paar stappen in hun midden begeeft. Daarover zal ik vandaag niet meer schrijven. —

Parijs vie, 29, rue Cassette

28 juni 1907

(...) Ik moet nog een beetje oppassen me niet van mijn à propos te laten brengen zolang het tweede deel van mijn Rodin-boek nog niet geschreven is.1 Daarbij mogen bepaalde verschuivingen in mijn standpunten nog geen rol spelen; ze zouden veel kapotmaken wat eenvoudig van opzet was, en anderzijds zou ik nog niet genoeg met ze vertrouwd zijn om een nieuw, even helder en ten diepste juist evenwicht van inzichten te laten ontluiken. Natuurlijk zal dit tweede deel de bestaande voordracht zijn, met nauwelijks of geen wijzigingen — want het is geenszins de tijd om nu iets nieuws over Rodin te zeggen. Maar ik moet in de gelegenheid zijn dit voordrachtskarakter in zijn waarde te laten wanneer ik de tekst voor de druk gereedmaak. Begrijpen kan ik hem nog volledig, dunkt me, al begin ik ook al in te zien dat veel van de inzichten die ik erin ontwikkel, misschien tot de eisen behoort die Rodin zelf ons geleerd heeft te stellen, niet tot die waaraan zijn werk keer op keer beantwoordt. Maar ik weet daar nog niets van, en dat Rodin niet ‘nadenkt’, maar binnen het werk blijft: binnen het bereikbare, dat hebben wij juist als zijn kracht leren kennen, als zijn bescheiden, geduldige, op het werkelijke afgestemde weg; en ik heb nog geen ander geloof om in plaats van dit geloof te stellen. In de kunst kun je slechts blijven bij wat je ‘gekund’ hebt, en doordat je daarbij blijft, groeit het en voert het telkens weer verder dan waar je bent. De ‘laatste vermoedens en inzichten’ naderen alleen diegene die binnen het werk is en blijft, denk ik, en wie ze van een afstand overdenkt, krijgt geen macht over ze. Maar al die dingen behoren reeds zozeer tot het gebied van de persoonlijke oplossingen. In wezen gaat het ons immers niets aan hoe iemand het klaarspeelt om te groeien: áls hij maar groeit en als we maar de wet van onze eigen groei op het spoor zijn (...)

1. Het eerste deel van de Rodin-monografie was in 1903 verschenen. Rilke had van september 1905 tot mei 1906 bij Rodin in Meudon gewoond en secretariaatswerkzaamheden verricht. Het werk beviel hem echter niet goed, en bovendien ontstonden al spoedig wrijvingen die uiteindelijk leidden tot Rilkes ontslag. Eind 1907 zou een verzoening plaatsvinden, en enige tijd later zou Rilke voor enkele maanden zijn intrek nemen in Rodins Hôtel Biron (het huidige Musée Rodin) in Parijs.

Parijs vie, 29, rue Cassette

13 september 1907 (vrijdag)

(...) nooit ben ik door heide zo geroerd, aangegrepen bijna, als kortgeleden toen ik in je lieve brief deze drie takjes vond. Sindsdien liggen ze in mijn Buch der Bilder en doordringen het met hun sterke, ernstige geur, die eigenlijk alleen maar de geur is van herfstige aarde. Maar wat verrukkelijk is hij toch, deze geur. Nooit, lijkt me, laat de aarde zich zozeer inademen in één enkele geur, de rijpe aarde; in een geur die niet onderdoet voor de geur van de zee, bitter waar hij aan de smaak grenst, meer dan honingzoet waar je denkt dat hij aan de eerste tonen moet raken. Diepte in zich bevattend, duisternis, graf bijna, en toch ook weer wind, teer en terpentijn en Ceylonthee. Ernstig en behoeftig als de geur van een bedelmonnik, en toch ook weer als kostbaar reukwerk, harsachtig en doordringend. En hun aanblik: als prachtig borduurwerk; als drie in violette zijde op een Perzisch tapijt geborduurde cipressen (een violet zo intens vochtig alsof het de complementaire kleur van de zon is). Je zou het moeten zien. Volgens mij kunnen die kleine takjes nog niet zo mooi geweest zijn toen jij ze verzond: anders had je er wel iets van verwondering bij gezegd. Toevallig ligt er nu één op het donkerblauwe fluweel van een oud pennenbakje. Als vuurwerk is het, of nee, precies zo’n Perzisch tapijt. Zijn echt al die miljoenen takjes allemaal zo wonderschoon gemaakt? Kijk naar de fleurigheid van het groen, waar een beetje goud in zit, en naar het bruin van de steeltjes, warm als sandelhout, en naar de plaats waar het afgebroken is, met zijn jonge, frisse, intieme bijna-groen. —

Ach, ik bewonder nu al dagenlang de schoonheid van deze drie kleine stukjes en ik schaam me oprecht dat ik me niet gelukkig voelde toen ik in dat alles mocht rondlopen, in overvloed. Wat een slecht leven toch: immers in het heden schiet je altijd te kort, ben je altijd onmachtig en versnipperd over allerlei dingen. Aan geen enkele periode in mijn leven kan ik terugdenken zonder dergelijke verwijten, ja nog grotere dan deze. Alleen de tien dagen na de geboorte van Ruth1 heb ik, geloof ik, zonder verlies geleefd en vond ik de werkelijkheid zo onbeschrijflijk, tot in het kleinste toe, zoals zij waarschijnlijk altijd is. — Maar vermoedelijk is het nu ook het doorstaan van deze zomer-in-de-stad dat mij zo ontvankelijk maakt voor de pracht van de kleine stukjes heide, die uit de overvloed van het noordelijk jaar stammen. Het zal wel niet voor niets geweest zijn dat ik zo’n zomer-op-mijn-kamer heb doorgemaakt, ondergebracht als in het kleinste van al die doosjes waarvan er steeds één in het ander past en zo twintig keer. En ik zit pas in het laatste, ineengedoken. Mijn god, wat heb ik vorig jaar een werk verzet; zeeën, parken, bos en open plekken in het bos: soms verlang ik onbeschrijflijk naar al deze dingen, terwijl nu, hier, de winter al weer dreigt te komen. Ze beginnen al weer, die mistige ochtenden en avonden, waar de zon alleen nog maar is als de plaats waar vroeger de zon was, en waar in de parterres reeds de zomerbloemen, de dahlia’s, de grote gladiolen en de lange rijen geraniums het contrast van hun roodheid tegen de mist in schreeuwen. Ik word er treurig van. Het brengt troosteloze herinneringen boven, ik weet niet waarom: alsof de muziek van zo’n zomer-inde-stad in een dissonant eindigt, in een opstand van alle noten; misschien alleen maar omdat ik dit alles al eens zo diep vanbinnen gezien en geduid en met mijzelf verbonden heb, zonder het evenwel ooit te maken.

Alleen dit (...) voor de zondag (...)

1. Rilkes dochtertje.

Parijs vie, 29, rue Cassette

Maandag 16 sept. 1907

(...) Ik ben er in alles op ingesteld af te wachten, geen voorzorgen te nemen, datgene wat de vogel bij Kierkegaard1 op ons voorheeft; de dagelijkse arbeid, blindelings gedaan, gewillig, met een en al geduld en onder de zinspreuk Obstacle qui excite l’ardeur, is de enige vorm van voorzorg die geen inbreuk maakt op Gods rechten, hij die ons dag na dag beloften voorhoudt, nacht na nacht, opdat wij deze bladzijden beschrijven, zonder een leemte te laten ontstaan en zonder ons te bekommeren om die welke hij nog in handen houdt. — (...)

Claire2 zei onlangs heel abrupt: ‘Vous serez illustre et riche’ (juist op een dag waarop ik vanwege louter lege hulzen helemaal treurig was). — (...)

1. Verwijzing naar De zorgen der armoede van Kierkegaard.

2. Serveerster in het restaurant Jouven aan de Boulevard Montparnasse, dat Rilke dikwijls bezocht.

Parijs vie, 29, rue Cassette

Zondag [29–9–1907]